ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ରାମାଯଣେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡମ୍ ।
ଅଥ ଏକୋନଚତ୍ଵାରିଂଶସ୍ସର୍ଗଃ ।
ଇତି ବ୍ରୁଵାଣଂ ସୁଗ୍ରୀଵଂ ରାମୋ ଧର୍ମଭୃତାଂ ଵରଃ ।
ବାହୁଭ୍ଯାଂ ସମ୍ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ କୃତାଞ୍ଜଲିମ୍ ॥ 1 ॥
ଯଦିନ୍ଦ୍ରୋ ଵର୍ଷତେ ଵର୍ଷଂ ନ ତଚ୍ଚିତ୍ରଂ ଭଵେତ୍କ୍ଵଚିତ୍ ।
ଆଦିତ୍ଯୋ ଵା ସହସ୍ରାଂଶୁଃ କୁର୍ଯାଦ୍ଵିତିମିରଂ ନଭଃ ॥ 2 ॥
ଚନ୍ଦ୍ରମା ରଶ୍ମିଭିଃ କୁର୍ଯାତ୍ପୃଥିଵୀଂ ସୌମ୍ଯ ନିର୍ମଲାମ୍ ।
ତ୍ଵଦ୍ଵିଧୋ ଵାଽପି ମିତ୍ରାଣାଂ ପ୍ରତିକୁର୍ଯାତ୍ପରନ୍ତପ ॥ 3 ॥
ଏଵଂ ତ୍ଵଯି ନ ତଚ୍ଚିତ୍ରଂ ଭଵେଦ୍ଯତ୍ସୌମ୍ଯ ଶୋଭନମ୍ ।
ଜାନାମ୍ଯହଂ ତ୍ଵାଂ ସୁଗ୍ରୀଵ ସତତଂ ପ୍ରିଯଵାଦିନମ୍ ॥ 4 ॥
ତ୍ଵତ୍ସନାଥଃ ସଖେ ସଙ୍ଖ୍ଯେ ଜେତାଽସ୍ମି ସକଲାନରୀନ୍ ।
ତ୍ଵମେଵ ମେ ସୁହୃତନ୍ମିତ୍ରଂ ସାହାଯ୍ଯଂ କର୍ତୁମର୍ହସି ॥ 5 ॥
ଜହାରାତ୍ମଵିନାଶାଯ ଵୈଦେହୀଂ ରାକ୍ଷସାଧମଃ ।
ଵଞ୍ଚଯିତ୍ଵା ତୁ ପୌଲୋମୀମନୁହ୍ଲାଦୋ ଯଥା ଶଚୀମ୍ ॥ 6 ॥
ନ ଚିରାତ୍ତଂ ହନିଷ୍ଯାମି ରାଵଣଂ ନିଶିତୈଶ୍ଶରୈଃ ।
ପୌଲୋମ୍ଯାଃ ପିତରଂ ଦୃପ୍ତଂ ଶତକ୍ରତୁରିଵାଽହଵେ ॥ 7 ॥
ଏତସ୍ମିନ୍ନନ୍ତରେ ଚୈଵ ରଜସ୍ସମଭିଵର୍ତତ ।
ଉଷ୍ଣାଂ ତୀଵ୍ରାଂ ସହସ୍ରାଂଶୋଶ୍ଛାଦଯଦ୍ଗଗନେ ପ୍ରଭାମ୍ ॥ 8 ॥
ଦିଶଃ ପର୍ଯାକୁଲାଶ୍ଚାସନ୍ରଜସା ତେନ ମୂର୍ଛତା ।
ଚଚାଲ ଚ ମହୀ ସର୍ଵା ସଶୈଲଵନକାନନା ॥ 9 ॥
ତତୋ ନଗେନ୍ଦ୍ରସଙ୍କାଶୈସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣଦଂଷ୍ଟ୍ରୈର୍ମହାବଲୈଃ ।
କୃତ୍ସ୍ନା ସଞ୍ଛାଦିତା ଭୂମିରସଙ୍ଖ୍ଯେଯୈଃ ପ୍ଲଵଙ୍ଗମୈଃ ॥ 10 ॥
ନିମେଷାନ୍ତରମାତ୍ରେଣ ତତସ୍ତୈର୍ହରିଯୂଥପୈଃ ।
କୋଟୀଶତପରୀଵାରୈଃ କାମରୂପିଭିରାଵୃତା ॥ 11 ॥
ନାଦେଯୈଃ ପାର୍ଵତୀଯୈଶ୍ଚ ସାମୁଦ୍ରୈଶ୍ଚ ମହାବଲୈଃ ।
ହରିଭିର୍ମେଘନିର୍ହ୍ରାଦୈରନ୍ଯୈଶ୍ଚ ଵନଚାରିଭିଃ ॥ 12 ॥
ତରୁଣାଦିତ୍ଯଵର୍ଣୈଶ୍ଚ ଶଶିଗୌରୈଶ୍ଚ ଵାନରୈଃ ।
ପଦ୍ମକେସରଵର୍ଣୈଶ୍ଚ ଶ୍ଵେତୈର୍ମେରୁକୃତାଲଯୈଃ ॥ 13 ॥
କୋଟୀସହସ୍ରୈର୍ଦଶଭିଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ପରିଵୃତସ୍ତଦା ।
ଵୀରଶ୍ଶତଵଲିର୍ନାମ ଵାନରଃ ପ୍ରତ୍ଯଦୃଶ୍ଯତ ॥ 14 ॥
ତତଃ କାଞ୍ଚନଶୈଲାଭସ୍ତାରାଯା ଵୀର୍ଯଵାନ୍ପିତା ।
ଅନେକୈର୍ଦଶସାହସ୍ରୈଃ କୋଟିଭିଃ ପ୍ରତ୍ଯଦୃଶ୍ଯତ ॥ 15 ॥
ତଥାଽପରେଣ କୋଟୀନାଂ ସହସ୍ରେଣ ସମନ୍ଵିତଃ ।
ପିତା ରୁମାଯା ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତସ୍ସୁଗ୍ରୀଵଶ୍ଵଶୁରୋ ଵିଭୁଃ ॥ 16 ॥
ପଦ୍ମକେସରସଙ୍କାଶସ୍ତରୁଣାର୍କନିଭାନନଃ ।
ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ଵାନରଶ୍ରେଷ୍ଠସ୍ସର୍ଵଵାନରସତ୍ତମଃ ॥ 17 ॥
ଅନେକୈର୍ବହୁସାହସ୍ରୈର୍ଵାନରାଣାଂ ସମନ୍ଵିତଃ ।
ପିତା ହନୁମତଶ୍ରଶୀମାନ୍କେସରୀ ପ୍ରତ୍ଯଦୃଶ୍ଯତ ॥ 18 ॥
ଗୋଲାଙ୍ଗୂଲମହାରାଜୋ ଗଵାକ୍ଷୋ ଭୀମଵିକ୍ରମଃ ।
ଵୃତଃ କୋଟିସହସ୍ରେଣ ଵାନରାଣାମଦୃଶ୍ଯତ ॥ 19 ॥
ଋକ୍ଷାଣାଂ ଭୀମଵେଗାନାଂ ଧୂମ୍ରଶ୍ଶତ୍ରୁନିବର୍ହଣଃ ।
ଵୃତଃ କୋଟିସହସ୍ରାଭ୍ଯାଂ ଦ୍ଵାଭ୍ଯାଂ ସମଭିଵର୍ତତ ॥ 20 ॥
ମହାଚଲନିଭୈର୍ଘୋରୈଃ ପନସୋ ନାମ ଯୂଥପଃ ।
ଆଜଗାମ ମହାଵୀର୍ଯସ୍ତିସୃଭିଃ କୋଟିଭିର୍ଵୃତଃ ॥ 21 ॥
ନୀଲାଞ୍ଜନଚଯାକାରୋ ନୀଲୋ ନାମାଽଥ ଯୂଥପଃ ।
ଅଦୃଶ୍ଯତ ମହାକାଯଃ କୋଟିଭିର୍ଦଶଭିର୍ଵୃତଃ ॥ 22 ॥
ତତଃ କାଞ୍ଚନଶୈଲାଭୋ ଗଵଯୋ ନାମ ଯୂଥପଃ ।
ଆଜଗାମ ମହାଵୀର୍ଯଃ ପଞ୍ଚଭିଃ କୋଟିଭିର୍ଵୃତଃ ॥ 23 ॥
ଦରୀମୁଖଶ୍ଚ ବଲଵାନ୍ଯୂଥପୋଽଭ୍ଯାଯଯୌ ତଦା ।
ଵୃତଃ କୋଟିସହସ୍ରେଣ ସୁଗ୍ରୀଵଂ ସମୁପସ୍ଥିତଃ ॥ 24 ॥
ମୈନ୍ଦଶ୍ଚ ଦ୍ଵିଵିଦଶ୍ଚୋଭାଵଶ୍ଵିପୁତ୍ରୌ ମହାବଲୌ ।
କୋଟିକୋଟିସହସ୍ରେଣ ଵାନରାଣାମଦୃଶ୍ଯତାମ୍ ॥ 25 ॥
ଗଜଶ୍ଚ ବଲଵାନ୍ ଵୀରଃ କୋଟିଭିସ୍ତିସୃଭିର୍ଵୃତଃ ।
ଆଜଗାମ ମହାତେଜା ସୁଗ୍ରୀଵସ୍ଯ ସମୀପତଃ ॥ 26 ॥
ଋକ୍ଷରାଜୋ ମହାତେଜା ଜାମ୍ବଵାନ୍ନାମ ନାମତଃ ।
କୋଟିଭିର୍ଦଶଭିଃ ପ୍ରାପ୍ତଃ ସୁଗ୍ରୀଵସ୍ଯ ଵଶେ ସ୍ଥିତଃ ॥ 27 ॥
ରୁମଣ୍ଵାନ୍ନାମ ଵିକ୍ରାନ୍ତୋ ଵାନରୋ ଵାନରେଶ୍ଵରମ୍ ।
ଆଯଯୌ ବଲଵାଂସ୍ତୂର୍ଣଂ କୋଟୀଶତସମାଵୃତଃ ॥ 28 ॥
ତତଃ କୋଟିସହସ୍ରାଣାଂ ସହସ୍ରେଣ ଶତେନ ଚ ।
ପୃଷ୍ଠତୋଽନୁଗତଃ ପ୍ରାପ୍ତୋ ହରିଭିର୍ଗନ୍ଧମାଦନଃ ॥ 29 ॥
ତତଃ ପଦ୍ମସହସ୍ରେଣ ଵୃତଶ୍ଶଙ୍କୁଶତେନ ଚ ।
ଯୁଵରାଜୋଽଙ୍ଗଦଃ ପ୍ରାପ୍ତଃ ପିତୃତୁଲ୍ଯପରାକ୍ରମଃ ॥ 30 ॥
ତତସ୍ତାରାଦ୍ଯୁତିସ୍ତାରୋ ହରିର୍ଭୀମପରାକ୍ରମଃ ।
ପଞ୍ଚଭିର୍ହରିକୋଟୀଭିର୍ଦୂରତଃ ପ୍ରତ୍ଯଦୃଶ୍ଯତ ॥ 31 ॥
ଇନ୍ଦ୍ରଜାନୁଃ କପିର୍ଵୀରୋ ଯୂଥପଃ ପ୍ରତ୍ଯଦୃଶ୍ଯତ ।
ଏକାଦଶାନାଂ କୋଟୀନାମୀଶ୍ଵରସ୍ତୈସ୍ସମାଵୃତଃ ॥ 32 ॥
ତତୋ ରମ୍ଭସ୍ତ୍ଵନୁପ୍ରାପ୍ତସ୍ତରୁଣାଦିତ୍ଯସନ୍ନିଭଃ ।
ଅଯୁତେନାଵୃତଶ୍ଚୈଵ ସହସ୍ରେଣ ଶତେନ ଚ ॥ 33 ॥
ତତୋ ଯୂଥପତିର୍ଵୀରୋ ଦୁର୍ମୁଖୋ ନାମ ଵାନରଃ ।
ପ୍ରତ୍ଯଦୃଶ୍ଯତ କୋଟୀଭ୍ଯାଂ ଦ୍ଵାଭ୍ଯାଂ ପରିଵୃତୋ ବଲୀ ॥ 34 ॥
କୈଲାସଶିଖରାକାରୈର୍ଵାନରୈର୍ଭୀମଵିକ୍ରମୈଃ ।
ଵୃତଃ କୋଟିସହସ୍ରେଣ ହନୁମାନ୍ପ୍ରତ୍ଯଦୃଶ୍ଯତ ॥ 35 ॥
ନଲଶ୍ଚାପି ମହାଵୀର୍ଯସ୍ସଂଵୃତୋ ଦ୍ରୁମଵାସିଭିଃ ।
କୋଟୀଶତେନ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତସ୍ସହସ୍ରେଣ ଶତେନ ଚ ॥ 36 ॥
ତତୋ ଦଧିମୁଖଶ୍ରୀମାନ୍କୋଟିଭିର୍ଦଶଭିର୍ଵୃତଃ ।
ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତୋଽଭିମତସ୍ତସ୍ଯ ସୁଗ୍ରୀଵସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ ॥ 37 ॥
ଶରଭଃ କୁମୁଦୋ ଵହ୍ନିର୍ଵାନରୋ ରଂହ ଏଵ ଚ ।
ଏତେ ଚାନ୍ଯେ ଚ ବହଵୋ ଵାନରାଃ କାମରୂପିଣଃ ॥ 38 ॥
ଆଵୃତ୍ଯ ପୃଥିଵୀଂ ସର୍ଵାଂ ପର୍ଵତାଂଶ୍ଚ ଵନାନି ଚ ।
ଯୂଥପା ସ୍ସମନୁପ୍ରାପ୍ତା ସ୍ତେଷାଂ ସଙ୍ଖ୍ଯା ନ ଵିଦ୍ଯତେ ॥ 39 ॥
ଆଗତାଶ୍ଚ ଵିଶିଷ୍ଟାଶ୍ଚ ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ସର୍ଵଵାନରାଃ ।
ଆପ୍ଲଵନ୍ତଃ ପ୍ଲଵନ୍ତଶ୍ଚ ଗର୍ଜନ୍ତଶ୍ଚ ପ୍ଲଵଙ୍ଗମାଃ ।
ଅଭ୍ଯଵର୍ତନ୍ତ ସୁଗ୍ରୀଵଂ ସୂର୍ଯମଭ୍ରଗଣା ଇଵ ॥ 40 ॥
କୁର୍ଵାଣା ବହୁଶବ୍ଦାଂଶ୍ଚ ପ୍ରହୃଷ୍ଟା ବାହୁଶାଲିନଃ ।
ଶିରୋଭିର୍ଵାନରେନ୍ଦ୍ରାଯ ସୁଗ୍ରୀଵାଯ ନ୍ଯଵେଦଯନ୍ ॥ 41 ॥
ଅପରେ ଵାନରଶ୍ରେଷ୍ଠାସ୍ସଙ୍ଗମ୍ଯ ଚ ଯଥୋଚିତମ୍ ।
ସୁଗ୍ରୀଵେଣ ସମାଗମ୍ଯ ସ୍ଥିତାଃ ପ୍ରାଞ୍ଜଲଯ ସ୍ତଦା ॥ 42 ॥
ସୁଗ୍ରୀଵସ୍ତ୍ଵରିତୋ ରାମେ ସର୍ଵାଂସ୍ତାଂ ଵାନରରର୍ଷଭାନ୍ ।
ନିଵେଦଯିତ୍ଵା ଧର୍ମଜ୍ଞଃ ସ୍ଥିତଃ ପ୍ରାଞ୍ଜଲିରବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 43 ॥
ଯଥାସୁଖଂ ପର୍ଵତନିଝରେଷୁ ଵନେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ଚ ଵାନରେନ୍ଦ୍ରାଃ ।
ନିଵେଶଯିତ୍ଵା ଵିଧିଵଦ୍ବଲାନି ବଲଂ ବଲଜ୍ଞଃ ପ୍ରତିପତ୍ତୁମୀଷ୍ଟେ ॥ 44 ॥
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ଆଦିକାଵ୍ଯେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡେ ଏକୋନଚତ୍ଵାରିଂଶସ୍ସର୍ଗଃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha ekonacatvāriṃśassargaḥ |
iti bruvāṇaṃ sugrīvaṃ rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ |
bāhubhyāṃ sampariṣvajya pratyuvāca kṛtāñjalim || 1 ||
yadindro varṣate varṣaṃ na taccitraṃ bhavetkvacit |
ādityo vā sahasrāṃśuḥ kuryādvitimiraṃ nabhaḥ || 2 ||
candramā raśmibhiḥ kuryātpṛthivīṃ saumya nirmalām |
tvadvidho vā'pi mitrāṇāṃ pratikuryātparantapa || 3 ||
evaṃ tvayi na taccitraṃ bhavedyatsaumya śobhanam |
jānāmyahaṃ tvāṃ sugrīva satataṃ priyavādinam || 4 ||
tvatsanāthaḥ sakhe saṅkhye jetā'smi sakalānarīn |
tvameva me suhṛtanmitraṃ sāhāyyaṃ kartumarhasi || 5 ||
jahārātmavināśāya vaidehīṃ rākṣasādhamaḥ |
vañcayitvā tu paulomīmanuhlādo yathā śacīm || 6 ||
na cirāttaṃ haniṣyāmi rāvaṇaṃ niśitaiśśaraiḥ |
paulomyāḥ pitaraṃ dṛptaṃ śatakraturivā'have || 7 ||
etasminnantare caiva rajassamabhivartata |
uṣṇāṃ tīvrāṃ sahasrāṃśośchādayadgagane prabhām || 8 ||
diśaḥ paryākulāścāsanrajasā tena mūrchatā |
cacāla ca mahī sarvā saśailavanakānanā || 9 ||
tato nagendrasaṅkāśaistīkṣṇadaṃṣṭrairmahābalaiḥ |
kṛtsnā sañchāditā bhūmirasaṅkhyeyaiḥ plavaṅgamaiḥ || 10 ||
nimeṣāntaramātreṇa tatastairhariyūthapaiḥ |
koṭīśataparīvāraiḥ kāmarūpibhirāvṛtā || 11 ||
nādeyaiḥ pārvatīyaiśca sāmudraiśca mahābalaiḥ |
haribhirmeghanirhrādairanyaiśca vanacāribhiḥ || 12 ||
taruṇādityavarṇaiśca śaśigauraiśca vānaraiḥ |
padmakesaravarṇaiśca śvetairmerukṛtālayaiḥ || 13 ||
koṭīsahasrairdaśabhiḥ śrīmānparivṛtastadā |
vīraśśatavalirnāma vānaraḥ pratyadṛśyata || 14 ||
tataḥ kāñcanaśailābhastārāyā vīryavānpitā |
anekairdaśasāhasraiḥ koṭibhiḥ pratyadṛśyata || 15 ||
tathā'pareṇa koṭīnāṃ sahasreṇa samanvitaḥ |
pitā rumāyā samprāptassugrīvaśvaśuro vibhuḥ || 16 ||
padmakesarasaṅkāśastaruṇārkanibhānanaḥ |
buddhimānvānaraśreṣṭhassarvavānarasattamaḥ || 17 ||
anekairbahusāhasrairvānarāṇāṃ samanvitaḥ |
pitā hanumataśraśīmānkesarī pratyadṛśyata || 18 ||
golāṅgūlamahārājo gavākṣo bhīmavikramaḥ |
vṛtaḥ koṭisahasreṇa vānarāṇāmadṛśyata || 19 ||
ṛkṣāṇāṃ bhīmavegānāṃ dhūmraśśatrunibarhaṇaḥ |
vṛtaḥ koṭisahasrābhyāṃ dvābhyāṃ samabhivartata || 20 ||
mahācalanibhairghoraiḥ panaso nāma yūthapaḥ |
ājagāma mahāvīryastisṛbhiḥ koṭibhirvṛtaḥ || 21 ||
nīlāñjanacayākāro nīlo nāmā'tha yūthapaḥ |
adṛśyata mahākāyaḥ koṭibhirdaśabhirvṛtaḥ || 22 ||
tataḥ kāñcanaśailābho gavayo nāma yūthapaḥ |
ājagāma mahāvīryaḥ pañcabhiḥ koṭibhirvṛtaḥ || 23 ||
darīmukhaśca balavānyūthapo'bhyāyayau tadā |
vṛtaḥ koṭisahasreṇa sugrīvaṃ samupasthitaḥ || 24 ||
maindaśca dvividaścobhāvaśviputrau mahābalau |
koṭikoṭisahasreṇa vānarāṇāmadṛśyatām || 25 ||
gajaśca balavān vīraḥ koṭibhistisṛbhirvṛtaḥ |
ājagāma mahātejā sugrīvasya samīpataḥ || 26 ||
ṛkṣarājo mahātejā jāmbavānnāma nāmataḥ |
koṭibhirdaśabhiḥ prāptaḥ sugrīvasya vaśe sthitaḥ || 27 ||
rumaṇvānnāma vikrānto vānaro vānareśvaram |
āyayau balavāṃstūrṇaṃ koṭīśatasamāvṛtaḥ || 28 ||
tataḥ koṭisahasrāṇāṃ sahasreṇa śatena ca |
pṛṣṭhato'nugataḥ prāpto haribhirgandhamādanaḥ || 29 ||
tataḥ padmasahasreṇa vṛtaśśaṅkuśatena ca |
yuvarājo'ṅgadaḥ prāptaḥ pitṛtulyaparākramaḥ || 30 ||
tatastārādyutistāro harirbhīmaparākramaḥ |
pañcabhirharikoṭībhirdūrataḥ pratyadṛśyata || 31 ||
indrajānuḥ kapirvīro yūthapaḥ pratyadṛśyata |
ekādaśānāṃ koṭīnāmīśvarastaissamāvṛtaḥ || 32 ||
tato rambhastvanuprāptastaruṇādityasannibhaḥ |
ayutenāvṛtaścaiva sahasreṇa śatena ca || 33 ||
tato yūthapatirvīro durmukho nāma vānaraḥ |
pratyadṛśyata koṭībhyāṃ dvābhyāṃ parivṛto balī || 34 ||
kailāsaśikharākārairvānarairbhīmavikramaiḥ |
vṛtaḥ koṭisahasreṇa hanumānpratyadṛśyata || 35 ||
nalaścāpi mahāvīryassaṃvṛto drumavāsibhiḥ |
koṭīśatena samprāptassahasreṇa śatena ca || 36 ||
tato dadhimukhaśrīmānkoṭibhirdaśabhirvṛtaḥ |
samprāpto'bhimatastasya sugrīvasya mahātmanaḥ || 37 ||
śarabhaḥ kumudo vahnirvānaro raṃha eva ca |
ete cānye ca bahavo vānarāḥ kāmarūpiṇaḥ || 38 ||
āvṛtya pṛthivīṃ sarvāṃ parvatāṃśca vanāni ca |
yūthapā ssamanuprāptā steṣāṃ saṅkhyā na vidyate || 39 ||
āgatāśca viśiṣṭāśca pṛthivyāṃ sarvavānarāḥ |
āplavantaḥ plavantaśca garjantaśca plavaṅgamāḥ |
abhyavartanta sugrīvaṃ sūryamabhragaṇā iva || 40 ||
kurvāṇā bahuśabdāṃśca prahṛṣṭā bāhuśālinaḥ |
śirobhirvānarendrāya sugrīvāya nyavedayan || 41 ||
apare vānaraśreṣṭhāssaṅgamya ca yathocitam |
sugrīveṇa samāgamya sthitāḥ prāñjalaya stadā || 42 ||
sugrīvastvarito rāme sarvāṃstāṃ vānarararṣabhān |
nivedayitvā dharmajñaḥ sthitaḥ prāñjalirabravīt || 43 ||
yathāsukhaṃ parvatanijhareṣu vaneṣu sarveṣu ca vānarendrāḥ |
niveśayitvā vidhivadbalāni balaṃ balajñaḥ pratipattumīṣṭe || 44 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe ekonacatvāriṃśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।
अथ एकोनचत्वारिंशस्सर्गः ।
इति ब्रुवाणं सुग्रीवं रामो धर्मभृतां वरः ।
बाहुभ्यां सम्परिष्वज्य प्रत्युवाच कृताञ्जलिम् ॥ 1 ॥
यदिन्द्रो वर्षते वर्षं न तच्चित्रं भवेत्क्वचित् ।
आदित्यो वा सहस्रांशुः कुर्याद्वितिमिरं नभः ॥ 2 ॥
चन्द्रमा रश्मिभिः कुर्यात्पृथिवीं सौम्य निर्मलाम् ।
त्वद्विधो वाऽपि मित्राणां प्रतिकुर्यात्परन्तप ॥ 3 ॥
एवं त्वयि न तच्चित्रं भवेद्यत्सौम्य शोभनम् ।
जानाम्यहं त्वां सुग्रीव सततं प्रियवादिनम् ॥ 4 ॥
त्वत्सनाथः सखे सङ्ख्ये जेताऽस्मि सकलानरीन् ।
त्वमेव मे सुहृतन्मित्रं साहाय्यं कर्तुमर्हसि ॥ 5 ॥
जहारात्मविनाशाय वैदेहीं राक्षसाधमः ।
वञ्चयित्वा तु पौलोमीमनुह्लादो यथा शचीम् ॥ 6 ॥
न चिरात्तं हनिष्यामि रावणं निशितैश्शरैः ।
पौलोम्याः पितरं दृप्तं शतक्रतुरिवाऽहवे ॥ 7 ॥
एतस्मिन्नन्तरे चैव रजस्समभिवर्तत ।
उष्णां तीव्रां सहस्रांशोश्छादयद्गगने प्रभाम् ॥ 8 ॥
दिशः पर्याकुलाश्चासन्रजसा तेन मूर्छता ।
चचाल च मही सर्वा सशैलवनकानना ॥ 9 ॥
ततो नगेन्द्रसङ्काशैस्तीक्ष्णदंष्ट्रैर्महाबलैः ।
कृत्स्ना सञ्छादिता भूमिरसङ्ख्येयैः प्लवङ्गमैः ॥ 10 ॥
निमेषान्तरमात्रेण ततस्तैर्हरियूथपैः ।
कोटीशतपरीवारैः कामरूपिभिरावृता ॥ 11 ॥
नादेयैः पार्वतीयैश्च सामुद्रैश्च महाबलैः ।
हरिभिर्मेघनिर्ह्रादैरन्यैश्च वनचारिभिः ॥ 12 ॥
तरुणादित्यवर्णैश्च शशिगौरैश्च वानरैः ।
पद्मकेसरवर्णैश्च श्वेतैर्मेरुकृतालयैः ॥ 13 ॥
कोटीसहस्रैर्दशभिः श्रीमान्परिवृतस्तदा ।
वीरश्शतवलिर्नाम वानरः प्रत्यदृश्यत ॥ 14 ॥
ततः काञ्चनशैलाभस्ताराया वीर्यवान्पिता ।
अनेकैर्दशसाहस्रैः कोटिभिः प्रत्यदृश्यत ॥ 15 ॥
तथाऽपरेण कोटीनां सहस्रेण समन्वितः ।
पिता रुमाया सम्प्राप्तस्सुग्रीवश्वशुरो विभुः ॥ 16 ॥
पद्मकेसरसङ्काशस्तरुणार्कनिभाननः ।
बुद्धिमान्वानरश्रेष्ठस्सर्ववानरसत्तमः ॥ 17 ॥
अनेकैर्बहुसाहस्रैर्वानराणां समन्वितः ।
पिता हनुमतश्रशीमान्केसरी प्रत्यदृश्यत ॥ 18 ॥
गोलाङ्गूलमहाराजो गवाक्षो भीमविक्रमः ।
वृतः कोटिसहस्रेण वानराणामदृश्यत ॥ 19 ॥
ऋक्षाणां भीमवेगानां धूम्रश्शत्रुनिबर्हणः ।
वृतः कोटिसहस्राभ्यां द्वाभ्यां समभिवर्तत ॥ 20 ॥
महाचलनिभैर्घोरैः पनसो नाम यूथपः ।
आजगाम महावीर्यस्तिसृभिः कोटिभिर्वृतः ॥ 21 ॥
नीलाञ्जनचयाकारो नीलो नामाऽथ यूथपः ।
अदृश्यत महाकायः कोटिभिर्दशभिर्वृतः ॥ 22 ॥
ततः काञ्चनशैलाभो गवयो नाम यूथपः ।
आजगाम महावीर्यः पञ्चभिः कोटिभिर्वृतः ॥ 23 ॥
दरीमुखश्च बलवान्यूथपोऽभ्याययौ तदा ।
वृतः कोटिसहस्रेण सुग्रीवं समुपस्थितः ॥ 24 ॥
मैन्दश्च द्विविदश्चोभावश्विपुत्रौ महाबलौ ।
कोटिकोटिसहस्रेण वानराणामदृश्यताम् ॥ 25 ॥
गजश्च बलवान् वीरः कोटिभिस्तिसृभिर्वृतः ।
आजगाम महातेजा सुग्रीवस्य समीपतः ॥ 26 ॥
ऋक्षराजो महातेजा जाम्बवान्नाम नामतः ।
कोटिभिर्दशभिः प्राप्तः सुग्रीवस्य वशे स्थितः ॥ 27 ॥
रुमण्वान्नाम विक्रान्तो वानरो वानरेश्वरम् ।
आययौ बलवांस्तूर्णं कोटीशतसमावृतः ॥ 28 ॥
ततः कोटिसहस्राणां सहस्रेण शतेन च ।
पृष्ठतोऽनुगतः प्राप्तो हरिभिर्गन्धमादनः ॥ 29 ॥
ततः पद्मसहस्रेण वृतश्शङ्कुशतेन च ।
युवराजोऽङ्गदः प्राप्तः पितृतुल्यपराक्रमः ॥ 30 ॥
ततस्ताराद्युतिस्तारो हरिर्भीमपराक्रमः ।
पञ्चभिर्हरिकोटीभिर्दूरतः प्रत्यदृश्यत ॥ 31 ॥
इन्द्रजानुः कपिर्वीरो यूथपः प्रत्यदृश्यत ।
एकादशानां कोटीनामीश्वरस्तैस्समावृतः ॥ 32 ॥
ततो रम्भस्त्वनुप्राप्तस्तरुणादित्यसन्निभः ।
अयुतेनावृतश्चैव सहस्रेण शतेन च ॥ 33 ॥
ततो यूथपतिर्वीरो दुर्मुखो नाम वानरः ।
प्रत्यदृश्यत कोटीभ्यां द्वाभ्यां परिवृतो बली ॥ 34 ॥
कैलासशिखराकारैर्वानरैर्भीमविक्रमैः ।
वृतः कोटिसहस्रेण हनुमान्प्रत्यदृश्यत ॥ 35 ॥
नलश्चापि महावीर्यस्संवृतो द्रुमवासिभिः ।
कोटीशतेन सम्प्राप्तस्सहस्रेण शतेन च ॥ 36 ॥
ततो दधिमुखश्रीमान्कोटिभिर्दशभिर्वृतः ।
सम्प्राप्तोऽभिमतस्तस्य सुग्रीवस्य महात्मनः ॥ 37 ॥
शरभः कुमुदो वह्निर्वानरो रंह एव च ।
एते चान्ये च बहवो वानराः कामरूपिणः ॥ 38 ॥
आवृत्य पृथिवीं सर्वां पर्वतांश्च वनानि च ।
यूथपा स्समनुप्राप्ता स्तेषां सङ्ख्या न विद्यते ॥ 39 ॥
आगताश्च विशिष्टाश्च पृथिव्यां सर्ववानराः ।
आप्लवन्तः प्लवन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवङ्गमाः ।
अभ्यवर्तन्त सुग्रीवं सूर्यमभ्रगणा इव ॥ 40 ॥
कुर्वाणा बहुशब्दांश्च प्रहृष्टा बाहुशालिनः ।
शिरोभिर्वानरेन्द्राय सुग्रीवाय न्यवेदयन् ॥ 41 ॥
अपरे वानरश्रेष्ठास्सङ्गम्य च यथोचितम् ।
सुग्रीवेण समागम्य स्थिताः प्राञ्जलय स्तदा ॥ 42 ॥
सुग्रीवस्त्वरितो रामे सर्वांस्तां वानररर्षभान् ।
निवेदयित्वा धर्मज्ञः स्थितः प्राञ्जलिरब्रवीत् ॥ 43 ॥
यथासुखं पर्वतनिझरेषु वनेषु सर्वेषु च वानरेन्द्राः ।
निवेशयित्वा विधिवद्बलानि बलं बलज्ञः प्रतिपत्तुमीष्टे ॥ 44 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे एकोनचत्वारिंशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha ekonacatvāriṃśassargaḥ |
iti bruvāṇaṃ sugrīvaṃ rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ |
bāhubhyāṃ sampariṣvajya pratyuvāca kṛtāñjalim || 1 ||
yadindro varṣate varṣaṃ na taccitraṃ bhavetkvacit |
ādityo vā sahasrāṃśuḥ kuryādvitimiraṃ nabhaḥ || 2 ||
candramā raśmibhiḥ kuryātpṛthivīṃ saumya nirmalām |
tvadvidho vā'pi mitrāṇāṃ pratikuryātparantapa || 3 ||
evaṃ tvayi na taccitraṃ bhavedyatsaumya śobhanam |
jānāmyahaṃ tvāṃ sugrīva satataṃ priyavādinam || 4 ||
tvatsanāthaḥ sakhe saṅkhye jetā'smi sakalānarīn |
tvameva me suhṛtanmitraṃ sāhāyyaṃ kartumarhasi || 5 ||
jahārātmavināśāya vaidehīṃ rākṣasādhamaḥ |
vañcayitvā tu paulomīmanuhlādo yathā śacīm || 6 ||
na cirāttaṃ haniṣyāmi rāvaṇaṃ niśitaiśśaraiḥ |
paulomyāḥ pitaraṃ dṛptaṃ śatakraturivā'have || 7 ||
etasminnantare caiva rajassamabhivartata |
uṣṇāṃ tīvrāṃ sahasrāṃśośchādayadgagane prabhām || 8 ||
diśaḥ paryākulāścāsanrajasā tena mūrchatā |
cacāla ca mahī sarvā saśailavanakānanā || 9 ||
tato nagendrasaṅkāśaistīkṣṇadaṃṣṭrairmahābalaiḥ |
kṛtsnā sañchāditā bhūmirasaṅkhyeyaiḥ plavaṅgamaiḥ || 10 ||
nimeṣāntaramātreṇa tatastairhariyūthapaiḥ |
koṭīśataparīvāraiḥ kāmarūpibhirāvṛtā || 11 ||
nādeyaiḥ pārvatīyaiśca sāmudraiśca mahābalaiḥ |
haribhirmeghanirhrādairanyaiśca vanacāribhiḥ || 12 ||
taruṇādityavarṇaiśca śaśigauraiśca vānaraiḥ |
padmakesaravarṇaiśca śvetairmerukṛtālayaiḥ || 13 ||
koṭīsahasrairdaśabhiḥ śrīmānparivṛtastadā |
vīraśśatavalirnāma vānaraḥ pratyadṛśyata || 14 ||
tataḥ kāñcanaśailābhastārāyā vīryavānpitā |
anekairdaśasāhasraiḥ koṭibhiḥ pratyadṛśyata || 15 ||
tathā'pareṇa koṭīnāṃ sahasreṇa samanvitaḥ |
pitā rumāyā samprāptassugrīvaśvaśuro vibhuḥ || 16 ||
padmakesarasaṅkāśastaruṇārkanibhānanaḥ |
buddhimānvānaraśreṣṭhassarvavānarasattamaḥ || 17 ||
anekairbahusāhasrairvānarāṇāṃ samanvitaḥ |
pitā hanumataśraśīmānkesarī pratyadṛśyata || 18 ||
golāṅgūlamahārājo gavākṣo bhīmavikramaḥ |
vṛtaḥ koṭisahasreṇa vānarāṇāmadṛśyata || 19 ||
ṛkṣāṇāṃ bhīmavegānāṃ dhūmraśśatrunibarhaṇaḥ |
vṛtaḥ koṭisahasrābhyāṃ dvābhyāṃ samabhivartata || 20 ||
mahācalanibhairghoraiḥ panaso nāma yūthapaḥ |
ājagāma mahāvīryastisṛbhiḥ koṭibhirvṛtaḥ || 21 ||
nīlāñjanacayākāro nīlo nāmā'tha yūthapaḥ |
adṛśyata mahākāyaḥ koṭibhirdaśabhirvṛtaḥ || 22 ||
tataḥ kāñcanaśailābho gavayo nāma yūthapaḥ |
ājagāma mahāvīryaḥ pañcabhiḥ koṭibhirvṛtaḥ || 23 ||
darīmukhaśca balavānyūthapo'bhyāyayau tadā |
vṛtaḥ koṭisahasreṇa sugrīvaṃ samupasthitaḥ || 24 ||
maindaśca dvividaścobhāvaśviputrau mahābalau |
koṭikoṭisahasreṇa vānarāṇāmadṛśyatām || 25 ||
gajaśca balavān vīraḥ koṭibhistisṛbhirvṛtaḥ |
ājagāma mahātejā sugrīvasya samīpataḥ || 26 ||
ṛkṣarājo mahātejā jāmbavānnāma nāmataḥ |
koṭibhirdaśabhiḥ prāptaḥ sugrīvasya vaśe sthitaḥ || 27 ||
rumaṇvānnāma vikrānto vānaro vānareśvaram |
āyayau balavāṃstūrṇaṃ koṭīśatasamāvṛtaḥ || 28 ||
tataḥ koṭisahasrāṇāṃ sahasreṇa śatena ca |
pṛṣṭhato'nugataḥ prāpto haribhirgandhamādanaḥ || 29 ||
tataḥ padmasahasreṇa vṛtaśśaṅkuśatena ca |
yuvarājo'ṅgadaḥ prāptaḥ pitṛtulyaparākramaḥ || 30 ||
tatastārādyutistāro harirbhīmaparākramaḥ |
pañcabhirharikoṭībhirdūrataḥ pratyadṛśyata || 31 ||
indrajānuḥ kapirvīro yūthapaḥ pratyadṛśyata |
ekādaśānāṃ koṭīnāmīśvarastaissamāvṛtaḥ || 32 ||
tato rambhastvanuprāptastaruṇādityasannibhaḥ |
ayutenāvṛtaścaiva sahasreṇa śatena ca || 33 ||
tato yūthapatirvīro durmukho nāma vānaraḥ |
pratyadṛśyata koṭībhyāṃ dvābhyāṃ parivṛto balī || 34 ||
kailāsaśikharākārairvānarairbhīmavikramaiḥ |
vṛtaḥ koṭisahasreṇa hanumānpratyadṛśyata || 35 ||
nalaścāpi mahāvīryassaṃvṛto drumavāsibhiḥ |
koṭīśatena samprāptassahasreṇa śatena ca || 36 ||
tato dadhimukhaśrīmānkoṭibhirdaśabhirvṛtaḥ |
samprāpto'bhimatastasya sugrīvasya mahātmanaḥ || 37 ||
śarabhaḥ kumudo vahnirvānaro raṃha eva ca |
ete cānye ca bahavo vānarāḥ kāmarūpiṇaḥ || 38 ||
āvṛtya pṛthivīṃ sarvāṃ parvatāṃśca vanāni ca |
yūthapā ssamanuprāptā steṣāṃ saṅkhyā na vidyate || 39 ||
āgatāśca viśiṣṭāśca pṛthivyāṃ sarvavānarāḥ |
āplavantaḥ plavantaśca garjantaśca plavaṅgamāḥ |
abhyavartanta sugrīvaṃ sūryamabhragaṇā iva || 40 ||
kurvāṇā bahuśabdāṃśca prahṛṣṭā bāhuśālinaḥ |
śirobhirvānarendrāya sugrīvāya nyavedayan || 41 ||
apare vānaraśreṣṭhāssaṅgamya ca yathocitam |
sugrīveṇa samāgamya sthitāḥ prāñjalaya stadā || 42 ||
sugrīvastvarito rāme sarvāṃstāṃ vānarararṣabhān |
nivedayitvā dharmajñaḥ sthitaḥ prāñjalirabravīt || 43 ||
yathāsukhaṃ parvatanijhareṣu vaneṣu sarveṣu ca vānarendrāḥ |
niveśayitvā vidhivadbalāni balaṃ balajñaḥ pratipattumīṣṭe || 44 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe ekonacatvāriṃśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Oriya script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.