శ్రీమద్వాల్మీకీయ రామాయణే కిష్కిన్ధాకాణ్డమ్ ।
అథ త్రింశస్సర్గః ।
గుహం ప్రవిష్టే సుగ్రీవే విముక్తే గగనే ఘనైః ।
వర్షరాత్రోషితో రామః కామశోకాభిపీడితః ॥ 1 ॥
పాణ్డురం గగనం దృష్ట్వా విమలం చన్ద్రమణ్డలమ్ ।
శారదీం రజనీం చైవ దృష్ట్వా జ్యోత్స్నానులేపనామ్ ॥ 2 ॥
కామవృత్తం చ సుగ్రీవం నష్టాం చ జనకాత్మజామ్ ।
బుద్ధ్వా కాలమతీతం చ ముమోహ పరమాతురః ॥ 3 ॥
స తు సఞ్జ్ఞాముపాగమ్య ముహూర్తాన్మతిమాన్పునః ।
మనస్స్థామపి వైదేహీం చిన్తయామాస రాఘవః ॥ 4 ॥
ఆసీనః పర్వతస్యాగ్రే హేమధాతువిభూషితే ।
శారదం గగనం దృష్ట్వా జగామ మనసా ప్రియామ్ ॥ 5 ॥
దృష్ట్వా చ విమలం వ్యోమ గతవిద్యుద్వలాహకమ్ ।
సారసారావసఙ్ఘుష్ఠం విలలాపార్తయా గిరా ॥ 6 ॥
సారసారావసన్నాదైస్సారసారవనాదినీ ।
యాఽఽశ్రమే రమతే బాలా సాఽద్య మే రమతే కథమ్ ॥ 7 ॥
పుష్పితాంశ్చాసనాన్ దృష్ట్వా కాఞ్చనానివ నిర్మలాన్ ।
కథం సా రమతే బాలా పశ్యన్తీ మామపశ్యతీ ॥ 8 ॥
యా పురా కలహంసానాం స్వరేణ కలభాషిణీ ।
బుధ్యతే చారుసర్వాఙ్గీ సాఽద్య మే బుద్ధ్యతే కథమ్ ॥ 9 ॥
నిస్వనం చక్రవాకానాం నిశమ్య నహచారిణామ్ ।
పుణ్డరీకవిశాలాక్షీ కథమేషా భవిష్యతి ॥ 10 ॥
సరాంసి సరితో వాపీః కాననాని వనాని చ ।
తాం వినా మృగశాబాక్షీం చరన్నాద్య సుఖం లభే ॥ 11 ॥
అపి తాం మద్వియోగాచ్ఛ సౌకుమార్యాచ్చ భామినీమ్ ।
సుదూరం పీడయేత్కామశ్శరద్గుణనిరన్తరః ॥ 12 ॥
ఏవమాది నరశ్రేష్ఠో విలలాప నృపాత్మజః ।
విహఙ్గ ఇవ సారఙ్గస్సలిలం త్రిదశేశ్వరాత్ ॥ 13 ॥
తతశ్చఞ్చూర్య రమ్యేషు ఫలార్థీ గిరిసానుషు ।
దదర్శ పర్యుపావృత్తో లక్ష్మీవాన్లక్ష్మణోఽగ్రజమ్ ॥ 14 ॥
తం చిన్తయా దుస్సహయా పరీతం విసఞ్జ్ఞమేకం విజనే మనస్వీ ।
భ్రాతుర్విషాదాత్పరితాపదీనః సమీక్ష్య సౌమిత్రిరువాచ రామమ్ ॥ 15 ॥
కిమార్య కామస్య వశఙ్గతేన కిమాత్మపౌరుష్యపరాభవేన ।
అయం సదా సంహ్రియతే సమాధిః కిమత్ర యోగేన నివర్తితేన ॥ 16 ॥
క్రియాభియోగం మనసః ప్రసాదం సమాధియోగానుగతం చ కాలమ్ ।
సహాయసామర్థ్యమదీనసత్త్వః స్వకర్మ హేతుం చ కురుష్వ హేతుమ్ ॥ 17 ॥
న జానకీ మానవ వంశనాథ త్వయా సనాథా సులభా పరేణ ।
న చాగ్నిచూడాం జ్వలితాముపేత్య న దహ్యతే వీర వరార్హ కచ్ఛిత్ ॥ 18 ॥
సలక్షణం లక్ష్మణమప్రధృష్యం స్వభావజం వాక్యమువాచ రామః ।
హితం చ పథ్యం చ నయప్రసక్తం ససామ ధర్మార్థసమాహితం చ ॥ 19 ॥
నిస్సంశయం కార్యమవేక్షితవ్యం క్రియావిశేషోఽహ్యనువర్తితవ్యః ।
నను ప్రవృత్తస్య దురాసదస్య కుమార కార్యస్య ఫలం చ చిన్త్యమ్ ॥ 20 ॥
అథ పద్మపలాశాక్షీం మైథిలీమనుచిన్తయన్ ।
ఉవాచ లక్ష్మణం రామో ముఖేన పరిశుష్యతా ॥ 21 ॥
తర్పయిత్వా సహస్రాక్షస్సలిలేన వసున్ధరామ్ ।
నిర్వర్తయిత్వా సస్యాని కృతకర్మా వ్యవస్థితః ॥ 22 ॥
స్నిగ్ధగమ్భీరనిర్ఘోషాశ్శైలద్రుమపురోగమాః ।
విసృజ్య సలిలం మేఘాః పరిశ్రాన్తా నృపాత్మజ ॥ 23 ॥
నీలోత్పలదలశ్యామాశ్శ్యామీకృత్వా దిశో దశ ।
విమదా ఇవ మాతఙ్గాశ్శాన్తవేగాః పయోధరాః ॥ 24 ॥
జలగర్భా మహామేఘా కుటజార్జునగన్ధినః ।
చరిత్వా విరతాస్సౌమ్య వృష్టివాతాస్సముద్యతాః ॥ 25 ॥
ఘనానాం వారణానాం చ మయూరాణాం చ లక్ష్మణ ।
నాదః ప్రస్రవణానాం చ ప్రశాన్తస్సహసాఽనఘ ॥ 26 ॥
అభివృష్టా మహామేఘైర్నిర్మలాశ్చిత్రసానవః ।
అనులిప్తా ఇవాఽభాన్తి గిరయశ్చిత్రదీప్తిభిః ॥ 27 ॥
శాఖాసు సప్తచ్ఛదపాదపానాం ప్రభాసు తారార్కనిశాకరాణామ్ ।
లీలాసు చైవోత్తమ వారణానాం శ్రియం విభజ్యాద్య శరత్ప్రవృత్తా ॥ 28 ॥
సమ్ప్రత్యనేకాశ్రయ చిత్రశోభా లక్ష్మీశ్శరత్కాలగుణోపనీతా ।
సూర్యాగ్రహస్తప్రతిబోధితేషు పద్మాకరేష్వభ్యధికం విభాతి ॥ 29 ॥
సప్తచ్ఛదానాం కుసుమోపగన్ధీ షట్పాదబృన్దైరనుగీయమానః ।
మత్తద్విపానాం పవనోఽనుసారీ దర్పం వినేష్యన్నధికం కరోతి ॥ 30 ॥
అభ్యాగతైశ్చారువిశాలపక్షై స్సరఃప్రియైః పద్మరజోవకీర్ణైః ।
మహానదీనాం పులినోపయాతైః క్రీడన్తి హంసాస్సహ చక్రవాకైః ॥ 31 ॥
మదప్రగల్భేషు చ వారణేషు గవాం సమూహేషు చ దర్పితేషు ।
ప్రసన్నతోయాసు చ నిమ్నగాసు విభాతి లక్ష్మీర్బహుధా విభక్తా ॥ 32 ॥
నభస్సమీక్ష్యామ్బుధరైర్విముక్తం విముక్తబర్హాభరణా వనేషు ।
ప్రియాస్వసక్తా వినివృత్తశోభా గతోత్సవా ధ్యానపరా మయూరాః ॥ 33 ॥
మనోజ్ఞగన్ధైః ప్రియకైరనల్పైః పుష్పాతిభారావనతాగ్రశాఖైః ।
సువర్ణగౌరైర్నయనాభిరామై రుద్యోతితానీవ వనాన్తరాణి ॥ 34 ॥
ప్రియాన్వితానాం నలినీప్రియాణాం వనే రతానాం కుసుమోద్ధతానామ్ ।
మదోత్కటానాం మదలాలసానాం గజోత్తమానాం గతయోఽద్య మన్దాః ॥ 35 ॥
వ్యభ్రం నభశ్శస్త్రవిధౌతవర్ణం కృశప్రవాహాని నదీజలాని ।
కహ్లారశీతాః పవనాః ప్రవాన్తి తమోవిముక్తాశ్చ దిశః ప్రకాశాః ॥ 36 ॥
సూర్యాతపక్రామణనష్టపఙ్కా భూమిశ్చిరోదధాటితసాన్ద్రరేణుః ।
అన్యోన్యవైరేణసమాయుతానా ముద్యోగకాలోఽద్య నరాధిపానామ్ ॥ 37 ॥
శరద్గుణాప్యాయితరూపశోభాః ప్రహర్షితాః పాంశుసముత్క్షితాఙ్గాః ।
మదోత్కటాస్సమ్ప్రతి యుద్ధలుబ్ధా వృషా గవాం మధ్యగతా నదన్తి ॥ 38 ॥
సమన్మథం తీవ్రగతానురాగాః కులాన్వితా మన్దగతిం కరిణ్యః ।
మదాన్వితం సమ్పరివార్య యాన్తం వనేషు భర్తారమనుప్రయాన్తి ॥ 39 ॥
త్యక్త్వా వరాణ్యాత్మవిభూషణాని బర్హాణి తీరోపగతా నదీనామ్ ।
నిర్భర్త్స్యమానా ఇవ సారసౌఘైః ప్రయాన్తి దీనా విమదా మయూరాః ॥ 40 ॥
విత్రాస్య కారణ్డవచక్రవాకా న్మహారవైర్భిన్నకటా గజేన్ద్రాః ।
సరస్సు బద్ధామ్బుజభూషణేషు విక్షోభ్య విక్షోభ్య జలం పిబన్తి ॥ 41 ॥
వ్యపేతపఙ్కాసు సవాలుకాసు ప్రసన్నతోయాసు సగోకులాసు ।
ససారసారావనినాదితాసు నదీషు హృష్టా నిపతన్తి హంసాః ॥ 42 ॥
నదీఘనప్రస్రవణోదకానా మతిప్రవృద్ధానిలబర్హిణానామ్ ।
ప్లవఙ్గమానాం చ గతోత్సవానాం ద్రుతం రవాస్సమ్ప్రతి సమ్ప్రణష్టాః ॥ 43 ॥
అనేకవర్ణాస్సువినష్టకాయా నవోదితేష్వమ్బుధరేషు నష్టాః ।
క్షుధార్దితా ఘోరవిషా బిలేభ్య శ్చిరోషితా విప్రసరన్తి సర్పాః ॥ 44 ॥
చఞ్చచ్చన్ద్రకరస్పర్శహర్షోన్మీలితతారకా ।
అహో రాగవతీ సన్ధ్యా జహాతి స్వయమమ్బరమ్ ॥ 45 ॥
రాత్రిశ్శశాఙ్కోదితసౌమ్యవక్త్రా తారాగణోన్మీలితచారునేత్రా ।
జ్యోత్స్నాంశుకప్రావరణా విభాతి నారీవ శుక్లాంశుకసంవృతాఙ్గీ ॥ 46 ॥
విపక్వశాలిప్రసవాని భుక్త్వా ప్రహర్షితా సారసచారుపఙ్క్తిః ।
నభస్సమాక్రామతి శీఘ్రవేగాః వాతావధూతా గ్రథితేవ మాలా ॥ 47 ॥
సుప్తైకహంసం కుముదైరుపేతం మహాహ్రదస్థం సలిలం విభాతి ।
ఘనైర్విముక్తం నిశి పూర్ణచన్ద్రం తారాగణాకీర్ణమివాన్తరిక్షమ్ ॥ 48 ॥
ప్రకీర్ణహంసాకులమేఖలానాం ప్రబుద్ధపద్మోత్పలమాలినీనామ్ ।
వాప్యుత్తమానామధికాఽద్య లక్ష్మీ ర్వరాఙ్గనానామివ భూషితానామ్ ॥ 49 ॥
వేణుస్వనవ్యఞ్జితతూర్యమిశ్రః ప్రత్యూషకాలానిలసమ్ప్రవృద్ధః ।
సమ్మూర్ఛితో గర్గరగోవృషాణా మన్యోన్యమాపూరయతీవ శబ్దః ॥ 50 ॥
నవైర్నదీనాం కుసుమప్రభాసై ర్వ్యాధూయమానైర్మృదుమారుతేన ।
ధౌతామలక్షౌమపటప్రకాశైః కూలాని కాశైరుపశోభితాని ॥ 51 ॥
వనప్రచణ్డా మధుపానశౌణ్డాః ప్రియాన్వితాష్షట్చరణాః ప్రహ్రృష్టాః ।
వనేషు మత్తాః పవనానుయాత్రాం కుర్వన్తి పద్మాసనరేణుగౌరాః ॥ 52 ॥
జలం ప్రసన్నం కుముదం ప్రభాసం క్రౌఞ్చస్వనశ్శాలివనం విపక్వమ్ ।
మృదుశ్చ వాయుర్విమలశ్చ చన్ద్ర శ్శంసన్తి వర్షవ్యపనీతకాలమ్ ॥ 53 ॥
మీనోపసన్దర్శితమేఖలానాం నదీవధూనాం గతయోఽద్య మన్దాః ।
కాన్తోపభుక్తాలసగామినీనాం ప్రభాతకాలేష్వివ కామినీనామ్ ॥ 54 ॥
సచక్రవాకాని సశైవలాని కాశైర్దుకూలైరివ సంవృతాని ।
సపత్రలేఖాని సరోచనాని వధూముఖానీవ నదీముఖాని ॥ 55 ॥
ప్రఫుల్లబాణాసనచిత్రితేషు ప్రహృష్టషట్పాదనికూజితేషు ।
గృహీతచాపోద్యతచణ్డదణ్డః ప్రచణ్డచారోఽద్య వనేషు కామః ॥ 56 ॥
లోకం సువృష్ట్యా పరితోషయిత్వా నదీస్తటాకాని చ పూరయిత్వా ।
నిష్పన్నసస్యాం వసుధాం చ కృత్వా త్యక్త్వా నభస్తోయధరాః ప్రణష్టాః ॥ 57 ॥
దర్శయన్తి శరన్నద్యః పులినాని శనైః శనైః ।
నవసఙ్గమసవ్రీడా జఘనానీవ యోషితః ॥ 58 ॥
ప్రసన్నసలిలాస్సౌమ్య కురరీభిర్వినాదితాః ।
చక్రవాకగణాకీర్ణా విభాన్తి సలిలాశయాః ॥ 59 ॥
అసనాస్సప్తపర్ణాశ్చ కోవిదారాశ్చ పుష్పితాః ।
దృశ్యన్తే బన్ధుజీవాశ్చ శ్యామాశ్చ గిరిసానుషు ॥ 60 ॥
హంససారసచక్రాహ్వైః కురరైశ్చ సమన్తతః ।
పులినాన్యవకీర్ణాని నదీనాం పశ్య లక్ష్మణ ॥ 61 ॥
అన్యోన్యబద్ధవైరాణాం జిగీషూణాం నృపాత్మజ ।
ఉద్యోగసమయస్సౌమ్య పార్థివానాముపస్థితః ॥ 62 ॥
ఇయం సా ప్రథమా యాత్రా పార్థివానాం నృపాత్మజ న చ పశ్యామి సుగ్రీవముద్యోగం వా తథావిధమ్ ॥ 63 ॥
చత్వారో వార్షికా మాసా గతా వర్షశతోపమాః ।
మమ శోకాభిభూతస్య సౌమ్య సీతామపశ్యతః ॥ 64 ॥
చక్రవాకీవ భర్తారం పృష్ఠతోఽనుగతా వనమ్ ।
విషమం దణ్డకారణ్యముద్యానమివ యాఽగతా ॥ 65 ॥
ప్రియావిహీనే దుఃఖార్తే హృతరాజ్యే వివాసితే ।
కృపాం న కురుతే రాజా సుగ్రీవో మయి లక్ష్మణ ॥ 66 ॥
అనాథో హృతరాజ్యోఽయం రావణేన చ ధర్షితః ।
దీనో దూరగృహః కామీ మాం చైవ శరణం గతః ॥ 67 ॥
ఇత్యేతైః కారణైస్సౌమ్య సుగ్రీవస్య దురాత్మనః ।
అహం వానరరాజస్య పరిభూతః పరన్తప ॥ 68 ॥
స కాలం పరిసఙ్ఖ్యాయ సీతాయాః పరిమార్గణే ।
కృతార్థస్సమయం కృత్వా దుర్మతిర్నావబుధ్యతే ॥ 69 ॥
త్వం చ కిష్కిన్ధాం ప్రవిశ్య బ్రూహి వానరపుఙ్గవమ్ ।
మూర్ఖం గ్రామ్యసుఖే సక్తం సుగ్రీవం వచనాన్మమ ॥ 70 ॥
అర్థినాముపపన్నానాం పూర్వం చాప్యుపకారిణామ్ ।
ఆశాం సంశ్రుత్య యో హన్తి స లోకే పురుషాధమః ॥ 71 ॥
శుభం వా యది వా పాపం యో హి వాక్యముదీరితమ్ ।
సత్యేన ప్రతిగృహ్ణాతి స వీరః పురుషోత్తమః ॥ 72 ॥
కృతార్థా హ్యకృతార్థానాం మిత్రాణాం న భవన్తి యే ।
తాన్మృతానపి క్రవ్యాదాః కృతఘ్నాన్నోపభుఞ్జతే ॥ 73 ॥
నూనం కాఞ్చనపృష్ఠస్య వికృష్టస్య మయా రణే ।
ద్రష్టుమిచ్ఛతి చాపస్య రూపం విద్యుద్గణోపమమ్ ॥ 74 ॥
ఘోరం జ్యాతలనిర్ఘోషం క్రుద్ధస్య మమ సంయుగే ।
నిర్ఘోషమివ వజ్రస్య పునస్సంశ్రోతుమిచ్ఛసి ॥ 75 ॥
కామమేవఙ్గతేఽప్యస్య పరిజ్ఞాతే పరాక్రమే ।
త్వత్సహాయస్య మే వీర న చిన్తా స్యాన్నృపాత్మజ ॥ 76 ॥
యదర్థమయమారమ్భః కృతః పరపురఞ్జయః ।
సమయం నాభిజానాతి కృతార్థః ప్లవగేశ్వరః ॥ 77 ॥
వర్షాసమయకాలం తు ప్రతిజ్ఞాయ హరీశ్వరః ।
వ్యతీతాంశ్చతురో మాసాన్విహరన్నావబుధ్యతే ॥ 78 ॥
సామాత్యపరిషత్క్రీడన్పానమేవోపసేవతే ।
శోకదీనేషు నాస్మాసు సుగ్రీవః కురుతే దయామ్ ॥ 79 ॥
ఉచ్యతాం గచ్ఛ సుగ్రీవస్త్వయా వత్స మహాబల ।
మమ రోషస్య యద్రూపం బ్రూయాశ్చైవమిదం వచః ॥ 80 ॥
న చ సఙ్కుచితః పన్థా యేన వాలీ హతో గతః ।
సమయే తిష్ఠ సుగ్రీవ మా వాలిపథమన్వగాః ॥ 81 ॥
ఏక ఏవ రణే వాలీ శరేణ నిహతో మయా ।
త్వాం తు సత్యాదతిక్రాన్తం హనిష్యామి సబాన్ధవమ్ ॥ 82 ॥
తదేవం విహితే కార్యే యద్ధితం పురుషర్షభ ।
తత్తద్భ్రూహి నరశ్రేష్ఠత్వర కాలవ్యతిక్రమః ॥ 83 ॥
కురుష్వ సత్యం మయి వానరేశ్వర ప్రతిశ్రుతం ధర్మమవేక్ష్య శాశ్వతమ్ ।
మా వాలినం ప్రేత్య గతో యమక్షయం త్వమద్య పశ్యేర్మమ చోదితైశ్శరైః ॥ 84 ॥
స పూర్వజం తీవ్రవివృద్ధకోపం లాలప్యమానం ప్రసమీక్ష్య దీనమ్ ।
చకార తీవ్రాం మతిముగ్రతేజా హరీశ్వరే మానవవంశనాథః ॥ 85 ॥
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే కిష్కిన్ధాకాణ్డే త్రింశస్సర్గః ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha triṃśassargaḥ |
guhaṃ praviṣṭe sugrīve vimukte gagane ghanaiḥ |
varṣarātroṣito rāmaḥ kāmaśokābhipīḍitaḥ || 1 ||
pāṇḍuraṃ gaganaṃ dṛṣṭvā vimalaṃ candramaṇḍalam |
śāradīṃ rajanīṃ caiva dṛṣṭvā jyotsnānulepanām || 2 ||
kāmavṛttaṃ ca sugrīvaṃ naṣṭāṃ ca janakātmajām |
buddhvā kālamatītaṃ ca mumoha paramāturaḥ || 3 ||
sa tu sañjñāmupāgamya muhūrtānmatimānpunaḥ |
manassthāmapi vaidehīṃ cintayāmāsa rāghavaḥ || 4 ||
āsīnaḥ parvatasyāgre hemadhātuvibhūṣite |
śāradaṃ gaganaṃ dṛṣṭvā jagāma manasā priyām || 5 ||
dṛṣṭvā ca vimalaṃ vyoma gatavidyudvalāhakam |
sārasārāvasaṅghuṣṭhaṃ vilalāpārtayā girā || 6 ||
sārasārāvasannādaissārasāravanādinī |
yā''śrame ramate bālā sā'dya me ramate katham || 7 ||
puṣpitāṃścāsanān dṛṣṭvā kāñcanāniva nirmalān |
kathaṃ sā ramate bālā paśyantī māmapaśyatī || 8 ||
yā purā kalahaṃsānāṃ svareṇa kalabhāṣiṇī |
budhyate cārusarvāṅgī sā'dya me buddhyate katham || 9 ||
nisvanaṃ cakravākānāṃ niśamya nahacāriṇām |
puṇḍarīkaviśālākṣī kathameṣā bhaviṣyati || 10 ||
sarāṃsi sarito vāpīḥ kānanāni vanāni ca |
tāṃ vinā mṛgaśābākṣīṃ carannādya sukhaṃ labhe || 11 ||
api tāṃ madviyogāccha saukumāryācca bhāminīm |
sudūraṃ pīḍayetkāmaśśaradguṇanirantaraḥ || 12 ||
evamādi naraśreṣṭho vilalāpa nṛpātmajaḥ |
vihaṅga iva sāraṅgassalilaṃ tridaśeśvarāt || 13 ||
tataścañcūrya ramyeṣu phalārthī girisānuṣu |
dadarśa paryupāvṛtto lakṣmīvānlakṣmaṇo'grajam || 14 ||
taṃ cintayā dussahayā parītaṃ visañjñamekaṃ vijane manasvī |
bhrāturviṣādātparitāpadīnaḥ samīkṣya saumitriruvāca rāmam || 15 ||
kimārya kāmasya vaśaṅgatena kimātmapauruṣyaparābhavena |
ayaṃ sadā saṃhriyate samādhiḥ kimatra yogena nivartitena || 16 ||
kriyābhiyogaṃ manasaḥ prasādaṃ samādhiyogānugataṃ ca kālam |
sahāyasāmarthyamadīnasattvaḥ svakarma hetuṃ ca kuruṣva hetum || 17 ||
na jānakī mānava vaṃśanātha tvayā sanāthā sulabhā pareṇa |
na cāgnicūḍāṃ jvalitāmupetya na dahyate vīra varārha kacchit || 18 ||
salakṣaṇaṃ lakṣmaṇamapradhṛṣyaṃ svabhāvajaṃ vākyamuvāca rāmaḥ |
hitaṃ ca pathyaṃ ca nayaprasaktaṃ sasāma dharmārthasamāhitaṃ ca || 19 ||
nissaṃśayaṃ kāryamavekṣitavyaṃ kriyāviśeṣo'hyanuvartitavyaḥ |
nanu pravṛttasya durāsadasya kumāra kāryasya phalaṃ ca cintyam || 20 ||
atha padmapalāśākṣīṃ maithilīmanucintayan |
uvāca lakṣmaṇaṃ rāmo mukhena pariśuṣyatā || 21 ||
tarpayitvā sahasrākṣassalilena vasundharām |
nirvartayitvā sasyāni kṛtakarmā vyavasthitaḥ || 22 ||
snigdhagambhīranirghoṣāśśailadrumapurogamāḥ |
visṛjya salilaṃ meghāḥ pariśrāntā nṛpātmaja || 23 ||
nīlotpaladalaśyāmāśśyāmīkṛtvā diśo daśa |
vimadā iva mātaṅgāśśāntavegāḥ payodharāḥ || 24 ||
jalagarbhā mahāmeghā kuṭajārjunagandhinaḥ |
caritvā viratāssaumya vṛṣṭivātāssamudyatāḥ || 25 ||
ghanānāṃ vāraṇānāṃ ca mayūrāṇāṃ ca lakṣmaṇa |
nādaḥ prasravaṇānāṃ ca praśāntassahasā'nagha || 26 ||
abhivṛṣṭā mahāmeghairnirmalāścitrasānavaḥ |
anuliptā ivā'bhānti girayaścitradīptibhiḥ || 27 ||
śākhāsu saptacchadapādapānāṃ prabhāsu tārārkaniśākarāṇām |
līlāsu caivottama vāraṇānāṃ śriyaṃ vibhajyādya śaratpravṛttā || 28 ||
sampratyanekāśraya citraśobhā lakṣmīśśaratkālaguṇopanītā |
sūryāgrahastapratibodhiteṣu padmākareṣvabhyadhikaṃ vibhāti || 29 ||
saptacchadānāṃ kusumopagandhī ṣaṭpādabṛndairanugīyamānaḥ |
mattadvipānāṃ pavano'nusārī darpaṃ vineṣyannadhikaṃ karoti || 30 ||
abhyāgataiścāruviśālapakṣai ssaraḥpriyaiḥ padmarajovakīrṇaiḥ |
mahānadīnāṃ pulinopayātaiḥ krīḍanti haṃsāssaha cakravākaiḥ || 31 ||
madapragalbheṣu ca vāraṇeṣu gavāṃ samūheṣu ca darpiteṣu |
prasannatoyāsu ca nimnagāsu vibhāti lakṣmīrbahudhā vibhaktā || 32 ||
nabhassamīkṣyāmbudharairvimuktaṃ vimuktabarhābharaṇā vaneṣu |
priyāsvasaktā vinivṛttaśobhā gatotsavā dhyānaparā mayūrāḥ || 33 ||
manojñagandhaiḥ priyakairanalpaiḥ puṣpātibhārāvanatāgraśākhaiḥ |
suvarṇagaurairnayanābhirāmai rudyotitānīva vanāntarāṇi || 34 ||
priyānvitānāṃ nalinīpriyāṇāṃ vane ratānāṃ kusumoddhatānām |
madotkaṭānāṃ madalālasānāṃ gajottamānāṃ gatayo'dya mandāḥ || 35 ||
vyabhraṃ nabhaśśastravidhautavarṇaṃ kṛśapravāhāni nadījalāni |
kahlāraśītāḥ pavanāḥ pravānti tamovimuktāśca diśaḥ prakāśāḥ || 36 ||
sūryātapakrāmaṇanaṣṭapaṅkā bhūmiścirodadhāṭitasāndrareṇuḥ |
anyonyavaireṇasamāyutānā mudyogakālo'dya narādhipānām || 37 ||
śaradguṇāpyāyitarūpaśobhāḥ praharṣitāḥ pāṃśusamutkṣitāṅgāḥ |
madotkaṭāssamprati yuddhalubdhā vṛṣā gavāṃ madhyagatā nadanti || 38 ||
samanmathaṃ tīvragatānurāgāḥ kulānvitā mandagatiṃ kariṇyaḥ |
madānvitaṃ samparivārya yāntaṃ vaneṣu bhartāramanuprayānti || 39 ||
tyaktvā varāṇyātmavibhūṣaṇāni barhāṇi tīropagatā nadīnām |
nirbhartsyamānā iva sārasaughaiḥ prayānti dīnā vimadā mayūrāḥ || 40 ||
vitrāsya kāraṇḍavacakravākā nmahāravairbhinnakaṭā gajendrāḥ |
sarassu baddhāmbujabhūṣaṇeṣu vikṣobhya vikṣobhya jalaṃ pibanti || 41 ||
vyapetapaṅkāsu savālukāsu prasannatoyāsu sagokulāsu |
sasārasārāvanināditāsu nadīṣu hṛṣṭā nipatanti haṃsāḥ || 42 ||
nadīghanaprasravaṇodakānā matipravṛddhānilabarhiṇānām |
plavaṅgamānāṃ ca gatotsavānāṃ drutaṃ ravāssamprati sampraṇaṣṭāḥ || 43 ||
anekavarṇāssuvinaṣṭakāyā navoditeṣvambudhareṣu naṣṭāḥ |
kṣudhārditā ghoraviṣā bilebhya ściroṣitā viprasaranti sarpāḥ || 44 ||
cañcaccandrakarasparśaharṣonmīlitatārakā |
aho rāgavatī sandhyā jahāti svayamambaram || 45 ||
rātriśśaśāṅkoditasaumyavaktrā tārāgaṇonmīlitacārunetrā |
jyotsnāṃśukaprāvaraṇā vibhāti nārīva śuklāṃśukasaṃvṛtāṅgī || 46 ||
vipakvaśāliprasavāni bhuktvā praharṣitā sārasacārupaṅktiḥ |
nabhassamākrāmati śīghravegāḥ vātāvadhūtā grathiteva mālā || 47 ||
suptaikahaṃsaṃ kumudairupetaṃ mahāhradasthaṃ salilaṃ vibhāti |
ghanairvimuktaṃ niśi pūrṇacandraṃ tārāgaṇākīrṇamivāntarikṣam || 48 ||
prakīrṇahaṃsākulamekhalānāṃ prabuddhapadmotpalamālinīnām |
vāpyuttamānāmadhikā'dya lakṣmī rvarāṅganānāmiva bhūṣitānām || 49 ||
veṇusvanavyañjitatūryamiśraḥ pratyūṣakālānilasampravṛddhaḥ |
sammūrchito gargaragovṛṣāṇā manyonyamāpūrayatīva śabdaḥ || 50 ||
navairnadīnāṃ kusumaprabhāsai rvyādhūyamānairmṛdumārutena |
dhautāmalakṣaumapaṭaprakāśaiḥ kūlāni kāśairupaśobhitāni || 51 ||
vanapracaṇḍā madhupānaśauṇḍāḥ priyānvitāṣṣaṭcaraṇāḥ prahrṛṣṭāḥ |
vaneṣu mattāḥ pavanānuyātrāṃ kurvanti padmāsanareṇugaurāḥ || 52 ||
jalaṃ prasannaṃ kumudaṃ prabhāsaṃ krauñcasvanaśśālivanaṃ vipakvam |
mṛduśca vāyurvimalaśca candra śśaṃsanti varṣavyapanītakālam || 53 ||
mīnopasandarśitamekhalānāṃ nadīvadhūnāṃ gatayo'dya mandāḥ |
kāntopabhuktālasagāminīnāṃ prabhātakāleṣviva kāminīnām || 54 ||
sacakravākāni saśaivalāni kāśairdukūlairiva saṃvṛtāni |
sapatralekhāni sarocanāni vadhūmukhānīva nadīmukhāni || 55 ||
praphullabāṇāsanacitriteṣu prahṛṣṭaṣaṭpādanikūjiteṣu |
gṛhītacāpodyatacaṇḍadaṇḍaḥ pracaṇḍacāro'dya vaneṣu kāmaḥ || 56 ||
lokaṃ suvṛṣṭyā paritoṣayitvā nadīstaṭākāni ca pūrayitvā |
niṣpannasasyāṃ vasudhāṃ ca kṛtvā tyaktvā nabhastoyadharāḥ praṇaṣṭāḥ || 57 ||
darśayanti śarannadyaḥ pulināni śanaiḥ śanaiḥ |
navasaṅgamasavrīḍā jaghanānīva yoṣitaḥ || 58 ||
prasannasalilāssaumya kurarībhirvināditāḥ |
cakravākagaṇākīrṇā vibhānti salilāśayāḥ || 59 ||
asanāssaptaparṇāśca kovidārāśca puṣpitāḥ |
dṛśyante bandhujīvāśca śyāmāśca girisānuṣu || 60 ||
haṃsasārasacakrāhvaiḥ kuraraiśca samantataḥ |
pulinānyavakīrṇāni nadīnāṃ paśya lakṣmaṇa || 61 ||
anyonyabaddhavairāṇāṃ jigīṣūṇāṃ nṛpātmaja |
udyogasamayassaumya pārthivānāmupasthitaḥ || 62 ||
iyaṃ sā prathamā yātrā pārthivānāṃ nṛpātmaja na ca paśyāmi sugrīvamudyogaṃ vā tathāvidham || 63 ||
catvāro vārṣikā māsā gatā varṣaśatopamāḥ |
mama śokābhibhūtasya saumya sītāmapaśyataḥ || 64 ||
cakravākīva bhartāraṃ pṛṣṭhato'nugatā vanam |
viṣamaṃ daṇḍakāraṇyamudyānamiva yā'gatā || 65 ||
priyāvihīne duḥkhārte hṛtarājye vivāsite |
kṛpāṃ na kurute rājā sugrīvo mayi lakṣmaṇa || 66 ||
anātho hṛtarājyo'yaṃ rāvaṇena ca dharṣitaḥ |
dīno dūragṛhaḥ kāmī māṃ caiva śaraṇaṃ gataḥ || 67 ||
ityetaiḥ kāraṇaissaumya sugrīvasya durātmanaḥ |
ahaṃ vānararājasya paribhūtaḥ parantapa || 68 ||
sa kālaṃ parisaṅkhyāya sītāyāḥ parimārgaṇe |
kṛtārthassamayaṃ kṛtvā durmatirnāvabudhyate || 69 ||
tvaṃ ca kiṣkindhāṃ praviśya brūhi vānarapuṅgavam |
mūrkhaṃ grāmyasukhe saktaṃ sugrīvaṃ vacanānmama || 70 ||
arthināmupapannānāṃ pūrvaṃ cāpyupakāriṇām |
āśāṃ saṃśrutya yo hanti sa loke puruṣādhamaḥ || 71 ||
śubhaṃ vā yadi vā pāpaṃ yo hi vākyamudīritam |
satyena pratigṛhṇāti sa vīraḥ puruṣottamaḥ || 72 ||
kṛtārthā hyakṛtārthānāṃ mitrāṇāṃ na bhavanti ye |
tānmṛtānapi kravyādāḥ kṛtaghnānnopabhuñjate || 73 ||
nūnaṃ kāñcanapṛṣṭhasya vikṛṣṭasya mayā raṇe |
draṣṭumicchati cāpasya rūpaṃ vidyudgaṇopamam || 74 ||
ghoraṃ jyātalanirghoṣaṃ kruddhasya mama saṃyuge |
nirghoṣamiva vajrasya punassaṃśrotumicchasi || 75 ||
kāmamevaṅgate'pyasya parijñāte parākrame |
tvatsahāyasya me vīra na cintā syānnṛpātmaja || 76 ||
yadarthamayamārambhaḥ kṛtaḥ parapurañjayaḥ |
samayaṃ nābhijānāti kṛtārthaḥ plavageśvaraḥ || 77 ||
varṣāsamayakālaṃ tu pratijñāya harīśvaraḥ |
vyatītāṃścaturo māsānviharannāvabudhyate || 78 ||
sāmātyapariṣatkrīḍanpānamevopasevate |
śokadīneṣu nāsmāsu sugrīvaḥ kurute dayām || 79 ||
ucyatāṃ gaccha sugrīvastvayā vatsa mahābala |
mama roṣasya yadrūpaṃ brūyāścaivamidaṃ vacaḥ || 80 ||
na ca saṅkucitaḥ panthā yena vālī hato gataḥ |
samaye tiṣṭha sugrīva mā vālipathamanvagāḥ || 81 ||
eka eva raṇe vālī śareṇa nihato mayā |
tvāṃ tu satyādatikrāntaṃ haniṣyāmi sabāndhavam || 82 ||
tadevaṃ vihite kārye yaddhitaṃ puruṣarṣabha |
tattadbhrūhi naraśreṣṭhatvara kālavyatikramaḥ || 83 ||
kuruṣva satyaṃ mayi vānareśvara pratiśrutaṃ dharmamavekṣya śāśvatam |
mā vālinaṃ pretya gato yamakṣayaṃ tvamadya paśyermama coditaiśśaraiḥ || 84 ||
sa pūrvajaṃ tīvravivṛddhakopaṃ lālapyamānaṃ prasamīkṣya dīnam |
cakāra tīvrāṃ matimugratejā harīśvare mānavavaṃśanāthaḥ || 85 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe triṃśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।
अथ त्रिंशस्सर्गः ।
गुहं प्रविष्टे सुग्रीवे विमुक्ते गगने घनैः ।
वर्षरात्रोषितो रामः कामशोकाभिपीडितः ॥ 1 ॥
पाण्डुरं गगनं दृष्ट्वा विमलं चन्द्रमण्डलम् ।
शारदीं रजनीं चैव दृष्ट्वा ज्योत्स्नानुलेपनाम् ॥ 2 ॥
कामवृत्तं च सुग्रीवं नष्टां च जनकात्मजाम् ।
बुद्ध्वा कालमतीतं च मुमोह परमातुरः ॥ 3 ॥
स तु सञ्ज्ञामुपागम्य मुहूर्तान्मतिमान्पुनः ।
मनस्स्थामपि वैदेहीं चिन्तयामास राघवः ॥ 4 ॥
आसीनः पर्वतस्याग्रे हेमधातुविभूषिते ।
शारदं गगनं दृष्ट्वा जगाम मनसा प्रियाम् ॥ 5 ॥
दृष्ट्वा च विमलं व्योम गतविद्युद्वलाहकम् ।
सारसारावसङ्घुष्ठं विललापार्तया गिरा ॥ 6 ॥
सारसारावसन्नादैस्सारसारवनादिनी ।
याऽऽश्रमे रमते बाला साऽद्य मे रमते कथम् ॥ 7 ॥
पुष्पितांश्चासनान् दृष्ट्वा काञ्चनानिव निर्मलान् ।
कथं सा रमते बाला पश्यन्ती मामपश्यती ॥ 8 ॥
या पुरा कलहंसानां स्वरेण कलभाषिणी ।
बुध्यते चारुसर्वाङ्गी साऽद्य मे बुद्ध्यते कथम् ॥ 9 ॥
निस्वनं चक्रवाकानां निशम्य नहचारिणाम् ।
पुण्डरीकविशालाक्षी कथमेषा भविष्यति ॥ 10 ॥
सरांसि सरितो वापीः काननानि वनानि च ।
तां विना मृगशाबाक्षीं चरन्नाद्य सुखं लभे ॥ 11 ॥
अपि तां मद्वियोगाच्छ सौकुमार्याच्च भामिनीम् ।
सुदूरं पीडयेत्कामश्शरद्गुणनिरन्तरः ॥ 12 ॥
एवमादि नरश्रेष्ठो विललाप नृपात्मजः ।
विहङ्ग इव सारङ्गस्सलिलं त्रिदशेश्वरात् ॥ 13 ॥
ततश्चञ्चूर्य रम्येषु फलार्थी गिरिसानुषु ।
ददर्श पर्युपावृत्तो लक्ष्मीवान्लक्ष्मणोऽग्रजम् ॥ 14 ॥
तं चिन्तया दुस्सहया परीतं विसञ्ज्ञमेकं विजने मनस्वी ।
भ्रातुर्विषादात्परितापदीनः समीक्ष्य सौमित्रिरुवाच रामम् ॥ 15 ॥
किमार्य कामस्य वशङ्गतेन किमात्मपौरुष्यपराभवेन ।
अयं सदा संह्रियते समाधिः किमत्र योगेन निवर्तितेन ॥ 16 ॥
क्रियाभियोगं मनसः प्रसादं समाधियोगानुगतं च कालम् ।
सहायसामर्थ्यमदीनसत्त्वः स्वकर्म हेतुं च कुरुष्व हेतुम् ॥ 17 ॥
न जानकी मानव वंशनाथ त्वया सनाथा सुलभा परेण ।
न चाग्निचूडां ज्वलितामुपेत्य न दह्यते वीर वरार्ह कच्छित् ॥ 18 ॥
सलक्षणं लक्ष्मणमप्रधृष्यं स्वभावजं वाक्यमुवाच रामः ।
हितं च पथ्यं च नयप्रसक्तं ससाम धर्मार्थसमाहितं च ॥ 19 ॥
निस्संशयं कार्यमवेक्षितव्यं क्रियाविशेषोऽह्यनुवर्तितव्यः ।
ननु प्रवृत्तस्य दुरासदस्य कुमार कार्यस्य फलं च चिन्त्यम् ॥ 20 ॥
अथ पद्मपलाशाक्षीं मैथिलीमनुचिन्तयन् ।
उवाच लक्ष्मणं रामो मुखेन परिशुष्यता ॥ 21 ॥
तर्पयित्वा सहस्राक्षस्सलिलेन वसुन्धराम् ।
निर्वर्तयित्वा सस्यानि कृतकर्मा व्यवस्थितः ॥ 22 ॥
स्निग्धगम्भीरनिर्घोषाश्शैलद्रुमपुरोगमाः ।
विसृज्य सलिलं मेघाः परिश्रान्ता नृपात्मज ॥ 23 ॥
नीलोत्पलदलश्यामाश्श्यामीकृत्वा दिशो दश ।
विमदा इव मातङ्गाश्शान्तवेगाः पयोधराः ॥ 24 ॥
जलगर्भा महामेघा कुटजार्जुनगन्धिनः ।
चरित्वा विरतास्सौम्य वृष्टिवातास्समुद्यताः ॥ 25 ॥
घनानां वारणानां च मयूराणां च लक्ष्मण ।
नादः प्रस्रवणानां च प्रशान्तस्सहसाऽनघ ॥ 26 ॥
अभिवृष्टा महामेघैर्निर्मलाश्चित्रसानवः ।
अनुलिप्ता इवाऽभान्ति गिरयश्चित्रदीप्तिभिः ॥ 27 ॥
शाखासु सप्तच्छदपादपानां प्रभासु तारार्कनिशाकराणाम् ।
लीलासु चैवोत्तम वारणानां श्रियं विभज्याद्य शरत्प्रवृत्ता ॥ 28 ॥
सम्प्रत्यनेकाश्रय चित्रशोभा लक्ष्मीश्शरत्कालगुणोपनीता ।
सूर्याग्रहस्तप्रतिबोधितेषु पद्माकरेष्वभ्यधिकं विभाति ॥ 29 ॥
सप्तच्छदानां कुसुमोपगन्धी षट्पादबृन्दैरनुगीयमानः ।
मत्तद्विपानां पवनोऽनुसारी दर्पं विनेष्यन्नधिकं करोति ॥ 30 ॥
अभ्यागतैश्चारुविशालपक्षै स्सरःप्रियैः पद्मरजोवकीर्णैः ।
महानदीनां पुलिनोपयातैः क्रीडन्ति हंसास्सह चक्रवाकैः ॥ 31 ॥
मदप्रगल्भेषु च वारणेषु गवां समूहेषु च दर्पितेषु ।
प्रसन्नतोयासु च निम्नगासु विभाति लक्ष्मीर्बहुधा विभक्ता ॥ 32 ॥
नभस्समीक्ष्याम्बुधरैर्विमुक्तं विमुक्तबर्हाभरणा वनेषु ।
प्रियास्वसक्ता विनिवृत्तशोभा गतोत्सवा ध्यानपरा मयूराः ॥ 33 ॥
मनोज्ञगन्धैः प्रियकैरनल्पैः पुष्पातिभारावनताग्रशाखैः ।
सुवर्णगौरैर्नयनाभिरामै रुद्योतितानीव वनान्तराणि ॥ 34 ॥
प्रियान्वितानां नलिनीप्रियाणां वने रतानां कुसुमोद्धतानाम् ।
मदोत्कटानां मदलालसानां गजोत्तमानां गतयोऽद्य मन्दाः ॥ 35 ॥
व्यभ्रं नभश्शस्त्रविधौतवर्णं कृशप्रवाहानि नदीजलानि ।
कह्लारशीताः पवनाः प्रवान्ति तमोविमुक्ताश्च दिशः प्रकाशाः ॥ 36 ॥
सूर्यातपक्रामणनष्टपङ्का भूमिश्चिरोदधाटितसान्द्ररेणुः ।
अन्योन्यवैरेणसमायुताना मुद्योगकालोऽद्य नराधिपानाम् ॥ 37 ॥
शरद्गुणाप्यायितरूपशोभाः प्रहर्षिताः पांशुसमुत्क्षिताङ्गाः ।
मदोत्कटास्सम्प्रति युद्धलुब्धा वृषा गवां मध्यगता नदन्ति ॥ 38 ॥
समन्मथं तीव्रगतानुरागाः कुलान्विता मन्दगतिं करिण्यः ।
मदान्वितं सम्परिवार्य यान्तं वनेषु भर्तारमनुप्रयान्ति ॥ 39 ॥
त्यक्त्वा वराण्यात्मविभूषणानि बर्हाणि तीरोपगता नदीनाम् ।
निर्भर्त्स्यमाना इव सारसौघैः प्रयान्ति दीना विमदा मयूराः ॥ 40 ॥
वित्रास्य कारण्डवचक्रवाका न्महारवैर्भिन्नकटा गजेन्द्राः ।
सरस्सु बद्धाम्बुजभूषणेषु विक्षोभ्य विक्षोभ्य जलं पिबन्ति ॥ 41 ॥
व्यपेतपङ्कासु सवालुकासु प्रसन्नतोयासु सगोकुलासु ।
ससारसारावनिनादितासु नदीषु हृष्टा निपतन्ति हंसाः ॥ 42 ॥
नदीघनप्रस्रवणोदकाना मतिप्रवृद्धानिलबर्हिणानाम् ।
प्लवङ्गमानां च गतोत्सवानां द्रुतं रवास्सम्प्रति सम्प्रणष्टाः ॥ 43 ॥
अनेकवर्णास्सुविनष्टकाया नवोदितेष्वम्बुधरेषु नष्टाः ।
क्षुधार्दिता घोरविषा बिलेभ्य श्चिरोषिता विप्रसरन्ति सर्पाः ॥ 44 ॥
चञ्चच्चन्द्रकरस्पर्शहर्षोन्मीलिततारका ।
अहो रागवती सन्ध्या जहाति स्वयमम्बरम् ॥ 45 ॥
रात्रिश्शशाङ्कोदितसौम्यवक्त्रा तारागणोन्मीलितचारुनेत्रा ।
ज्योत्स्नांशुकप्रावरणा विभाति नारीव शुक्लांशुकसंवृताङ्गी ॥ 46 ॥
विपक्वशालिप्रसवानि भुक्त्वा प्रहर्षिता सारसचारुपङ्क्तिः ।
नभस्समाक्रामति शीघ्रवेगाः वातावधूता ग्रथितेव माला ॥ 47 ॥
सुप्तैकहंसं कुमुदैरुपेतं महाह्रदस्थं सलिलं विभाति ।
घनैर्विमुक्तं निशि पूर्णचन्द्रं तारागणाकीर्णमिवान्तरिक्षम् ॥ 48 ॥
प्रकीर्णहंसाकुलमेखलानां प्रबुद्धपद्मोत्पलमालिनीनाम् ।
वाप्युत्तमानामधिकाऽद्य लक्ष्मी र्वराङ्गनानामिव भूषितानाम् ॥ 49 ॥
वेणुस्वनव्यञ्जिततूर्यमिश्रः प्रत्यूषकालानिलसम्प्रवृद्धः ।
सम्मूर्छितो गर्गरगोवृषाणा मन्योन्यमापूरयतीव शब्दः ॥ 50 ॥
नवैर्नदीनां कुसुमप्रभासै र्व्याधूयमानैर्मृदुमारुतेन ।
धौतामलक्षौमपटप्रकाशैः कूलानि काशैरुपशोभितानि ॥ 51 ॥
वनप्रचण्डा मधुपानशौण्डाः प्रियान्विताष्षट्चरणाः प्रह्रृष्टाः ।
वनेषु मत्ताः पवनानुयात्रां कुर्वन्ति पद्मासनरेणुगौराः ॥ 52 ॥
जलं प्रसन्नं कुमुदं प्रभासं क्रौञ्चस्वनश्शालिवनं विपक्वम् ।
मृदुश्च वायुर्विमलश्च चन्द्र श्शंसन्ति वर्षव्यपनीतकालम् ॥ 53 ॥
मीनोपसन्दर्शितमेखलानां नदीवधूनां गतयोऽद्य मन्दाः ।
कान्तोपभुक्तालसगामिनीनां प्रभातकालेष्विव कामिनीनाम् ॥ 54 ॥
सचक्रवाकानि सशैवलानि काशैर्दुकूलैरिव संवृतानि ।
सपत्रलेखानि सरोचनानि वधूमुखानीव नदीमुखानि ॥ 55 ॥
प्रफुल्लबाणासनचित्रितेषु प्रहृष्टषट्पादनिकूजितेषु ।
गृहीतचापोद्यतचण्डदण्डः प्रचण्डचारोऽद्य वनेषु कामः ॥ 56 ॥
लोकं सुवृष्ट्या परितोषयित्वा नदीस्तटाकानि च पूरयित्वा ।
निष्पन्नसस्यां वसुधां च कृत्वा त्यक्त्वा नभस्तोयधराः प्रणष्टाः ॥ 57 ॥
दर्शयन्ति शरन्नद्यः पुलिनानि शनैः शनैः ।
नवसङ्गमसव्रीडा जघनानीव योषितः ॥ 58 ॥
प्रसन्नसलिलास्सौम्य कुररीभिर्विनादिताः ।
चक्रवाकगणाकीर्णा विभान्ति सलिलाशयाः ॥ 59 ॥
असनास्सप्तपर्णाश्च कोविदाराश्च पुष्पिताः ।
दृश्यन्ते बन्धुजीवाश्च श्यामाश्च गिरिसानुषु ॥ 60 ॥
हंससारसचक्राह्वैः कुररैश्च समन्ततः ।
पुलिनान्यवकीर्णानि नदीनां पश्य लक्ष्मण ॥ 61 ॥
अन्योन्यबद्धवैराणां जिगीषूणां नृपात्मज ।
उद्योगसमयस्सौम्य पार्थिवानामुपस्थितः ॥ 62 ॥
इयं सा प्रथमा यात्रा पार्थिवानां नृपात्मज न च पश्यामि सुग्रीवमुद्योगं वा तथाविधम् ॥ 63 ॥
चत्वारो वार्षिका मासा गता वर्षशतोपमाः ।
मम शोकाभिभूतस्य सौम्य सीतामपश्यतः ॥ 64 ॥
चक्रवाकीव भर्तारं पृष्ठतोऽनुगता वनम् ।
विषमं दण्डकारण्यमुद्यानमिव याऽगता ॥ 65 ॥
प्रियाविहीने दुःखार्ते हृतराज्ये विवासिते ।
कृपां न कुरुते राजा सुग्रीवो मयि लक्ष्मण ॥ 66 ॥
अनाथो हृतराज्योऽयं रावणेन च धर्षितः ।
दीनो दूरगृहः कामी मां चैव शरणं गतः ॥ 67 ॥
इत्येतैः कारणैस्सौम्य सुग्रीवस्य दुरात्मनः ।
अहं वानरराजस्य परिभूतः परन्तप ॥ 68 ॥
स कालं परिसङ्ख्याय सीतायाः परिमार्गणे ।
कृतार्थस्समयं कृत्वा दुर्मतिर्नावबुध्यते ॥ 69 ॥
त्वं च किष्किन्धां प्रविश्य ब्रूहि वानरपुङ्गवम् ।
मूर्खं ग्राम्यसुखे सक्तं सुग्रीवं वचनान्मम ॥ 70 ॥
अर्थिनामुपपन्नानां पूर्वं चाप्युपकारिणाम् ।
आशां संश्रुत्य यो हन्ति स लोके पुरुषाधमः ॥ 71 ॥
शुभं वा यदि वा पापं यो हि वाक्यमुदीरितम् ।
सत्येन प्रतिगृह्णाति स वीरः पुरुषोत्तमः ॥ 72 ॥
कृतार्था ह्यकृतार्थानां मित्राणां न भवन्ति ये ।
तान्मृतानपि क्रव्यादाः कृतघ्नान्नोपभुञ्जते ॥ 73 ॥
नूनं काञ्चनपृष्ठस्य विकृष्टस्य मया रणे ।
द्रष्टुमिच्छति चापस्य रूपं विद्युद्गणोपमम् ॥ 74 ॥
घोरं ज्यातलनिर्घोषं क्रुद्धस्य मम संयुगे ।
निर्घोषमिव वज्रस्य पुनस्संश्रोतुमिच्छसि ॥ 75 ॥
काममेवङ्गतेऽप्यस्य परिज्ञाते पराक्रमे ।
त्वत्सहायस्य मे वीर न चिन्ता स्यान्नृपात्मज ॥ 76 ॥
यदर्थमयमारम्भः कृतः परपुरञ्जयः ।
समयं नाभिजानाति कृतार्थः प्लवगेश्वरः ॥ 77 ॥
वर्षासमयकालं तु प्रतिज्ञाय हरीश्वरः ।
व्यतीतांश्चतुरो मासान्विहरन्नावबुध्यते ॥ 78 ॥
सामात्यपरिषत्क्रीडन्पानमेवोपसेवते ।
शोकदीनेषु नास्मासु सुग्रीवः कुरुते दयाम् ॥ 79 ॥
उच्यतां गच्छ सुग्रीवस्त्वया वत्स महाबल ।
मम रोषस्य यद्रूपं ब्रूयाश्चैवमिदं वचः ॥ 80 ॥
न च सङ्कुचितः पन्था येन वाली हतो गतः ।
समये तिष्ठ सुग्रीव मा वालिपथमन्वगाः ॥ 81 ॥
एक एव रणे वाली शरेण निहतो मया ।
त्वां तु सत्यादतिक्रान्तं हनिष्यामि सबान्धवम् ॥ 82 ॥
तदेवं विहिते कार्ये यद्धितं पुरुषर्षभ ।
तत्तद्भ्रूहि नरश्रेष्ठत्वर कालव्यतिक्रमः ॥ 83 ॥
कुरुष्व सत्यं मयि वानरेश्वर प्रतिश्रुतं धर्ममवेक्ष्य शाश्वतम् ।
मा वालिनं प्रेत्य गतो यमक्षयं त्वमद्य पश्येर्मम चोदितैश्शरैः ॥ 84 ॥
स पूर्वजं तीव्रविवृद्धकोपं लालप्यमानं प्रसमीक्ष्य दीनम् ।
चकार तीव्रां मतिमुग्रतेजा हरीश्वरे मानववंशनाथः ॥ 85 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे त्रिंशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha triṃśassargaḥ |
guhaṃ praviṣṭe sugrīve vimukte gagane ghanaiḥ |
varṣarātroṣito rāmaḥ kāmaśokābhipīḍitaḥ || 1 ||
pāṇḍuraṃ gaganaṃ dṛṣṭvā vimalaṃ candramaṇḍalam |
śāradīṃ rajanīṃ caiva dṛṣṭvā jyotsnānulepanām || 2 ||
kāmavṛttaṃ ca sugrīvaṃ naṣṭāṃ ca janakātmajām |
buddhvā kālamatītaṃ ca mumoha paramāturaḥ || 3 ||
sa tu sañjñāmupāgamya muhūrtānmatimānpunaḥ |
manassthāmapi vaidehīṃ cintayāmāsa rāghavaḥ || 4 ||
āsīnaḥ parvatasyāgre hemadhātuvibhūṣite |
śāradaṃ gaganaṃ dṛṣṭvā jagāma manasā priyām || 5 ||
dṛṣṭvā ca vimalaṃ vyoma gatavidyudvalāhakam |
sārasārāvasaṅghuṣṭhaṃ vilalāpārtayā girā || 6 ||
sārasārāvasannādaissārasāravanādinī |
yā''śrame ramate bālā sā'dya me ramate katham || 7 ||
puṣpitāṃścāsanān dṛṣṭvā kāñcanāniva nirmalān |
kathaṃ sā ramate bālā paśyantī māmapaśyatī || 8 ||
yā purā kalahaṃsānāṃ svareṇa kalabhāṣiṇī |
budhyate cārusarvāṅgī sā'dya me buddhyate katham || 9 ||
nisvanaṃ cakravākānāṃ niśamya nahacāriṇām |
puṇḍarīkaviśālākṣī kathameṣā bhaviṣyati || 10 ||
sarāṃsi sarito vāpīḥ kānanāni vanāni ca |
tāṃ vinā mṛgaśābākṣīṃ carannādya sukhaṃ labhe || 11 ||
api tāṃ madviyogāccha saukumāryācca bhāminīm |
sudūraṃ pīḍayetkāmaśśaradguṇanirantaraḥ || 12 ||
evamādi naraśreṣṭho vilalāpa nṛpātmajaḥ |
vihaṅga iva sāraṅgassalilaṃ tridaśeśvarāt || 13 ||
tataścañcūrya ramyeṣu phalārthī girisānuṣu |
dadarśa paryupāvṛtto lakṣmīvānlakṣmaṇo'grajam || 14 ||
taṃ cintayā dussahayā parītaṃ visañjñamekaṃ vijane manasvī |
bhrāturviṣādātparitāpadīnaḥ samīkṣya saumitriruvāca rāmam || 15 ||
kimārya kāmasya vaśaṅgatena kimātmapauruṣyaparābhavena |
ayaṃ sadā saṃhriyate samādhiḥ kimatra yogena nivartitena || 16 ||
kriyābhiyogaṃ manasaḥ prasādaṃ samādhiyogānugataṃ ca kālam |
sahāyasāmarthyamadīnasattvaḥ svakarma hetuṃ ca kuruṣva hetum || 17 ||
na jānakī mānava vaṃśanātha tvayā sanāthā sulabhā pareṇa |
na cāgnicūḍāṃ jvalitāmupetya na dahyate vīra varārha kacchit || 18 ||
salakṣaṇaṃ lakṣmaṇamapradhṛṣyaṃ svabhāvajaṃ vākyamuvāca rāmaḥ |
hitaṃ ca pathyaṃ ca nayaprasaktaṃ sasāma dharmārthasamāhitaṃ ca || 19 ||
nissaṃśayaṃ kāryamavekṣitavyaṃ kriyāviśeṣo'hyanuvartitavyaḥ |
nanu pravṛttasya durāsadasya kumāra kāryasya phalaṃ ca cintyam || 20 ||
atha padmapalāśākṣīṃ maithilīmanucintayan |
uvāca lakṣmaṇaṃ rāmo mukhena pariśuṣyatā || 21 ||
tarpayitvā sahasrākṣassalilena vasundharām |
nirvartayitvā sasyāni kṛtakarmā vyavasthitaḥ || 22 ||
snigdhagambhīranirghoṣāśśailadrumapurogamāḥ |
visṛjya salilaṃ meghāḥ pariśrāntā nṛpātmaja || 23 ||
nīlotpaladalaśyāmāśśyāmīkṛtvā diśo daśa |
vimadā iva mātaṅgāśśāntavegāḥ payodharāḥ || 24 ||
jalagarbhā mahāmeghā kuṭajārjunagandhinaḥ |
caritvā viratāssaumya vṛṣṭivātāssamudyatāḥ || 25 ||
ghanānāṃ vāraṇānāṃ ca mayūrāṇāṃ ca lakṣmaṇa |
nādaḥ prasravaṇānāṃ ca praśāntassahasā'nagha || 26 ||
abhivṛṣṭā mahāmeghairnirmalāścitrasānavaḥ |
anuliptā ivā'bhānti girayaścitradīptibhiḥ || 27 ||
śākhāsu saptacchadapādapānāṃ prabhāsu tārārkaniśākarāṇām |
līlāsu caivottama vāraṇānāṃ śriyaṃ vibhajyādya śaratpravṛttā || 28 ||
sampratyanekāśraya citraśobhā lakṣmīśśaratkālaguṇopanītā |
sūryāgrahastapratibodhiteṣu padmākareṣvabhyadhikaṃ vibhāti || 29 ||
saptacchadānāṃ kusumopagandhī ṣaṭpādabṛndairanugīyamānaḥ |
mattadvipānāṃ pavano'nusārī darpaṃ vineṣyannadhikaṃ karoti || 30 ||
abhyāgataiścāruviśālapakṣai ssaraḥpriyaiḥ padmarajovakīrṇaiḥ |
mahānadīnāṃ pulinopayātaiḥ krīḍanti haṃsāssaha cakravākaiḥ || 31 ||
madapragalbheṣu ca vāraṇeṣu gavāṃ samūheṣu ca darpiteṣu |
prasannatoyāsu ca nimnagāsu vibhāti lakṣmīrbahudhā vibhaktā || 32 ||
nabhassamīkṣyāmbudharairvimuktaṃ vimuktabarhābharaṇā vaneṣu |
priyāsvasaktā vinivṛttaśobhā gatotsavā dhyānaparā mayūrāḥ || 33 ||
manojñagandhaiḥ priyakairanalpaiḥ puṣpātibhārāvanatāgraśākhaiḥ |
suvarṇagaurairnayanābhirāmai rudyotitānīva vanāntarāṇi || 34 ||
priyānvitānāṃ nalinīpriyāṇāṃ vane ratānāṃ kusumoddhatānām |
madotkaṭānāṃ madalālasānāṃ gajottamānāṃ gatayo'dya mandāḥ || 35 ||
vyabhraṃ nabhaśśastravidhautavarṇaṃ kṛśapravāhāni nadījalāni |
kahlāraśītāḥ pavanāḥ pravānti tamovimuktāśca diśaḥ prakāśāḥ || 36 ||
sūryātapakrāmaṇanaṣṭapaṅkā bhūmiścirodadhāṭitasāndrareṇuḥ |
anyonyavaireṇasamāyutānā mudyogakālo'dya narādhipānām || 37 ||
śaradguṇāpyāyitarūpaśobhāḥ praharṣitāḥ pāṃśusamutkṣitāṅgāḥ |
madotkaṭāssamprati yuddhalubdhā vṛṣā gavāṃ madhyagatā nadanti || 38 ||
samanmathaṃ tīvragatānurāgāḥ kulānvitā mandagatiṃ kariṇyaḥ |
madānvitaṃ samparivārya yāntaṃ vaneṣu bhartāramanuprayānti || 39 ||
tyaktvā varāṇyātmavibhūṣaṇāni barhāṇi tīropagatā nadīnām |
nirbhartsyamānā iva sārasaughaiḥ prayānti dīnā vimadā mayūrāḥ || 40 ||
vitrāsya kāraṇḍavacakravākā nmahāravairbhinnakaṭā gajendrāḥ |
sarassu baddhāmbujabhūṣaṇeṣu vikṣobhya vikṣobhya jalaṃ pibanti || 41 ||
vyapetapaṅkāsu savālukāsu prasannatoyāsu sagokulāsu |
sasārasārāvanināditāsu nadīṣu hṛṣṭā nipatanti haṃsāḥ || 42 ||
nadīghanaprasravaṇodakānā matipravṛddhānilabarhiṇānām |
plavaṅgamānāṃ ca gatotsavānāṃ drutaṃ ravāssamprati sampraṇaṣṭāḥ || 43 ||
anekavarṇāssuvinaṣṭakāyā navoditeṣvambudhareṣu naṣṭāḥ |
kṣudhārditā ghoraviṣā bilebhya ściroṣitā viprasaranti sarpāḥ || 44 ||
cañcaccandrakarasparśaharṣonmīlitatārakā |
aho rāgavatī sandhyā jahāti svayamambaram || 45 ||
rātriśśaśāṅkoditasaumyavaktrā tārāgaṇonmīlitacārunetrā |
jyotsnāṃśukaprāvaraṇā vibhāti nārīva śuklāṃśukasaṃvṛtāṅgī || 46 ||
vipakvaśāliprasavāni bhuktvā praharṣitā sārasacārupaṅktiḥ |
nabhassamākrāmati śīghravegāḥ vātāvadhūtā grathiteva mālā || 47 ||
suptaikahaṃsaṃ kumudairupetaṃ mahāhradasthaṃ salilaṃ vibhāti |
ghanairvimuktaṃ niśi pūrṇacandraṃ tārāgaṇākīrṇamivāntarikṣam || 48 ||
prakīrṇahaṃsākulamekhalānāṃ prabuddhapadmotpalamālinīnām |
vāpyuttamānāmadhikā'dya lakṣmī rvarāṅganānāmiva bhūṣitānām || 49 ||
veṇusvanavyañjitatūryamiśraḥ pratyūṣakālānilasampravṛddhaḥ |
sammūrchito gargaragovṛṣāṇā manyonyamāpūrayatīva śabdaḥ || 50 ||
navairnadīnāṃ kusumaprabhāsai rvyādhūyamānairmṛdumārutena |
dhautāmalakṣaumapaṭaprakāśaiḥ kūlāni kāśairupaśobhitāni || 51 ||
vanapracaṇḍā madhupānaśauṇḍāḥ priyānvitāṣṣaṭcaraṇāḥ prahrṛṣṭāḥ |
vaneṣu mattāḥ pavanānuyātrāṃ kurvanti padmāsanareṇugaurāḥ || 52 ||
jalaṃ prasannaṃ kumudaṃ prabhāsaṃ krauñcasvanaśśālivanaṃ vipakvam |
mṛduśca vāyurvimalaśca candra śśaṃsanti varṣavyapanītakālam || 53 ||
mīnopasandarśitamekhalānāṃ nadīvadhūnāṃ gatayo'dya mandāḥ |
kāntopabhuktālasagāminīnāṃ prabhātakāleṣviva kāminīnām || 54 ||
sacakravākāni saśaivalāni kāśairdukūlairiva saṃvṛtāni |
sapatralekhāni sarocanāni vadhūmukhānīva nadīmukhāni || 55 ||
praphullabāṇāsanacitriteṣu prahṛṣṭaṣaṭpādanikūjiteṣu |
gṛhītacāpodyatacaṇḍadaṇḍaḥ pracaṇḍacāro'dya vaneṣu kāmaḥ || 56 ||
lokaṃ suvṛṣṭyā paritoṣayitvā nadīstaṭākāni ca pūrayitvā |
niṣpannasasyāṃ vasudhāṃ ca kṛtvā tyaktvā nabhastoyadharāḥ praṇaṣṭāḥ || 57 ||
darśayanti śarannadyaḥ pulināni śanaiḥ śanaiḥ |
navasaṅgamasavrīḍā jaghanānīva yoṣitaḥ || 58 ||
prasannasalilāssaumya kurarībhirvināditāḥ |
cakravākagaṇākīrṇā vibhānti salilāśayāḥ || 59 ||
asanāssaptaparṇāśca kovidārāśca puṣpitāḥ |
dṛśyante bandhujīvāśca śyāmāśca girisānuṣu || 60 ||
haṃsasārasacakrāhvaiḥ kuraraiśca samantataḥ |
pulinānyavakīrṇāni nadīnāṃ paśya lakṣmaṇa || 61 ||
anyonyabaddhavairāṇāṃ jigīṣūṇāṃ nṛpātmaja |
udyogasamayassaumya pārthivānāmupasthitaḥ || 62 ||
iyaṃ sā prathamā yātrā pārthivānāṃ nṛpātmaja na ca paśyāmi sugrīvamudyogaṃ vā tathāvidham || 63 ||
catvāro vārṣikā māsā gatā varṣaśatopamāḥ |
mama śokābhibhūtasya saumya sītāmapaśyataḥ || 64 ||
cakravākīva bhartāraṃ pṛṣṭhato'nugatā vanam |
viṣamaṃ daṇḍakāraṇyamudyānamiva yā'gatā || 65 ||
priyāvihīne duḥkhārte hṛtarājye vivāsite |
kṛpāṃ na kurute rājā sugrīvo mayi lakṣmaṇa || 66 ||
anātho hṛtarājyo'yaṃ rāvaṇena ca dharṣitaḥ |
dīno dūragṛhaḥ kāmī māṃ caiva śaraṇaṃ gataḥ || 67 ||
ityetaiḥ kāraṇaissaumya sugrīvasya durātmanaḥ |
ahaṃ vānararājasya paribhūtaḥ parantapa || 68 ||
sa kālaṃ parisaṅkhyāya sītāyāḥ parimārgaṇe |
kṛtārthassamayaṃ kṛtvā durmatirnāvabudhyate || 69 ||
tvaṃ ca kiṣkindhāṃ praviśya brūhi vānarapuṅgavam |
mūrkhaṃ grāmyasukhe saktaṃ sugrīvaṃ vacanānmama || 70 ||
arthināmupapannānāṃ pūrvaṃ cāpyupakāriṇām |
āśāṃ saṃśrutya yo hanti sa loke puruṣādhamaḥ || 71 ||
śubhaṃ vā yadi vā pāpaṃ yo hi vākyamudīritam |
satyena pratigṛhṇāti sa vīraḥ puruṣottamaḥ || 72 ||
kṛtārthā hyakṛtārthānāṃ mitrāṇāṃ na bhavanti ye |
tānmṛtānapi kravyādāḥ kṛtaghnānnopabhuñjate || 73 ||
nūnaṃ kāñcanapṛṣṭhasya vikṛṣṭasya mayā raṇe |
draṣṭumicchati cāpasya rūpaṃ vidyudgaṇopamam || 74 ||
ghoraṃ jyātalanirghoṣaṃ kruddhasya mama saṃyuge |
nirghoṣamiva vajrasya punassaṃśrotumicchasi || 75 ||
kāmamevaṅgate'pyasya parijñāte parākrame |
tvatsahāyasya me vīra na cintā syānnṛpātmaja || 76 ||
yadarthamayamārambhaḥ kṛtaḥ parapurañjayaḥ |
samayaṃ nābhijānāti kṛtārthaḥ plavageśvaraḥ || 77 ||
varṣāsamayakālaṃ tu pratijñāya harīśvaraḥ |
vyatītāṃścaturo māsānviharannāvabudhyate || 78 ||
sāmātyapariṣatkrīḍanpānamevopasevate |
śokadīneṣu nāsmāsu sugrīvaḥ kurute dayām || 79 ||
ucyatāṃ gaccha sugrīvastvayā vatsa mahābala |
mama roṣasya yadrūpaṃ brūyāścaivamidaṃ vacaḥ || 80 ||
na ca saṅkucitaḥ panthā yena vālī hato gataḥ |
samaye tiṣṭha sugrīva mā vālipathamanvagāḥ || 81 ||
eka eva raṇe vālī śareṇa nihato mayā |
tvāṃ tu satyādatikrāntaṃ haniṣyāmi sabāndhavam || 82 ||
tadevaṃ vihite kārye yaddhitaṃ puruṣarṣabha |
tattadbhrūhi naraśreṣṭhatvara kālavyatikramaḥ || 83 ||
kuruṣva satyaṃ mayi vānareśvara pratiśrutaṃ dharmamavekṣya śāśvatam |
mā vālinaṃ pretya gato yamakṣayaṃ tvamadya paśyermama coditaiśśaraiḥ || 84 ||
sa pūrvajaṃ tīvravivṛddhakopaṃ lālapyamānaṃ prasamīkṣya dīnam |
cakāra tīvrāṃ matimugratejā harīśvare mānavavaṃśanāthaḥ || 85 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe triṃśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Telugu script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.