4.43 Kishkindhakanda - Trichatvarimsha Sargah — Oriya Script

ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ରାମାଯଣେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡମ୍ ।

ଅଥ ତ୍ରିଚତ୍ଵାରିଂଶସ୍ସର୍ଗଃ ।

ତତସ୍ସନ୍ଦିଶ୍ଯ ସୁଗ୍ରୀଵଶ୍ଶ୍ଵଶୁରଂ ପଶ୍ଚିମାଂ ଦିଶମ୍ ।

ଵୀରଂ ଶତଵଲିଂ ନାମ ଵାନରଂ ଵାନରର୍ଷଭଃ ॥ 1 ॥

ଉଵାଚ ରାଜା ଧର୍ମଜ୍ଞସ୍ସର୍ଵଵାନରସତ୍ତମମ୍ ।

ଵାକ୍ଯମାତ୍ମ ହିତଂ ଚୈଵ ରାମସ୍ଯ ଚ ହିତଂ ତଥା ॥ 2 ॥

ଵୃତଶ୍ଶତସହସ୍ରେଣ ତ୍ଵଦ୍ଵିଧାନାଂ ଵନୌକସାମ୍ ।

ଵୈଵସ୍ଵତସୁତୈସ୍ସାର୍ଧଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠସ୍ଵ ସ୍ଵମନ୍ତ୍ରିଭିଃ ॥ 3 ॥

ଦିଶଂ ହ୍ଯୁଦୀଚୀଂ ଵିକ୍ରାନ୍ତାଂ ହିମଶୈଲାଵତଂସକାମ୍ ।

ସର୍ଵତଃ ପରିମାର୍ଗଧ୍ଵଂ ରାମପତ୍ନୀମନିନ୍ଦିତାମ୍ ॥ 4 ॥

ଅସ୍ମିନ୍କାର୍ଯେଵିନିର୍ଵୃତ୍ତେ କୃତେ ଦାଶରଥେଃ ପ୍ରିଯେ ।

ଋଣାନ୍ମୁକ୍ତା ଭଵିଷ୍ଯାମଃ କୃତାର୍ଥାର୍ଥଵିଦାଂ ଵରାଃ ॥ 5 ॥

କୃତଂ ହି ପ୍ରିଯମସ୍ମାକଂ ରାଘଵେଣ ମହାତ୍ମନା ।

ତସ୍ଯ ଚେତ୍ପ୍ରତିକାରୋଽସ୍ତି ସଫଲଂ ଜୀଵିତଂ ଭଵେତ୍ ॥ 6 ॥

ଅର୍ଥିନଃ କାର୍ଯନିର୍ଵୃତ୍ତିମକର୍ତୁରପି ଯଶ୍ଚରେତ୍ ।

ତସ୍ଯ ସ୍ଯାତ୍ସଫଲଂ ଜନ୍ମ କିଂ ପୁନଃ ପୂର୍ଵକାରିଣଃ ॥ 7 ॥

ଏତାଂ ବୁଦ୍ଧିମଵସ୍ଥାଯ ଦୃଶ୍ଯତେ ଜାନକୀ ଯଥା ।

ତଥା ଭଵଦ୍ଭିଃ କର୍ତଵ୍ଯମସ୍ମତ୍ପ୍ରିଯହିତୈଷିଭିଃ ॥ 8 ॥

ଅଯଂ ହି ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ମାନ୍ଯସ୍ତୁ ନରସତ୍ତମଃ ।

ଅସ୍ମାସୁ ଚାଗତଃ ପ୍ରୀତୀ ରାମଃ ପରପୁରଞ୍ଜଯଃ ॥ 9 ॥

ଇମାନି ଵନଦୁର୍ଗାଣି ନଦ୍ଯଶ୍ଶୈଲାନ୍ତରାଣି ଚ ।

ଭଵନ୍ତଃ ପରିମାର୍ଗନ୍ତୁ ବୁଦ୍ଧିଵିକ୍ରମସମ୍ପଦା ॥ 10 ॥

ତତ୍ର ମ୍ଲେଚ୍ଛାନ୍ପୁଲିନ୍ଦାଂଶ୍ଚ ଶୂରସେନାଂସ୍ତଥୈଵ ଚ ।

ପ୍ରସ୍ଥଲାନ୍ଭରତାଂଶ୍ଚୈଵ କୁରୂଂଶ୍ଚ ସହ ମଦ୍ରକୈଃ ॥ 11 ॥

କାମ୍ବୋଜାନ୍ଯଵନାଂ ଶ୍ଚୈଵ ଶକାନାରଟ୍ଟକାନପି ।

ବାହ୍ଲୀକାନୃଷିକାଂ ଶ୍ଚୈଵ ପୌରଵାନଥ ଟଙ୍କଣାନ୍ ॥ 12 ॥

ଚୀନାନ୍ପରମଚୀନାଂଶ୍ଚ ନୀହାରାଂଶ୍ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ ।

ଅନ୍ଵିଷ୍ଯଦରଦାଂଶ୍ଚୈଵ ହିମଵନ୍ତଂ ତଥୈଵ ଚ ॥ 13 ॥

ଲୋଧ୍ରପଦ୍ମକଷଣ୍ଡେଷୁ ଦେଵଦାରୁଵନେଷୁ ଚ ।

ରାଵଣସ୍ସହ ଵୈଦେହ୍ଯା ମାର୍ଗିତଵ୍ଯସ୍ତତସ୍ତତଃ ॥ 14 ॥

ତତସ୍ସୋମାଶ୍ରମଂ ଗତ୍ଵା ଦେଵଗନ୍ଧର୍ଵସେଵିତମ୍ ।

କାଲଂ ନାମ ମହାସାନୁଂ ପର୍ଵତଂ ତୁ ଗମିଷ୍ଯଥ ॥ 15 ॥

ମହତ୍ସୁ ତସ୍ଯ ଶୈଲସ୍ଯ ନିର୍ଦରେଷୁ ଗୁହାସୁ ଚ ।

ଵିଚିନୁଧ୍ଵଂ ମହାଭାଗାଂ ରାମପତ୍ନୀନ୍ତତସ୍ତତଃ ॥ 16 ॥

ତମତିକ୍ରମ୍ଯ ଶୈଲେନ୍ଦ୍ରଂ ହେମଗର୍ଭଂ ମହାଗିରିମ୍ ।

ତତସ୍ସୁଦର୍ଶନଂ ନାମ ଗନ୍ତୁମର୍ହଥ ପର୍ଵତମ୍ ॥ 17 ॥

ତତୋ ଦେଵସଖୋ ନାମ ପର୍ଵତଃ ପତଗାଲଯଃ ।

ନାନାପକ୍ଷିଗଣାକୀର୍ଣୋ ଵିଵିଧଦ୍ରୁମଭୂଷିତଃ ॥ 18 ॥

ତସ୍ଯ କାନନଷଣ୍ଡେଷୁ ନିର୍ଘରେଷୁ ଗୁହାସୁ ଚ ।

ରାଵଣସ୍ସହ ଵୈଦେହ୍ଯା ମାର୍ଗିତଵ୍ଯସ୍ତତସ୍ତତଃ ॥ 19 ॥

ତମତିକ୍ରମ୍ଯ ଚାକାଶଂ ସର୍ଵତଶ୍ଶତଯୋଜନମ୍ ।

ଅପର୍ଵତନଦୀଵୃକ୍ଷଂ ସର୍ଵସତ୍ତ୍ଵଵିଵର୍ଜିତମ୍ ॥ 20 ॥

ତଂ ତୁ ଶୀଘ୍ରମତିକ୍ରମ୍ଯ କାନ୍ତାରଂ ରୋମହର୍ଷଣମ୍ ।

କୈଲାସଂ ପାଣ୍ଡୁରଂ ଶୈଲଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ହୃଷ୍ଟା ଭଵିଷ୍ଯଥ ॥ 21 ॥

ତତ୍ର ପାଣ୍ଡୁରମେଘାଭଂ ଜାମ୍ବୂନଦପରିଷ୍କୃତମ୍ ।

କୁବେରଭଵନଂ ରମ୍ଯଂ ନିର୍ମିତଂ ଵିଶ୍ଵକର୍ମଣା ॥ 22 ॥

ଵିଶାଲା ନଲିନୀ ଯତ୍ର ପ୍ରଭୂତକମଲୋତ୍ପଲା ।

ହଂସକାରଣ୍ଡଵାକୀର୍ଣାପ୍ସରୋଗଣସେଵିତା ॥ 23 ॥

ତତ୍ର ଵୈଶ୍ରଵଣୋ ରାଜା ସର୍ଵଭୂତନମସ୍କୃତଃ ।

ଧନଦୋ ରମତେ ଶ୍ରୀମାନ୍ଗୁହ୍ଯକୈସ୍ସହ ଯକ୍ଷରାଟ୍ ॥ 24 ॥

ତସ୍ଯ ଚନ୍ଦ୍ରନିକାଶେଷୁ ପର୍ଵତେଷୁ ଗୁହାସୁ ଚ ।

ରାଵଣଃ ସହ ଵୈଦେହ୍ଯା ମାର୍ଗିତଵ୍ଯସ୍ତତସ୍ତତଃ ॥ 25 ॥

କ୍ରୌଞ୍ଚଂ ତୁ ଗିରିମାସାଦ୍ଯ ବିଲଂ ତସ୍ଯ ସୁଦୁର୍ଗମମ୍ ।

ଅପ୍ରମତ୍ତୈଃ ପ୍ରଵେଷ୍ଟଵ୍ଯଂ ଦୁଷ୍ପ୍ରଵେଶଂ ହି ତତ୍ସ୍ମୃତମ୍ ॥ 26 ॥

ଵସନ୍ତି ହି ମହାତ୍ମାନସ୍ତତ୍ର ସୂର୍ଯସମପ୍ରଭାଃ ।

ଦେଵୈରପ୍ଯର୍ଚିତା ସ୍ସମ୍ଯଗ୍ଦେଵରୂପା ମହର୍ଷଯଃ ॥ 27 ॥

କ୍ରୌଞ୍ଚସ୍ଯ ତୁ ଗୁହାଶ୍ଚାନ୍ଯା ସ୍ସାନୂନିଶିଖରାଣି ଚ ।

ନିର୍ଦରାଶ୍ଚ ନିତମ୍ବାଶ୍ଚ ଵିଚେତଵ୍ଯା ସ୍ତତସ୍ତତଃ ॥ 28 ॥

କୌଞ୍ଚସ୍ଯ ଶିଖରଂ ଚାପି ନିରୀକ୍ଷ୍ଯ ଚ ତତସ୍ତତଃ ।

ଅଵୃକ୍ଷଂ କାମଶୈଲଂ ଚ ମାନସଂ ଵିହଗାଲଯମ୍ ।

ନ ଗତିସ୍ତତ୍ର ଭୂତାନାଂ ଦେଵଦାନଵ ରକ୍ଷସାମ୍ ॥ 29 ॥

ସ ଚ ସର୍ଵୈର୍ଵିଚେତଵ୍ଯସ୍ସସାନୁପ୍ରସ୍ଥଭୂଧରଃ ।

କ୍ରୌଞ୍ଚଂ ଗିରିମତିକ୍ରମ୍ଯ ମୈନାକୋ ନାମ ପର୍ଵତଃ ॥ 30 ॥

ମଯସ୍ଯ ଭଵନଂ ଯତ୍ର ଦାନଵସ୍ଯ ସ୍ଵଯଂ କୃତମ୍ ॥ 31 ॥

ମୈନାକସ୍ତୁ ଵିଚେତଵ୍ଯ ସ୍ସସାନୁପ୍ରସ୍ଥକନ୍ଦରଃ ।

ସ୍ତ୍ରୀଣାମଶ୍ଵମୁଖୀନାଂ ତୁ ନିକେତାସ୍ତତ୍ର ତତ୍ର ତୁ ॥ 32 ॥

ତଂ ଦେଶଂ ସମତିକ୍ରମ୍ଯ ଆଶ୍ରମଂ ସିଦ୍ଧସେଵିତମ୍ ।

ସିଦ୍ଧା ଵୈଖାନସାସ୍ତତ୍ର ଵାଲଖିଲ୍ଯାଶ୍ଚ ତାପସାଃ ॥ 33 ॥

ଵନ୍ଦ୍ଯାସ୍ତେ ତୁ ତପସ୍ସିଦ୍ଧାସ୍ତପସା ଵୀତକଲ୍ମଷାଃ ।

ପ୍ରଷ୍ଟଵ୍ଯା ଚାପି ସୀତାଯାଃ ପ୍ରଵୃତ୍ତିର୍ଵିନଯାନ୍ଵିତୈଃ ॥ 34 ॥

ହେମପୁଷ୍କରସଞ୍ଛନ୍ନଂ ତସ୍ମିନ୍ ଵୈଖାନସଂ ସରଃ ।

ତରୁଣାଦିତ୍ଯସଙ୍କାଶୈର୍ହଂସୈର୍ଵିଚରିତଂ ଶୁଭୈଃ ॥ 35 ॥

ଔପଵାହ୍ଯଃ କୁବେରସ୍ଯ ସାର୍ଵଭୌମ ଇତି ସ୍ମୃତଃ ।

ଗଜଃ ପର୍ଯେତି ତଂ ଦେଶଂ ସଦା ସହ କରେଣୁଭିଃ ॥ 36 ॥

ତତ୍ସରସ୍ସମତିକ୍ରମ୍ଯ ନଷ୍ଟଚନ୍ଦ୍ରଦିଵାକରମ୍ ।

ଅନକ୍ଷତ୍ରଗଣଂ ଵ୍ଯୋମ ନିଷ୍ପଯୋଦମନାଦିତମ୍ ॥ 37 ॥

ଗଭସ୍ତିଭିରିଵାର୍କସ୍ଯ ସ ତୁ ଦେଶଃ ପ୍ରକାଶତେ ।

ଵିଶ୍ରାମ୍ଯଦ୍ଭିସ୍ତପସ୍ସିଦ୍ଧୈର୍ଦେଵକଲ୍ପୈଃ ସ୍ଵଯମ୍ପ୍ରଭୈଃ ॥ 38 ॥

ତଂ ତୁ ଦେଶମତିକ୍ରମ୍ଯ ଶୈଲୋଦା ନାମ ନିମ୍ନଗା ।

ଉଭଯୋସ୍ତୀରଯୋସ୍ତସ୍ଯାଃ କୀଚକା ନାମ ଵେଣଵଃ ॥ 39 ॥

ତେ ନଯନ୍ତି ପରଂ ତୀରଂ ସିଦ୍ଧାନ୍ପ୍ରତ୍ଯାନଯନ୍ତି ଚ ।

ଉତ୍ତରାଃ କୁରଵସ୍ତତ୍ର କୃତପୁଣ୍ଯପ୍ରତିଶ୍ରଯାଃ ॥ 40 ॥

ତତଃ କାଞ୍ଚନପଦ୍ମାଭିଃ ପଦ୍ଭିନୀଭିଃ କୃତୋଦକାଃ ।

ନୀଲଵୈଡୂର୍ଯପତ୍ରାଭିର୍ନଦ୍ଯସ୍ତତ୍ର ସହସ୍ରଶଃ ॥ 41 ॥

ରକ୍ତୋତ୍ପଲଵନୈଶ୍ଚାତ୍ର ମଣ୍ଡିତାଶ୍ଚ ହିରଣ୍ମଯୈଃ ।

ତରୁଣାଦିତ୍ଯସଙ୍କାଶୈର୍ଭାନ୍ତି ତତ୍ର ଜଲାଶଯାଃ ॥ 42 ॥

ମହାର୍ହମଣିରତ୍ନୈଶ୍ଚ କାଞ୍ଚନପ୍ରଭକେସରୈଃ ।

ନିଲୋତ୍ପଲଵନୈଶ୍ଚିତ୍ରୈ ସ୍ସ ଦେଶ ସ୍ସର୍ଵତୋ ଵୃତଃ ॥ 43 ॥

ନିସ୍ତୁଲାଭିଶ୍ଚ ମୁକ୍ତାଭିର୍ମଣିଭିଶ୍ଚ ମହାଧନୈଃ ।

ଉଦ୍ଭୂତପୁଲିନାସ୍ତତ୍ର ଜାତରୂପୈଶ୍ଚ ନିମ୍ନଗାଃ ।

ସର୍ଵରତ୍ନମଯୈଶ୍ଚିତ୍ରୈରଵଗାଢା ନଗୋତ୍ତମୈଃ ॥ 44 ॥

ଜାତରୂପମଯୈଶ୍ଚାପି ହୁତାଶନସମପ୍ରଭୈଃ ।

ନିତ୍ଯପୁଷ୍ପଫଲାସ୍ତତ୍ର ନଗାଃ ପତ୍ତ୍ରରଥାକୁଲାଃ ॥ 45 ॥

ଦିଵ୍ଯଗନ୍ଧରସସ୍ପର୍ଶାଃ ସର୍ଵାନ୍କାମାନ୍ ସ୍ରଵନ୍ତି ଚ ।

ନାନାକାରାଣି ଵାସାଂସି ଫଲନ୍ତ୍ଯନ୍ଯେ ନଗୋତ୍ତମାଃ ॥ 46 ॥

ମୁକ୍ତା ଵୈଢୂର୍ଯଚିତ୍ରାଣି ଭୂଷଣାନି ତଥୈଵ ଚ ।

ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଚାପ୍ଯନୁରୂପାଣି ପୁରୁଷାଣାଂ ତଥୈଵ ଚ ॥ 47 ॥

ସର୍ଵର୍ତୁସୁଖ ସେଵ୍ଯାନି ଫଲନ୍ତ୍ଯନ୍ଯେ ନଗୋତ୍ତମାଃ ।

ମହାର୍ହାଣି ଵିଚିତ୍ରାଣି ହୈମାନ୍ଯନ୍ଯେ ନଗୋତ୍ତମାଃ ॥ 48 ॥

ଶଯନାନି ପ୍ରସୂଯନ୍ତେ ଚିତ୍ରାସ୍ତରଣଵନ୍ତି ଚ ।

ମନଃକାନ୍ତାନି ମାଲ୍ଯାନି ଫଲନ୍ତ୍ଯତ୍ରାପରେ ଦ୍ରୁମାଃ ॥ 49 ॥

ପାନାନି ଚ ମହାର୍ହାଣି ଭକ୍ଷ୍ଯାଣି ଵିଵିଧାନି ଚ ।

ସ୍ତ୍ରିଯଶ୍ଚ ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନା ରୂପଯୌଵନଲକ୍ଷିତାଃ ॥ 50 ॥

ଗନ୍ଧର୍ଵାଃ କିନ୍ନରାସ୍ସିଦ୍ଧା ନାଗା ଵିଦ୍ଯାଧରାସ୍ତଥା ।

ରମନ୍ତେ ସତତଂ ସ୍ତତ୍ର ନାରୀଭିର୍ଭାସ୍କରପ୍ରଭାଃ ॥ 51 ॥

ସର୍ଵେ ସୁକୃତକର୍ମାଣ ସ୍ସର୍ଵେ ରତିପରାଯଣାଃ ।

ସର୍ଵେ କାମାର୍ଥସହିତା ଵସନ୍ତି ସହଯୋଷିତଃ ॥ 52 ॥

ଗୀତଵାଦିତ୍ରନିର୍ଘୋଷ ସ୍ସୋତ୍କୃଷ୍ଟହସିତସ୍ଵନଃ ।

ଶ୍ରୂଯତେ ସତତଂ ତତ୍ର ସର୍ଵଭୂତମନୋହରଃ ॥ 53 ॥

ତତ୍ର ନାମୁଦିତଃ କଶ୍ଚିନ୍ନାସ୍ତି କଶ୍ଚିଦସତ୍ପ୍ରିଯଃ ।

ଅହନ୍ଯହନି ଵର୍ଧନ୍ତେ ଗୁଣାସ୍ତତ୍ର ମନୋରମାଃ ॥ 54 ॥

ସମତିକ୍ରମ୍ଯ ତଂ ଦେଶମୁତ୍ତରଃ ପଯସାଂ ନିଧିଃ ।

ତତ୍ର ସୋମଗିରିର୍ନାମ ମଧ୍ଯେ ହେମମଯୋ ମହାନ୍ ॥ 55 ॥

ଇନ୍ଦ୍ରଲୋକଗତା ଯେ ଚ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଗତାଶ୍ଚ ଯେ ।

ଦେଵାସ୍ତଂ ସମଵେକ୍ଷନ୍ତେ ଗିରିରାଜଂ ଦିଵଂ ଗତାଃ ॥ 56 ॥

ସ ତୁ ଦେଶୋ ଵିସୂର୍ଯୋଽପି ତସ୍ଯ ଭାସା ପ୍ରକାଶତେ ।

ସୂର୍ଯଲକ୍ଷ୍ମ୍ଯାଽଭିଵିଜ୍ଞେଯସ୍ତପତେଵ ଵିଵସ୍ଵତା ॥ 57 ॥

ଭଗଵାନପି ଵିଶ୍ଵାତ୍ମା ଶମ୍ଭୁରେକାଦଶାତ୍ମକଃ ।

ବ୍ରହ୍ମା ଵସତି ଦେଵେଶୋ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିପରିଵାରିତଃ ॥ 58 ॥

ନ କଥଞ୍ଚନ ଗନ୍ତଵ୍ଯଂ କୁରୂଣାମୁତ୍ତରେଣ ଵଃ ।

ଅନ୍ଯେଷାମପି ଭୂତାନାଂ ନାତିକ୍ରାମତି ଵୈ ଗତିଃ ॥ 59 ॥

ସ ହି ସୋମଗିରିର୍ନାମ ଦେଵାନାମପି ଦୁର୍ଗମଃ ।

ତମାଲୋକ୍ଯ ତତଃ କ୍ଷିପ୍ରମୁପାଵର୍ତିତୁମର୍ହଥ ॥ 60 ॥

ଏତାଵଦ୍ଵାନରୈଶ୍ଶକ୍ଯଂ ଗନ୍ତୁଂ ଵାନରପୁଙ୍ଗଵାଃ ।

ଅଭାସ୍କରମମର୍ଯାଦଂ ନ ଜାନୀମସ୍ତତଃ ପରମ୍ ॥ 61 ॥

ସର୍ଵମେତଦ୍ଵିଚେତଵ୍ଯଂ ଯନ୍ମଯା ପରିକୀର୍ତିତମ୍ ।

ଯଦନ୍ଯଦପି ନୋକ୍ତଂ ଚ ତତ୍ରାପି କ୍ରିଯତାଂ ମତିଃ ॥ 62 ॥

ତତଃ କୃତଂ ଦାଶରଥେର୍ମହତ୍ପ୍ରିଯଂ ମହତ୍ତରଂ ଚାପି ତତୋ ମମ ପ୍ରିଯମ୍ ।

କୃତଂ ଭଵିଷ୍ଯତ୍ଯନିଲାନଲୋପମା ଵିଦେହଜାଦର୍ଶନଜେନ କର୍ମଣା ॥ 63 ॥

ତତଃ କୃତାର୍ଥାଃ ସହିତାସ୍ସବାନ୍ଧଵାଃ ମଯାଽର୍ଚିତାସ୍ସର୍ଵଗୁଣୈର୍ମନୋରମୈଃ ।

ଚରିଷ୍ଯଥୋର୍ଵୀଂ ପ୍ରତି ଶାନ୍ତଶତ୍ରଵ ସ୍ସହପ୍ରିଯା ଭୂତଧରାଃ ପ୍ଲଵଙ୍ଗମାଃ ॥ 64 ॥

ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ଆଦିକାଵ୍ଯେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡେ ତ୍ରିଚତ୍ଵାରିଂଶସ୍ସର୍ଗଃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |

atha tricatvāriṃśassargaḥ |

tatassandiśya sugrīvaśśvaśuraṃ paścimāṃ diśam |

vīraṃ śatavaliṃ nāma vānaraṃ vānararṣabhaḥ || 1 ||

uvāca rājā dharmajñassarvavānarasattamam |

vākyamātma hitaṃ caiva rāmasya ca hitaṃ tathā || 2 ||

vṛtaśśatasahasreṇa tvadvidhānāṃ vanaukasām |

vaivasvatasutaissārdhaṃ pratiṣṭhasva svamantribhiḥ || 3 ||

diśaṃ hyudīcīṃ vikrāntāṃ himaśailāvataṃsakām |

sarvataḥ parimārgadhvaṃ rāmapatnīmaninditām || 4 ||

asminkāryevinirvṛtte kṛte dāśaratheḥ priye |

ṛṇānmuktā bhaviṣyāmaḥ kṛtārthārthavidāṃ varāḥ || 5 ||

kṛtaṃ hi priyamasmākaṃ rāghaveṇa mahātmanā |

tasya cetpratikāro'sti saphalaṃ jīvitaṃ bhavet || 6 ||

arthinaḥ kāryanirvṛttimakarturapi yaścaret |

tasya syātsaphalaṃ janma kiṃ punaḥ pūrvakāriṇaḥ || 7 ||

etāṃ buddhimavasthāya dṛśyate jānakī yathā |

tathā bhavadbhiḥ kartavyamasmatpriyahitaiṣibhiḥ || 8 ||

ayaṃ hi sarvabhūtānāṃ mānyastu narasattamaḥ |

asmāsu cāgataḥ prītī rāmaḥ parapurañjayaḥ || 9 ||

imāni vanadurgāṇi nadyaśśailāntarāṇi ca |

bhavantaḥ parimārgantu buddhivikramasampadā || 10 ||

tatra mlecchānpulindāṃśca śūrasenāṃstathaiva ca |

prasthalānbharatāṃścaiva kurūṃśca saha madrakaiḥ || 11 ||

kāmbojānyavanāṃ ścaiva śakānāraṭṭakānapi |

bāhlīkānṛṣikāṃ ścaiva pauravānatha ṭaṅkaṇān || 12 ||

cīnānparamacīnāṃśca nīhārāṃśca punaḥ punaḥ |

anviṣyadaradāṃścaiva himavantaṃ tathaiva ca || 13 ||

lodhrapadmakaṣaṇḍeṣu devadāruvaneṣu ca |

rāvaṇassaha vaidehyā mārgitavyastatastataḥ || 14 ||

tatassomāśramaṃ gatvā devagandharvasevitam |

kālaṃ nāma mahāsānuṃ parvataṃ tu gamiṣyatha || 15 ||

mahatsu tasya śailasya nirdareṣu guhāsu ca |

vicinudhvaṃ mahābhāgāṃ rāmapatnīntatastataḥ || 16 ||

tamatikramya śailendraṃ hemagarbhaṃ mahāgirim |

tatassudarśanaṃ nāma gantumarhatha parvatam || 17 ||

tato devasakho nāma parvataḥ patagālayaḥ |

nānāpakṣigaṇākīrṇo vividhadrumabhūṣitaḥ || 18 ||

tasya kānanaṣaṇḍeṣu nirghareṣu guhāsu ca |

rāvaṇassaha vaidehyā mārgitavyastatastataḥ || 19 ||

tamatikramya cākāśaṃ sarvataśśatayojanam |

aparvatanadīvṛkṣaṃ sarvasattvavivarjitam || 20 ||

taṃ tu śīghramatikramya kāntāraṃ romaharṣaṇam |

kailāsaṃ pāṇḍuraṃ śailaṃ prāpya hṛṣṭā bhaviṣyatha || 21 ||

tatra pāṇḍurameghābhaṃ jāmbūnadapariṣkṛtam |

kuberabhavanaṃ ramyaṃ nirmitaṃ viśvakarmaṇā || 22 ||

viśālā nalinī yatra prabhūtakamalotpalā |

haṃsakāraṇḍavākīrṇāpsarogaṇasevitā || 23 ||

tatra vaiśravaṇo rājā sarvabhūtanamaskṛtaḥ |

dhanado ramate śrīmānguhyakaissaha yakṣarāṭ || 24 ||

tasya candranikāśeṣu parvateṣu guhāsu ca |

rāvaṇaḥ saha vaidehyā mārgitavyastatastataḥ || 25 ||

krauñcaṃ tu girimāsādya bilaṃ tasya sudurgamam |

apramattaiḥ praveṣṭavyaṃ duṣpraveśaṃ hi tatsmṛtam || 26 ||

vasanti hi mahātmānastatra sūryasamaprabhāḥ |

devairapyarcitā ssamyagdevarūpā maharṣayaḥ || 27 ||

krauñcasya tu guhāścānyā ssānūniśikharāṇi ca |

nirdarāśca nitambāśca vicetavyā statastataḥ || 28 ||

kauñcasya śikharaṃ cāpi nirīkṣya ca tatastataḥ |

avṛkṣaṃ kāmaśailaṃ ca mānasaṃ vihagālayam |

na gatistatra bhūtānāṃ devadānava rakṣasām || 29 ||

sa ca sarvairvicetavyassasānuprasthabhūdharaḥ |

krauñcaṃ girimatikramya maināko nāma parvataḥ || 30 ||

mayasya bhavanaṃ yatra dānavasya svayaṃ kṛtam || 31 ||

mainākastu vicetavya ssasānuprasthakandaraḥ |

strīṇāmaśvamukhīnāṃ tu niketāstatra tatra tu || 32 ||

taṃ deśaṃ samatikramya āśramaṃ siddhasevitam |

siddhā vaikhānasāstatra vālakhilyāśca tāpasāḥ || 33 ||

vandyāste tu tapassiddhāstapasā vītakalmaṣāḥ |

praṣṭavyā cāpi sītāyāḥ pravṛttirvinayānvitaiḥ || 34 ||

hemapuṣkarasañchannaṃ tasmin vaikhānasaṃ saraḥ |

taruṇādityasaṅkāśairhaṃsairvicaritaṃ śubhaiḥ || 35 ||

aupavāhyaḥ kuberasya sārvabhauma iti smṛtaḥ |

gajaḥ paryeti taṃ deśaṃ sadā saha kareṇubhiḥ || 36 ||

tatsarassamatikramya naṣṭacandradivākaram |

anakṣatragaṇaṃ vyoma niṣpayodamanāditam || 37 ||

gabhastibhirivārkasya sa tu deśaḥ prakāśate |

viśrāmyadbhistapassiddhairdevakalpaiḥ svayamprabhaiḥ || 38 ||

taṃ tu deśamatikramya śailodā nāma nimnagā |

ubhayostīrayostasyāḥ kīcakā nāma veṇavaḥ || 39 ||

te nayanti paraṃ tīraṃ siddhānpratyānayanti ca |

uttarāḥ kuravastatra kṛtapuṇyapratiśrayāḥ || 40 ||

tataḥ kāñcanapadmābhiḥ padbhinībhiḥ kṛtodakāḥ |

nīlavaiḍūryapatrābhirnadyastatra sahasraśaḥ || 41 ||

raktotpalavanaiścātra maṇḍitāśca hiraṇmayaiḥ |

taruṇādityasaṅkāśairbhānti tatra jalāśayāḥ || 42 ||

mahārhamaṇiratnaiśca kāñcanaprabhakesaraiḥ |

nilotpalavanaiścitrai ssa deśa ssarvato vṛtaḥ || 43 ||

nistulābhiśca muktābhirmaṇibhiśca mahādhanaiḥ |

udbhūtapulināstatra jātarūpaiśca nimnagāḥ |

sarvaratnamayaiścitrairavagāḍhā nagottamaiḥ || 44 ||

jātarūpamayaiścāpi hutāśanasamaprabhaiḥ |

nityapuṣpaphalāstatra nagāḥ pattrarathākulāḥ || 45 ||

divyagandharasasparśāḥ sarvānkāmān sravanti ca |

nānākārāṇi vāsāṃsi phalantyanye nagottamāḥ || 46 ||

muktā vaiḍhūryacitrāṇi bhūṣaṇāni tathaiva ca |

strīṇāṃ cāpyanurūpāṇi puruṣāṇāṃ tathaiva ca || 47 ||

sarvartusukha sevyāni phalantyanye nagottamāḥ |

mahārhāṇi vicitrāṇi haimānyanye nagottamāḥ || 48 ||

śayanāni prasūyante citrāstaraṇavanti ca |

manaḥkāntāni mālyāni phalantyatrāpare drumāḥ || 49 ||

pānāni ca mahārhāṇi bhakṣyāṇi vividhāni ca |

striyaśca guṇasampannā rūpayauvanalakṣitāḥ || 50 ||

gandharvāḥ kinnarāssiddhā nāgā vidyādharāstathā |

ramante satataṃ statra nārībhirbhāskaraprabhāḥ || 51 ||

sarve sukṛtakarmāṇa ssarve ratiparāyaṇāḥ |

sarve kāmārthasahitā vasanti sahayoṣitaḥ || 52 ||

gītavāditranirghoṣa ssotkṛṣṭahasitasvanaḥ |

śrūyate satataṃ tatra sarvabhūtamanoharaḥ || 53 ||

tatra nāmuditaḥ kaścinnāsti kaścidasatpriyaḥ |

ahanyahani vardhante guṇāstatra manoramāḥ || 54 ||

samatikramya taṃ deśamuttaraḥ payasāṃ nidhiḥ |

tatra somagirirnāma madhye hemamayo mahān || 55 ||

indralokagatā ye ca brahmalokagatāśca ye |

devāstaṃ samavekṣante girirājaṃ divaṃ gatāḥ || 56 ||

sa tu deśo visūryo'pi tasya bhāsā prakāśate |

sūryalakṣmyā'bhivijñeyastapateva vivasvatā || 57 ||

bhagavānapi viśvātmā śambhurekādaśātmakaḥ |

brahmā vasati deveśo brahmarṣiparivāritaḥ || 58 ||

na kathañcana gantavyaṃ kurūṇāmuttareṇa vaḥ |

anyeṣāmapi bhūtānāṃ nātikrāmati vai gatiḥ || 59 ||

sa hi somagirirnāma devānāmapi durgamaḥ |

tamālokya tataḥ kṣipramupāvartitumarhatha || 60 ||

etāvadvānaraiśśakyaṃ gantuṃ vānarapuṅgavāḥ |

abhāskaramamaryādaṃ na jānīmastataḥ param || 61 ||

sarvametadvicetavyaṃ yanmayā parikīrtitam |

yadanyadapi noktaṃ ca tatrāpi kriyatāṃ matiḥ || 62 ||

tataḥ kṛtaṃ dāśarathermahatpriyaṃ mahattaraṃ cāpi tato mama priyam |

kṛtaṃ bhaviṣyatyanilānalopamā videhajādarśanajena karmaṇā || 63 ||

tataḥ kṛtārthāḥ sahitāssabāndhavāḥ mayā'rcitāssarvaguṇairmanoramaiḥ |

cariṣyathorvīṃ prati śāntaśatrava ssahapriyā bhūtadharāḥ plavaṅgamāḥ || 64 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe tricatvāriṃśassargaḥ ||

Sanskrit — Devanagari (original)

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।

अथ त्रिचत्वारिंशस्सर्गः ।

ततस्सन्दिश्य सुग्रीवश्श्वशुरं पश्चिमां दिशम् ।

वीरं शतवलिं नाम वानरं वानरर्षभः ॥ 1 ॥

उवाच राजा धर्मज्ञस्सर्ववानरसत्तमम् ।

वाक्यमात्म हितं चैव रामस्य च हितं तथा ॥ 2 ॥

वृतश्शतसहस्रेण त्वद्विधानां वनौकसाम् ।

वैवस्वतसुतैस्सार्धं प्रतिष्ठस्व स्वमन्त्रिभिः ॥ 3 ॥

दिशं ह्युदीचीं विक्रान्तां हिमशैलावतंसकाम् ।

सर्वतः परिमार्गध्वं रामपत्नीमनिन्दिताम् ॥ 4 ॥

अस्मिन्कार्येविनिर्वृत्ते कृते दाशरथेः प्रिये ।

ऋणान्मुक्ता भविष्यामः कृतार्थार्थविदां वराः ॥ 5 ॥

कृतं हि प्रियमस्माकं राघवेण महात्मना ।

तस्य चेत्प्रतिकारोऽस्ति सफलं जीवितं भवेत् ॥ 6 ॥

अर्थिनः कार्यनिर्वृत्तिमकर्तुरपि यश्चरेत् ।

तस्य स्यात्सफलं जन्म किं पुनः पूर्वकारिणः ॥ 7 ॥

एतां बुद्धिमवस्थाय दृश्यते जानकी यथा ।

तथा भवद्भिः कर्तव्यमस्मत्प्रियहितैषिभिः ॥ 8 ॥

अयं हि सर्वभूतानां मान्यस्तु नरसत्तमः ।

अस्मासु चागतः प्रीती रामः परपुरञ्जयः ॥ 9 ॥

इमानि वनदुर्गाणि नद्यश्शैलान्तराणि च ।

भवन्तः परिमार्गन्तु बुद्धिविक्रमसम्पदा ॥ 10 ॥

तत्र म्लेच्छान्पुलिन्दांश्च शूरसेनांस्तथैव च ।

प्रस्थलान्भरतांश्चैव कुरूंश्च सह मद्रकैः ॥ 11 ॥

काम्बोजान्यवनां श्चैव शकानारट्टकानपि ।

बाह्लीकानृषिकां श्चैव पौरवानथ टङ्कणान् ॥ 12 ॥

चीनान्परमचीनांश्च नीहारांश्च पुनः पुनः ।

अन्विष्यदरदांश्चैव हिमवन्तं तथैव च ॥ 13 ॥

लोध्रपद्मकषण्डेषु देवदारुवनेषु च ।

रावणस्सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः ॥ 14 ॥

ततस्सोमाश्रमं गत्वा देवगन्धर्वसेवितम् ।

कालं नाम महासानुं पर्वतं तु गमिष्यथ ॥ 15 ॥

महत्सु तस्य शैलस्य निर्दरेषु गुहासु च ।

विचिनुध्वं महाभागां रामपत्नीन्ततस्ततः ॥ 16 ॥

तमतिक्रम्य शैलेन्द्रं हेमगर्भं महागिरिम् ।

ततस्सुदर्शनं नाम गन्तुमर्हथ पर्वतम् ॥ 17 ॥

ततो देवसखो नाम पर्वतः पतगालयः ।

नानापक्षिगणाकीर्णो विविधद्रुमभूषितः ॥ 18 ॥

तस्य काननषण्डेषु निर्घरेषु गुहासु च ।

रावणस्सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः ॥ 19 ॥

तमतिक्रम्य चाकाशं सर्वतश्शतयोजनम् ।

अपर्वतनदीवृक्षं सर्वसत्त्वविवर्जितम् ॥ 20 ॥

तं तु शीघ्रमतिक्रम्य कान्तारं रोमहर्षणम् ।

कैलासं पाण्डुरं शैलं प्राप्य हृष्टा भविष्यथ ॥ 21 ॥

तत्र पाण्डुरमेघाभं जाम्बूनदपरिष्कृतम् ।

कुबेरभवनं रम्यं निर्मितं विश्वकर्मणा ॥ 22 ॥

विशाला नलिनी यत्र प्रभूतकमलोत्पला ।

हंसकारण्डवाकीर्णाप्सरोगणसेविता ॥ 23 ॥

तत्र वैश्रवणो राजा सर्वभूतनमस्कृतः ।

धनदो रमते श्रीमान्गुह्यकैस्सह यक्षराट् ॥ 24 ॥

तस्य चन्द्रनिकाशेषु पर्वतेषु गुहासु च ।

रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः ॥ 25 ॥

क्रौञ्चं तु गिरिमासाद्य बिलं तस्य सुदुर्गमम् ।

अप्रमत्तैः प्रवेष्टव्यं दुष्प्रवेशं हि तत्स्मृतम् ॥ 26 ॥

वसन्ति हि महात्मानस्तत्र सूर्यसमप्रभाः ।

देवैरप्यर्चिता स्सम्यग्देवरूपा महर्षयः ॥ 27 ॥

क्रौञ्चस्य तु गुहाश्चान्या स्सानूनिशिखराणि च ।

निर्दराश्च नितम्बाश्च विचेतव्या स्ततस्ततः ॥ 28 ॥

कौञ्चस्य शिखरं चापि निरीक्ष्य च ततस्ततः ।

अवृक्षं कामशैलं च मानसं विहगालयम् ।

न गतिस्तत्र भूतानां देवदानव रक्षसाम् ॥ 29 ॥

स च सर्वैर्विचेतव्यस्ससानुप्रस्थभूधरः ।

क्रौञ्चं गिरिमतिक्रम्य मैनाको नाम पर्वतः ॥ 30 ॥

मयस्य भवनं यत्र दानवस्य स्वयं कृतम् ॥ 31 ॥

मैनाकस्तु विचेतव्य स्ससानुप्रस्थकन्दरः ।

स्त्रीणामश्वमुखीनां तु निकेतास्तत्र तत्र तु ॥ 32 ॥

तं देशं समतिक्रम्य आश्रमं सिद्धसेवितम् ।

सिद्धा वैखानसास्तत्र वालखिल्याश्च तापसाः ॥ 33 ॥

वन्द्यास्ते तु तपस्सिद्धास्तपसा वीतकल्मषाः ।

प्रष्टव्या चापि सीतायाः प्रवृत्तिर्विनयान्वितैः ॥ 34 ॥

हेमपुष्करसञ्छन्नं तस्मिन् वैखानसं सरः ।

तरुणादित्यसङ्काशैर्हंसैर्विचरितं शुभैः ॥ 35 ॥

औपवाह्यः कुबेरस्य सार्वभौम इति स्मृतः ।

गजः पर्येति तं देशं सदा सह करेणुभिः ॥ 36 ॥

तत्सरस्समतिक्रम्य नष्टचन्द्रदिवाकरम् ।

अनक्षत्रगणं व्योम निष्पयोदमनादितम् ॥ 37 ॥

गभस्तिभिरिवार्कस्य स तु देशः प्रकाशते ।

विश्राम्यद्भिस्तपस्सिद्धैर्देवकल्पैः स्वयम्प्रभैः ॥ 38 ॥

तं तु देशमतिक्रम्य शैलोदा नाम निम्नगा ।

उभयोस्तीरयोस्तस्याः कीचका नाम वेणवः ॥ 39 ॥

ते नयन्ति परं तीरं सिद्धान्प्रत्यानयन्ति च ।

उत्तराः कुरवस्तत्र कृतपुण्यप्रतिश्रयाः ॥ 40 ॥

ततः काञ्चनपद्माभिः पद्भिनीभिः कृतोदकाः ।

नीलवैडूर्यपत्राभिर्नद्यस्तत्र सहस्रशः ॥ 41 ॥

रक्तोत्पलवनैश्चात्र मण्डिताश्च हिरण्मयैः ।

तरुणादित्यसङ्काशैर्भान्ति तत्र जलाशयाः ॥ 42 ॥

महार्हमणिरत्नैश्च काञ्चनप्रभकेसरैः ।

निलोत्पलवनैश्चित्रै स्स देश स्सर्वतो वृतः ॥ 43 ॥

निस्तुलाभिश्च मुक्ताभिर्मणिभिश्च महाधनैः ।

उद्भूतपुलिनास्तत्र जातरूपैश्च निम्नगाः ।

सर्वरत्नमयैश्चित्रैरवगाढा नगोत्तमैः ॥ 44 ॥

जातरूपमयैश्चापि हुताशनसमप्रभैः ।

नित्यपुष्पफलास्तत्र नगाः पत्त्ररथाकुलाः ॥ 45 ॥

दिव्यगन्धरसस्पर्शाः सर्वान्कामान् स्रवन्ति च ।

नानाकाराणि वासांसि फलन्त्यन्ये नगोत्तमाः ॥ 46 ॥

मुक्ता वैढूर्यचित्राणि भूषणानि तथैव च ।

स्त्रीणां चाप्यनुरूपाणि पुरुषाणां तथैव च ॥ 47 ॥

सर्वर्तुसुख सेव्यानि फलन्त्यन्ये नगोत्तमाः ।

महार्हाणि विचित्राणि हैमान्यन्ये नगोत्तमाः ॥ 48 ॥

शयनानि प्रसूयन्ते चित्रास्तरणवन्ति च ।

मनःकान्तानि माल्यानि फलन्त्यत्रापरे द्रुमाः ॥ 49 ॥

पानानि च महार्हाणि भक्ष्याणि विविधानि च ।

स्त्रियश्च गुणसम्पन्ना रूपयौवनलक्षिताः ॥ 50 ॥

गन्धर्वाः किन्नरास्सिद्धा नागा विद्याधरास्तथा ।

रमन्ते सततं स्तत्र नारीभिर्भास्करप्रभाः ॥ 51 ॥

सर्वे सुकृतकर्माण स्सर्वे रतिपरायणाः ।

सर्वे कामार्थसहिता वसन्ति सहयोषितः ॥ 52 ॥

गीतवादित्रनिर्घोष स्सोत्कृष्टहसितस्वनः ।

श्रूयते सततं तत्र सर्वभूतमनोहरः ॥ 53 ॥

तत्र नामुदितः कश्चिन्नास्ति कश्चिदसत्प्रियः ।

अहन्यहनि वर्धन्ते गुणास्तत्र मनोरमाः ॥ 54 ॥

समतिक्रम्य तं देशमुत्तरः पयसां निधिः ।

तत्र सोमगिरिर्नाम मध्ये हेममयो महान् ॥ 55 ॥

इन्द्रलोकगता ये च ब्रह्मलोकगताश्च ये ।

देवास्तं समवेक्षन्ते गिरिराजं दिवं गताः ॥ 56 ॥

स तु देशो विसूर्योऽपि तस्य भासा प्रकाशते ।

सूर्यलक्ष्म्याऽभिविज्ञेयस्तपतेव विवस्वता ॥ 57 ॥

भगवानपि विश्वात्मा शम्भुरेकादशात्मकः ।

ब्रह्मा वसति देवेशो ब्रह्मर्षिपरिवारितः ॥ 58 ॥

न कथञ्चन गन्तव्यं कुरूणामुत्तरेण वः ।

अन्येषामपि भूतानां नातिक्रामति वै गतिः ॥ 59 ॥

स हि सोमगिरिर्नाम देवानामपि दुर्गमः ।

तमालोक्य ततः क्षिप्रमुपावर्तितुमर्हथ ॥ 60 ॥

एतावद्वानरैश्शक्यं गन्तुं वानरपुङ्गवाः ।

अभास्करममर्यादं न जानीमस्ततः परम् ॥ 61 ॥

सर्वमेतद्विचेतव्यं यन्मया परिकीर्तितम् ।

यदन्यदपि नोक्तं च तत्रापि क्रियतां मतिः ॥ 62 ॥

ततः कृतं दाशरथेर्महत्प्रियं महत्तरं चापि ततो मम प्रियम् ।

कृतं भविष्यत्यनिलानलोपमा विदेहजादर्शनजेन कर्मणा ॥ 63 ॥

ततः कृतार्थाः सहितास्सबान्धवाः मयाऽर्चितास्सर्वगुणैर्मनोरमैः ।

चरिष्यथोर्वीं प्रति शान्तशत्रव स्सहप्रिया भूतधराः प्लवङ्गमाः ॥ 64 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे त्रिचत्वारिंशस्सर्गः ॥