ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਰਾਮਾਯਣੇ ਕਿष੍ਕਿਨ੍ਧਾਕਾਣ੍ਡਮ੍ ।
ਅਥ ਤ੍ਰਿषष੍ਟਿਤਮਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ।
ਏਤੈਰਨ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਬਹੁਭਿਰ੍ਵਾਕ੍ਯੈਰ੍ਵਾਕ੍ਯਵਿਸ਼ਾਰਦਃ ।
ਮਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਾਭ੍ਯਨੁਜ੍ਞਾਪ੍ਯ ਪ੍ਰਵਿष੍ਟਸ੍ਸ ਸ੍ਵਮਾਲਯਮ੍ ॥ 1 ॥
ਕਨ੍ਦਰਾਤ੍ਤੁ ਵਿਸਰ੍ਪਿਤ੍ਵਾ ਪਰ੍ਵਤਸ੍ਯ ਸ਼ਨੈਸ਼੍ਸ਼ਨੈਃ ।
ਅਹਂ ਵਿਨ੍ਧ੍ਯਂ ਸਮਾਰੁਹ੍ਯ ਭਵਤਃ ਪ੍ਰਤਿਪਾਲਯੇ ॥ 2 ॥
ਅਦ੍ਯ ਤ੍ਵੇਤਸ੍ਯ ਕਾਲਸ੍ਯ ਸਾਗ੍ਰਂ ਵਰ੍षਸ਼ਤਂ ਗਤਮ੍ ।
ਦੇਸ਼ਕਾਲਪ੍ਰਤੀਕ੍षੋऽਸ੍ਮਿ ਹृਦਿ ਕृਤ੍ਵਾ ਮੁਨੇਰ੍ਵਚਃ ॥ 3 ॥
ਮਹਾਪ੍ਰਸ੍ਥਾਨਮਾਸਾਦ੍ਯ ਸ੍ਵਰ੍ਗਤੇ ਤੁ ਨਿਸ਼ਾਕਰੇ ।
ਮਾਂ ਨਿਰ੍ਦਹਤਿ ਸਨ੍ਤਾਪੋ ਵਿਤਰ੍ਕੈਰ੍ਬਹੁਭਿਰ੍ਵृਤਮ੍ ॥ 4 ॥
ਉਤ੍ਥਿਤਾਂ ਮਰਣੇ ਬੁਦ੍ਧਿਂ ਮੁਨਿਵਾਕ੍ਯੈਰ੍ਨਿਵਰ੍ਤਯੇ ।
ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਯਾ ਤੇਨ ਮੇ ਦਤ੍ਤਾ ਪ੍ਰਾਣਾਨਾਂ ਰਕ੍षਣਾਯ ਤੁ ॥ 5 ॥
ਸਾ ਮੇऽਪਨਯਤੇ ਦੁਃਖਂ ਦੀਪ੍ਤੇਵਾਗ੍ਨਿਸ਼ਿਖਾ ਤਮਃ ।
ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਤਾ ਚ ਮਯਾ ਵੀਰ੍ਯਂ ਰਾਵਣਸ੍ਯ ਦੁਰਾਤ੍ਮਨਃ ॥ 6 ॥
ਪੁਤ੍ਰਸ੍ਸਨ੍ਤਰ੍ਜਿਤੋ ਵਾਗ੍ਭਿਰ੍ਨ ਤ੍ਰਾਤਾ ਮੈਥਿਲੀ ਕਥਮ੍ ।
ਤਸ੍ਯਾ ਵਿਲਪਿਤਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਤੌ ਚ ਸੀਤਾਵਿਨਾਕृਤੌ ॥ 7 ॥
ਨ ਮੇ ਦਸ਼ਰਥਸ੍ਨੇਹਾਤ੍ਪੁਤ੍ਰੇਣੋਤ੍ਪਾਦਿਤਂ ਪ੍ਰਿਯਮ੍ ।
ਤਸ੍ਯ ਤ੍ਵੇਵਂ ਬ੍ਰੁਵਾਣਸ੍ਯ ਸਮ੍ਪਾਤੇਰ੍ਵਾਨਰੈਸ੍ਸਹ ॥ 8 ॥
ਉਤ੍ਪੇਤਤੁਸ੍ਤਦਾ ਪਕ੍षੌ ਸਮਕ੍षਂ ਵਨਚਾਰਿਣਾਮ੍ ।
ਸ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਸ੍ਵਾਂ ਤਨੁਂ ਪਕ੍षੈਰੁਦ੍ਗਤੈਰਰੁਣਚ੍ਛਦੈਃ ॥ 9 ॥
ਪ੍ਰਹਰ੍षਮਤੁਲਂ ਲੇਭੇ ਵਾਨਰਾਂਸ਼੍ਚੇਦਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ।
ऋषੇਰ੍ਨਿਸ਼ਾਕਰਸ੍ਯੈਵ ਪ੍ਰਭਾਵਾਦਮਿਤਾਤ੍ਮਨਃ ॥ 10 ॥
ਆਦਿਤ੍ਯਰਸ਼੍ਮਿਨਿਰ੍ਦਗ੍ਧੌ ਪਕ੍षੌ ਮੇ ਪੁਨਰੁਪਸ੍ਥਿਤੌ ।
ਯੌਵਨੇ ਵਰ੍ਤਮਾਨਸ੍ਯ ਮਮਾਸੀਦ੍ਯਃ ਪਰਾਕ੍ਰਮਃ ॥ 11 ॥
ਤਮੇਵਾਦ੍ਯਾਵਗਚ੍ਛਾਮਿ ਬਲਂ ਪੌਰੁषਮੇਵ ਚ ।
ਸਰ੍ਵਥਾ ਕ੍ਰਿਯਤਾਂ ਯਤ੍ਨ ਸ੍ਸੀਤਾਮਧਿਗਮਿष੍ਯਥ ॥ 12 ॥
ਪਕ੍षਲਾਭੋ ਮਮਾਯਂ ਵਸ੍ਸਿਦ੍ਧਿਪ੍ਰਤ੍ਯਯਕਾਰਕਃ ।
ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸ ਤਾਨ੍ਹਰੀਨ੍ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ਸਮ੍ਪਾਤਿਃ ਪਤਗੋਤ੍ਤਮਃ ॥ 13 ॥
ਉਤ੍ਪਪਾਤ ਗਿਰੇਸ਼੍ਸ਼ृਙ੍ਗਾਜ੍ਜਿਜ੍ਞਾਸੁਃ ਖਗਮੋ ਗਤਿਮ੍ ।
ਤਸ੍ਯ ਤਦ੍ਵਚਨਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਤਿਸਂਹृष੍ਟਮਾਨਸਾਃ ॥ 14 ॥
ਬਭੂਵੁਰ੍ਹਰਿਸ਼ਾਰ੍ਦੂਲਾ ਵਿਕ੍ਰਮਾਭ੍ਯੁਦਯੋਨ੍ਮੁਖਾਃ ।
ਅਥ ਪਵਨਸਮਾਨਵਿਕ੍ਰਮਾਃ ਪ੍ਲਵਗਵਰਾਃ ਪ੍ਰਤਿਲਬ੍ਧਪੌਰੁषਾਃ ।
ਅਭਿਜਿਦਭਿਮੁਖਾ ਦਿਸ਼ਂ ਯਯੁ ਰ੍ਜਨਕਸੁਤਾਪਰਿਮਾਰ੍ਗਣੋਨ੍ਮੁਖਾਃ ॥ 15 ॥
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਕਿष੍ਕਿਨ੍ਧਾਕਾਣ੍ਡੇ ਤ੍ਰਿषष੍ਟਿਤਮਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha triṣaṣṭitamassargaḥ |
etairanyaiśca bahubhirvākyairvākyaviśāradaḥ |
māṃ praśasyābhyanujñāpya praviṣṭassa svamālayam || 1 ||
kandarāttu visarpitvā parvatasya śanaiśśanaiḥ |
ahaṃ vindhyaṃ samāruhya bhavataḥ pratipālaye || 2 ||
adya tvetasya kālasya sāgraṃ varṣaśataṃ gatam |
deśakālapratīkṣo'smi hṛdi kṛtvā munervacaḥ || 3 ||
mahāprasthānamāsādya svargate tu niśākare |
māṃ nirdahati santāpo vitarkairbahubhirvṛtam || 4 ||
utthitāṃ maraṇe buddhiṃ munivākyairnivartaye |
buddhiryā tena me dattā prāṇānāṃ rakṣaṇāya tu || 5 ||
sā me'panayate duḥkhaṃ dīptevāgniśikhā tamaḥ |
buddhyatā ca mayā vīryaṃ rāvaṇasya durātmanaḥ || 6 ||
putrassantarjito vāgbhirna trātā maithilī katham |
tasyā vilapitaṃ śrutvā tau ca sītāvinākṛtau || 7 ||
na me daśarathasnehātputreṇotpāditaṃ priyam |
tasya tvevaṃ bruvāṇasya sampātervānaraissaha || 8 ||
utpetatustadā pakṣau samakṣaṃ vanacāriṇām |
sa dṛṣṭvā svāṃ tanuṃ pakṣairudgatairaruṇacchadaiḥ || 9 ||
praharṣamatulaṃ lebhe vānarāṃścedamabravīt |
ṛṣerniśākarasyaiva prabhāvādamitātmanaḥ || 10 ||
ādityaraśminirdagdhau pakṣau me punarupasthitau |
yauvane vartamānasya mamāsīdyaḥ parākramaḥ || 11 ||
tamevādyāvagacchāmi balaṃ pauruṣameva ca |
sarvathā kriyatāṃ yatna ssītāmadhigamiṣyatha || 12 ||
pakṣalābho mamāyaṃ vassiddhipratyayakārakaḥ |
ityuktvā sa tānharīn sarvānsampātiḥ patagottamaḥ || 13 ||
utpapāta gireśśṛṅgājjijñāsuḥ khagamo gatim |
tasya tadvacanaṃ śrutvā pratisaṃhṛṣṭamānasāḥ || 14 ||
babhūvurhariśārdūlā vikramābhyudayonmukhāḥ |
atha pavanasamānavikramāḥ plavagavarāḥ pratilabdhapauruṣāḥ |
abhijidabhimukhā diśaṃ yayu rjanakasutāparimārgaṇonmukhāḥ || 15 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe triṣaṣṭitamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।
अथ त्रिषष्टितमस्सर्गः ।
एतैरन्यैश्च बहुभिर्वाक्यैर्वाक्यविशारदः ।
मां प्रशस्याभ्यनुज्ञाप्य प्रविष्टस्स स्वमालयम् ॥ 1 ॥
कन्दरात्तु विसर्पित्वा पर्वतस्य शनैश्शनैः ।
अहं विन्ध्यं समारुह्य भवतः प्रतिपालये ॥ 2 ॥
अद्य त्वेतस्य कालस्य साग्रं वर्षशतं गतम् ।
देशकालप्रतीक्षोऽस्मि हृदि कृत्वा मुनेर्वचः ॥ 3 ॥
महाप्रस्थानमासाद्य स्वर्गते तु निशाकरे ।
मां निर्दहति सन्तापो वितर्कैर्बहुभिर्वृतम् ॥ 4 ॥
उत्थितां मरणे बुद्धिं मुनिवाक्यैर्निवर्तये ।
बुद्धिर्या तेन मे दत्ता प्राणानां रक्षणाय तु ॥ 5 ॥
सा मेऽपनयते दुःखं दीप्तेवाग्निशिखा तमः ।
बुद्ध्यता च मया वीर्यं रावणस्य दुरात्मनः ॥ 6 ॥
पुत्रस्सन्तर्जितो वाग्भिर्न त्राता मैथिली कथम् ।
तस्या विलपितं श्रुत्वा तौ च सीताविनाकृतौ ॥ 7 ॥
न मे दशरथस्नेहात्पुत्रेणोत्पादितं प्रियम् ।
तस्य त्वेवं ब्रुवाणस्य सम्पातेर्वानरैस्सह ॥ 8 ॥
उत्पेततुस्तदा पक्षौ समक्षं वनचारिणाम् ।
स दृष्ट्वा स्वां तनुं पक्षैरुद्गतैररुणच्छदैः ॥ 9 ॥
प्रहर्षमतुलं लेभे वानरांश्चेदमब्रवीत् ।
ऋषेर्निशाकरस्यैव प्रभावादमितात्मनः ॥ 10 ॥
आदित्यरश्मिनिर्दग्धौ पक्षौ मे पुनरुपस्थितौ ।
यौवने वर्तमानस्य ममासीद्यः पराक्रमः ॥ 11 ॥
तमेवाद्यावगच्छामि बलं पौरुषमेव च ।
सर्वथा क्रियतां यत्न स्सीतामधिगमिष्यथ ॥ 12 ॥
पक्षलाभो ममायं वस्सिद्धिप्रत्ययकारकः ।
इत्युक्त्वा स तान्हरीन् सर्वान्सम्पातिः पतगोत्तमः ॥ 13 ॥
उत्पपात गिरेश्शृङ्गाज्जिज्ञासुः खगमो गतिम् ।
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्रतिसंहृष्टमानसाः ॥ 14 ॥
बभूवुर्हरिशार्दूला विक्रमाभ्युदयोन्मुखाः ।
अथ पवनसमानविक्रमाः प्लवगवराः प्रतिलब्धपौरुषाः ।
अभिजिदभिमुखा दिशं ययु र्जनकसुतापरिमार्गणोन्मुखाः ॥ 15 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे त्रिषष्टितमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha triṣaṣṭitamassargaḥ |
etairanyaiśca bahubhirvākyairvākyaviśāradaḥ |
māṃ praśasyābhyanujñāpya praviṣṭassa svamālayam || 1 ||
kandarāttu visarpitvā parvatasya śanaiśśanaiḥ |
ahaṃ vindhyaṃ samāruhya bhavataḥ pratipālaye || 2 ||
adya tvetasya kālasya sāgraṃ varṣaśataṃ gatam |
deśakālapratīkṣo'smi hṛdi kṛtvā munervacaḥ || 3 ||
mahāprasthānamāsādya svargate tu niśākare |
māṃ nirdahati santāpo vitarkairbahubhirvṛtam || 4 ||
utthitāṃ maraṇe buddhiṃ munivākyairnivartaye |
buddhiryā tena me dattā prāṇānāṃ rakṣaṇāya tu || 5 ||
sā me'panayate duḥkhaṃ dīptevāgniśikhā tamaḥ |
buddhyatā ca mayā vīryaṃ rāvaṇasya durātmanaḥ || 6 ||
putrassantarjito vāgbhirna trātā maithilī katham |
tasyā vilapitaṃ śrutvā tau ca sītāvinākṛtau || 7 ||
na me daśarathasnehātputreṇotpāditaṃ priyam |
tasya tvevaṃ bruvāṇasya sampātervānaraissaha || 8 ||
utpetatustadā pakṣau samakṣaṃ vanacāriṇām |
sa dṛṣṭvā svāṃ tanuṃ pakṣairudgatairaruṇacchadaiḥ || 9 ||
praharṣamatulaṃ lebhe vānarāṃścedamabravīt |
ṛṣerniśākarasyaiva prabhāvādamitātmanaḥ || 10 ||
ādityaraśminirdagdhau pakṣau me punarupasthitau |
yauvane vartamānasya mamāsīdyaḥ parākramaḥ || 11 ||
tamevādyāvagacchāmi balaṃ pauruṣameva ca |
sarvathā kriyatāṃ yatna ssītāmadhigamiṣyatha || 12 ||
pakṣalābho mamāyaṃ vassiddhipratyayakārakaḥ |
ityuktvā sa tānharīn sarvānsampātiḥ patagottamaḥ || 13 ||
utpapāta gireśśṛṅgājjijñāsuḥ khagamo gatim |
tasya tadvacanaṃ śrutvā pratisaṃhṛṣṭamānasāḥ || 14 ||
babhūvurhariśārdūlā vikramābhyudayonmukhāḥ |
atha pavanasamānavikramāḥ plavagavarāḥ pratilabdhapauruṣāḥ |
abhijidabhimukhā diśaṃ yayu rjanakasutāparimārgaṇonmukhāḥ || 15 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe triṣaṣṭitamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gurmukhi script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.