শ্রীমদ্বাল্মীকীয রামাযণে কিষ্কিন্ধাকাণ্ডম্ ।
অথ ষট্পঞ্চাশস্সর্গঃ ।
উপবিষ্টাস্তু তে সর্বে যস্মিন্প্রাযং গিরিস্থলে ।
হরযো গৃধ্ররাজশ্চ তং দেশমুপচক্রমে ॥ 1 ॥
সম্পাতির্নাম নাম্না তু চিরঞ্জীবী বিহঙ্গমঃ ।
ভ্রাতা জটাযুষঃ শ্রীমান্বিখ্যাতবলপৌরুষঃ ॥ 2 ॥
কন্দরাদভিনিষ্ক্রম্য স বিন্ধ্যস্য মহাগিরেঃ ।
উপবিষ্টান্হরীন্দৃষ্ট্বা হৃষ্টাত্মা গিরমব্রবীত্ ॥ 3 ॥
বিধিঃ কিল নরং লোকে বিধানেনানুবর্ততে ।
যথাঽযং বিহিতো ভক্ষ্যশ্চিরান্মহ্যমুপাগতঃ ॥ 4 ॥
পরম্পরাণাং ভক্ষিষ্যে বানরাণাং মৃতং মৃতম্ ।
উবাচেদং বচঃ পক্ষী তান্নিরীক্ষ্য প্লবঙ্গমান্ ॥ 5 ॥
তস্য তদ্বচনং শ্রুত্বা ভক্ষ্যলুব্ধস্য পক্ষিণঃ ।
অঙ্গদঃ পরমাযস্তো হনূমন্তমথাব্রবীত্ ॥ 6 ॥
পশ্য সীতাপদেশেন সাক্ষাদ্বৈবস্বতো যমঃ ।
ইমং দেশমনুপ্রাপ্তো বানরাণাং বিপত্তযে ॥ 7 ॥
রামস্য ন কৃতং কার্যং রাজ্ঞো ন চ বচঃ কৃতম্ ।
হরীণামিযমজ্ঞাতা বিপত্তিস্সহসাগতা ॥ 8 ॥
বৈদেহ্যাঃ প্রিযকামেন কৃতং কর্ম জটাযুষা ।
গৃধ্রারাজেন যত্তত্র শ্রুতং বস্তদশেষতঃ ॥ 9 ॥
তথা সর্বাণি ভূতানি তির্যগ্যোনিগতান্যপি ।
প্রিযং কুর্বন্তি রামস্য ত্যক্ত্বা প্রাণান্যথা বযম্ ॥ 10 ॥
অন্যোঽন্যমুপকুর্বন্তি স্নেহকারুণ্যযন্ত্রিতাঃ ।
তেন তস্যোপকারার্থং ত্যজতাঽত্মানমাত্মনা ॥ 11 ॥
প্রিযং কৃতং হি রামস্য ধর্মজ্ঞেন জটাযুষা ।
রাঘবার্থে পরিশ্রান্তা বযং সন্ত্যক্তজীবিতাঃ ॥ 12 ॥
কান্তারাণি প্রপন্নাঃ স্ম ন চ পশ্যাম মৈথিলীম্ ।
স সুখী গৃধ্ররাজস্তু রাবণেন হতো রণে ॥ 13 ॥
মুক্তশ্চ সুগ্রীবভযাদ্গতশ্চ পরমাং গতিম্ ।
জটাযুষো বিনাশেন রাজ্ঞো দশরথস্য চ ॥ 14 ॥
হরণেন চ বৈদেহ্যা স্সংশযং হরযো গতাঃ ।
রামলক্ষ্মণযোর্বাসশ্চ অরণ্যে সহ সীতযা ॥ 15 ॥
রাঘবস্য চ বাণেন বালিনশ্চ তথা বধঃ ।
রামকোপাদশেষাণাং রক্ষসানাং তথা বধঃ ॥ 16 ॥
কৈকেয্যা বরদানেন ইদং চ বিকৃতং কৃতম্ ।
তদসুখমনুকীর্তিতং বচো ভুবি পতিতাংশ্চ সমীক্ষ্য বানরান্ ।
ভৃশচলিতমতির্মহামতিঃ কৃপণমুদাহৃতবান্ স গৃধ্ররাট্ ॥ 17 ॥
ইত্যার্ষে শ্রীমদ্রামাযণে বাল্মীকীয আদিকাব্যে কিষ্কিন্ধাকাণ্ডে ষট্পঞ্চাশস্সর্গঃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha ṣaṭpañcāśassargaḥ |
upaviṣṭāstu te sarve yasminprāyaṃ giristhale |
harayo gṛdhrarājaśca taṃ deśamupacakrame || 1 ||
sampātirnāma nāmnā tu cirañjīvī vihaṅgamaḥ |
bhrātā jaṭāyuṣaḥ śrīmānvikhyātabalapauruṣaḥ || 2 ||
kandarādabhiniṣkramya sa vindhyasya mahāgireḥ |
upaviṣṭānharīndṛṣṭvā hṛṣṭātmā giramabravīt || 3 ||
vidhiḥ kila naraṃ loke vidhānenānuvartate |
yathā'yaṃ vihito bhakṣyaścirānmahyamupāgataḥ || 4 ||
paramparāṇāṃ bhakṣiṣye vānarāṇāṃ mṛtaṃ mṛtam |
uvācedaṃ vacaḥ pakṣī tānnirīkṣya plavaṅgamān || 5 ||
tasya tadvacanaṃ śrutvā bhakṣyalubdhasya pakṣiṇaḥ |
aṅgadaḥ paramāyasto hanūmantamathābravīt || 6 ||
paśya sītāpadeśena sākṣādvaivasvato yamaḥ |
imaṃ deśamanuprāpto vānarāṇāṃ vipattaye || 7 ||
rāmasya na kṛtaṃ kāryaṃ rājño na ca vacaḥ kṛtam |
harīṇāmiyamajñātā vipattissahasāgatā || 8 ||
vaidehyāḥ priyakāmena kṛtaṃ karma jaṭāyuṣā |
gṛdhrārājena yattatra śrutaṃ vastadaśeṣataḥ || 9 ||
tathā sarvāṇi bhūtāni tiryagyonigatānyapi |
priyaṃ kurvanti rāmasya tyaktvā prāṇānyathā vayam || 10 ||
anyo'nyamupakurvanti snehakāruṇyayantritāḥ |
tena tasyopakārārthaṃ tyajatā'tmānamātmanā || 11 ||
priyaṃ kṛtaṃ hi rāmasya dharmajñena jaṭāyuṣā |
rāghavārthe pariśrāntā vayaṃ santyaktajīvitāḥ || 12 ||
kāntārāṇi prapannāḥ sma na ca paśyāma maithilīm |
sa sukhī gṛdhrarājastu rāvaṇena hato raṇe || 13 ||
muktaśca sugrīvabhayādgataśca paramāṃ gatim |
jaṭāyuṣo vināśena rājño daśarathasya ca || 14 ||
haraṇena ca vaidehyā ssaṃśayaṃ harayo gatāḥ |
rāmalakṣmaṇayorvāsaśca araṇye saha sītayā || 15 ||
rāghavasya ca bāṇena vālinaśca tathā vadhaḥ |
rāmakopādaśeṣāṇāṃ rakṣasānāṃ tathā vadhaḥ || 16 ||
kaikeyyā varadānena idaṃ ca vikṛtaṃ kṛtam |
tadasukhamanukīrtitaṃ vaco bhuvi patitāṃśca samīkṣya vānarān |
bhṛśacalitamatirmahāmatiḥ kṛpaṇamudāhṛtavān sa gṛdhrarāṭ || 17 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe ṣaṭpañcāśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।
अथ षट्पञ्चाशस्सर्गः ।
उपविष्टास्तु ते सर्वे यस्मिन्प्रायं गिरिस्थले ।
हरयो गृध्रराजश्च तं देशमुपचक्रमे ॥ 1 ॥
सम्पातिर्नाम नाम्ना तु चिरञ्जीवी विहङ्गमः ।
भ्राता जटायुषः श्रीमान्विख्यातबलपौरुषः ॥ 2 ॥
कन्दरादभिनिष्क्रम्य स विन्ध्यस्य महागिरेः ।
उपविष्टान्हरीन्दृष्ट्वा हृष्टात्मा गिरमब्रवीत् ॥ 3 ॥
विधिः किल नरं लोके विधानेनानुवर्तते ।
यथाऽयं विहितो भक्ष्यश्चिरान्मह्यमुपागतः ॥ 4 ॥
परम्पराणां भक्षिष्ये वानराणां मृतं मृतम् ।
उवाचेदं वचः पक्षी तान्निरीक्ष्य प्लवङ्गमान् ॥ 5 ॥
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा भक्ष्यलुब्धस्य पक्षिणः ।
अङ्गदः परमायस्तो हनूमन्तमथाब्रवीत् ॥ 6 ॥
पश्य सीतापदेशेन साक्षाद्वैवस्वतो यमः ।
इमं देशमनुप्राप्तो वानराणां विपत्तये ॥ 7 ॥
रामस्य न कृतं कार्यं राज्ञो न च वचः कृतम् ।
हरीणामियमज्ञाता विपत्तिस्सहसागता ॥ 8 ॥
वैदेह्याः प्रियकामेन कृतं कर्म जटायुषा ।
गृध्राराजेन यत्तत्र श्रुतं वस्तदशेषतः ॥ 9 ॥
तथा सर्वाणि भूतानि तिर्यग्योनिगतान्यपि ।
प्रियं कुर्वन्ति रामस्य त्यक्त्वा प्राणान्यथा वयम् ॥ 10 ॥
अन्योऽन्यमुपकुर्वन्ति स्नेहकारुण्ययन्त्रिताः ।
तेन तस्योपकारार्थं त्यजताऽत्मानमात्मना ॥ 11 ॥
प्रियं कृतं हि रामस्य धर्मज्ञेन जटायुषा ।
राघवार्थे परिश्रान्ता वयं सन्त्यक्तजीविताः ॥ 12 ॥
कान्ताराणि प्रपन्नाः स्म न च पश्याम मैथिलीम् ।
स सुखी गृध्रराजस्तु रावणेन हतो रणे ॥ 13 ॥
मुक्तश्च सुग्रीवभयाद्गतश्च परमां गतिम् ।
जटायुषो विनाशेन राज्ञो दशरथस्य च ॥ 14 ॥
हरणेन च वैदेह्या स्संशयं हरयो गताः ।
रामलक्ष्मणयोर्वासश्च अरण्ये सह सीतया ॥ 15 ॥
राघवस्य च बाणेन वालिनश्च तथा वधः ।
रामकोपादशेषाणां रक्षसानां तथा वधः ॥ 16 ॥
कैकेय्या वरदानेन इदं च विकृतं कृतम् ।
तदसुखमनुकीर्तितं वचो भुवि पतितांश्च समीक्ष्य वानरान् ।
भृशचलितमतिर्महामतिः कृपणमुदाहृतवान् स गृध्रराट् ॥ 17 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे षट्पञ्चाशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha ṣaṭpañcāśassargaḥ |
upaviṣṭāstu te sarve yasminprāyaṃ giristhale |
harayo gṛdhrarājaśca taṃ deśamupacakrame || 1 ||
sampātirnāma nāmnā tu cirañjīvī vihaṅgamaḥ |
bhrātā jaṭāyuṣaḥ śrīmānvikhyātabalapauruṣaḥ || 2 ||
kandarādabhiniṣkramya sa vindhyasya mahāgireḥ |
upaviṣṭānharīndṛṣṭvā hṛṣṭātmā giramabravīt || 3 ||
vidhiḥ kila naraṃ loke vidhānenānuvartate |
yathā'yaṃ vihito bhakṣyaścirānmahyamupāgataḥ || 4 ||
paramparāṇāṃ bhakṣiṣye vānarāṇāṃ mṛtaṃ mṛtam |
uvācedaṃ vacaḥ pakṣī tānnirīkṣya plavaṅgamān || 5 ||
tasya tadvacanaṃ śrutvā bhakṣyalubdhasya pakṣiṇaḥ |
aṅgadaḥ paramāyasto hanūmantamathābravīt || 6 ||
paśya sītāpadeśena sākṣādvaivasvato yamaḥ |
imaṃ deśamanuprāpto vānarāṇāṃ vipattaye || 7 ||
rāmasya na kṛtaṃ kāryaṃ rājño na ca vacaḥ kṛtam |
harīṇāmiyamajñātā vipattissahasāgatā || 8 ||
vaidehyāḥ priyakāmena kṛtaṃ karma jaṭāyuṣā |
gṛdhrārājena yattatra śrutaṃ vastadaśeṣataḥ || 9 ||
tathā sarvāṇi bhūtāni tiryagyonigatānyapi |
priyaṃ kurvanti rāmasya tyaktvā prāṇānyathā vayam || 10 ||
anyo'nyamupakurvanti snehakāruṇyayantritāḥ |
tena tasyopakārārthaṃ tyajatā'tmānamātmanā || 11 ||
priyaṃ kṛtaṃ hi rāmasya dharmajñena jaṭāyuṣā |
rāghavārthe pariśrāntā vayaṃ santyaktajīvitāḥ || 12 ||
kāntārāṇi prapannāḥ sma na ca paśyāma maithilīm |
sa sukhī gṛdhrarājastu rāvaṇena hato raṇe || 13 ||
muktaśca sugrīvabhayādgataśca paramāṃ gatim |
jaṭāyuṣo vināśena rājño daśarathasya ca || 14 ||
haraṇena ca vaidehyā ssaṃśayaṃ harayo gatāḥ |
rāmalakṣmaṇayorvāsaśca araṇye saha sītayā || 15 ||
rāghavasya ca bāṇena vālinaśca tathā vadhaḥ |
rāmakopādaśeṣāṇāṃ rakṣasānāṃ tathā vadhaḥ || 16 ||
kaikeyyā varadānena idaṃ ca vikṛtaṃ kṛtam |
tadasukhamanukīrtitaṃ vaco bhuvi patitāṃśca samīkṣya vānarān |
bhṛśacalitamatirmahāmatiḥ kṛpaṇamudāhṛtavān sa gṛdhrarāṭ || 17 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe ṣaṭpañcāśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Bengali script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.