ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਰਾਮਾਯਣੇ ਕਿष੍ਕਿਨ੍ਧਾਕਾਣ੍ਡਮ੍ ।
ਅਥ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ।
ਗੁਹਂ ਪ੍ਰਵਿष੍ਟੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵੇ ਵਿਮੁਕ੍ਤੇ ਗਗਨੇ ਘਨੈਃ ।
ਵਰ੍षਰਾਤ੍ਰੋषਿਤੋ ਰਾਮਃ ਕਾਮਸ਼ੋਕਾਭਿਪੀਡਿਤਃ ॥ 1 ॥
ਪਾਣ੍ਡੁਰਂ ਗਗਨਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਵਿਮਲਂ ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਣ੍ਡਲਮ੍ ।
ਸ਼ਾਰਦੀਂ ਰਜਨੀਂ ਚੈਵ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਜ੍ਯੋਤ੍ਸ੍ਨਾਨੁਲੇਪਨਾਮ੍ ॥ 2 ॥
ਕਾਮਵृਤ੍ਤਂ ਚ ਸੁਗ੍ਰੀਵਂ ਨष੍ਟਾਂ ਚ ਜਨਕਾਤ੍ਮਜਾਮ੍ ।
ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਕਾਲਮਤੀਤਂ ਚ ਮੁਮੋਹ ਪਰਮਾਤੁਰਃ ॥ 3 ॥
ਸ ਤੁ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਮੁਪਾਗਮ੍ਯ ਮੁਹੂਰ੍ਤਾਨ੍ਮਤਿਮਾਨ੍ਪੁਨਃ ।
ਮਨਸ੍ਸ੍ਥਾਮਪਿ ਵੈਦੇਹੀਂ ਚਿਨ੍ਤਯਾਮਾਸ ਰਾਘਵਃ ॥ 4 ॥
ਆਸੀਨਃ ਪਰ੍ਵਤਸ੍ਯਾਗ੍ਰੇ ਹੇਮਧਾਤੁਵਿਭੂषਿਤੇ ।
ਸ਼ਾਰਦਂ ਗਗਨਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਜਗਾਮ ਮਨਸਾ ਪ੍ਰਿਯਾਮ੍ ॥ 5 ॥
ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਚ ਵਿਮਲਂ ਵ੍ਯੋਮ ਗਤਵਿਦ੍ਯੁਦ੍ਵਲਾਹਕਮ੍ ।
ਸਾਰਸਾਰਾਵਸਙ੍ਘੁष੍ਠਂ ਵਿਲਲਾਪਾਰ੍ਤਯਾ ਗਿਰਾ ॥ 6 ॥
ਸਾਰਸਾਰਾਵਸਨ੍ਨਾਦੈਸ੍ਸਾਰਸਾਰਵਨਾਦਿਨੀ ।
ਯਾऽऽਸ਼੍ਰਮੇ ਰਮਤੇ ਬਾਲਾ ਸਾऽਦ੍ਯ ਮੇ ਰਮਤੇ ਕਥਮ੍ ॥ 7 ॥
ਪੁष੍ਪਿਤਾਂਸ਼੍ਚਾਸਨਾਨ੍ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਕਾਞ੍ਚਨਾਨਿਵ ਨਿਰ੍ਮਲਾਨ੍ ।
ਕਥਂ ਸਾ ਰਮਤੇ ਬਾਲਾ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤੀ ਮਾਮਪਸ਼੍ਯਤੀ ॥ 8 ॥
ਯਾ ਪੁਰਾ ਕਲਹਂਸਾਨਾਂ ਸ੍ਵਰੇਣ ਕਲਭਾषਿਣੀ ।
ਬੁਧ੍ਯਤੇ ਚਾਰੁਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗੀ ਸਾऽਦ੍ਯ ਮੇ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਤੇ ਕਥਮ੍ ॥ 9 ॥
ਨਿਸ੍ਵਨਂ ਚਕ੍ਰਵਾਕਾਨਾਂ ਨਿਸ਼ਮ੍ਯ ਨਹਚਾਰਿਣਾਮ੍ ।
ਪੁਣ੍ਡਰੀਕਵਿਸ਼ਾਲਾਕ੍षੀ ਕਥਮੇषਾ ਭਵਿष੍ਯਤਿ ॥ 10 ॥
ਸਰਾਂਸਿ ਸਰਿਤੋ ਵਾਪੀਃ ਕਾਨਨਾਨਿ ਵਨਾਨਿ ਚ ।
ਤਾਂ ਵਿਨਾ ਮृਗਸ਼ਾਬਾਕ੍षੀਂ ਚਰਨ੍ਨਾਦ੍ਯ ਸੁਖਂ ਲਭੇ ॥ 11 ॥
ਅਪਿ ਤਾਂ ਮਦ੍ਵਿਯੋਗਾਚ੍ਛ ਸੌਕੁਮਾਰ੍ਯਾਚ੍ਚ ਭਾਮਿਨੀਮ੍ ।
ਸੁਦੂਰਂ ਪੀਡਯੇਤ੍ਕਾਮਸ਼੍ਸ਼ਰਦ੍ਗੁਣਨਿਰਨ੍ਤਰਃ ॥ 12 ॥
ਏਵਮਾਦਿ ਨਰਸ਼੍ਰੇष੍ਠੋ ਵਿਲਲਾਪ ਨृਪਾਤ੍ਮਜਃ ।
ਵਿਹਙ੍ਗ ਇਵ ਸਾਰਙ੍ਗਸ੍ਸਲਿਲਂ ਤ੍ਰਿਦਸ਼ੇਸ਼੍ਵਰਾਤ੍ ॥ 13 ॥
ਤਤਸ਼੍ਚਞ੍ਚੂਰ੍ਯ ਰਮ੍ਯੇषੁ ਫਲਾਰ੍ਥੀ ਗਿਰਿਸਾਨੁषੁ ।
ਦਦਰ੍ਸ਼ ਪਰ੍ਯੁਪਾਵृਤ੍ਤੋ ਲਕ੍ष੍ਮੀਵਾਨ੍ਲਕ੍ष੍ਮਣੋऽਗ੍ਰਜਮ੍ ॥ 14 ॥
ਤਂ ਚਿਨ੍ਤਯਾ ਦੁਸ੍ਸਹਯਾ ਪਰੀਤਂ ਵਿਸਞ੍ਜ੍ਞਮੇਕਂ ਵਿਜਨੇ ਮਨਸ੍ਵੀ ।
ਭ੍ਰਾਤੁਰ੍ਵਿषਾਦਾਤ੍ਪਰਿਤਾਪਦੀਨਃ ਸਮੀਕ੍ष੍ਯ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿਰੁਵਾਚ ਰਾਮਮ੍ ॥ 15 ॥
ਕਿਮਾਰ੍ਯ ਕਾਮਸ੍ਯ ਵਸ਼ਙ੍ਗਤੇਨ ਕਿਮਾਤ੍ਮਪੌਰੁष੍ਯਪਰਾਭਵੇਨ ।
ਅਯਂ ਸਦਾ ਸਂਹ੍ਰਿਯਤੇ ਸਮਾਧਿਃ ਕਿਮਤ੍ਰ ਯੋਗੇਨ ਨਿਵਰ੍ਤਿਤੇਨ ॥ 16 ॥
ਕ੍ਰਿਯਾਭਿਯੋਗਂ ਮਨਸਃ ਪ੍ਰਸਾਦਂ ਸਮਾਧਿਯੋਗਾਨੁਗਤਂ ਚ ਕਾਲਮ੍ ।
ਸਹਾਯਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਮਦੀਨਸਤ੍ਤ੍ਵਃ ਸ੍ਵਕਰ੍ਮ ਹੇਤੁਂ ਚ ਕੁਰੁष੍ਵ ਹੇਤੁਮ੍ ॥ 17 ॥
ਨ ਜਾਨਕੀ ਮਾਨਵ ਵਂਸ਼ਨਾਥ ਤ੍ਵਯਾ ਸਨਾਥਾ ਸੁਲਭਾ ਪਰੇਣ ।
ਨ ਚਾਗ੍ਨਿਚੂਡਾਂ ਜ੍ਵਲਿਤਾਮੁਪੇਤ੍ਯ ਨ ਦਹ੍ਯਤੇ ਵੀਰ ਵਰਾਰ੍ਹ ਕਚ੍ਛਿਤ੍ ॥ 18 ॥
ਸਲਕ੍षਣਂ ਲਕ੍ष੍ਮਣਮਪ੍ਰਧृष੍ਯਂ ਸ੍ਵਭਾਵਜਂ ਵਾਕ੍ਯਮੁਵਾਚ ਰਾਮਃ ।
ਹਿਤਂ ਚ ਪਥ੍ਯਂ ਚ ਨਯਪ੍ਰਸਕ੍ਤਂ ਸਸਾਮ ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਸਮਾਹਿਤਂ ਚ ॥ 19 ॥
ਨਿਸ੍ਸਂਸ਼ਯਂ ਕਾਰ੍ਯਮਵੇਕ੍षਿਤਵ੍ਯਂ ਕ੍ਰਿਯਾਵਿਸ਼ੇषੋऽਹ੍ਯਨੁਵਰ੍ਤਿਤਵ੍ਯਃ ।
ਨਨੁ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਸ੍ਯ ਦੁਰਾਸਦਸ੍ਯ ਕੁਮਾਰ ਕਾਰ੍ਯਸ੍ਯ ਫਲਂ ਚ ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਮ੍ ॥ 20 ॥
ਅਥ ਪਦ੍ਮਪਲਾਸ਼ਾਕ੍षੀਂ ਮੈਥਿਲੀਮਨੁਚਿਨ੍ਤਯਨ੍ ।
ਉਵਾਚ ਲਕ੍ष੍ਮਣਂ ਰਾਮੋ ਮੁਖੇਨ ਪਰਿਸ਼ੁष੍ਯਤਾ ॥ 21 ॥
ਤਰ੍ਪਯਿਤ੍ਵਾ ਸਹਸ੍ਰਾਕ੍षਸ੍ਸਲਿਲੇਨ ਵਸੁਨ੍ਧਰਾਮ੍ ।
ਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਯਿਤ੍ਵਾ ਸਸ੍ਯਾਨਿ ਕृਤਕਰ੍ਮਾ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ ॥ 22 ॥
ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਗਮ੍ਭੀਰਨਿਰ੍ਘੋषਾਸ਼੍ਸ਼ੈਲਦ੍ਰੁਮਪੁਰੋਗਮਾਃ ।
ਵਿਸृਜ੍ਯ ਸਲਿਲਂ ਮੇਘਾਃ ਪਰਿਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਾ ਨृਪਾਤ੍ਮਜ ॥ 23 ॥
ਨੀਲੋਤ੍ਪਲਦਲਸ਼੍ਯਾਮਾਸ਼੍ਸ਼੍ਯਾਮੀਕृਤ੍ਵਾ ਦਿਸ਼ੋ ਦਸ਼ ।
ਵਿਮਦਾ ਇਵ ਮਾਤਙ੍ਗਾਸ਼੍ਸ਼ਾਨ੍ਤਵੇਗਾਃ ਪਯੋਧਰਾਃ ॥ 24 ॥
ਜਲਗਰ੍ਭਾ ਮਹਾਮੇਘਾ ਕੁਟਜਾਰ੍ਜੁਨਗਨ੍ਧਿਨਃ ।
ਚਰਿਤ੍ਵਾ ਵਿਰਤਾਸ੍ਸੌਮ੍ਯ ਵृष੍ਟਿਵਾਤਾਸ੍ਸਮੁਦ੍ਯਤਾਃ ॥ 25 ॥
ਘਨਾਨਾਂ ਵਾਰਣਾਨਾਂ ਚ ਮਯੂਰਾਣਾਂ ਚ ਲਕ੍ष੍ਮਣ ।
ਨਾਦਃ ਪ੍ਰਸ੍ਰਵਣਾਨਾਂ ਚ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਸ੍ਸਹਸਾऽਨਘ ॥ 26 ॥
ਅਭਿਵृष੍ਟਾ ਮਹਾਮੇਘੈਰ੍ਨਿਰ੍ਮਲਾਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰਸਾਨਵਃ ।
ਅਨੁਲਿਪ੍ਤਾ ਇਵਾऽਭਾਨ੍ਤਿ ਗਿਰਯਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰਦੀਪ੍ਤਿਭਿਃ ॥ 27 ॥
ਸ਼ਾਖਾਸੁ ਸਪ੍ਤਚ੍ਛਦਪਾਦਪਾਨਾਂ ਪ੍ਰਭਾਸੁ ਤਾਰਾਰ੍ਕਨਿਸ਼ਾਕਰਾਣਾਮ੍ ।
ਲੀਲਾਸੁ ਚੈਵੋਤ੍ਤਮ ਵਾਰਣਾਨਾਂ ਸ਼੍ਰਿਯਂ ਵਿਭਜ੍ਯਾਦ੍ਯ ਸ਼ਰਤ੍ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਾ ॥ 28 ॥
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਨੇਕਾਸ਼੍ਰਯ ਚਿਤ੍ਰਸ਼ੋਭਾ ਲਕ੍ष੍ਮੀਸ਼੍ਸ਼ਰਤ੍ਕਾਲਗੁਣੋਪਨੀਤਾ ।
ਸੂਰ੍ਯਾਗ੍ਰਹਸ੍ਤਪ੍ਰਤਿਬੋਧਿਤੇषੁ ਪਦ੍ਮਾਕਰੇष੍ਵਭ੍ਯਧਿਕਂ ਵਿਭਾਤਿ ॥ 29 ॥
ਸਪ੍ਤਚ੍ਛਦਾਨਾਂ ਕੁਸੁਮੋਪਗਨ੍ਧੀ षਟ੍ਪਾਦਬृਨ੍ਦੈਰਨੁਗੀਯਮਾਨਃ ।
ਮਤ੍ਤਦ੍ਵਿਪਾਨਾਂ ਪਵਨੋऽਨੁਸਾਰੀ ਦਰ੍ਪਂ ਵਿਨੇष੍ਯਨ੍ਨਧਿਕਂ ਕਰੋਤਿ ॥ 30 ॥
ਅਭ੍ਯਾਗਤੈਸ਼੍ਚਾਰੁਵਿਸ਼ਾਲਪਕ੍षੈ ਸ੍ਸਰਃਪ੍ਰਿਯੈਃ ਪਦ੍ਮਰਜੋਵਕੀਰ੍ਣੈਃ ।
ਮਹਾਨਦੀਨਾਂ ਪੁਲਿਨੋਪਯਾਤੈਃ ਕ੍ਰੀਡਨ੍ਤਿ ਹਂਸਾਸ੍ਸਹ ਚਕ੍ਰਵਾਕੈਃ ॥ 31 ॥
ਮਦਪ੍ਰਗਲ੍ਭੇषੁ ਚ ਵਾਰਣੇषੁ ਗਵਾਂ ਸਮੂਹੇषੁ ਚ ਦਰ੍ਪਿਤੇषੁ ।
ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਤੋਯਾਸੁ ਚ ਨਿਮ੍ਨਗਾਸੁ ਵਿਭਾਤਿ ਲਕ੍ष੍ਮੀਰ੍ਬਹੁਧਾ ਵਿਭਕ੍ਤਾ ॥ 32 ॥
ਨਭਸ੍ਸਮੀਕ੍ष੍ਯਾਮ੍ਬੁਧਰੈਰ੍ਵਿਮੁਕ੍ਤਂ ਵਿਮੁਕ੍ਤਬਰ੍ਹਾਭਰਣਾ ਵਨੇषੁ ।
ਪ੍ਰਿਯਾਸ੍ਵਸਕ੍ਤਾ ਵਿਨਿਵृਤ੍ਤਸ਼ੋਭਾ ਗਤੋਤ੍ਸਵਾ ਧ੍ਯਾਨਪਰਾ ਮਯੂਰਾਃ ॥ 33 ॥
ਮਨੋਜ੍ਞਗਨ੍ਧੈਃ ਪ੍ਰਿਯਕੈਰਨਲ੍ਪੈਃ ਪੁष੍ਪਾਤਿਭਾਰਾਵਨਤਾਗ੍ਰਸ਼ਾਖੈਃ ।
ਸੁਵਰ੍ਣਗੌਰੈਰ੍ਨਯਨਾਭਿਰਾਮੈ ਰੁਦ੍ਯੋਤਿਤਾਨੀਵ ਵਨਾਨ੍ਤਰਾਣਿ ॥ 34 ॥
ਪ੍ਰਿਯਾਨ੍ਵਿਤਾਨਾਂ ਨਲਿਨੀਪ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਵਨੇ ਰਤਾਨਾਂ ਕੁਸੁਮੋਦ੍ਧਤਾਨਾਮ੍ ।
ਮਦੋਤ੍ਕਟਾਨਾਂ ਮਦਲਾਲਸਾਨਾਂ ਗਜੋਤ੍ਤਮਾਨਾਂ ਗਤਯੋऽਦ੍ਯ ਮਨ੍ਦਾਃ ॥ 35 ॥
ਵ੍ਯਭ੍ਰਂ ਨਭਸ਼੍ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਵਿਧੌਤਵਰ੍ਣਂ ਕृਸ਼ਪ੍ਰਵਾਹਾਨਿ ਨਦੀਜਲਾਨਿ ।
ਕਹ੍ਲਾਰਸ਼ੀਤਾਃ ਪਵਨਾਃ ਪ੍ਰਵਾਨ੍ਤਿ ਤਮੋਵਿਮੁਕ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਦਿਸ਼ਃ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਃ ॥ 36 ॥
ਸੂਰ੍ਯਾਤਪਕ੍ਰਾਮਣਨष੍ਟਪਙ੍ਕਾ ਭੂਮਿਸ਼੍ਚਿਰੋਦਧਾਟਿਤਸਾਨ੍ਦ੍ਰਰੇਣੁਃ ।
ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਵੈਰੇਣਸਮਾਯੁਤਾਨਾ ਮੁਦ੍ਯੋਗਕਾਲੋऽਦ੍ਯ ਨਰਾਧਿਪਾਨਾਮ੍ ॥ 37 ॥
ਸ਼ਰਦ੍ਗੁਣਾਪ੍ਯਾਯਿਤਰੂਪਸ਼ੋਭਾਃ ਪ੍ਰਹਰ੍षਿਤਾਃ ਪਾਂਸ਼ੁਸਮੁਤ੍ਕ੍षਿਤਾਙ੍ਗਾਃ ।
ਮਦੋਤ੍ਕਟਾਸ੍ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਯੁਦ੍ਧਲੁਬ੍ਧਾ ਵृषਾ ਗਵਾਂ ਮਧ੍ਯਗਤਾ ਨਦਨ੍ਤਿ ॥ 38 ॥
ਸਮਨ੍ਮਥਂ ਤੀਵ੍ਰਗਤਾਨੁਰਾਗਾਃ ਕੁਲਾਨ੍ਵਿਤਾ ਮਨ੍ਦਗਤਿਂ ਕਰਿਣ੍ਯਃ ।
ਮਦਾਨ੍ਵਿਤਂ ਸਮ੍ਪਰਿਵਾਰ੍ਯ ਯਾਨ੍ਤਂ ਵਨੇषੁ ਭਰ੍ਤਾਰਮਨੁਪ੍ਰਯਾਨ੍ਤਿ ॥ 39 ॥
ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਵਰਾਣ੍ਯਾਤ੍ਮਵਿਭੂषਣਾਨਿ ਬਰ੍ਹਾਣਿ ਤੀਰੋਪਗਤਾ ਨਦੀਨਾਮ੍ ।
ਨਿਰ੍ਭਰ੍ਤ੍ਸ੍ਯਮਾਨਾ ਇਵ ਸਾਰਸੌਘੈਃ ਪ੍ਰਯਾਨ੍ਤਿ ਦੀਨਾ ਵਿਮਦਾ ਮਯੂਰਾਃ ॥ 40 ॥
ਵਿਤ੍ਰਾਸ੍ਯ ਕਾਰਣ੍ਡਵਚਕ੍ਰਵਾਕਾ ਨ੍ਮਹਾਰਵੈਰ੍ਭਿਨ੍ਨਕਟਾ ਗਜੇਨ੍ਦ੍ਰਾਃ ।
ਸਰਸ੍ਸੁ ਬਦ੍ਧਾਮ੍ਬੁਜਭੂषਣੇषੁ ਵਿਕ੍षੋਭ੍ਯ ਵਿਕ੍षੋਭ੍ਯ ਜਲਂ ਪਿਬਨ੍ਤਿ ॥ 41 ॥
ਵ੍ਯਪੇਤਪਙ੍ਕਾਸੁ ਸਵਾਲੁਕਾਸੁ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਤੋਯਾਸੁ ਸਗੋਕੁਲਾਸੁ ।
ਸਸਾਰਸਾਰਾਵਨਿਨਾਦਿਤਾਸੁ ਨਦੀषੁ ਹृष੍ਟਾ ਨਿਪਤਨ੍ਤਿ ਹਂਸਾਃ ॥ 42 ॥
ਨਦੀਘਨਪ੍ਰਸ੍ਰਵਣੋਦਕਾਨਾ ਮਤਿਪ੍ਰਵृਦ੍ਧਾਨਿਲਬਰ੍ਹਿਣਾਨਾਮ੍ ।
ਪ੍ਲਵਙ੍ਗਮਾਨਾਂ ਚ ਗਤੋਤ੍ਸਵਾਨਾਂ ਦ੍ਰੁਤਂ ਰਵਾਸ੍ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਸਮ੍ਪ੍ਰਣष੍ਟਾਃ ॥ 43 ॥
ਅਨੇਕਵਰ੍ਣਾਸ੍ਸੁਵਿਨष੍ਟਕਾਯਾ ਨਵੋਦਿਤੇष੍ਵਮ੍ਬੁਧਰੇषੁ ਨष੍ਟਾਃ ।
ਕ੍षੁਧਾਰ੍ਦਿਤਾ ਘੋਰਵਿषਾ ਬਿਲੇਭ੍ਯ ਸ਼੍ਚਿਰੋषਿਤਾ ਵਿਪ੍ਰਸਰਨ੍ਤਿ ਸਰ੍ਪਾਃ ॥ 44 ॥
ਚਞ੍ਚਚ੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਕਰਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਹਰ੍षੋਨ੍ਮੀਲਿਤਤਾਰਕਾ ।
ਅਹੋ ਰਾਗਵਤੀ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾ ਜਹਾਤਿ ਸ੍ਵਯਮਮ੍ਬਰਮ੍ ॥ 45 ॥
ਰਾਤ੍ਰਿਸ਼੍ਸ਼ਸ਼ਾਙ੍ਕੋਦਿਤਸੌਮ੍ਯਵਕ੍ਤ੍ਰਾ ਤਾਰਾਗਣੋਨ੍ਮੀਲਿਤਚਾਰੁਨੇਤ੍ਰਾ ।
ਜ੍ਯੋਤ੍ਸ੍ਨਾਂਸ਼ੁਕਪ੍ਰਾਵਰਣਾ ਵਿਭਾਤਿ ਨਾਰੀਵ ਸ਼ੁਕ੍ਲਾਂਸ਼ੁਕਸਂਵृਤਾਙ੍ਗੀ ॥ 46 ॥
ਵਿਪਕ੍ਵਸ਼ਾਲਿਪ੍ਰਸਵਾਨਿ ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਹਰ੍षਿਤਾ ਸਾਰਸਚਾਰੁਪਙ੍ਕ੍ਤਿਃ ।
ਨਭਸ੍ਸਮਾਕ੍ਰਾਮਤਿ ਸ਼ੀਘ੍ਰਵੇਗਾਃ ਵਾਤਾਵਧੂਤਾ ਗ੍ਰਥਿਤੇਵ ਮਾਲਾ ॥ 47 ॥
ਸੁਪ੍ਤੈਕਹਂਸਂ ਕੁਮੁਦੈਰੁਪੇਤਂ ਮਹਾਹ੍ਰਦਸ੍ਥਂ ਸਲਿਲਂ ਵਿਭਾਤਿ ।
ਘਨੈਰ੍ਵਿਮੁਕ੍ਤਂ ਨਿਸ਼ਿ ਪੂਰ੍ਣਚਨ੍ਦ੍ਰਂ ਤਾਰਾਗਣਾਕੀਰ੍ਣਮਿਵਾਨ੍ਤਰਿਕ੍षਮ੍ ॥ 48 ॥
ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਣਹਂਸਾਕੁਲਮੇਖਲਾਨਾਂ ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਪਦ੍ਮੋਤ੍ਪਲਮਾਲਿਨੀਨਾਮ੍ ।
ਵਾਪ੍ਯੁਤ੍ਤਮਾਨਾਮਧਿਕਾऽਦ੍ਯ ਲਕ੍ष੍ਮੀ ਰ੍ਵਰਾਙ੍ਗਨਾਨਾਮਿਵ ਭੂषਿਤਾਨਾਮ੍ ॥ 49 ॥
ਵੇਣੁਸ੍ਵਨਵ੍ਯਞ੍ਜਿਤਤੂਰ੍ਯਮਿਸ਼੍ਰਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੂषਕਾਲਾਨਿਲਸਮ੍ਪ੍ਰਵृਦ੍ਧਃ ।
ਸਮ੍ਮੂਰ੍ਛਿਤੋ ਗਰ੍ਗਰਗੋਵृषਾਣਾ ਮਨ੍ਯੋਨ੍ਯਮਾਪੂਰਯਤੀਵ ਸ਼ਬ੍ਦਃ ॥ 50 ॥
ਨਵੈਰ੍ਨਦੀਨਾਂ ਕੁਸੁਮਪ੍ਰਭਾਸੈ ਰ੍ਵ੍ਯਾਧੂਯਮਾਨੈਰ੍ਮृਦੁਮਾਰੁਤੇਨ ।
ਧੌਤਾਮਲਕ੍षੌਮਪਟਪ੍ਰਕਾਸ਼ੈਃ ਕੂਲਾਨਿ ਕਾਸ਼ੈਰੁਪਸ਼ੋਭਿਤਾਨਿ ॥ 51 ॥
ਵਨਪ੍ਰਚਣ੍ਡਾ ਮਧੁਪਾਨਸ਼ੌਣ੍ਡਾਃ ਪ੍ਰਿਯਾਨ੍ਵਿਤਾष੍षਟ੍ਚਰਣਾਃ ਪ੍ਰਹ੍ਰृष੍ਟਾਃ ।
ਵਨੇषੁ ਮਤ੍ਤਾਃ ਪਵਨਾਨੁਯਾਤ੍ਰਾਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਪਦ੍ਮਾਸਨਰੇਣੁਗੌਰਾਃ ॥ 52 ॥
ਜਲਂ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਂ ਕੁਮੁਦਂ ਪ੍ਰਭਾਸਂ ਕ੍ਰੌਞ੍ਚਸ੍ਵਨਸ਼੍ਸ਼ਾਲਿਵਨਂ ਵਿਪਕ੍ਵਮ੍ ।
ਮृਦੁਸ਼੍ਚ ਵਾਯੁਰ੍ਵਿਮਲਸ਼੍ਚ ਚਨ੍ਦ੍ਰ ਸ਼੍ਸ਼ਂਸਨ੍ਤਿ ਵਰ੍षਵ੍ਯਪਨੀਤਕਾਲਮ੍ ॥ 53 ॥
ਮੀਨੋਪਸਨ੍ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਮੇਖਲਾਨਾਂ ਨਦੀਵਧੂਨਾਂ ਗਤਯੋऽਦ੍ਯ ਮਨ੍ਦਾਃ ।
ਕਾਨ੍ਤੋਪਭੁਕ੍ਤਾਲਸਗਾਮਿਨੀਨਾਂ ਪ੍ਰਭਾਤਕਾਲੇष੍ਵਿਵ ਕਾਮਿਨੀਨਾਮ੍ ॥ 54 ॥
ਸਚਕ੍ਰਵਾਕਾਨਿ ਸਸ਼ੈਵਲਾਨਿ ਕਾਸ਼ੈਰ੍ਦੁਕੂਲੈਰਿਵ ਸਂਵृਤਾਨਿ ।
ਸਪਤ੍ਰਲੇਖਾਨਿ ਸਰੋਚਨਾਨਿ ਵਧੂਮੁਖਾਨੀਵ ਨਦੀਮੁਖਾਨਿ ॥ 55 ॥
ਪ੍ਰਫੁਲ੍ਲਬਾਣਾਸਨਚਿਤ੍ਰਿਤੇषੁ ਪ੍ਰਹृष੍ਟषਟ੍ਪਾਦਨਿਕੂਜਿਤੇषੁ ।
ਗृਹੀਤਚਾਪੋਦ੍ਯਤਚਣ੍ਡਦਣ੍ਡਃ ਪ੍ਰਚਣ੍ਡਚਾਰੋऽਦ੍ਯ ਵਨੇषੁ ਕਾਮਃ ॥ 56 ॥
ਲੋਕਂ ਸੁਵृष੍ਟ੍ਯਾ ਪਰਿਤੋषਯਿਤ੍ਵਾ ਨਦੀਸ੍ਤਟਾਕਾਨਿ ਚ ਪੂਰਯਿਤ੍ਵਾ ।
ਨਿष੍ਪਨ੍ਨਸਸ੍ਯਾਂ ਵਸੁਧਾਂ ਚ ਕृਤ੍ਵਾ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਨਭਸ੍ਤੋਯਧਰਾਃ ਪ੍ਰਣष੍ਟਾਃ ॥ 57 ॥
ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਤਿ ਸ਼ਰਨ੍ਨਦ੍ਯਃ ਪੁਲਿਨਾਨਿ ਸ਼ਨੈਃ ਸ਼ਨੈਃ ।
ਨਵਸਙ੍ਗਮਸਵ੍ਰੀਡਾ ਜਘਨਾਨੀਵ ਯੋषਿਤਃ ॥ 58 ॥
ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਸਲਿਲਾਸ੍ਸੌਮ੍ਯ ਕੁਰਰੀਭਿਰ੍ਵਿਨਾਦਿਤਾਃ ।
ਚਕ੍ਰਵਾਕਗਣਾਕੀਰ੍ਣਾ ਵਿਭਾਨ੍ਤਿ ਸਲਿਲਾਸ਼ਯਾਃ ॥ 59 ॥
ਅਸਨਾਸ੍ਸਪ੍ਤਪਰ੍ਣਾਸ਼੍ਚ ਕੋਵਿਦਾਰਾਸ਼੍ਚ ਪੁष੍ਪਿਤਾਃ ।
ਦृਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਬਨ੍ਧੁਜੀਵਾਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਯਾਮਾਸ਼੍ਚ ਗਿਰਿਸਾਨੁषੁ ॥ 60 ॥
ਹਂਸਸਾਰਸਚਕ੍ਰਾਹ੍ਵੈਃ ਕੁਰਰੈਸ਼੍ਚ ਸਮਨ੍ਤਤਃ ।
ਪੁਲਿਨਾਨ੍ਯਵਕੀਰ੍ਣਾਨਿ ਨਦੀਨਾਂ ਪਸ਼੍ਯ ਲਕ੍ष੍ਮਣ ॥ 61 ॥
ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਬਦ੍ਧਵੈਰਾਣਾਂ ਜਿਗੀषੂਣਾਂ ਨृਪਾਤ੍ਮਜ ।
ਉਦ੍ਯੋਗਸਮਯਸ੍ਸੌਮ੍ਯ ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਨਾਮੁਪਸ੍ਥਿਤਃ ॥ 62 ॥
ਇਯਂ ਸਾ ਪ੍ਰਥਮਾ ਯਾਤ੍ਰਾ ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਨਾਂ ਨृਪਾਤ੍ਮਜ ਨ ਚ ਪਸ਼੍ਯਾਮਿ ਸੁਗ੍ਰੀਵਮੁਦ੍ਯੋਗਂ ਵਾ ਤਥਾਵਿਧਮ੍ ॥ 63 ॥
ਚਤ੍ਵਾਰੋ ਵਾਰ੍षਿਕਾ ਮਾਸਾ ਗਤਾ ਵਰ੍षਸ਼ਤੋਪਮਾਃ ।
ਮਮ ਸ਼ੋਕਾਭਿਭੂਤਸ੍ਯ ਸੌਮ੍ਯ ਸੀਤਾਮਪਸ਼੍ਯਤਃ ॥ 64 ॥
ਚਕ੍ਰਵਾਕੀਵ ਭਰ੍ਤਾਰਂ ਪृष੍ਠਤੋऽਨੁਗਤਾ ਵਨਮ੍ ।
ਵਿषਮਂ ਦਣ੍ਡਕਾਰਣ੍ਯਮੁਦ੍ਯਾਨਮਿਵ ਯਾऽਗਤਾ ॥ 65 ॥
ਪ੍ਰਿਯਾਵਿਹੀਨੇ ਦੁਃਖਾਰ੍ਤੇ ਹृਤਰਾਜ੍ਯੇ ਵਿਵਾਸਿਤੇ ।
ਕृਪਾਂ ਨ ਕੁਰੁਤੇ ਰਾਜਾ ਸੁਗ੍ਰੀਵੋ ਮਯਿ ਲਕ੍ष੍ਮਣ ॥ 66 ॥
ਅਨਾਥੋ ਹृਤਰਾਜ੍ਯੋऽਯਂ ਰਾਵਣੇਨ ਚ ਧਰ੍षਿਤਃ ।
ਦੀਨੋ ਦੂਰਗृਹਃ ਕਾਮੀ ਮਾਂ ਚੈਵ ਸ਼ਰਣਂ ਗਤਃ ॥ 67 ॥
ਇਤ੍ਯੇਤੈਃ ਕਾਰਣੈਸ੍ਸੌਮ੍ਯ ਸੁਗ੍ਰੀਵਸ੍ਯ ਦੁਰਾਤ੍ਮਨਃ ।
ਅਹਂ ਵਾਨਰਰਾਜਸ੍ਯ ਪਰਿਭੂਤਃ ਪਰਨ੍ਤਪ ॥ 68 ॥
ਸ ਕਾਲਂ ਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯਾਯ ਸੀਤਾਯਾਃ ਪਰਿਮਾਰ੍ਗਣੇ ।
ਕृਤਾਰ੍ਥਸ੍ਸਮਯਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਦੁਰ੍ਮਤਿਰ੍ਨਾਵਬੁਧ੍ਯਤੇ ॥ 69 ॥
ਤ੍ਵਂ ਚ ਕਿष੍ਕਿਨ੍ਧਾਂ ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯ ਬ੍ਰੂਹਿ ਵਾਨਰਪੁਙ੍ਗਵਮ੍ ।
ਮੂਰ੍ਖਂ ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਸੁਖੇ ਸਕ੍ਤਂ ਸੁਗ੍ਰੀਵਂ ਵਚਨਾਨ੍ਮਮ ॥ 70 ॥
ਅਰ੍ਥਿਨਾਮੁਪਪਨ੍ਨਾਨਾਂ ਪੂਰ੍ਵਂ ਚਾਪ੍ਯੁਪਕਾਰਿਣਾਮ੍ ।
ਆਸ਼ਾਂ ਸਂਸ਼੍ਰੁਤ੍ਯ ਯੋ ਹਨ੍ਤਿ ਸ ਲੋਕੇ ਪੁਰੁषਾਧਮਃ ॥ 71 ॥
ਸ਼ੁਭਂ ਵਾ ਯਦਿ ਵਾ ਪਾਪਂ ਯੋ ਹਿ ਵਾਕ੍ਯਮੁਦੀਰਿਤਮ੍ ।
ਸਤ੍ਯੇਨ ਪ੍ਰਤਿਗृਹ੍ਣਾਤਿ ਸ ਵੀਰਃ ਪੁਰੁषੋਤ੍ਤਮਃ ॥ 72 ॥
ਕृਤਾਰ੍ਥਾ ਹ੍ਯਕृਤਾਰ੍ਥਾਨਾਂ ਮਿਤ੍ਰਾਣਾਂ ਨ ਭਵਨ੍ਤਿ ਯੇ ।
ਤਾਨ੍ਮृਤਾਨਪਿ ਕ੍ਰਵ੍ਯਾਦਾਃ ਕृਤਘ੍ਨਾਨ੍ਨੋਪਭੁਞ੍ਜਤੇ ॥ 73 ॥
ਨੂਨਂ ਕਾਞ੍ਚਨਪृष੍ਠਸ੍ਯ ਵਿਕृष੍ਟਸ੍ਯ ਮਯਾ ਰਣੇ ।
ਦ੍ਰष੍ਟੁਮਿਚ੍ਛਤਿ ਚਾਪਸ੍ਯ ਰੂਪਂ ਵਿਦ੍ਯੁਦ੍ਗਣੋਪਮਮ੍ ॥ 74 ॥
ਘੋਰਂ ਜ੍ਯਾਤਲਨਿਰ੍ਘੋषਂ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਸ੍ਯ ਮਮ ਸਂਯੁਗੇ ।
ਨਿਰ੍ਘੋषਮਿਵ ਵਜ੍ਰਸ੍ਯ ਪੁਨਸ੍ਸਂਸ਼੍ਰੋਤੁਮਿਚ੍ਛਸਿ ॥ 75 ॥
ਕਾਮਮੇਵਙ੍ਗਤੇऽਪ੍ਯਸ੍ਯ ਪਰਿਜ੍ਞਾਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮੇ ।
ਤ੍ਵਤ੍ਸਹਾਯਸ੍ਯ ਮੇ ਵੀਰ ਨ ਚਿਨ੍ਤਾ ਸ੍ਯਾਨ੍ਨृਪਾਤ੍ਮਜ ॥ 76 ॥
ਯਦਰ੍ਥਮਯਮਾਰਮ੍ਭਃ ਕृਤਃ ਪਰਪੁਰਞ੍ਜਯਃ ।
ਸਮਯਂ ਨਾਭਿਜਾਨਾਤਿ ਕृਤਾਰ੍ਥਃ ਪ੍ਲਵਗੇਸ਼੍ਵਰਃ ॥ 77 ॥
ਵਰ੍षਾਸਮਯਕਾਲਂ ਤੁ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਯ ਹਰੀਸ਼੍ਵਰਃ ।
ਵ੍ਯਤੀਤਾਂਸ਼੍ਚਤੁਰੋ ਮਾਸਾਨ੍ਵਿਹਰਨ੍ਨਾਵਬੁਧ੍ਯਤੇ ॥ 78 ॥
ਸਾਮਾਤ੍ਯਪਰਿषਤ੍ਕ੍ਰੀਡਨ੍ਪਾਨਮੇਵੋਪਸੇਵਤੇ ।
ਸ਼ੋਕਦੀਨੇषੁ ਨਾਸ੍ਮਾਸੁ ਸੁਗ੍ਰੀਵਃ ਕੁਰੁਤੇ ਦਯਾਮ੍ ॥ 79 ॥
ਉਚ੍ਯਤਾਂ ਗਚ੍ਛ ਸੁਗ੍ਰੀਵਸ੍ਤ੍ਵਯਾ ਵਤ੍ਸ ਮਹਾਬਲ ।
ਮਮ ਰੋषਸ੍ਯ ਯਦ੍ਰੂਪਂ ਬ੍ਰੂਯਾਸ਼੍ਚੈਵਮਿਦਂ ਵਚਃ ॥ 80 ॥
ਨ ਚ ਸਙ੍ਕੁਚਿਤਃ ਪਨ੍ਥਾ ਯੇਨ ਵਾਲੀ ਹਤੋ ਗਤਃ ।
ਸਮਯੇ ਤਿष੍ਠ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਮਾ ਵਾਲਿਪਥਮਨ੍ਵਗਾਃ ॥ 81 ॥
ਏਕ ਏਵ ਰਣੇ ਵਾਲੀ ਸ਼ਰੇਣ ਨਿਹਤੋ ਮਯਾ ।
ਤ੍ਵਾਂ ਤੁ ਸਤ੍ਯਾਦਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਹਨਿष੍ਯਾਮਿ ਸਬਾਨ੍ਧਵਮ੍ ॥ 82 ॥
ਤਦੇਵਂ ਵਿਹਿਤੇ ਕਾਰ੍ਯੇ ਯਦ੍ਧਿਤਂ ਪੁਰੁषਰ੍षਭ ।
ਤਤ੍ਤਦ੍ਭ੍ਰੂਹਿ ਨਰਸ਼੍ਰੇष੍ਠਤ੍ਵਰ ਕਾਲਵ੍ਯਤਿਕ੍ਰਮਃ ॥ 83 ॥
ਕੁਰੁष੍ਵ ਸਤ੍ਯਂ ਮਯਿ ਵਾਨਰੇਸ਼੍ਵਰ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਰੁਤਂ ਧਰ੍ਮਮਵੇਕ੍ष੍ਯ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤਮ੍ ।
ਮਾ ਵਾਲਿਨਂ ਪ੍ਰੇਤ੍ਯ ਗਤੋ ਯਮਕ੍षਯਂ ਤ੍ਵਮਦ੍ਯ ਪਸ਼੍ਯੇਰ੍ਮਮ ਚੋਦਿਤੈਸ਼੍ਸ਼ਰੈਃ ॥ 84 ॥
ਸ ਪੂਰ੍ਵਜਂ ਤੀਵ੍ਰਵਿਵृਦ੍ਧਕੋਪਂ ਲਾਲਪ੍ਯਮਾਨਂ ਪ੍ਰਸਮੀਕ੍ष੍ਯ ਦੀਨਮ੍ ।
ਚਕਾਰ ਤੀਵ੍ਰਾਂ ਮਤਿਮੁਗ੍ਰਤੇਜਾ ਹਰੀਸ਼੍ਵਰੇ ਮਾਨਵਵਂਸ਼ਨਾਥਃ ॥ 85 ॥
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਕਿष੍ਕਿਨ੍ਧਾਕਾਣ੍ਡੇ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha triṃśassargaḥ |
guhaṃ praviṣṭe sugrīve vimukte gagane ghanaiḥ |
varṣarātroṣito rāmaḥ kāmaśokābhipīḍitaḥ || 1 ||
pāṇḍuraṃ gaganaṃ dṛṣṭvā vimalaṃ candramaṇḍalam |
śāradīṃ rajanīṃ caiva dṛṣṭvā jyotsnānulepanām || 2 ||
kāmavṛttaṃ ca sugrīvaṃ naṣṭāṃ ca janakātmajām |
buddhvā kālamatītaṃ ca mumoha paramāturaḥ || 3 ||
sa tu sañjñāmupāgamya muhūrtānmatimānpunaḥ |
manassthāmapi vaidehīṃ cintayāmāsa rāghavaḥ || 4 ||
āsīnaḥ parvatasyāgre hemadhātuvibhūṣite |
śāradaṃ gaganaṃ dṛṣṭvā jagāma manasā priyām || 5 ||
dṛṣṭvā ca vimalaṃ vyoma gatavidyudvalāhakam |
sārasārāvasaṅghuṣṭhaṃ vilalāpārtayā girā || 6 ||
sārasārāvasannādaissārasāravanādinī |
yā''śrame ramate bālā sā'dya me ramate katham || 7 ||
puṣpitāṃścāsanān dṛṣṭvā kāñcanāniva nirmalān |
kathaṃ sā ramate bālā paśyantī māmapaśyatī || 8 ||
yā purā kalahaṃsānāṃ svareṇa kalabhāṣiṇī |
budhyate cārusarvāṅgī sā'dya me buddhyate katham || 9 ||
nisvanaṃ cakravākānāṃ niśamya nahacāriṇām |
puṇḍarīkaviśālākṣī kathameṣā bhaviṣyati || 10 ||
sarāṃsi sarito vāpīḥ kānanāni vanāni ca |
tāṃ vinā mṛgaśābākṣīṃ carannādya sukhaṃ labhe || 11 ||
api tāṃ madviyogāccha saukumāryācca bhāminīm |
sudūraṃ pīḍayetkāmaśśaradguṇanirantaraḥ || 12 ||
evamādi naraśreṣṭho vilalāpa nṛpātmajaḥ |
vihaṅga iva sāraṅgassalilaṃ tridaśeśvarāt || 13 ||
tataścañcūrya ramyeṣu phalārthī girisānuṣu |
dadarśa paryupāvṛtto lakṣmīvānlakṣmaṇo'grajam || 14 ||
taṃ cintayā dussahayā parītaṃ visañjñamekaṃ vijane manasvī |
bhrāturviṣādātparitāpadīnaḥ samīkṣya saumitriruvāca rāmam || 15 ||
kimārya kāmasya vaśaṅgatena kimātmapauruṣyaparābhavena |
ayaṃ sadā saṃhriyate samādhiḥ kimatra yogena nivartitena || 16 ||
kriyābhiyogaṃ manasaḥ prasādaṃ samādhiyogānugataṃ ca kālam |
sahāyasāmarthyamadīnasattvaḥ svakarma hetuṃ ca kuruṣva hetum || 17 ||
na jānakī mānava vaṃśanātha tvayā sanāthā sulabhā pareṇa |
na cāgnicūḍāṃ jvalitāmupetya na dahyate vīra varārha kacchit || 18 ||
salakṣaṇaṃ lakṣmaṇamapradhṛṣyaṃ svabhāvajaṃ vākyamuvāca rāmaḥ |
hitaṃ ca pathyaṃ ca nayaprasaktaṃ sasāma dharmārthasamāhitaṃ ca || 19 ||
nissaṃśayaṃ kāryamavekṣitavyaṃ kriyāviśeṣo'hyanuvartitavyaḥ |
nanu pravṛttasya durāsadasya kumāra kāryasya phalaṃ ca cintyam || 20 ||
atha padmapalāśākṣīṃ maithilīmanucintayan |
uvāca lakṣmaṇaṃ rāmo mukhena pariśuṣyatā || 21 ||
tarpayitvā sahasrākṣassalilena vasundharām |
nirvartayitvā sasyāni kṛtakarmā vyavasthitaḥ || 22 ||
snigdhagambhīranirghoṣāśśailadrumapurogamāḥ |
visṛjya salilaṃ meghāḥ pariśrāntā nṛpātmaja || 23 ||
nīlotpaladalaśyāmāśśyāmīkṛtvā diśo daśa |
vimadā iva mātaṅgāśśāntavegāḥ payodharāḥ || 24 ||
jalagarbhā mahāmeghā kuṭajārjunagandhinaḥ |
caritvā viratāssaumya vṛṣṭivātāssamudyatāḥ || 25 ||
ghanānāṃ vāraṇānāṃ ca mayūrāṇāṃ ca lakṣmaṇa |
nādaḥ prasravaṇānāṃ ca praśāntassahasā'nagha || 26 ||
abhivṛṣṭā mahāmeghairnirmalāścitrasānavaḥ |
anuliptā ivā'bhānti girayaścitradīptibhiḥ || 27 ||
śākhāsu saptacchadapādapānāṃ prabhāsu tārārkaniśākarāṇām |
līlāsu caivottama vāraṇānāṃ śriyaṃ vibhajyādya śaratpravṛttā || 28 ||
sampratyanekāśraya citraśobhā lakṣmīśśaratkālaguṇopanītā |
sūryāgrahastapratibodhiteṣu padmākareṣvabhyadhikaṃ vibhāti || 29 ||
saptacchadānāṃ kusumopagandhī ṣaṭpādabṛndairanugīyamānaḥ |
mattadvipānāṃ pavano'nusārī darpaṃ vineṣyannadhikaṃ karoti || 30 ||
abhyāgataiścāruviśālapakṣai ssaraḥpriyaiḥ padmarajovakīrṇaiḥ |
mahānadīnāṃ pulinopayātaiḥ krīḍanti haṃsāssaha cakravākaiḥ || 31 ||
madapragalbheṣu ca vāraṇeṣu gavāṃ samūheṣu ca darpiteṣu |
prasannatoyāsu ca nimnagāsu vibhāti lakṣmīrbahudhā vibhaktā || 32 ||
nabhassamīkṣyāmbudharairvimuktaṃ vimuktabarhābharaṇā vaneṣu |
priyāsvasaktā vinivṛttaśobhā gatotsavā dhyānaparā mayūrāḥ || 33 ||
manojñagandhaiḥ priyakairanalpaiḥ puṣpātibhārāvanatāgraśākhaiḥ |
suvarṇagaurairnayanābhirāmai rudyotitānīva vanāntarāṇi || 34 ||
priyānvitānāṃ nalinīpriyāṇāṃ vane ratānāṃ kusumoddhatānām |
madotkaṭānāṃ madalālasānāṃ gajottamānāṃ gatayo'dya mandāḥ || 35 ||
vyabhraṃ nabhaśśastravidhautavarṇaṃ kṛśapravāhāni nadījalāni |
kahlāraśītāḥ pavanāḥ pravānti tamovimuktāśca diśaḥ prakāśāḥ || 36 ||
sūryātapakrāmaṇanaṣṭapaṅkā bhūmiścirodadhāṭitasāndrareṇuḥ |
anyonyavaireṇasamāyutānā mudyogakālo'dya narādhipānām || 37 ||
śaradguṇāpyāyitarūpaśobhāḥ praharṣitāḥ pāṃśusamutkṣitāṅgāḥ |
madotkaṭāssamprati yuddhalubdhā vṛṣā gavāṃ madhyagatā nadanti || 38 ||
samanmathaṃ tīvragatānurāgāḥ kulānvitā mandagatiṃ kariṇyaḥ |
madānvitaṃ samparivārya yāntaṃ vaneṣu bhartāramanuprayānti || 39 ||
tyaktvā varāṇyātmavibhūṣaṇāni barhāṇi tīropagatā nadīnām |
nirbhartsyamānā iva sārasaughaiḥ prayānti dīnā vimadā mayūrāḥ || 40 ||
vitrāsya kāraṇḍavacakravākā nmahāravairbhinnakaṭā gajendrāḥ |
sarassu baddhāmbujabhūṣaṇeṣu vikṣobhya vikṣobhya jalaṃ pibanti || 41 ||
vyapetapaṅkāsu savālukāsu prasannatoyāsu sagokulāsu |
sasārasārāvanināditāsu nadīṣu hṛṣṭā nipatanti haṃsāḥ || 42 ||
nadīghanaprasravaṇodakānā matipravṛddhānilabarhiṇānām |
plavaṅgamānāṃ ca gatotsavānāṃ drutaṃ ravāssamprati sampraṇaṣṭāḥ || 43 ||
anekavarṇāssuvinaṣṭakāyā navoditeṣvambudhareṣu naṣṭāḥ |
kṣudhārditā ghoraviṣā bilebhya ściroṣitā viprasaranti sarpāḥ || 44 ||
cañcaccandrakarasparśaharṣonmīlitatārakā |
aho rāgavatī sandhyā jahāti svayamambaram || 45 ||
rātriśśaśāṅkoditasaumyavaktrā tārāgaṇonmīlitacārunetrā |
jyotsnāṃśukaprāvaraṇā vibhāti nārīva śuklāṃśukasaṃvṛtāṅgī || 46 ||
vipakvaśāliprasavāni bhuktvā praharṣitā sārasacārupaṅktiḥ |
nabhassamākrāmati śīghravegāḥ vātāvadhūtā grathiteva mālā || 47 ||
suptaikahaṃsaṃ kumudairupetaṃ mahāhradasthaṃ salilaṃ vibhāti |
ghanairvimuktaṃ niśi pūrṇacandraṃ tārāgaṇākīrṇamivāntarikṣam || 48 ||
prakīrṇahaṃsākulamekhalānāṃ prabuddhapadmotpalamālinīnām |
vāpyuttamānāmadhikā'dya lakṣmī rvarāṅganānāmiva bhūṣitānām || 49 ||
veṇusvanavyañjitatūryamiśraḥ pratyūṣakālānilasampravṛddhaḥ |
sammūrchito gargaragovṛṣāṇā manyonyamāpūrayatīva śabdaḥ || 50 ||
navairnadīnāṃ kusumaprabhāsai rvyādhūyamānairmṛdumārutena |
dhautāmalakṣaumapaṭaprakāśaiḥ kūlāni kāśairupaśobhitāni || 51 ||
vanapracaṇḍā madhupānaśauṇḍāḥ priyānvitāṣṣaṭcaraṇāḥ prahrṛṣṭāḥ |
vaneṣu mattāḥ pavanānuyātrāṃ kurvanti padmāsanareṇugaurāḥ || 52 ||
jalaṃ prasannaṃ kumudaṃ prabhāsaṃ krauñcasvanaśśālivanaṃ vipakvam |
mṛduśca vāyurvimalaśca candra śśaṃsanti varṣavyapanītakālam || 53 ||
mīnopasandarśitamekhalānāṃ nadīvadhūnāṃ gatayo'dya mandāḥ |
kāntopabhuktālasagāminīnāṃ prabhātakāleṣviva kāminīnām || 54 ||
sacakravākāni saśaivalāni kāśairdukūlairiva saṃvṛtāni |
sapatralekhāni sarocanāni vadhūmukhānīva nadīmukhāni || 55 ||
praphullabāṇāsanacitriteṣu prahṛṣṭaṣaṭpādanikūjiteṣu |
gṛhītacāpodyatacaṇḍadaṇḍaḥ pracaṇḍacāro'dya vaneṣu kāmaḥ || 56 ||
lokaṃ suvṛṣṭyā paritoṣayitvā nadīstaṭākāni ca pūrayitvā |
niṣpannasasyāṃ vasudhāṃ ca kṛtvā tyaktvā nabhastoyadharāḥ praṇaṣṭāḥ || 57 ||
darśayanti śarannadyaḥ pulināni śanaiḥ śanaiḥ |
navasaṅgamasavrīḍā jaghanānīva yoṣitaḥ || 58 ||
prasannasalilāssaumya kurarībhirvināditāḥ |
cakravākagaṇākīrṇā vibhānti salilāśayāḥ || 59 ||
asanāssaptaparṇāśca kovidārāśca puṣpitāḥ |
dṛśyante bandhujīvāśca śyāmāśca girisānuṣu || 60 ||
haṃsasārasacakrāhvaiḥ kuraraiśca samantataḥ |
pulinānyavakīrṇāni nadīnāṃ paśya lakṣmaṇa || 61 ||
anyonyabaddhavairāṇāṃ jigīṣūṇāṃ nṛpātmaja |
udyogasamayassaumya pārthivānāmupasthitaḥ || 62 ||
iyaṃ sā prathamā yātrā pārthivānāṃ nṛpātmaja na ca paśyāmi sugrīvamudyogaṃ vā tathāvidham || 63 ||
catvāro vārṣikā māsā gatā varṣaśatopamāḥ |
mama śokābhibhūtasya saumya sītāmapaśyataḥ || 64 ||
cakravākīva bhartāraṃ pṛṣṭhato'nugatā vanam |
viṣamaṃ daṇḍakāraṇyamudyānamiva yā'gatā || 65 ||
priyāvihīne duḥkhārte hṛtarājye vivāsite |
kṛpāṃ na kurute rājā sugrīvo mayi lakṣmaṇa || 66 ||
anātho hṛtarājyo'yaṃ rāvaṇena ca dharṣitaḥ |
dīno dūragṛhaḥ kāmī māṃ caiva śaraṇaṃ gataḥ || 67 ||
ityetaiḥ kāraṇaissaumya sugrīvasya durātmanaḥ |
ahaṃ vānararājasya paribhūtaḥ parantapa || 68 ||
sa kālaṃ parisaṅkhyāya sītāyāḥ parimārgaṇe |
kṛtārthassamayaṃ kṛtvā durmatirnāvabudhyate || 69 ||
tvaṃ ca kiṣkindhāṃ praviśya brūhi vānarapuṅgavam |
mūrkhaṃ grāmyasukhe saktaṃ sugrīvaṃ vacanānmama || 70 ||
arthināmupapannānāṃ pūrvaṃ cāpyupakāriṇām |
āśāṃ saṃśrutya yo hanti sa loke puruṣādhamaḥ || 71 ||
śubhaṃ vā yadi vā pāpaṃ yo hi vākyamudīritam |
satyena pratigṛhṇāti sa vīraḥ puruṣottamaḥ || 72 ||
kṛtārthā hyakṛtārthānāṃ mitrāṇāṃ na bhavanti ye |
tānmṛtānapi kravyādāḥ kṛtaghnānnopabhuñjate || 73 ||
nūnaṃ kāñcanapṛṣṭhasya vikṛṣṭasya mayā raṇe |
draṣṭumicchati cāpasya rūpaṃ vidyudgaṇopamam || 74 ||
ghoraṃ jyātalanirghoṣaṃ kruddhasya mama saṃyuge |
nirghoṣamiva vajrasya punassaṃśrotumicchasi || 75 ||
kāmamevaṅgate'pyasya parijñāte parākrame |
tvatsahāyasya me vīra na cintā syānnṛpātmaja || 76 ||
yadarthamayamārambhaḥ kṛtaḥ parapurañjayaḥ |
samayaṃ nābhijānāti kṛtārthaḥ plavageśvaraḥ || 77 ||
varṣāsamayakālaṃ tu pratijñāya harīśvaraḥ |
vyatītāṃścaturo māsānviharannāvabudhyate || 78 ||
sāmātyapariṣatkrīḍanpānamevopasevate |
śokadīneṣu nāsmāsu sugrīvaḥ kurute dayām || 79 ||
ucyatāṃ gaccha sugrīvastvayā vatsa mahābala |
mama roṣasya yadrūpaṃ brūyāścaivamidaṃ vacaḥ || 80 ||
na ca saṅkucitaḥ panthā yena vālī hato gataḥ |
samaye tiṣṭha sugrīva mā vālipathamanvagāḥ || 81 ||
eka eva raṇe vālī śareṇa nihato mayā |
tvāṃ tu satyādatikrāntaṃ haniṣyāmi sabāndhavam || 82 ||
tadevaṃ vihite kārye yaddhitaṃ puruṣarṣabha |
tattadbhrūhi naraśreṣṭhatvara kālavyatikramaḥ || 83 ||
kuruṣva satyaṃ mayi vānareśvara pratiśrutaṃ dharmamavekṣya śāśvatam |
mā vālinaṃ pretya gato yamakṣayaṃ tvamadya paśyermama coditaiśśaraiḥ || 84 ||
sa pūrvajaṃ tīvravivṛddhakopaṃ lālapyamānaṃ prasamīkṣya dīnam |
cakāra tīvrāṃ matimugratejā harīśvare mānavavaṃśanāthaḥ || 85 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe triṃśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।
अथ त्रिंशस्सर्गः ।
गुहं प्रविष्टे सुग्रीवे विमुक्ते गगने घनैः ।
वर्षरात्रोषितो रामः कामशोकाभिपीडितः ॥ 1 ॥
पाण्डुरं गगनं दृष्ट्वा विमलं चन्द्रमण्डलम् ।
शारदीं रजनीं चैव दृष्ट्वा ज्योत्स्नानुलेपनाम् ॥ 2 ॥
कामवृत्तं च सुग्रीवं नष्टां च जनकात्मजाम् ।
बुद्ध्वा कालमतीतं च मुमोह परमातुरः ॥ 3 ॥
स तु सञ्ज्ञामुपागम्य मुहूर्तान्मतिमान्पुनः ।
मनस्स्थामपि वैदेहीं चिन्तयामास राघवः ॥ 4 ॥
आसीनः पर्वतस्याग्रे हेमधातुविभूषिते ।
शारदं गगनं दृष्ट्वा जगाम मनसा प्रियाम् ॥ 5 ॥
दृष्ट्वा च विमलं व्योम गतविद्युद्वलाहकम् ।
सारसारावसङ्घुष्ठं विललापार्तया गिरा ॥ 6 ॥
सारसारावसन्नादैस्सारसारवनादिनी ।
याऽऽश्रमे रमते बाला साऽद्य मे रमते कथम् ॥ 7 ॥
पुष्पितांश्चासनान् दृष्ट्वा काञ्चनानिव निर्मलान् ।
कथं सा रमते बाला पश्यन्ती मामपश्यती ॥ 8 ॥
या पुरा कलहंसानां स्वरेण कलभाषिणी ।
बुध्यते चारुसर्वाङ्गी साऽद्य मे बुद्ध्यते कथम् ॥ 9 ॥
निस्वनं चक्रवाकानां निशम्य नहचारिणाम् ।
पुण्डरीकविशालाक्षी कथमेषा भविष्यति ॥ 10 ॥
सरांसि सरितो वापीः काननानि वनानि च ।
तां विना मृगशाबाक्षीं चरन्नाद्य सुखं लभे ॥ 11 ॥
अपि तां मद्वियोगाच्छ सौकुमार्याच्च भामिनीम् ।
सुदूरं पीडयेत्कामश्शरद्गुणनिरन्तरः ॥ 12 ॥
एवमादि नरश्रेष्ठो विललाप नृपात्मजः ।
विहङ्ग इव सारङ्गस्सलिलं त्रिदशेश्वरात् ॥ 13 ॥
ततश्चञ्चूर्य रम्येषु फलार्थी गिरिसानुषु ।
ददर्श पर्युपावृत्तो लक्ष्मीवान्लक्ष्मणोऽग्रजम् ॥ 14 ॥
तं चिन्तया दुस्सहया परीतं विसञ्ज्ञमेकं विजने मनस्वी ।
भ्रातुर्विषादात्परितापदीनः समीक्ष्य सौमित्रिरुवाच रामम् ॥ 15 ॥
किमार्य कामस्य वशङ्गतेन किमात्मपौरुष्यपराभवेन ।
अयं सदा संह्रियते समाधिः किमत्र योगेन निवर्तितेन ॥ 16 ॥
क्रियाभियोगं मनसः प्रसादं समाधियोगानुगतं च कालम् ।
सहायसामर्थ्यमदीनसत्त्वः स्वकर्म हेतुं च कुरुष्व हेतुम् ॥ 17 ॥
न जानकी मानव वंशनाथ त्वया सनाथा सुलभा परेण ।
न चाग्निचूडां ज्वलितामुपेत्य न दह्यते वीर वरार्ह कच्छित् ॥ 18 ॥
सलक्षणं लक्ष्मणमप्रधृष्यं स्वभावजं वाक्यमुवाच रामः ।
हितं च पथ्यं च नयप्रसक्तं ससाम धर्मार्थसमाहितं च ॥ 19 ॥
निस्संशयं कार्यमवेक्षितव्यं क्रियाविशेषोऽह्यनुवर्तितव्यः ।
ननु प्रवृत्तस्य दुरासदस्य कुमार कार्यस्य फलं च चिन्त्यम् ॥ 20 ॥
अथ पद्मपलाशाक्षीं मैथिलीमनुचिन्तयन् ।
उवाच लक्ष्मणं रामो मुखेन परिशुष्यता ॥ 21 ॥
तर्पयित्वा सहस्राक्षस्सलिलेन वसुन्धराम् ।
निर्वर्तयित्वा सस्यानि कृतकर्मा व्यवस्थितः ॥ 22 ॥
स्निग्धगम्भीरनिर्घोषाश्शैलद्रुमपुरोगमाः ।
विसृज्य सलिलं मेघाः परिश्रान्ता नृपात्मज ॥ 23 ॥
नीलोत्पलदलश्यामाश्श्यामीकृत्वा दिशो दश ।
विमदा इव मातङ्गाश्शान्तवेगाः पयोधराः ॥ 24 ॥
जलगर्भा महामेघा कुटजार्जुनगन्धिनः ।
चरित्वा विरतास्सौम्य वृष्टिवातास्समुद्यताः ॥ 25 ॥
घनानां वारणानां च मयूराणां च लक्ष्मण ।
नादः प्रस्रवणानां च प्रशान्तस्सहसाऽनघ ॥ 26 ॥
अभिवृष्टा महामेघैर्निर्मलाश्चित्रसानवः ।
अनुलिप्ता इवाऽभान्ति गिरयश्चित्रदीप्तिभिः ॥ 27 ॥
शाखासु सप्तच्छदपादपानां प्रभासु तारार्कनिशाकराणाम् ।
लीलासु चैवोत्तम वारणानां श्रियं विभज्याद्य शरत्प्रवृत्ता ॥ 28 ॥
सम्प्रत्यनेकाश्रय चित्रशोभा लक्ष्मीश्शरत्कालगुणोपनीता ।
सूर्याग्रहस्तप्रतिबोधितेषु पद्माकरेष्वभ्यधिकं विभाति ॥ 29 ॥
सप्तच्छदानां कुसुमोपगन्धी षट्पादबृन्दैरनुगीयमानः ।
मत्तद्विपानां पवनोऽनुसारी दर्पं विनेष्यन्नधिकं करोति ॥ 30 ॥
अभ्यागतैश्चारुविशालपक्षै स्सरःप्रियैः पद्मरजोवकीर्णैः ।
महानदीनां पुलिनोपयातैः क्रीडन्ति हंसास्सह चक्रवाकैः ॥ 31 ॥
मदप्रगल्भेषु च वारणेषु गवां समूहेषु च दर्पितेषु ।
प्रसन्नतोयासु च निम्नगासु विभाति लक्ष्मीर्बहुधा विभक्ता ॥ 32 ॥
नभस्समीक्ष्याम्बुधरैर्विमुक्तं विमुक्तबर्हाभरणा वनेषु ।
प्रियास्वसक्ता विनिवृत्तशोभा गतोत्सवा ध्यानपरा मयूराः ॥ 33 ॥
मनोज्ञगन्धैः प्रियकैरनल्पैः पुष्पातिभारावनताग्रशाखैः ।
सुवर्णगौरैर्नयनाभिरामै रुद्योतितानीव वनान्तराणि ॥ 34 ॥
प्रियान्वितानां नलिनीप्रियाणां वने रतानां कुसुमोद्धतानाम् ।
मदोत्कटानां मदलालसानां गजोत्तमानां गतयोऽद्य मन्दाः ॥ 35 ॥
व्यभ्रं नभश्शस्त्रविधौतवर्णं कृशप्रवाहानि नदीजलानि ।
कह्लारशीताः पवनाः प्रवान्ति तमोविमुक्ताश्च दिशः प्रकाशाः ॥ 36 ॥
सूर्यातपक्रामणनष्टपङ्का भूमिश्चिरोदधाटितसान्द्ररेणुः ।
अन्योन्यवैरेणसमायुताना मुद्योगकालोऽद्य नराधिपानाम् ॥ 37 ॥
शरद्गुणाप्यायितरूपशोभाः प्रहर्षिताः पांशुसमुत्क्षिताङ्गाः ।
मदोत्कटास्सम्प्रति युद्धलुब्धा वृषा गवां मध्यगता नदन्ति ॥ 38 ॥
समन्मथं तीव्रगतानुरागाः कुलान्विता मन्दगतिं करिण्यः ।
मदान्वितं सम्परिवार्य यान्तं वनेषु भर्तारमनुप्रयान्ति ॥ 39 ॥
त्यक्त्वा वराण्यात्मविभूषणानि बर्हाणि तीरोपगता नदीनाम् ।
निर्भर्त्स्यमाना इव सारसौघैः प्रयान्ति दीना विमदा मयूराः ॥ 40 ॥
वित्रास्य कारण्डवचक्रवाका न्महारवैर्भिन्नकटा गजेन्द्राः ।
सरस्सु बद्धाम्बुजभूषणेषु विक्षोभ्य विक्षोभ्य जलं पिबन्ति ॥ 41 ॥
व्यपेतपङ्कासु सवालुकासु प्रसन्नतोयासु सगोकुलासु ।
ससारसारावनिनादितासु नदीषु हृष्टा निपतन्ति हंसाः ॥ 42 ॥
नदीघनप्रस्रवणोदकाना मतिप्रवृद्धानिलबर्हिणानाम् ।
प्लवङ्गमानां च गतोत्सवानां द्रुतं रवास्सम्प्रति सम्प्रणष्टाः ॥ 43 ॥
अनेकवर्णास्सुविनष्टकाया नवोदितेष्वम्बुधरेषु नष्टाः ।
क्षुधार्दिता घोरविषा बिलेभ्य श्चिरोषिता विप्रसरन्ति सर्पाः ॥ 44 ॥
चञ्चच्चन्द्रकरस्पर्शहर्षोन्मीलिततारका ।
अहो रागवती सन्ध्या जहाति स्वयमम्बरम् ॥ 45 ॥
रात्रिश्शशाङ्कोदितसौम्यवक्त्रा तारागणोन्मीलितचारुनेत्रा ।
ज्योत्स्नांशुकप्रावरणा विभाति नारीव शुक्लांशुकसंवृताङ्गी ॥ 46 ॥
विपक्वशालिप्रसवानि भुक्त्वा प्रहर्षिता सारसचारुपङ्क्तिः ।
नभस्समाक्रामति शीघ्रवेगाः वातावधूता ग्रथितेव माला ॥ 47 ॥
सुप्तैकहंसं कुमुदैरुपेतं महाह्रदस्थं सलिलं विभाति ।
घनैर्विमुक्तं निशि पूर्णचन्द्रं तारागणाकीर्णमिवान्तरिक्षम् ॥ 48 ॥
प्रकीर्णहंसाकुलमेखलानां प्रबुद्धपद्मोत्पलमालिनीनाम् ।
वाप्युत्तमानामधिकाऽद्य लक्ष्मी र्वराङ्गनानामिव भूषितानाम् ॥ 49 ॥
वेणुस्वनव्यञ्जिततूर्यमिश्रः प्रत्यूषकालानिलसम्प्रवृद्धः ।
सम्मूर्छितो गर्गरगोवृषाणा मन्योन्यमापूरयतीव शब्दः ॥ 50 ॥
नवैर्नदीनां कुसुमप्रभासै र्व्याधूयमानैर्मृदुमारुतेन ।
धौतामलक्षौमपटप्रकाशैः कूलानि काशैरुपशोभितानि ॥ 51 ॥
वनप्रचण्डा मधुपानशौण्डाः प्रियान्विताष्षट्चरणाः प्रह्रृष्टाः ।
वनेषु मत्ताः पवनानुयात्रां कुर्वन्ति पद्मासनरेणुगौराः ॥ 52 ॥
जलं प्रसन्नं कुमुदं प्रभासं क्रौञ्चस्वनश्शालिवनं विपक्वम् ।
मृदुश्च वायुर्विमलश्च चन्द्र श्शंसन्ति वर्षव्यपनीतकालम् ॥ 53 ॥
मीनोपसन्दर्शितमेखलानां नदीवधूनां गतयोऽद्य मन्दाः ।
कान्तोपभुक्तालसगामिनीनां प्रभातकालेष्विव कामिनीनाम् ॥ 54 ॥
सचक्रवाकानि सशैवलानि काशैर्दुकूलैरिव संवृतानि ।
सपत्रलेखानि सरोचनानि वधूमुखानीव नदीमुखानि ॥ 55 ॥
प्रफुल्लबाणासनचित्रितेषु प्रहृष्टषट्पादनिकूजितेषु ।
गृहीतचापोद्यतचण्डदण्डः प्रचण्डचारोऽद्य वनेषु कामः ॥ 56 ॥
लोकं सुवृष्ट्या परितोषयित्वा नदीस्तटाकानि च पूरयित्वा ।
निष्पन्नसस्यां वसुधां च कृत्वा त्यक्त्वा नभस्तोयधराः प्रणष्टाः ॥ 57 ॥
दर्शयन्ति शरन्नद्यः पुलिनानि शनैः शनैः ।
नवसङ्गमसव्रीडा जघनानीव योषितः ॥ 58 ॥
प्रसन्नसलिलास्सौम्य कुररीभिर्विनादिताः ।
चक्रवाकगणाकीर्णा विभान्ति सलिलाशयाः ॥ 59 ॥
असनास्सप्तपर्णाश्च कोविदाराश्च पुष्पिताः ।
दृश्यन्ते बन्धुजीवाश्च श्यामाश्च गिरिसानुषु ॥ 60 ॥
हंससारसचक्राह्वैः कुररैश्च समन्ततः ।
पुलिनान्यवकीर्णानि नदीनां पश्य लक्ष्मण ॥ 61 ॥
अन्योन्यबद्धवैराणां जिगीषूणां नृपात्मज ।
उद्योगसमयस्सौम्य पार्थिवानामुपस्थितः ॥ 62 ॥
इयं सा प्रथमा यात्रा पार्थिवानां नृपात्मज न च पश्यामि सुग्रीवमुद्योगं वा तथाविधम् ॥ 63 ॥
चत्वारो वार्षिका मासा गता वर्षशतोपमाः ।
मम शोकाभिभूतस्य सौम्य सीतामपश्यतः ॥ 64 ॥
चक्रवाकीव भर्तारं पृष्ठतोऽनुगता वनम् ।
विषमं दण्डकारण्यमुद्यानमिव याऽगता ॥ 65 ॥
प्रियाविहीने दुःखार्ते हृतराज्ये विवासिते ।
कृपां न कुरुते राजा सुग्रीवो मयि लक्ष्मण ॥ 66 ॥
अनाथो हृतराज्योऽयं रावणेन च धर्षितः ।
दीनो दूरगृहः कामी मां चैव शरणं गतः ॥ 67 ॥
इत्येतैः कारणैस्सौम्य सुग्रीवस्य दुरात्मनः ।
अहं वानरराजस्य परिभूतः परन्तप ॥ 68 ॥
स कालं परिसङ्ख्याय सीतायाः परिमार्गणे ।
कृतार्थस्समयं कृत्वा दुर्मतिर्नावबुध्यते ॥ 69 ॥
त्वं च किष्किन्धां प्रविश्य ब्रूहि वानरपुङ्गवम् ।
मूर्खं ग्राम्यसुखे सक्तं सुग्रीवं वचनान्मम ॥ 70 ॥
अर्थिनामुपपन्नानां पूर्वं चाप्युपकारिणाम् ।
आशां संश्रुत्य यो हन्ति स लोके पुरुषाधमः ॥ 71 ॥
शुभं वा यदि वा पापं यो हि वाक्यमुदीरितम् ।
सत्येन प्रतिगृह्णाति स वीरः पुरुषोत्तमः ॥ 72 ॥
कृतार्था ह्यकृतार्थानां मित्राणां न भवन्ति ये ।
तान्मृतानपि क्रव्यादाः कृतघ्नान्नोपभुञ्जते ॥ 73 ॥
नूनं काञ्चनपृष्ठस्य विकृष्टस्य मया रणे ।
द्रष्टुमिच्छति चापस्य रूपं विद्युद्गणोपमम् ॥ 74 ॥
घोरं ज्यातलनिर्घोषं क्रुद्धस्य मम संयुगे ।
निर्घोषमिव वज्रस्य पुनस्संश्रोतुमिच्छसि ॥ 75 ॥
काममेवङ्गतेऽप्यस्य परिज्ञाते पराक्रमे ।
त्वत्सहायस्य मे वीर न चिन्ता स्यान्नृपात्मज ॥ 76 ॥
यदर्थमयमारम्भः कृतः परपुरञ्जयः ।
समयं नाभिजानाति कृतार्थः प्लवगेश्वरः ॥ 77 ॥
वर्षासमयकालं तु प्रतिज्ञाय हरीश्वरः ।
व्यतीतांश्चतुरो मासान्विहरन्नावबुध्यते ॥ 78 ॥
सामात्यपरिषत्क्रीडन्पानमेवोपसेवते ।
शोकदीनेषु नास्मासु सुग्रीवः कुरुते दयाम् ॥ 79 ॥
उच्यतां गच्छ सुग्रीवस्त्वया वत्स महाबल ।
मम रोषस्य यद्रूपं ब्रूयाश्चैवमिदं वचः ॥ 80 ॥
न च सङ्कुचितः पन्था येन वाली हतो गतः ।
समये तिष्ठ सुग्रीव मा वालिपथमन्वगाः ॥ 81 ॥
एक एव रणे वाली शरेण निहतो मया ।
त्वां तु सत्यादतिक्रान्तं हनिष्यामि सबान्धवम् ॥ 82 ॥
तदेवं विहिते कार्ये यद्धितं पुरुषर्षभ ।
तत्तद्भ्रूहि नरश्रेष्ठत्वर कालव्यतिक्रमः ॥ 83 ॥
कुरुष्व सत्यं मयि वानरेश्वर प्रतिश्रुतं धर्ममवेक्ष्य शाश्वतम् ।
मा वालिनं प्रेत्य गतो यमक्षयं त्वमद्य पश्येर्मम चोदितैश्शरैः ॥ 84 ॥
स पूर्वजं तीव्रविवृद्धकोपं लालप्यमानं प्रसमीक्ष्य दीनम् ।
चकार तीव्रां मतिमुग्रतेजा हरीश्वरे मानववंशनाथः ॥ 85 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे त्रिंशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha triṃśassargaḥ |
guhaṃ praviṣṭe sugrīve vimukte gagane ghanaiḥ |
varṣarātroṣito rāmaḥ kāmaśokābhipīḍitaḥ || 1 ||
pāṇḍuraṃ gaganaṃ dṛṣṭvā vimalaṃ candramaṇḍalam |
śāradīṃ rajanīṃ caiva dṛṣṭvā jyotsnānulepanām || 2 ||
kāmavṛttaṃ ca sugrīvaṃ naṣṭāṃ ca janakātmajām |
buddhvā kālamatītaṃ ca mumoha paramāturaḥ || 3 ||
sa tu sañjñāmupāgamya muhūrtānmatimānpunaḥ |
manassthāmapi vaidehīṃ cintayāmāsa rāghavaḥ || 4 ||
āsīnaḥ parvatasyāgre hemadhātuvibhūṣite |
śāradaṃ gaganaṃ dṛṣṭvā jagāma manasā priyām || 5 ||
dṛṣṭvā ca vimalaṃ vyoma gatavidyudvalāhakam |
sārasārāvasaṅghuṣṭhaṃ vilalāpārtayā girā || 6 ||
sārasārāvasannādaissārasāravanādinī |
yā''śrame ramate bālā sā'dya me ramate katham || 7 ||
puṣpitāṃścāsanān dṛṣṭvā kāñcanāniva nirmalān |
kathaṃ sā ramate bālā paśyantī māmapaśyatī || 8 ||
yā purā kalahaṃsānāṃ svareṇa kalabhāṣiṇī |
budhyate cārusarvāṅgī sā'dya me buddhyate katham || 9 ||
nisvanaṃ cakravākānāṃ niśamya nahacāriṇām |
puṇḍarīkaviśālākṣī kathameṣā bhaviṣyati || 10 ||
sarāṃsi sarito vāpīḥ kānanāni vanāni ca |
tāṃ vinā mṛgaśābākṣīṃ carannādya sukhaṃ labhe || 11 ||
api tāṃ madviyogāccha saukumāryācca bhāminīm |
sudūraṃ pīḍayetkāmaśśaradguṇanirantaraḥ || 12 ||
evamādi naraśreṣṭho vilalāpa nṛpātmajaḥ |
vihaṅga iva sāraṅgassalilaṃ tridaśeśvarāt || 13 ||
tataścañcūrya ramyeṣu phalārthī girisānuṣu |
dadarśa paryupāvṛtto lakṣmīvānlakṣmaṇo'grajam || 14 ||
taṃ cintayā dussahayā parītaṃ visañjñamekaṃ vijane manasvī |
bhrāturviṣādātparitāpadīnaḥ samīkṣya saumitriruvāca rāmam || 15 ||
kimārya kāmasya vaśaṅgatena kimātmapauruṣyaparābhavena |
ayaṃ sadā saṃhriyate samādhiḥ kimatra yogena nivartitena || 16 ||
kriyābhiyogaṃ manasaḥ prasādaṃ samādhiyogānugataṃ ca kālam |
sahāyasāmarthyamadīnasattvaḥ svakarma hetuṃ ca kuruṣva hetum || 17 ||
na jānakī mānava vaṃśanātha tvayā sanāthā sulabhā pareṇa |
na cāgnicūḍāṃ jvalitāmupetya na dahyate vīra varārha kacchit || 18 ||
salakṣaṇaṃ lakṣmaṇamapradhṛṣyaṃ svabhāvajaṃ vākyamuvāca rāmaḥ |
hitaṃ ca pathyaṃ ca nayaprasaktaṃ sasāma dharmārthasamāhitaṃ ca || 19 ||
nissaṃśayaṃ kāryamavekṣitavyaṃ kriyāviśeṣo'hyanuvartitavyaḥ |
nanu pravṛttasya durāsadasya kumāra kāryasya phalaṃ ca cintyam || 20 ||
atha padmapalāśākṣīṃ maithilīmanucintayan |
uvāca lakṣmaṇaṃ rāmo mukhena pariśuṣyatā || 21 ||
tarpayitvā sahasrākṣassalilena vasundharām |
nirvartayitvā sasyāni kṛtakarmā vyavasthitaḥ || 22 ||
snigdhagambhīranirghoṣāśśailadrumapurogamāḥ |
visṛjya salilaṃ meghāḥ pariśrāntā nṛpātmaja || 23 ||
nīlotpaladalaśyāmāśśyāmīkṛtvā diśo daśa |
vimadā iva mātaṅgāśśāntavegāḥ payodharāḥ || 24 ||
jalagarbhā mahāmeghā kuṭajārjunagandhinaḥ |
caritvā viratāssaumya vṛṣṭivātāssamudyatāḥ || 25 ||
ghanānāṃ vāraṇānāṃ ca mayūrāṇāṃ ca lakṣmaṇa |
nādaḥ prasravaṇānāṃ ca praśāntassahasā'nagha || 26 ||
abhivṛṣṭā mahāmeghairnirmalāścitrasānavaḥ |
anuliptā ivā'bhānti girayaścitradīptibhiḥ || 27 ||
śākhāsu saptacchadapādapānāṃ prabhāsu tārārkaniśākarāṇām |
līlāsu caivottama vāraṇānāṃ śriyaṃ vibhajyādya śaratpravṛttā || 28 ||
sampratyanekāśraya citraśobhā lakṣmīśśaratkālaguṇopanītā |
sūryāgrahastapratibodhiteṣu padmākareṣvabhyadhikaṃ vibhāti || 29 ||
saptacchadānāṃ kusumopagandhī ṣaṭpādabṛndairanugīyamānaḥ |
mattadvipānāṃ pavano'nusārī darpaṃ vineṣyannadhikaṃ karoti || 30 ||
abhyāgataiścāruviśālapakṣai ssaraḥpriyaiḥ padmarajovakīrṇaiḥ |
mahānadīnāṃ pulinopayātaiḥ krīḍanti haṃsāssaha cakravākaiḥ || 31 ||
madapragalbheṣu ca vāraṇeṣu gavāṃ samūheṣu ca darpiteṣu |
prasannatoyāsu ca nimnagāsu vibhāti lakṣmīrbahudhā vibhaktā || 32 ||
nabhassamīkṣyāmbudharairvimuktaṃ vimuktabarhābharaṇā vaneṣu |
priyāsvasaktā vinivṛttaśobhā gatotsavā dhyānaparā mayūrāḥ || 33 ||
manojñagandhaiḥ priyakairanalpaiḥ puṣpātibhārāvanatāgraśākhaiḥ |
suvarṇagaurairnayanābhirāmai rudyotitānīva vanāntarāṇi || 34 ||
priyānvitānāṃ nalinīpriyāṇāṃ vane ratānāṃ kusumoddhatānām |
madotkaṭānāṃ madalālasānāṃ gajottamānāṃ gatayo'dya mandāḥ || 35 ||
vyabhraṃ nabhaśśastravidhautavarṇaṃ kṛśapravāhāni nadījalāni |
kahlāraśītāḥ pavanāḥ pravānti tamovimuktāśca diśaḥ prakāśāḥ || 36 ||
sūryātapakrāmaṇanaṣṭapaṅkā bhūmiścirodadhāṭitasāndrareṇuḥ |
anyonyavaireṇasamāyutānā mudyogakālo'dya narādhipānām || 37 ||
śaradguṇāpyāyitarūpaśobhāḥ praharṣitāḥ pāṃśusamutkṣitāṅgāḥ |
madotkaṭāssamprati yuddhalubdhā vṛṣā gavāṃ madhyagatā nadanti || 38 ||
samanmathaṃ tīvragatānurāgāḥ kulānvitā mandagatiṃ kariṇyaḥ |
madānvitaṃ samparivārya yāntaṃ vaneṣu bhartāramanuprayānti || 39 ||
tyaktvā varāṇyātmavibhūṣaṇāni barhāṇi tīropagatā nadīnām |
nirbhartsyamānā iva sārasaughaiḥ prayānti dīnā vimadā mayūrāḥ || 40 ||
vitrāsya kāraṇḍavacakravākā nmahāravairbhinnakaṭā gajendrāḥ |
sarassu baddhāmbujabhūṣaṇeṣu vikṣobhya vikṣobhya jalaṃ pibanti || 41 ||
vyapetapaṅkāsu savālukāsu prasannatoyāsu sagokulāsu |
sasārasārāvanināditāsu nadīṣu hṛṣṭā nipatanti haṃsāḥ || 42 ||
nadīghanaprasravaṇodakānā matipravṛddhānilabarhiṇānām |
plavaṅgamānāṃ ca gatotsavānāṃ drutaṃ ravāssamprati sampraṇaṣṭāḥ || 43 ||
anekavarṇāssuvinaṣṭakāyā navoditeṣvambudhareṣu naṣṭāḥ |
kṣudhārditā ghoraviṣā bilebhya ściroṣitā viprasaranti sarpāḥ || 44 ||
cañcaccandrakarasparśaharṣonmīlitatārakā |
aho rāgavatī sandhyā jahāti svayamambaram || 45 ||
rātriśśaśāṅkoditasaumyavaktrā tārāgaṇonmīlitacārunetrā |
jyotsnāṃśukaprāvaraṇā vibhāti nārīva śuklāṃśukasaṃvṛtāṅgī || 46 ||
vipakvaśāliprasavāni bhuktvā praharṣitā sārasacārupaṅktiḥ |
nabhassamākrāmati śīghravegāḥ vātāvadhūtā grathiteva mālā || 47 ||
suptaikahaṃsaṃ kumudairupetaṃ mahāhradasthaṃ salilaṃ vibhāti |
ghanairvimuktaṃ niśi pūrṇacandraṃ tārāgaṇākīrṇamivāntarikṣam || 48 ||
prakīrṇahaṃsākulamekhalānāṃ prabuddhapadmotpalamālinīnām |
vāpyuttamānāmadhikā'dya lakṣmī rvarāṅganānāmiva bhūṣitānām || 49 ||
veṇusvanavyañjitatūryamiśraḥ pratyūṣakālānilasampravṛddhaḥ |
sammūrchito gargaragovṛṣāṇā manyonyamāpūrayatīva śabdaḥ || 50 ||
navairnadīnāṃ kusumaprabhāsai rvyādhūyamānairmṛdumārutena |
dhautāmalakṣaumapaṭaprakāśaiḥ kūlāni kāśairupaśobhitāni || 51 ||
vanapracaṇḍā madhupānaśauṇḍāḥ priyānvitāṣṣaṭcaraṇāḥ prahrṛṣṭāḥ |
vaneṣu mattāḥ pavanānuyātrāṃ kurvanti padmāsanareṇugaurāḥ || 52 ||
jalaṃ prasannaṃ kumudaṃ prabhāsaṃ krauñcasvanaśśālivanaṃ vipakvam |
mṛduśca vāyurvimalaśca candra śśaṃsanti varṣavyapanītakālam || 53 ||
mīnopasandarśitamekhalānāṃ nadīvadhūnāṃ gatayo'dya mandāḥ |
kāntopabhuktālasagāminīnāṃ prabhātakāleṣviva kāminīnām || 54 ||
sacakravākāni saśaivalāni kāśairdukūlairiva saṃvṛtāni |
sapatralekhāni sarocanāni vadhūmukhānīva nadīmukhāni || 55 ||
praphullabāṇāsanacitriteṣu prahṛṣṭaṣaṭpādanikūjiteṣu |
gṛhītacāpodyatacaṇḍadaṇḍaḥ pracaṇḍacāro'dya vaneṣu kāmaḥ || 56 ||
lokaṃ suvṛṣṭyā paritoṣayitvā nadīstaṭākāni ca pūrayitvā |
niṣpannasasyāṃ vasudhāṃ ca kṛtvā tyaktvā nabhastoyadharāḥ praṇaṣṭāḥ || 57 ||
darśayanti śarannadyaḥ pulināni śanaiḥ śanaiḥ |
navasaṅgamasavrīḍā jaghanānīva yoṣitaḥ || 58 ||
prasannasalilāssaumya kurarībhirvināditāḥ |
cakravākagaṇākīrṇā vibhānti salilāśayāḥ || 59 ||
asanāssaptaparṇāśca kovidārāśca puṣpitāḥ |
dṛśyante bandhujīvāśca śyāmāśca girisānuṣu || 60 ||
haṃsasārasacakrāhvaiḥ kuraraiśca samantataḥ |
pulinānyavakīrṇāni nadīnāṃ paśya lakṣmaṇa || 61 ||
anyonyabaddhavairāṇāṃ jigīṣūṇāṃ nṛpātmaja |
udyogasamayassaumya pārthivānāmupasthitaḥ || 62 ||
iyaṃ sā prathamā yātrā pārthivānāṃ nṛpātmaja na ca paśyāmi sugrīvamudyogaṃ vā tathāvidham || 63 ||
catvāro vārṣikā māsā gatā varṣaśatopamāḥ |
mama śokābhibhūtasya saumya sītāmapaśyataḥ || 64 ||
cakravākīva bhartāraṃ pṛṣṭhato'nugatā vanam |
viṣamaṃ daṇḍakāraṇyamudyānamiva yā'gatā || 65 ||
priyāvihīne duḥkhārte hṛtarājye vivāsite |
kṛpāṃ na kurute rājā sugrīvo mayi lakṣmaṇa || 66 ||
anātho hṛtarājyo'yaṃ rāvaṇena ca dharṣitaḥ |
dīno dūragṛhaḥ kāmī māṃ caiva śaraṇaṃ gataḥ || 67 ||
ityetaiḥ kāraṇaissaumya sugrīvasya durātmanaḥ |
ahaṃ vānararājasya paribhūtaḥ parantapa || 68 ||
sa kālaṃ parisaṅkhyāya sītāyāḥ parimārgaṇe |
kṛtārthassamayaṃ kṛtvā durmatirnāvabudhyate || 69 ||
tvaṃ ca kiṣkindhāṃ praviśya brūhi vānarapuṅgavam |
mūrkhaṃ grāmyasukhe saktaṃ sugrīvaṃ vacanānmama || 70 ||
arthināmupapannānāṃ pūrvaṃ cāpyupakāriṇām |
āśāṃ saṃśrutya yo hanti sa loke puruṣādhamaḥ || 71 ||
śubhaṃ vā yadi vā pāpaṃ yo hi vākyamudīritam |
satyena pratigṛhṇāti sa vīraḥ puruṣottamaḥ || 72 ||
kṛtārthā hyakṛtārthānāṃ mitrāṇāṃ na bhavanti ye |
tānmṛtānapi kravyādāḥ kṛtaghnānnopabhuñjate || 73 ||
nūnaṃ kāñcanapṛṣṭhasya vikṛṣṭasya mayā raṇe |
draṣṭumicchati cāpasya rūpaṃ vidyudgaṇopamam || 74 ||
ghoraṃ jyātalanirghoṣaṃ kruddhasya mama saṃyuge |
nirghoṣamiva vajrasya punassaṃśrotumicchasi || 75 ||
kāmamevaṅgate'pyasya parijñāte parākrame |
tvatsahāyasya me vīra na cintā syānnṛpātmaja || 76 ||
yadarthamayamārambhaḥ kṛtaḥ parapurañjayaḥ |
samayaṃ nābhijānāti kṛtārthaḥ plavageśvaraḥ || 77 ||
varṣāsamayakālaṃ tu pratijñāya harīśvaraḥ |
vyatītāṃścaturo māsānviharannāvabudhyate || 78 ||
sāmātyapariṣatkrīḍanpānamevopasevate |
śokadīneṣu nāsmāsu sugrīvaḥ kurute dayām || 79 ||
ucyatāṃ gaccha sugrīvastvayā vatsa mahābala |
mama roṣasya yadrūpaṃ brūyāścaivamidaṃ vacaḥ || 80 ||
na ca saṅkucitaḥ panthā yena vālī hato gataḥ |
samaye tiṣṭha sugrīva mā vālipathamanvagāḥ || 81 ||
eka eva raṇe vālī śareṇa nihato mayā |
tvāṃ tu satyādatikrāntaṃ haniṣyāmi sabāndhavam || 82 ||
tadevaṃ vihite kārye yaddhitaṃ puruṣarṣabha |
tattadbhrūhi naraśreṣṭhatvara kālavyatikramaḥ || 83 ||
kuruṣva satyaṃ mayi vānareśvara pratiśrutaṃ dharmamavekṣya śāśvatam |
mā vālinaṃ pretya gato yamakṣayaṃ tvamadya paśyermama coditaiśśaraiḥ || 84 ||
sa pūrvajaṃ tīvravivṛddhakopaṃ lālapyamānaṃ prasamīkṣya dīnam |
cakāra tīvrāṃ matimugratejā harīśvare mānavavaṃśanāthaḥ || 85 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe triṃśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gurmukhi script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.