ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਰਾਮਾਯਣੇ ਕਿष੍ਕਿਨ੍ਧਾਕਾਣ੍ਡਮ੍ ।
ਅਥ षਟ੍ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ।
ਉਪਵਿष੍ਟਾਸ੍ਤੁ ਤੇ ਸਰ੍ਵੇ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਪ੍ਰਾਯਂ ਗਿਰਿਸ੍ਥਲੇ ।
ਹਰਯੋ ਗृਧ੍ਰਰਾਜਸ਼੍ਚ ਤਂ ਦੇਸ਼ਮੁਪਚਕ੍ਰਮੇ ॥ 1 ॥
ਸਮ੍ਪਾਤਿਰ੍ਨਾਮ ਨਾਮ੍ਨਾ ਤੁ ਚਿਰਞ੍ਜੀਵੀ ਵਿਹਙ੍ਗਮਃ ।
ਭ੍ਰਾਤਾ ਜਟਾਯੁषਃ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ੍ਵਿਖ੍ਯਾਤਬਲਪੌਰੁषਃ ॥ 2 ॥
ਕਨ੍ਦਰਾਦਭਿਨਿष੍ਕ੍ਰਮ੍ਯ ਸ ਵਿਨ੍ਧ੍ਯਸ੍ਯ ਮਹਾਗਿਰੇਃ ।
ਉਪਵਿष੍ਟਾਨ੍ਹਰੀਨ੍ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਹृष੍ਟਾਤ੍ਮਾ ਗਿਰਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 3 ॥
ਵਿਧਿਃ ਕਿਲ ਨਰਂ ਲੋਕੇ ਵਿਧਾਨੇਨਾਨੁਵਰ੍ਤਤੇ ।
ਯਥਾऽਯਂ ਵਿਹਿਤੋ ਭਕ੍ष੍ਯਸ਼੍ਚਿਰਾਨ੍ਮਹ੍ਯਮੁਪਾਗਤਃ ॥ 4 ॥
ਪਰਮ੍ਪਰਾਣਾਂ ਭਕ੍षਿष੍ਯੇ ਵਾਨਰਾਣਾਂ ਮृਤਂ ਮृਤਮ੍ ।
ਉਵਾਚੇਦਂ ਵਚਃ ਪਕ੍षੀ ਤਾਨ੍ਨਿਰੀਕ੍ष੍ਯ ਪ੍ਲਵਙ੍ਗਮਾਨ੍ ॥ 5 ॥
ਤਸ੍ਯ ਤਦ੍ਵਚਨਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਭਕ੍ष੍ਯਲੁਬ੍ਧਸ੍ਯ ਪਕ੍षਿਣਃ ।
ਅਙ੍ਗਦਃ ਪਰਮਾਯਸ੍ਤੋ ਹਨੂਮਨ੍ਤਮਥਾਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 6 ॥
ਪਸ਼੍ਯ ਸੀਤਾਪਦੇਸ਼ੇਨ ਸਾਕ੍षਾਦ੍ਵੈਵਸ੍ਵਤੋ ਯਮਃ ।
ਇਮਂ ਦੇਸ਼ਮਨੁਪ੍ਰਾਪ੍ਤੋ ਵਾਨਰਾਣਾਂ ਵਿਪਤ੍ਤਯੇ ॥ 7 ॥
ਰਾਮਸ੍ਯ ਨ ਕृਤਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਰਾਜ੍ਞੋ ਨ ਚ ਵਚਃ ਕृਤਮ੍ ।
ਹਰੀਣਾਮਿਯਮਜ੍ਞਾਤਾ ਵਿਪਤ੍ਤਿਸ੍ਸਹਸਾਗਤਾ ॥ 8 ॥
ਵੈਦੇਹ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਿਯਕਾਮੇਨ ਕृਤਂ ਕਰ੍ਮ ਜਟਾਯੁषਾ ।
ਗृਧ੍ਰਾਰਾਜੇਨ ਯਤ੍ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੁਤਂ ਵਸ੍ਤਦਸ਼ੇषਤਃ ॥ 9 ॥
ਤਥਾ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਭੂਤਾਨਿ ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਯੋਨਿਗਤਾਨ੍ਯਪਿ ।
ਪ੍ਰਿਯਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਰਾਮਸ੍ਯ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ਯਥਾ ਵਯਮ੍ ॥ 10 ॥
ਅਨ੍ਯੋऽਨ੍ਯਮੁਪਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਸ੍ਨੇਹਕਾਰੁਣ੍ਯਯਨ੍ਤ੍ਰਿਤਾਃ ।
ਤੇਨ ਤਸ੍ਯੋਪਕਾਰਾਰ੍ਥਂ ਤ੍ਯਜਤਾऽਤ੍ਮਾਨਮਾਤ੍ਮਨਾ ॥ 11 ॥
ਪ੍ਰਿਯਂ ਕृਤਂ ਹਿ ਰਾਮਸ੍ਯ ਧਰ੍ਮਜ੍ਞੇਨ ਜਟਾਯੁषਾ ।
ਰਾਘਵਾਰ੍ਥੇ ਪਰਿਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਾ ਵਯਂ ਸਨ੍ਤ੍ਯਕ੍ਤਜੀਵਿਤਾਃ ॥ 12 ॥
ਕਾਨ੍ਤਾਰਾਣਿ ਪ੍ਰਪਨ੍ਨਾਃ ਸ੍ਮ ਨ ਚ ਪਸ਼੍ਯਾਮ ਮੈਥਿਲੀਮ੍ ।
ਸ ਸੁਖੀ ਗृਧ੍ਰਰਾਜਸ੍ਤੁ ਰਾਵਣੇਨ ਹਤੋ ਰਣੇ ॥ 13 ॥
ਮੁਕ੍ਤਸ਼੍ਚ ਸੁਗ੍ਰੀਵਭਯਾਦ੍ਗਤਸ਼੍ਚ ਪਰਮਾਂ ਗਤਿਮ੍ ।
ਜਟਾਯੁषੋ ਵਿਨਾਸ਼ੇਨ ਰਾਜ੍ਞੋ ਦਸ਼ਰਥਸ੍ਯ ਚ ॥ 14 ॥
ਹਰਣੇਨ ਚ ਵੈਦੇਹ੍ਯਾ ਸ੍ਸਂਸ਼ਯਂ ਹਰਯੋ ਗਤਾਃ ।
ਰਾਮਲਕ੍ष੍ਮਣਯੋਰ੍ਵਾਸਸ਼੍ਚ ਅਰਣ੍ਯੇ ਸਹ ਸੀਤਯਾ ॥ 15 ॥
ਰਾਘਵਸ੍ਯ ਚ ਬਾਣੇਨ ਵਾਲਿਨਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਵਧਃ ।
ਰਾਮਕੋਪਾਦਸ਼ੇषਾਣਾਂ ਰਕ੍षਸਾਨਾਂ ਤਥਾ ਵਧਃ ॥ 16 ॥
ਕੈਕੇਯ੍ਯਾ ਵਰਦਾਨੇਨ ਇਦਂ ਚ ਵਿਕृਤਂ ਕृਤਮ੍ ।
ਤਦਸੁਖਮਨੁਕੀਰ੍ਤਿਤਂ ਵਚੋ ਭੁਵਿ ਪਤਿਤਾਂਸ਼੍ਚ ਸਮੀਕ੍ष੍ਯ ਵਾਨਰਾਨ੍ ।
ਭृਸ਼ਚਲਿਤਮਤਿਰ੍ਮਹਾਮਤਿਃ ਕृਪਣਮੁਦਾਹृਤਵਾਨ੍ ਸ ਗृਧ੍ਰਰਾਟ੍ ॥ 17 ॥
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਕਿष੍ਕਿਨ੍ਧਾਕਾਣ੍ਡੇ षਟ੍ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha ṣaṭpañcāśassargaḥ |
upaviṣṭāstu te sarve yasminprāyaṃ giristhale |
harayo gṛdhrarājaśca taṃ deśamupacakrame || 1 ||
sampātirnāma nāmnā tu cirañjīvī vihaṅgamaḥ |
bhrātā jaṭāyuṣaḥ śrīmānvikhyātabalapauruṣaḥ || 2 ||
kandarādabhiniṣkramya sa vindhyasya mahāgireḥ |
upaviṣṭānharīndṛṣṭvā hṛṣṭātmā giramabravīt || 3 ||
vidhiḥ kila naraṃ loke vidhānenānuvartate |
yathā'yaṃ vihito bhakṣyaścirānmahyamupāgataḥ || 4 ||
paramparāṇāṃ bhakṣiṣye vānarāṇāṃ mṛtaṃ mṛtam |
uvācedaṃ vacaḥ pakṣī tānnirīkṣya plavaṅgamān || 5 ||
tasya tadvacanaṃ śrutvā bhakṣyalubdhasya pakṣiṇaḥ |
aṅgadaḥ paramāyasto hanūmantamathābravīt || 6 ||
paśya sītāpadeśena sākṣādvaivasvato yamaḥ |
imaṃ deśamanuprāpto vānarāṇāṃ vipattaye || 7 ||
rāmasya na kṛtaṃ kāryaṃ rājño na ca vacaḥ kṛtam |
harīṇāmiyamajñātā vipattissahasāgatā || 8 ||
vaidehyāḥ priyakāmena kṛtaṃ karma jaṭāyuṣā |
gṛdhrārājena yattatra śrutaṃ vastadaśeṣataḥ || 9 ||
tathā sarvāṇi bhūtāni tiryagyonigatānyapi |
priyaṃ kurvanti rāmasya tyaktvā prāṇānyathā vayam || 10 ||
anyo'nyamupakurvanti snehakāruṇyayantritāḥ |
tena tasyopakārārthaṃ tyajatā'tmānamātmanā || 11 ||
priyaṃ kṛtaṃ hi rāmasya dharmajñena jaṭāyuṣā |
rāghavārthe pariśrāntā vayaṃ santyaktajīvitāḥ || 12 ||
kāntārāṇi prapannāḥ sma na ca paśyāma maithilīm |
sa sukhī gṛdhrarājastu rāvaṇena hato raṇe || 13 ||
muktaśca sugrīvabhayādgataśca paramāṃ gatim |
jaṭāyuṣo vināśena rājño daśarathasya ca || 14 ||
haraṇena ca vaidehyā ssaṃśayaṃ harayo gatāḥ |
rāmalakṣmaṇayorvāsaśca araṇye saha sītayā || 15 ||
rāghavasya ca bāṇena vālinaśca tathā vadhaḥ |
rāmakopādaśeṣāṇāṃ rakṣasānāṃ tathā vadhaḥ || 16 ||
kaikeyyā varadānena idaṃ ca vikṛtaṃ kṛtam |
tadasukhamanukīrtitaṃ vaco bhuvi patitāṃśca samīkṣya vānarān |
bhṛśacalitamatirmahāmatiḥ kṛpaṇamudāhṛtavān sa gṛdhrarāṭ || 17 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe ṣaṭpañcāśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।
अथ षट्पञ्चाशस्सर्गः ।
उपविष्टास्तु ते सर्वे यस्मिन्प्रायं गिरिस्थले ।
हरयो गृध्रराजश्च तं देशमुपचक्रमे ॥ 1 ॥
सम्पातिर्नाम नाम्ना तु चिरञ्जीवी विहङ्गमः ।
भ्राता जटायुषः श्रीमान्विख्यातबलपौरुषः ॥ 2 ॥
कन्दरादभिनिष्क्रम्य स विन्ध्यस्य महागिरेः ।
उपविष्टान्हरीन्दृष्ट्वा हृष्टात्मा गिरमब्रवीत् ॥ 3 ॥
विधिः किल नरं लोके विधानेनानुवर्तते ।
यथाऽयं विहितो भक्ष्यश्चिरान्मह्यमुपागतः ॥ 4 ॥
परम्पराणां भक्षिष्ये वानराणां मृतं मृतम् ।
उवाचेदं वचः पक्षी तान्निरीक्ष्य प्लवङ्गमान् ॥ 5 ॥
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा भक्ष्यलुब्धस्य पक्षिणः ।
अङ्गदः परमायस्तो हनूमन्तमथाब्रवीत् ॥ 6 ॥
पश्य सीतापदेशेन साक्षाद्वैवस्वतो यमः ।
इमं देशमनुप्राप्तो वानराणां विपत्तये ॥ 7 ॥
रामस्य न कृतं कार्यं राज्ञो न च वचः कृतम् ।
हरीणामियमज्ञाता विपत्तिस्सहसागता ॥ 8 ॥
वैदेह्याः प्रियकामेन कृतं कर्म जटायुषा ।
गृध्राराजेन यत्तत्र श्रुतं वस्तदशेषतः ॥ 9 ॥
तथा सर्वाणि भूतानि तिर्यग्योनिगतान्यपि ।
प्रियं कुर्वन्ति रामस्य त्यक्त्वा प्राणान्यथा वयम् ॥ 10 ॥
अन्योऽन्यमुपकुर्वन्ति स्नेहकारुण्ययन्त्रिताः ।
तेन तस्योपकारार्थं त्यजताऽत्मानमात्मना ॥ 11 ॥
प्रियं कृतं हि रामस्य धर्मज्ञेन जटायुषा ।
राघवार्थे परिश्रान्ता वयं सन्त्यक्तजीविताः ॥ 12 ॥
कान्ताराणि प्रपन्नाः स्म न च पश्याम मैथिलीम् ।
स सुखी गृध्रराजस्तु रावणेन हतो रणे ॥ 13 ॥
मुक्तश्च सुग्रीवभयाद्गतश्च परमां गतिम् ।
जटायुषो विनाशेन राज्ञो दशरथस्य च ॥ 14 ॥
हरणेन च वैदेह्या स्संशयं हरयो गताः ।
रामलक्ष्मणयोर्वासश्च अरण्ये सह सीतया ॥ 15 ॥
राघवस्य च बाणेन वालिनश्च तथा वधः ।
रामकोपादशेषाणां रक्षसानां तथा वधः ॥ 16 ॥
कैकेय्या वरदानेन इदं च विकृतं कृतम् ।
तदसुखमनुकीर्तितं वचो भुवि पतितांश्च समीक्ष्य वानरान् ।
भृशचलितमतिर्महामतिः कृपणमुदाहृतवान् स गृध्रराट् ॥ 17 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे षट्पञ्चाशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha ṣaṭpañcāśassargaḥ |
upaviṣṭāstu te sarve yasminprāyaṃ giristhale |
harayo gṛdhrarājaśca taṃ deśamupacakrame || 1 ||
sampātirnāma nāmnā tu cirañjīvī vihaṅgamaḥ |
bhrātā jaṭāyuṣaḥ śrīmānvikhyātabalapauruṣaḥ || 2 ||
kandarādabhiniṣkramya sa vindhyasya mahāgireḥ |
upaviṣṭānharīndṛṣṭvā hṛṣṭātmā giramabravīt || 3 ||
vidhiḥ kila naraṃ loke vidhānenānuvartate |
yathā'yaṃ vihito bhakṣyaścirānmahyamupāgataḥ || 4 ||
paramparāṇāṃ bhakṣiṣye vānarāṇāṃ mṛtaṃ mṛtam |
uvācedaṃ vacaḥ pakṣī tānnirīkṣya plavaṅgamān || 5 ||
tasya tadvacanaṃ śrutvā bhakṣyalubdhasya pakṣiṇaḥ |
aṅgadaḥ paramāyasto hanūmantamathābravīt || 6 ||
paśya sītāpadeśena sākṣādvaivasvato yamaḥ |
imaṃ deśamanuprāpto vānarāṇāṃ vipattaye || 7 ||
rāmasya na kṛtaṃ kāryaṃ rājño na ca vacaḥ kṛtam |
harīṇāmiyamajñātā vipattissahasāgatā || 8 ||
vaidehyāḥ priyakāmena kṛtaṃ karma jaṭāyuṣā |
gṛdhrārājena yattatra śrutaṃ vastadaśeṣataḥ || 9 ||
tathā sarvāṇi bhūtāni tiryagyonigatānyapi |
priyaṃ kurvanti rāmasya tyaktvā prāṇānyathā vayam || 10 ||
anyo'nyamupakurvanti snehakāruṇyayantritāḥ |
tena tasyopakārārthaṃ tyajatā'tmānamātmanā || 11 ||
priyaṃ kṛtaṃ hi rāmasya dharmajñena jaṭāyuṣā |
rāghavārthe pariśrāntā vayaṃ santyaktajīvitāḥ || 12 ||
kāntārāṇi prapannāḥ sma na ca paśyāma maithilīm |
sa sukhī gṛdhrarājastu rāvaṇena hato raṇe || 13 ||
muktaśca sugrīvabhayādgataśca paramāṃ gatim |
jaṭāyuṣo vināśena rājño daśarathasya ca || 14 ||
haraṇena ca vaidehyā ssaṃśayaṃ harayo gatāḥ |
rāmalakṣmaṇayorvāsaśca araṇye saha sītayā || 15 ||
rāghavasya ca bāṇena vālinaśca tathā vadhaḥ |
rāmakopādaśeṣāṇāṃ rakṣasānāṃ tathā vadhaḥ || 16 ||
kaikeyyā varadānena idaṃ ca vikṛtaṃ kṛtam |
tadasukhamanukīrtitaṃ vaco bhuvi patitāṃśca samīkṣya vānarān |
bhṛśacalitamatirmahāmatiḥ kṛpaṇamudāhṛtavān sa gṛdhrarāṭ || 17 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe ṣaṭpañcāśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gurmukhi script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.