ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਰਾਮਾਯਣੇ ਕਿष੍ਕਿਨ੍ਧਾਕਾਣ੍ਡਮ੍ ।
ਅਥ षੋਡਸ਼ਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ।
ਤਾਮੇਵਂ ਬ੍ਰੁਵਤੀਂ ਤਾਰਾਂ ਤਾਰਾਧਿਪਨਿਭਾਨਨਾਮ੍ ।
ਵਾਲੀ ਨਿਰ੍ਭਰ੍ਤ੍ਸਯਾਮਾਸ ਵਚਨਂ ਚੇਦਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 1 ॥
ਗਰ੍ਜਤੋऽਸ੍ਯ ਚ ਸੁਸਮ੍ਭ੍ਰਸ਼੍ਚ ਭ੍ਰਾਤੁਃ ਸ਼ਤ੍ਰੋਰ੍ਵਿਸ਼ੇषਤਃ ।
ਮਰ੍षਯਿष੍ਯਾਮ੍ਯਹਂ ਕੇਨ ਕਾਰਣੇਨ ਵਰਾਨਨੇ ॥ 2 ॥
ਅਧਰ੍षਿਤਾਨਾਂ ਸ਼ੂਰਾਣਾਂ ਸਮਰੇष੍ਵਨਿਵਰ੍ਤਿਨਾਮ੍ ।
ਧਰ੍षਣਾਮਰ੍षਣਂ ਭੀਰੁ ਮਰਣਾਦਤਿਰਿਚ੍ਯਤੇ ॥ 3 ॥
ਸੋਢੁਂ ਨ ਚ ਸਮਰ੍ਥੋऽਹਂ ਯੁਦ੍ਧਕਾਮਸ੍ਯ ਸਂਯੁਗੇ ।
ਸੁਗ੍ਰੀਵਸ੍ਯ ਚ ਸਮ੍ਰਮ੍ਭਂ ਹੀਨਗ੍ਰੀਵਸ੍ਯ ਗਰ੍ਜਤਃ ॥ 4 ॥
ਨ ਚ ਕਾਰ੍ਯੋ ਵਿषਾਦਸ੍ਤੇ ਰਾਘਵਂ ਪ੍ਰਤਿ ਮਤ੍ਕृਤੇ ।
ਧਰ੍ਮਜ੍ਞਸ਼੍ਚ ਕृਤਜ੍ਞਸ਼੍ਚ ਕਥਂ ਪਾਪਂ ਕਰਿष੍ਯਤਿ ॥ 5 ॥
ਨਿਵਰ੍ਤਸ੍ਵ ਸਹ ਸ੍ਤ੍ਰੀਭਿਃ ਕਥਂ ਭੂਯੋऽਨੁਗਚ੍ਛਸਿ ।
ਸੌਹृਦਂ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਂ ਤਾਰੇ ਮਯਿ ਭਕ੍ਤਿਃ ਕृਤਾ ਤ੍ਵਯਾ ॥ 6 ॥
ਪ੍ਰਤਿਯੋਤ੍ਸ੍ਯਾਮ੍ਯਹਂ ਗਤ੍ਵਾ ਸੁਗ੍ਰੀਵਂ ਜਹਿ ਸਮ੍ਭ੍ਰਮਮ੍ ।
ਦਰ੍ਪਮਾਤ੍ਰਂ ਵਿਨੇष੍ਯਾਮਿ ਨ ਚ ਪ੍ਰਾਣੈਰ੍ਵਿਮੋਕ੍ष੍ਯਤੇ ॥ 7 ॥
ਅਹਂ ਹ੍ਯਾਜੌਸ੍ਥਿਤਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਕਰਿष੍ਯਾਮਿ ਯਥੇਪ੍ਸਿਤਮ੍ ।
ਵृਕ੍षੈਰ੍ਮੁष੍ਟਿਪ੍ਰਹਾਰੈਸ਼੍ਚ ਪੀਡਿਤਃ ਪ੍ਰਤਿਯਾਸ੍ਯਤਿ ॥ 8 ॥
ਨ ਮੇ ਗਰ੍ਵਿਤਮਾਯਸ੍ਤਂ ਸਹਿष੍ਯਤਿ ਦੁਰਾਤ੍ਮਵਾਨ੍ ।
ਕृਤਂ ਤਾਰੇ ਸਹਾਂਯਤ੍ਵਂ ਸੌਹृਦਂ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਂ ਮਯਿ ॥ 9 ॥
ਸ਼ਾਪਿਤਾऽਪਿ ਮਮ ਪ੍ਰਾਣੈਰ੍ਨਿਵਰ੍ਤਸ੍ਵ ਜਯੇਨ ਚ ।
ਅਹਂ ਜਿਤ੍ਵਾ ਨਿਵਰ੍ਤਿष੍ਯੇ ਤਮਹਂ ਭ੍ਰਾਤਰਂ ਰਣੇ ॥ 10 ॥
ਤਂ ਤੁ ਤਾਰਾ ਪਰਿष੍ਵਜ੍ਯ ਵਾਲਿਨਂ ਪ੍ਰਿਯਵਾਦਿਨੀ ।
ਚਕਾਰ ਰੁਦਤੀ ਮਨ੍ਦਂ ਦਕ੍षਿਣਾ ਸਾ ਪ੍ਰਦਕ੍षਿਣਮ੍ ॥ 11 ॥
ਤਤਃ ਸ੍ਵਸ੍ਤ੍ਯਯਨਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਮਨ੍ਤ੍ਰਵਿਦ੍ਵਿਜਯੈषਿਣੀ ।
ਅਨ੍ਤਃਪੁਰਂ ਸਹ ਸ੍ਤ੍ਰੀਭਿਃ ਪ੍ਰਵਿष੍ਟਾ ਸ਼ੋਕਮੋਹਿਤਾ ॥ 12 ॥
ਪ੍ਰਵਿष੍ਟਾਯਾਂ ਤੁ ਤਾਰਾਯਾਂ ਸਹ ਸ੍ਤ੍ਰੀਭਿਸ੍ਸ੍ਵਮਾਲਯਮ੍ ।
ਨਗਰਾਨ੍ਨਿਰ੍ਯਯੌ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧੋ ਮਹਾਸਰ੍ਪ ਇਵ ਸ਼੍ਵਸਨ੍ ॥ 13 ॥
ਸ ਨਿਸ਼੍ਸ਼੍ਵਸ੍ਯ ਮਹਾਤੇਜਾ ਵਾਲੀ ਪਰਮਰੋषਣਃ ।
ਸਰ੍ਵਤਸ਼੍ਚਾਰਯਨ੍ ਦृष੍ਟਿਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਦਰ੍ਸ਼ਨਕਾਙ੍ਕ੍षਯਾ ॥ 14 ॥
ਸ ਦਦਰ੍ਸ਼ ਤਤਸ਼੍ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ੍ ਸੁਗ੍ਰੀਵਂ ਹੇਮਪਿਙ੍ਗਲਮ੍ ।
ਸੁਸਂਵੀਤਮਵष੍ਟਬ੍ਧਂ ਦੀਪ੍ਯਮਾਨਮਿਵਾਨਲਮ੍ ॥ 15 ॥
ਸ ਤਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਮਹਾਵੀਰ੍ਯਂ ਸੁਗ੍ਰੀਵਂ ਪਰ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਮ੍ ।
ਗਾਢਂ ਪਰਿਦਧੇ ਵਾਸੋ ਵਾਲੀ ਪਰਮਰੋषਣਃ ॥ 16 ॥
ਸ ਵਾਲੀ ਗਾਢਸਂਵੀਤੋ ਮੁष੍ਟਿਮੁਦ੍ਯਮ੍ਯ ਵੀਰ੍ਯਵਾਨ੍ ।
ਸੁਗ੍ਰੀਵਮੇਵਾਭਿਮੁਖੋ ਯਯੌ ਯੋਦ੍ਧੁਂ ਕृਤਕ੍षਣਃ ॥ 17 ॥
ਸ਼੍ਲਿष੍ਟਂ ਮੁष੍ਟਿਂ ਸਮੁਦ੍ਯਮ੍ਯ ਸਂਰਬ੍ਧਤਰਮਾਗਤਃ ।
ਸੁਗ੍ਰੀਵੋऽਪਿ ਸਮੁਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਵਾਲਿਨਂ ਹੇਮਮਾਲਿਨਮ੍ ॥ 18 ॥
ਤਂ ਵਾਲੀ ਕ੍ਰੋਧਤਾਮ੍ਰਾਕ੍षਸ੍ਸੁਗ੍ਰੀਵਂ ਰਣਪਣ੍ਡਿਤਮ੍ ।
ਆਪਤਨ੍ਤਂ ਮਹਾਵੇਗਮਿਦਂ ਵਚਨਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 19 ॥
ਏष ਮੁष੍ਟਿਰ੍ਮਯਾਬਦ੍ਧੋ ਗਾਢਸ੍ਸਨ੍ਨਿਹਿਤਾਙ੍ਗੁਲਿਃ ।
ਮਯਾ ਵੇਗਵਿਮੁਕ੍ਤਸ੍ਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਨਾਦਾਯ ਯਾਸ੍ਯਤਿ ॥ 20 ॥
ਏਵਮੁਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਸੁਗ੍ਰੀਵਃ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧੋ ਵਾਲਿਨਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ।
ਤਵੈਵ ਚਾ ਹਰਨ੍ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ਮੁष੍ਟਿਃ ਪਤਤੁ ਮੂਰ੍ਧਨਿ ॥ 21 ॥
ਤਾਡਿਤਸ੍ਤੇਨ ਸਙ੍ਕृਦ੍ਧਸ੍ਸਮਭਿਕ੍ਰਮ੍ਯ ਵੇਗਿਤਃ ।
ਅਭਵਚ੍ਛੋਣਿਤੋਦ੍ਗਾਰੀ ਸੋਤ੍ਪੀਡ ਇਵ ਪਰ੍ਵਤਃ ॥ 22 ॥
ਸੁਗ੍ਰੀਵੇਣ ਤੁ ਨਿਸ੍ਸਙ੍ਗਂ ਸਾਲਮੁਤ੍ਪਾਟ੍ਯ ਤੇਜਸਾ ।
ਗਾਤ੍ਰੇष੍ਵਭਿਹਤੋ ਵਾਲੀ ਵਜ੍ਰੇਣੇਵ ਮਹਾਗਿਰਿਃ ॥ 23 ॥
ਸ ਤੁ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤਸ੍ਸਾਲਤਾਡਨਵਿਹ੍ਵਲਃ ।
ਗੁਰੁਭਾਰਸਮਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤੋ ਨੌ ਸਾਰ੍ਥ ਇਵ ਸਾਗਰੇ ॥ 24 ॥
ਤੌ ਭੀਮਬਲਵਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤੌ ਸੁਪਰ੍ਣਸਮਵੇਗਿਨੌ ।
ਪ੍ਰਵृਦ੍ਧੌ ਘੋਰਵਪੁषੌ ਚਨ੍ਦ੍ਰਸੂਰ੍ਯਾਵਿਵਾਮ੍ਬਰੇ ।
ਪਰਸ੍ਪਰਮਮਿਤ੍ਰਘ੍ਨੌ ਚ੍ਛਿਦ੍ਰਾਨ੍ਵੇषਣਤਤ੍ਪਰੌ ॥ 25 ॥
ਤਤੋऽਵਰ੍ਧਤ ਵਾਲੀ ਤੁ ਬਲਵੀਰ੍ਯਸਮਨ੍ਵਿਤਃ ।
ਸੂਰ੍ਯਪੁਤ੍ਰੋ ਮਹਾਵੀਰ੍ਯਸ੍ਸੁਗ੍ਰੀਵਃ ਪਰਿਹੀਯਤੇ ॥ 26 ॥
ਵਾਲਿਨਾ ਭਗ੍ਨਦਰ੍ਪਸ੍ਤੁ ਸੁਗ੍ਰੀਵੋ ਮਨ੍ਦਵਿਕ੍ਰਮਃ ।
ਵਾਲਿਨਂ ਪ੍ਰਤਿ ਸਾਮਰ੍षੋ ਦਰ੍ਸ਼ਯਾਮਾਸ ਲਾਘਵਮ੍ ॥ 27 ॥
ਵृਕ੍षੈਃ ਸ੍ਸਸ਼ਾਖੈ ਸ੍ਸਸ਼ਿਖੈਰ੍ਵਜ੍ਰਕੋਟਿਨਿਭੈਰ੍ਨਖੈਃ ॥ 28 ॥
ਮੁष੍ਟਿਭਿਰ੍ਜਾਨੁਭਿਃ ਪਦ੍ਭਿਰ੍ਬਾਹੁਭਿਸ਼੍ਚ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ।
ਤਯੋਰ੍ਯੁਦ੍ਧਮਭੂਦ੍ਘੋਰਂ ਵृਤ੍ਰਵਾਸਵਯੋਰਿਵ ॥ 29 ॥
ਤੌ ਸ਼ੋਣਿਤਾਕ੍ਤੌ ਯੁਧ੍ਯੇਤਾਂ ਵਾਨਰੌ ਵਨਚਾਰਿਣੌ ।
ਮੇਘਾਵਿਵ ਮਹਾਸ਼ਬ੍ਦੈ ਸ੍ਤਰ੍ਜਮਾਨੌ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍ ॥ 30 ॥
ਹੀਯਮਾਨਮਥੋऽਪਸ਼੍ਯਤ੍ਸੁਗ੍ਰੀਵਂ ਵਾਨਰੇਸ਼੍ਵਰਮ੍ ।
ਵੀਕ੍षਮਾਣਂ ਦਿਸ਼ਸ਼੍ਚੈਵ ਰਾਘਵਸ੍ਸ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ ॥ 31 ॥
ਤਤੋ ਰਾਮੋ ਮਹਾਤੇਜਾ ਆਰ੍ਤਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਹਰੀਸ਼੍ਵਰਮ੍ ।
ਸ਼ਰਂ ਚ ਵੀਕ੍षਤੇ ਵੀਰੋ ਵਾਲਿਨੋ ਵਧਕਾਰਣਾਤ੍ ॥ 32 ॥
ਤਤੋ ਧਨੁषਿ ਸਨ੍ਧਾਯ ਸ਼ਰਮਾਸ਼ੀਵਿषੋਪਮਮ੍ ।
ਪੁਰਯਾਮਾਸ ਤਚ੍ਚਾਪਂ ਕਾਲਚਕ੍ਰਮਿਵਾਨ੍ਤਕਃ ॥ 33 ॥
ਤਸ੍ਯ ਜ੍ਯਾਤਲਘੋषੇਣ ਤ੍ਰਸ੍ਤਾਃ ਪਤ੍ਰਰਥੇਸ਼੍ਵਰਾਃ ।
ਪ੍ਰਦੁਦ੍ਰੁਵੁਰ੍ਮृਗਾਸ਼੍ਚੈਵ ਯੁਗਾਨ੍ਤ ਇਵ ਮੋਹਿਤਾਃ ॥ 34 ॥
ਮੁਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਵਜ੍ਰਨਿਰ੍ਘੋषਃ ਪ੍ਰਦੀਪ੍ਤਾਸ਼ਨਿਸਨ੍ਨਿਭਃ ।
ਰਾਘਵੇਣ ਮਹਾਬਾਣੋ ਵਾਲਿਵਕ੍षਸਿ ਪਾਤਿਤਃ ॥ 35 ॥
ਤਤਸ੍ਤੇਨ ਮਹਾਤੇਜਾ ਵੀਯੌਟਤ੍ਸਿਕ੍ਤਃ ਕਪੀਸ਼੍ਵਰਃ ।
ਵੇਗੇਨਾਭਿਹਤੋ ਵਾਲੀ ਨਿਪਪਾਤ ਮਹੀਤਲੇ ॥ 36 ॥
ਇਨ੍ਦ੍ਰਧ੍ਵਜ ਇਵੋਦ੍ਧੂਤਃ ਪੌਰ੍ਣਮਾਸ੍ਯਾਂ ਮਹੀਤਲੇ ।
ਆਸ਼੍ਵਯੁਕ੍ਸਮਯੇ ਮਾਸਿ ਗਤਸ਼੍ਰੀਕੋ ਵਿਚੇਤਨਃ ॥ 37 ॥
ਨਰੋਤ੍ਤਮਃ ਕਾਲਯੁਗਾਨ੍ਤਕੋਪਮਂ ਸ਼ਰੋਤ੍ਤਮਂ ਕਾਞ੍ਚਨਰੂਪ੍ਯਭੁषਿਤਮ੍ ।
ਸਸਰ੍ਜ ਦੀਪ੍ਤਂ ਤਮਮਿਤ੍ਰਮਰ੍ਦਨਂ ਸਧੂਮਮਗ੍ਨਿਂ ਮੁਖਤੋ ਯਥਾ ਹਰਃ ॥ 38 ॥
ਅਥੋਕ੍षਿਤਸ਼੍ਸ਼ੋਣਿਤਤੋਯਵਿਸ੍ਰਵੈ ਸ੍ਸੁਪੁष੍ਪਿਤਾਸ਼ੋਕ ਇਵਾਨਿਲੋਦ੍ਧਤਃ ।
ਵਿਚੇਤਨੋ ਵਾਸਵਸੂਨੁਰਾਹਵੇ ਵਿਭ੍ਰਂਸ਼ਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਧ੍ਵਜਵਤ੍ਕ੍षਿਤਿਂ ਗਤਃ ॥ 39 ॥
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਕਿष੍ਕਿਨ੍ਧਾਕਾਣ੍ਡੇ षੋਡਸ਼ਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha ṣoḍaśassargaḥ |
tāmevaṃ bruvatīṃ tārāṃ tārādhipanibhānanām |
vālī nirbhartsayāmāsa vacanaṃ cedamabravīt || 1 ||
garjato'sya ca susambhraśca bhrātuḥ śatrorviśeṣataḥ |
marṣayiṣyāmyahaṃ kena kāraṇena varānane || 2 ||
adharṣitānāṃ śūrāṇāṃ samareṣvanivartinām |
dharṣaṇāmarṣaṇaṃ bhīru maraṇādatiricyate || 3 ||
soḍhuṃ na ca samartho'haṃ yuddhakāmasya saṃyuge |
sugrīvasya ca samrambhaṃ hīnagrīvasya garjataḥ || 4 ||
na ca kāryo viṣādaste rāghavaṃ prati matkṛte |
dharmajñaśca kṛtajñaśca kathaṃ pāpaṃ kariṣyati || 5 ||
nivartasva saha strībhiḥ kathaṃ bhūyo'nugacchasi |
sauhṛdaṃ darśitaṃ tāre mayi bhaktiḥ kṛtā tvayā || 6 ||
pratiyotsyāmyahaṃ gatvā sugrīvaṃ jahi sambhramam |
darpamātraṃ vineṣyāmi na ca prāṇairvimokṣyate || 7 ||
ahaṃ hyājausthitasyāsya kariṣyāmi yathepsitam |
vṛkṣairmuṣṭiprahāraiśca pīḍitaḥ pratiyāsyati || 8 ||
na me garvitamāyastaṃ sahiṣyati durātmavān |
kṛtaṃ tāre sahāṃyatvaṃ sauhṛdaṃ darśitaṃ mayi || 9 ||
śāpitā'pi mama prāṇairnivartasva jayena ca |
ahaṃ jitvā nivartiṣye tamahaṃ bhrātaraṃ raṇe || 10 ||
taṃ tu tārā pariṣvajya vālinaṃ priyavādinī |
cakāra rudatī mandaṃ dakṣiṇā sā pradakṣiṇam || 11 ||
tataḥ svastyayanaṃ kṛtvā mantravidvijayaiṣiṇī |
antaḥpuraṃ saha strībhiḥ praviṣṭā śokamohitā || 12 ||
praviṣṭāyāṃ tu tārāyāṃ saha strībhissvamālayam |
nagarānniryayau kruddho mahāsarpa iva śvasan || 13 ||
sa niśśvasya mahātejā vālī paramaroṣaṇaḥ |
sarvataścārayan dṛṣṭiṃ śatrudarśanakāṅkṣayā || 14 ||
sa dadarśa tataśśrīmān sugrīvaṃ hemapiṅgalam |
susaṃvītamavaṣṭabdhaṃ dīpyamānamivānalam || 15 ||
sa taṃ dṛṣṭvā mahāvīryaṃ sugrīvaṃ paryavasthitam |
gāḍhaṃ paridadhe vāso vālī paramaroṣaṇaḥ || 16 ||
sa vālī gāḍhasaṃvīto muṣṭimudyamya vīryavān |
sugrīvamevābhimukho yayau yoddhuṃ kṛtakṣaṇaḥ || 17 ||
śliṣṭaṃ muṣṭiṃ samudyamya saṃrabdhataramāgataḥ |
sugrīvo'pi samuddiśya vālinaṃ hemamālinam || 18 ||
taṃ vālī krodhatāmrākṣassugrīvaṃ raṇapaṇḍitam |
āpatantaṃ mahāvegamidaṃ vacanamabravīt || 19 ||
eṣa muṣṭirmayābaddho gāḍhassannihitāṅguliḥ |
mayā vegavimuktaste prāṇānādāya yāsyati || 20 ||
evamuktastu sugrīvaḥ kruddho vālinamabravīt |
tavaiva cā haranprāṇānmuṣṭiḥ patatu mūrdhani || 21 ||
tāḍitastena saṅkṛddhassamabhikramya vegitaḥ |
abhavacchoṇitodgārī sotpīḍa iva parvataḥ || 22 ||
sugrīveṇa tu nissaṅgaṃ sālamutpāṭya tejasā |
gātreṣvabhihato vālī vajreṇeva mahāgiriḥ || 23 ||
sa tu vālī pracalitassālatāḍanavihvalaḥ |
gurubhārasamākrānto nau sārtha iva sāgare || 24 ||
tau bhīmabalavikrāntau suparṇasamaveginau |
pravṛddhau ghoravapuṣau candrasūryāvivāmbare |
parasparamamitraghnau cchidrānveṣaṇatatparau || 25 ||
tato'vardhata vālī tu balavīryasamanvitaḥ |
sūryaputro mahāvīryassugrīvaḥ parihīyate || 26 ||
vālinā bhagnadarpastu sugrīvo mandavikramaḥ |
vālinaṃ prati sāmarṣo darśayāmāsa lāghavam || 27 ||
vṛkṣaiḥ ssaśākhai ssaśikhairvajrakoṭinibhairnakhaiḥ || 28 ||
muṣṭibhirjānubhiḥ padbhirbāhubhiśca punaḥ punaḥ |
tayoryuddhamabhūdghoraṃ vṛtravāsavayoriva || 29 ||
tau śoṇitāktau yudhyetāṃ vānarau vanacāriṇau |
meghāviva mahāśabdai starjamānau parasparam || 30 ||
hīyamānamatho'paśyatsugrīvaṃ vānareśvaram |
vīkṣamāṇaṃ diśaścaiva rāghavassa muhurmuhuḥ || 31 ||
tato rāmo mahātejā ārtaṃ dṛṣṭvā harīśvaram |
śaraṃ ca vīkṣate vīro vālino vadhakāraṇāt || 32 ||
tato dhanuṣi sandhāya śaramāśīviṣopamam |
purayāmāsa taccāpaṃ kālacakramivāntakaḥ || 33 ||
tasya jyātalaghoṣeṇa trastāḥ patraratheśvarāḥ |
pradudruvurmṛgāścaiva yugānta iva mohitāḥ || 34 ||
muktastu vajranirghoṣaḥ pradīptāśanisannibhaḥ |
rāghaveṇa mahābāṇo vālivakṣasi pātitaḥ || 35 ||
tatastena mahātejā vīyauṭatsiktaḥ kapīśvaraḥ |
vegenābhihato vālī nipapāta mahītale || 36 ||
indradhvaja ivoddhūtaḥ paurṇamāsyāṃ mahītale |
āśvayuksamaye māsi gataśrīko vicetanaḥ || 37 ||
narottamaḥ kālayugāntakopamaṃ śarottamaṃ kāñcanarūpyabhuṣitam |
sasarja dīptaṃ tamamitramardanaṃ sadhūmamagniṃ mukhato yathā haraḥ || 38 ||
athokṣitaśśoṇitatoyavisravai ssupuṣpitāśoka ivāniloddhataḥ |
vicetano vāsavasūnurāhave vibhraṃśitendradhvajavatkṣitiṃ gataḥ || 39 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe ṣoḍaśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।
अथ षोडशस्सर्गः ।
तामेवं ब्रुवतीं तारां ताराधिपनिभाननाम् ।
वाली निर्भर्त्सयामास वचनं चेदमब्रवीत् ॥ 1 ॥
गर्जतोऽस्य च सुसम्भ्रश्च भ्रातुः शत्रोर्विशेषतः ।
मर्षयिष्याम्यहं केन कारणेन वरानने ॥ 2 ॥
अधर्षितानां शूराणां समरेष्वनिवर्तिनाम् ।
धर्षणामर्षणं भीरु मरणादतिरिच्यते ॥ 3 ॥
सोढुं न च समर्थोऽहं युद्धकामस्य संयुगे ।
सुग्रीवस्य च सम्रम्भं हीनग्रीवस्य गर्जतः ॥ 4 ॥
न च कार्यो विषादस्ते राघवं प्रति मत्कृते ।
धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च कथं पापं करिष्यति ॥ 5 ॥
निवर्तस्व सह स्त्रीभिः कथं भूयोऽनुगच्छसि ।
सौहृदं दर्शितं तारे मयि भक्तिः कृता त्वया ॥ 6 ॥
प्रतियोत्स्याम्यहं गत्वा सुग्रीवं जहि सम्भ्रमम् ।
दर्पमात्रं विनेष्यामि न च प्राणैर्विमोक्ष्यते ॥ 7 ॥
अहं ह्याजौस्थितस्यास्य करिष्यामि यथेप्सितम् ।
वृक्षैर्मुष्टिप्रहारैश्च पीडितः प्रतियास्यति ॥ 8 ॥
न मे गर्वितमायस्तं सहिष्यति दुरात्मवान् ।
कृतं तारे सहांयत्वं सौहृदं दर्शितं मयि ॥ 9 ॥
शापिताऽपि मम प्राणैर्निवर्तस्व जयेन च ।
अहं जित्वा निवर्तिष्ये तमहं भ्रातरं रणे ॥ 10 ॥
तं तु तारा परिष्वज्य वालिनं प्रियवादिनी ।
चकार रुदती मन्दं दक्षिणा सा प्रदक्षिणम् ॥ 11 ॥
ततः स्वस्त्ययनं कृत्वा मन्त्रविद्विजयैषिणी ।
अन्तःपुरं सह स्त्रीभिः प्रविष्टा शोकमोहिता ॥ 12 ॥
प्रविष्टायां तु तारायां सह स्त्रीभिस्स्वमालयम् ।
नगरान्निर्ययौ क्रुद्धो महासर्प इव श्वसन् ॥ 13 ॥
स निश्श्वस्य महातेजा वाली परमरोषणः ।
सर्वतश्चारयन् दृष्टिं शत्रुदर्शनकाङ्क्षया ॥ 14 ॥
स ददर्श ततश्श्रीमान् सुग्रीवं हेमपिङ्गलम् ।
सुसंवीतमवष्टब्धं दीप्यमानमिवानलम् ॥ 15 ॥
स तं दृष्ट्वा महावीर्यं सुग्रीवं पर्यवस्थितम् ।
गाढं परिदधे वासो वाली परमरोषणः ॥ 16 ॥
स वाली गाढसंवीतो मुष्टिमुद्यम्य वीर्यवान् ।
सुग्रीवमेवाभिमुखो ययौ योद्धुं कृतक्षणः ॥ 17 ॥
श्लिष्टं मुष्टिं समुद्यम्य संरब्धतरमागतः ।
सुग्रीवोऽपि समुद्दिश्य वालिनं हेममालिनम् ॥ 18 ॥
तं वाली क्रोधताम्राक्षस्सुग्रीवं रणपण्डितम् ।
आपतन्तं महावेगमिदं वचनमब्रवीत् ॥ 19 ॥
एष मुष्टिर्मयाबद्धो गाढस्सन्निहिताङ्गुलिः ।
मया वेगविमुक्तस्ते प्राणानादाय यास्यति ॥ 20 ॥
एवमुक्तस्तु सुग्रीवः क्रुद्धो वालिनमब्रवीत् ।
तवैव चा हरन्प्राणान्मुष्टिः पततु मूर्धनि ॥ 21 ॥
ताडितस्तेन सङ्कृद्धस्समभिक्रम्य वेगितः ।
अभवच्छोणितोद्गारी सोत्पीड इव पर्वतः ॥ 22 ॥
सुग्रीवेण तु निस्सङ्गं सालमुत्पाट्य तेजसा ।
गात्रेष्वभिहतो वाली वज्रेणेव महागिरिः ॥ 23 ॥
स तु वाली प्रचलितस्सालताडनविह्वलः ।
गुरुभारसमाक्रान्तो नौ सार्थ इव सागरे ॥ 24 ॥
तौ भीमबलविक्रान्तौ सुपर्णसमवेगिनौ ।
प्रवृद्धौ घोरवपुषौ चन्द्रसूर्याविवाम्बरे ।
परस्परममित्रघ्नौ च्छिद्रान्वेषणतत्परौ ॥ 25 ॥
ततोऽवर्धत वाली तु बलवीर्यसमन्वितः ।
सूर्यपुत्रो महावीर्यस्सुग्रीवः परिहीयते ॥ 26 ॥
वालिना भग्नदर्पस्तु सुग्रीवो मन्दविक्रमः ।
वालिनं प्रति सामर्षो दर्शयामास लाघवम् ॥ 27 ॥
वृक्षैः स्सशाखै स्सशिखैर्वज्रकोटिनिभैर्नखैः ॥ 28 ॥
मुष्टिभिर्जानुभिः पद्भिर्बाहुभिश्च पुनः पुनः ।
तयोर्युद्धमभूद्घोरं वृत्रवासवयोरिव ॥ 29 ॥
तौ शोणिताक्तौ युध्येतां वानरौ वनचारिणौ ।
मेघाविव महाशब्दै स्तर्जमानौ परस्परम् ॥ 30 ॥
हीयमानमथोऽपश्यत्सुग्रीवं वानरेश्वरम् ।
वीक्षमाणं दिशश्चैव राघवस्स मुहुर्मुहुः ॥ 31 ॥
ततो रामो महातेजा आर्तं दृष्ट्वा हरीश्वरम् ।
शरं च वीक्षते वीरो वालिनो वधकारणात् ॥ 32 ॥
ततो धनुषि सन्धाय शरमाशीविषोपमम् ।
पुरयामास तच्चापं कालचक्रमिवान्तकः ॥ 33 ॥
तस्य ज्यातलघोषेण त्रस्ताः पत्ररथेश्वराः ।
प्रदुद्रुवुर्मृगाश्चैव युगान्त इव मोहिताः ॥ 34 ॥
मुक्तस्तु वज्रनिर्घोषः प्रदीप्ताशनिसन्निभः ।
राघवेण महाबाणो वालिवक्षसि पातितः ॥ 35 ॥
ततस्तेन महातेजा वीयौटत्सिक्तः कपीश्वरः ।
वेगेनाभिहतो वाली निपपात महीतले ॥ 36 ॥
इन्द्रध्वज इवोद्धूतः पौर्णमास्यां महीतले ।
आश्वयुक्समये मासि गतश्रीको विचेतनः ॥ 37 ॥
नरोत्तमः कालयुगान्तकोपमं शरोत्तमं काञ्चनरूप्यभुषितम् ।
ससर्ज दीप्तं तममित्रमर्दनं सधूममग्निं मुखतो यथा हरः ॥ 38 ॥
अथोक्षितश्शोणिततोयविस्रवै स्सुपुष्पिताशोक इवानिलोद्धतः ।
विचेतनो वासवसूनुराहवे विभ्रंशितेन्द्रध्वजवत्क्षितिं गतः ॥ 39 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे षोडशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha ṣoḍaśassargaḥ |
tāmevaṃ bruvatīṃ tārāṃ tārādhipanibhānanām |
vālī nirbhartsayāmāsa vacanaṃ cedamabravīt || 1 ||
garjato'sya ca susambhraśca bhrātuḥ śatrorviśeṣataḥ |
marṣayiṣyāmyahaṃ kena kāraṇena varānane || 2 ||
adharṣitānāṃ śūrāṇāṃ samareṣvanivartinām |
dharṣaṇāmarṣaṇaṃ bhīru maraṇādatiricyate || 3 ||
soḍhuṃ na ca samartho'haṃ yuddhakāmasya saṃyuge |
sugrīvasya ca samrambhaṃ hīnagrīvasya garjataḥ || 4 ||
na ca kāryo viṣādaste rāghavaṃ prati matkṛte |
dharmajñaśca kṛtajñaśca kathaṃ pāpaṃ kariṣyati || 5 ||
nivartasva saha strībhiḥ kathaṃ bhūyo'nugacchasi |
sauhṛdaṃ darśitaṃ tāre mayi bhaktiḥ kṛtā tvayā || 6 ||
pratiyotsyāmyahaṃ gatvā sugrīvaṃ jahi sambhramam |
darpamātraṃ vineṣyāmi na ca prāṇairvimokṣyate || 7 ||
ahaṃ hyājausthitasyāsya kariṣyāmi yathepsitam |
vṛkṣairmuṣṭiprahāraiśca pīḍitaḥ pratiyāsyati || 8 ||
na me garvitamāyastaṃ sahiṣyati durātmavān |
kṛtaṃ tāre sahāṃyatvaṃ sauhṛdaṃ darśitaṃ mayi || 9 ||
śāpitā'pi mama prāṇairnivartasva jayena ca |
ahaṃ jitvā nivartiṣye tamahaṃ bhrātaraṃ raṇe || 10 ||
taṃ tu tārā pariṣvajya vālinaṃ priyavādinī |
cakāra rudatī mandaṃ dakṣiṇā sā pradakṣiṇam || 11 ||
tataḥ svastyayanaṃ kṛtvā mantravidvijayaiṣiṇī |
antaḥpuraṃ saha strībhiḥ praviṣṭā śokamohitā || 12 ||
praviṣṭāyāṃ tu tārāyāṃ saha strībhissvamālayam |
nagarānniryayau kruddho mahāsarpa iva śvasan || 13 ||
sa niśśvasya mahātejā vālī paramaroṣaṇaḥ |
sarvataścārayan dṛṣṭiṃ śatrudarśanakāṅkṣayā || 14 ||
sa dadarśa tataśśrīmān sugrīvaṃ hemapiṅgalam |
susaṃvītamavaṣṭabdhaṃ dīpyamānamivānalam || 15 ||
sa taṃ dṛṣṭvā mahāvīryaṃ sugrīvaṃ paryavasthitam |
gāḍhaṃ paridadhe vāso vālī paramaroṣaṇaḥ || 16 ||
sa vālī gāḍhasaṃvīto muṣṭimudyamya vīryavān |
sugrīvamevābhimukho yayau yoddhuṃ kṛtakṣaṇaḥ || 17 ||
śliṣṭaṃ muṣṭiṃ samudyamya saṃrabdhataramāgataḥ |
sugrīvo'pi samuddiśya vālinaṃ hemamālinam || 18 ||
taṃ vālī krodhatāmrākṣassugrīvaṃ raṇapaṇḍitam |
āpatantaṃ mahāvegamidaṃ vacanamabravīt || 19 ||
eṣa muṣṭirmayābaddho gāḍhassannihitāṅguliḥ |
mayā vegavimuktaste prāṇānādāya yāsyati || 20 ||
evamuktastu sugrīvaḥ kruddho vālinamabravīt |
tavaiva cā haranprāṇānmuṣṭiḥ patatu mūrdhani || 21 ||
tāḍitastena saṅkṛddhassamabhikramya vegitaḥ |
abhavacchoṇitodgārī sotpīḍa iva parvataḥ || 22 ||
sugrīveṇa tu nissaṅgaṃ sālamutpāṭya tejasā |
gātreṣvabhihato vālī vajreṇeva mahāgiriḥ || 23 ||
sa tu vālī pracalitassālatāḍanavihvalaḥ |
gurubhārasamākrānto nau sārtha iva sāgare || 24 ||
tau bhīmabalavikrāntau suparṇasamaveginau |
pravṛddhau ghoravapuṣau candrasūryāvivāmbare |
parasparamamitraghnau cchidrānveṣaṇatatparau || 25 ||
tato'vardhata vālī tu balavīryasamanvitaḥ |
sūryaputro mahāvīryassugrīvaḥ parihīyate || 26 ||
vālinā bhagnadarpastu sugrīvo mandavikramaḥ |
vālinaṃ prati sāmarṣo darśayāmāsa lāghavam || 27 ||
vṛkṣaiḥ ssaśākhai ssaśikhairvajrakoṭinibhairnakhaiḥ || 28 ||
muṣṭibhirjānubhiḥ padbhirbāhubhiśca punaḥ punaḥ |
tayoryuddhamabhūdghoraṃ vṛtravāsavayoriva || 29 ||
tau śoṇitāktau yudhyetāṃ vānarau vanacāriṇau |
meghāviva mahāśabdai starjamānau parasparam || 30 ||
hīyamānamatho'paśyatsugrīvaṃ vānareśvaram |
vīkṣamāṇaṃ diśaścaiva rāghavassa muhurmuhuḥ || 31 ||
tato rāmo mahātejā ārtaṃ dṛṣṭvā harīśvaram |
śaraṃ ca vīkṣate vīro vālino vadhakāraṇāt || 32 ||
tato dhanuṣi sandhāya śaramāśīviṣopamam |
purayāmāsa taccāpaṃ kālacakramivāntakaḥ || 33 ||
tasya jyātalaghoṣeṇa trastāḥ patraratheśvarāḥ |
pradudruvurmṛgāścaiva yugānta iva mohitāḥ || 34 ||
muktastu vajranirghoṣaḥ pradīptāśanisannibhaḥ |
rāghaveṇa mahābāṇo vālivakṣasi pātitaḥ || 35 ||
tatastena mahātejā vīyauṭatsiktaḥ kapīśvaraḥ |
vegenābhihato vālī nipapāta mahītale || 36 ||
indradhvaja ivoddhūtaḥ paurṇamāsyāṃ mahītale |
āśvayuksamaye māsi gataśrīko vicetanaḥ || 37 ||
narottamaḥ kālayugāntakopamaṃ śarottamaṃ kāñcanarūpyabhuṣitam |
sasarja dīptaṃ tamamitramardanaṃ sadhūmamagniṃ mukhato yathā haraḥ || 38 ||
athokṣitaśśoṇitatoyavisravai ssupuṣpitāśoka ivāniloddhataḥ |
vicetano vāsavasūnurāhave vibhraṃśitendradhvajavatkṣitiṃ gataḥ || 39 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe ṣoḍaśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gurmukhi script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.