📄 Save this Stotram as PDF Click the button to open the Save dialog
How to save: 1 Click "Save as PDF" 2 A dialog opens 3 Choose "Save as PDF" as printer 4 Click Save
4.39 କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡ - ଏକୋନଚତ୍ଵାରିଂଶ ସର୍ଗଃ
4.39 Kishkindhakanda - Ekonachatvarimsha Sargah
Valmiki Oriya
ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ରାମାଯଣେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡମ୍ ।
ଅଥ ଏକୋନଚତ୍ଵାରିଂଶସ୍ସର୍ଗଃ ।
ଇତି ବ୍ରୁଵାଣଂ ସୁଗ୍ରୀଵଂ ରାମୋ ଧର୍ମଭୃତାଂ ଵରଃ ।
ବାହୁଭ୍ଯାଂ ସମ୍ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ କୃତାଞ୍ଜଲିମ୍ ॥ 1 ॥
ଯଦିନ୍ଦ୍ରୋ ଵର୍ଷତେ ଵର୍ଷଂ ନ ତଚ୍ଚିତ୍ରଂ ଭଵେତ୍କ୍ଵଚିତ୍ ।
ଆଦିତ୍ଯୋ ଵା ସହସ୍ରାଂଶୁଃ କୁର୍ଯାଦ୍ଵିତିମିରଂ ନଭଃ ॥ 2 ॥
ଚନ୍ଦ୍ରମା ରଶ୍ମିଭିଃ କୁର୍ଯାତ୍ପୃଥିଵୀଂ ସୌମ୍ଯ ନିର୍ମଲାମ୍ ।
ତ୍ଵଦ୍ଵିଧୋ ଵାଽପି ମିତ୍ରାଣାଂ ପ୍ରତିକୁର୍ଯାତ୍ପରନ୍ତପ ॥ 3 ॥
ଏଵଂ ତ୍ଵଯି ନ ତଚ୍ଚିତ୍ରଂ ଭଵେଦ୍ଯତ୍ସୌମ୍ଯ ଶୋଭନମ୍ ।
ଜାନାମ୍ଯହଂ ତ୍ଵାଂ ସୁଗ୍ରୀଵ ସତତଂ ପ୍ରିଯଵାଦିନମ୍ ॥ 4 ॥
ତ୍ଵତ୍ସନାଥଃ ସଖେ ସଙ୍ଖ୍ଯେ ଜେତାଽସ୍ମି ସକଲାନରୀନ୍ ।
ତ୍ଵମେଵ ମେ ସୁହୃତନ୍ମିତ୍ରଂ ସାହାଯ୍ଯଂ କର୍ତୁମର୍ହସି ॥ 5 ॥
ଜହାରାତ୍ମଵିନାଶାଯ ଵୈଦେହୀଂ ରାକ୍ଷସାଧମଃ ।
ଵଞ୍ଚଯିତ୍ଵା ତୁ ପୌଲୋମୀମନୁହ୍ଲାଦୋ ଯଥା ଶଚୀମ୍ ॥ 6 ॥
ନ ଚିରାତ୍ତଂ ହନିଷ୍ଯାମି ରାଵଣଂ ନିଶିତୈଶ୍ଶରୈଃ ।
ପୌଲୋମ୍ଯାଃ ପିତରଂ ଦୃପ୍ତଂ ଶତକ୍ରତୁରିଵାଽହଵେ ॥ 7 ॥
ଏତସ୍ମିନ୍ନନ୍ତରେ ଚୈଵ ରଜସ୍ସମଭିଵର୍ତତ ।
ଉଷ୍ଣାଂ ତୀଵ୍ରାଂ ସହସ୍ରାଂଶୋଶ୍ଛାଦଯଦ୍ଗଗନେ ପ୍ରଭାମ୍ ॥ 8 ॥
ଦିଶଃ ପର୍ଯାକୁଲାଶ୍ଚାସନ୍ରଜସା ତେନ ମୂର୍ଛତା ।
ଚଚାଲ ଚ ମହୀ ସର୍ଵା ସଶୈଲଵନକାନନା ॥ 9 ॥
ତତୋ ନଗେନ୍ଦ୍ରସଙ୍କାଶୈସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣଦଂଷ୍ଟ୍ରୈର୍ମହାବଲୈଃ ।
କୃତ୍ସ୍ନା ସଞ୍ଛାଦିତା ଭୂମିରସଙ୍ଖ୍ଯେଯୈଃ ପ୍ଲଵଙ୍ଗମୈଃ ॥ 10 ॥
ନିମେଷାନ୍ତରମାତ୍ରେଣ ତତସ୍ତୈର୍ହରିଯୂଥପୈଃ ।
କୋଟୀଶତପରୀଵାରୈଃ କାମରୂପିଭିରାଵୃତା ॥ 11 ॥
ନାଦେଯୈଃ ପାର୍ଵତୀଯୈଶ୍ଚ ସାମୁଦ୍ରୈଶ୍ଚ ମହାବଲୈଃ ।
ହରିଭିର୍ମେଘନିର୍ହ୍ରାଦୈରନ୍ଯୈଶ୍ଚ ଵନଚାରିଭିଃ ॥ 12 ॥
ତରୁଣାଦିତ୍ଯଵର୍ଣୈଶ୍ଚ ଶଶିଗୌରୈଶ୍ଚ ଵାନରୈଃ ।
ପଦ୍ମକେସରଵର୍ଣୈଶ୍ଚ ଶ୍ଵେତୈର୍ମେରୁକୃତାଲଯୈଃ ॥ 13 ॥
କୋଟୀସହସ୍ରୈର୍ଦଶଭିଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ପରିଵୃତସ୍ତଦା ।
ଵୀରଶ୍ଶତଵଲିର୍ନାମ ଵାନରଃ ପ୍ରତ୍ଯଦୃଶ୍ଯତ ॥ 14 ॥
ତତଃ କାଞ୍ଚନଶୈଲାଭସ୍ତାରାଯା ଵୀର୍ଯଵାନ୍ପିତା ।
ଅନେକୈର୍ଦଶସାହସ୍ରୈଃ କୋଟିଭିଃ ପ୍ରତ୍ଯଦୃଶ୍ଯତ ॥ 15 ॥
ତଥାଽପରେଣ କୋଟୀନାଂ ସହସ୍ରେଣ ସମନ୍ଵିତଃ ।
ପିତା ରୁମାଯା ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତସ୍ସୁଗ୍ରୀଵଶ୍ଵଶୁରୋ ଵିଭୁଃ ॥ 16 ॥
ପଦ୍ମକେସରସଙ୍କାଶସ୍ତରୁଣାର୍କନିଭାନନଃ ।
ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ଵାନରଶ୍ରେଷ୍ଠସ୍ସର୍ଵଵାନରସତ୍ତମଃ ॥ 17 ॥
ଅନେକୈର୍ବହୁସାହସ୍ରୈର୍ଵାନରାଣାଂ ସମନ୍ଵିତଃ ।
ପିତା ହନୁମତଶ୍ରଶୀମାନ୍କେସରୀ ପ୍ରତ୍ଯଦୃଶ୍ଯତ ॥ 18 ॥
ଗୋଲାଙ୍ଗୂଲମହାରାଜୋ ଗଵାକ୍ଷୋ ଭୀମଵିକ୍ରମଃ ।
ଵୃତଃ କୋଟିସହସ୍ରେଣ ଵାନରାଣାମଦୃଶ୍ଯତ ॥ 19 ॥
ଋକ୍ଷାଣାଂ ଭୀମଵେଗାନାଂ ଧୂମ୍ରଶ୍ଶତ୍ରୁନିବର୍ହଣଃ ।
ଵୃତଃ କୋଟିସହସ୍ରାଭ୍ଯାଂ ଦ୍ଵାଭ୍ଯାଂ ସମଭିଵର୍ତତ ॥ 20 ॥
ମହାଚଲନିଭୈର୍ଘୋରୈଃ ପନସୋ ନାମ ଯୂଥପଃ ।
ଆଜଗାମ ମହାଵୀର୍ଯସ୍ତିସୃଭିଃ କୋଟିଭିର୍ଵୃତଃ ॥ 21 ॥
ନୀଲାଞ୍ଜନଚଯାକାରୋ ନୀଲୋ ନାମାଽଥ ଯୂଥପଃ ।
ଅଦୃଶ୍ଯତ ମହାକାଯଃ କୋଟିଭିର୍ଦଶଭିର୍ଵୃତଃ ॥ 22 ॥
ତତଃ କାଞ୍ଚନଶୈଲାଭୋ ଗଵଯୋ ନାମ ଯୂଥପଃ ।
ଆଜଗାମ ମହାଵୀର୍ଯଃ ପଞ୍ଚଭିଃ କୋଟିଭିର୍ଵୃତଃ ॥ 23 ॥
ଦରୀମୁଖଶ୍ଚ ବଲଵାନ୍ଯୂଥପୋଽଭ୍ଯାଯଯୌ ତଦା ।
ଵୃତଃ କୋଟିସହସ୍ରେଣ ସୁଗ୍ରୀଵଂ ସମୁପସ୍ଥିତଃ ॥ 24 ॥
ମୈନ୍ଦଶ୍ଚ ଦ୍ଵିଵିଦଶ୍ଚୋଭାଵଶ୍ଵିପୁତ୍ରୌ ମହାବଲୌ ।
କୋଟିକୋଟିସହସ୍ରେଣ ଵାନରାଣାମଦୃଶ୍ଯତାମ୍ ॥ 25 ॥
ଗଜଶ୍ଚ ବଲଵାନ୍ ଵୀରଃ କୋଟିଭିସ୍ତିସୃଭିର୍ଵୃତଃ ।
ଆଜଗାମ ମହାତେଜା ସୁଗ୍ରୀଵସ୍ଯ ସମୀପତଃ ॥ 26 ॥
ଋକ୍ଷରାଜୋ ମହାତେଜା ଜାମ୍ବଵାନ୍ନାମ ନାମତଃ ।
କୋଟିଭିର୍ଦଶଭିଃ ପ୍ରାପ୍ତଃ ସୁଗ୍ରୀଵସ୍ଯ ଵଶେ ସ୍ଥିତଃ ॥ 27 ॥
ରୁମଣ୍ଵାନ୍ନାମ ଵିକ୍ରାନ୍ତୋ ଵାନରୋ ଵାନରେଶ୍ଵରମ୍ ।
ଆଯଯୌ ବଲଵାଂସ୍ତୂର୍ଣଂ କୋଟୀଶତସମାଵୃତଃ ॥ 28 ॥
ତତଃ କୋଟିସହସ୍ରାଣାଂ ସହସ୍ରେଣ ଶତେନ ଚ ।
ପୃଷ୍ଠତୋଽନୁଗତଃ ପ୍ରାପ୍ତୋ ହରିଭିର୍ଗନ୍ଧମାଦନଃ ॥ 29 ॥
ତତଃ ପଦ୍ମସହସ୍ରେଣ ଵୃତଶ୍ଶଙ୍କୁଶତେନ ଚ ।
ଯୁଵରାଜୋଽଙ୍ଗଦଃ ପ୍ରାପ୍ତଃ ପିତୃତୁଲ୍ଯପରାକ୍ରମଃ ॥ 30 ॥
ତତସ୍ତାରାଦ୍ଯୁତିସ୍ତାରୋ ହରିର୍ଭୀମପରାକ୍ରମଃ ।
ପଞ୍ଚଭିର୍ହରିକୋଟୀଭିର୍ଦୂରତଃ ପ୍ରତ୍ଯଦୃଶ୍ଯତ ॥ 31 ॥
ଇନ୍ଦ୍ରଜାନୁଃ କପିର୍ଵୀରୋ ଯୂଥପଃ ପ୍ରତ୍ଯଦୃଶ୍ଯତ ।
ଏକାଦଶାନାଂ କୋଟୀନାମୀଶ୍ଵରସ୍ତୈସ୍ସମାଵୃତଃ ॥ 32 ॥
ତତୋ ରମ୍ଭସ୍ତ୍ଵନୁପ୍ରାପ୍ତସ୍ତରୁଣାଦିତ୍ଯସନ୍ନିଭଃ ।
ଅଯୁତେନାଵୃତଶ୍ଚୈଵ ସହସ୍ରେଣ ଶତେନ ଚ ॥ 33 ॥
ତତୋ ଯୂଥପତିର୍ଵୀରୋ ଦୁର୍ମୁଖୋ ନାମ ଵାନରଃ ।
ପ୍ରତ୍ଯଦୃଶ୍ଯତ କୋଟୀଭ୍ଯାଂ ଦ୍ଵାଭ୍ଯାଂ ପରିଵୃତୋ ବଲୀ ॥ 34 ॥
କୈଲାସଶିଖରାକାରୈର୍ଵାନରୈର୍ଭୀମଵିକ୍ରମୈଃ ।
ଵୃତଃ କୋଟିସହସ୍ରେଣ ହନୁମାନ୍ପ୍ରତ୍ଯଦୃଶ୍ଯତ ॥ 35 ॥
ନଲଶ୍ଚାପି ମହାଵୀର୍ଯସ୍ସଂଵୃତୋ ଦ୍ରୁମଵାସିଭିଃ ।
କୋଟୀଶତେନ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତସ୍ସହସ୍ରେଣ ଶତେନ ଚ ॥ 36 ॥
ତତୋ ଦଧିମୁଖଶ୍ରୀମାନ୍କୋଟିଭିର୍ଦଶଭିର୍ଵୃତଃ ।
ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତୋଽଭିମତସ୍ତସ୍ଯ ସୁଗ୍ରୀଵସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ ॥ 37 ॥
ଶରଭଃ କୁମୁଦୋ ଵହ୍ନିର୍ଵାନରୋ ରଂହ ଏଵ ଚ ।
ଏତେ ଚାନ୍ଯେ ଚ ବହଵୋ ଵାନରାଃ କାମରୂପିଣଃ ॥ 38 ॥
ଆଵୃତ୍ଯ ପୃଥିଵୀଂ ସର୍ଵାଂ ପର୍ଵତାଂଶ୍ଚ ଵନାନି ଚ ।
ଯୂଥପା ସ୍ସମନୁପ୍ରାପ୍ତା ସ୍ତେଷାଂ ସଙ୍ଖ୍ଯା ନ ଵିଦ୍ଯତେ ॥ 39 ॥
ଆଗତାଶ୍ଚ ଵିଶିଷ୍ଟାଶ୍ଚ ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ସର୍ଵଵାନରାଃ ।
ଆପ୍ଲଵନ୍ତଃ ପ୍ଲଵନ୍ତଶ୍ଚ ଗର୍ଜନ୍ତଶ୍ଚ ପ୍ଲଵଙ୍ଗମାଃ ।
ଅଭ୍ଯଵର୍ତନ୍ତ ସୁଗ୍ରୀଵଂ ସୂର୍ଯମଭ୍ରଗଣା ଇଵ ॥ 40 ॥
କୁର୍ଵାଣା ବହୁଶବ୍ଦାଂଶ୍ଚ ପ୍ରହୃଷ୍ଟା ବାହୁଶାଲିନଃ ।
ଶିରୋଭିର୍ଵାନରେନ୍ଦ୍ରାଯ ସୁଗ୍ରୀଵାଯ ନ୍ଯଵେଦଯନ୍ ॥ 41 ॥
ଅପରେ ଵାନରଶ୍ରେଷ୍ଠାସ୍ସଙ୍ଗମ୍ଯ ଚ ଯଥୋଚିତମ୍ ।
ସୁଗ୍ରୀଵେଣ ସମାଗମ୍ଯ ସ୍ଥିତାଃ ପ୍ରାଞ୍ଜଲଯ ସ୍ତଦା ॥ 42 ॥
ସୁଗ୍ରୀଵସ୍ତ୍ଵରିତୋ ରାମେ ସର୍ଵାଂସ୍ତାଂ ଵାନରରର୍ଷଭାନ୍ ।
ନିଵେଦଯିତ୍ଵା ଧର୍ମଜ୍ଞଃ ସ୍ଥିତଃ ପ୍ରାଞ୍ଜଲିରବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 43 ॥
ଯଥାସୁଖଂ ପର୍ଵତନିଝରେଷୁ ଵନେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ଚ ଵାନରେନ୍ଦ୍ରାଃ ।
ନିଵେଶଯିତ୍ଵା ଵିଧିଵଦ୍ବଲାନି ବଲଂ ବଲଜ୍ଞଃ ପ୍ରତିପତ୍ତୁମୀଷ୍ଟେ ॥ 44 ॥
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ଆଦିକାଵ୍ଯେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡେ ଏକୋନଚତ୍ଵାରିଂଶସ୍ସର୍ଗଃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha ekonacatvāriṃśassargaḥ |
iti bruvāṇaṃ sugrīvaṃ rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ |
bāhubhyāṃ sampariṣvajya pratyuvāca kṛtāñjalim || 1 ||
yadindro varṣate varṣaṃ na taccitraṃ bhavetkvacit |
ādityo vā sahasrāṃśuḥ kuryādvitimiraṃ nabhaḥ || 2 ||
candramā raśmibhiḥ kuryātpṛthivīṃ saumya nirmalām |
tvadvidho vā'pi mitrāṇāṃ pratikuryātparantapa || 3 ||
evaṃ tvayi na taccitraṃ bhavedyatsaumya śobhanam |
jānāmyahaṃ tvāṃ sugrīva satataṃ priyavādinam || 4 ||
tvatsanāthaḥ sakhe saṅkhye jetā'smi sakalānarīn |
tvameva me suhṛtanmitraṃ sāhāyyaṃ kartumarhasi || 5 ||
jahārātmavināśāya vaidehīṃ rākṣasādhamaḥ |
vañcayitvā tu paulomīmanuhlādo yathā śacīm || 6 ||
na cirāttaṃ haniṣyāmi rāvaṇaṃ niśitaiśśaraiḥ |
paulomyāḥ pitaraṃ dṛptaṃ śatakraturivā'have || 7 ||
etasminnantare caiva rajassamabhivartata |
uṣṇāṃ tīvrāṃ sahasrāṃśośchādayadgagane prabhām || 8 ||
diśaḥ paryākulāścāsanrajasā tena mūrchatā |
cacāla ca mahī sarvā saśailavanakānanā || 9 ||
tato nagendrasaṅkāśaistīkṣṇadaṃṣṭrairmahābalaiḥ |
kṛtsnā sañchāditā bhūmirasaṅkhyeyaiḥ plavaṅgamaiḥ || 10 ||
nimeṣāntaramātreṇa tatastairhariyūthapaiḥ |
koṭīśataparīvāraiḥ kāmarūpibhirāvṛtā || 11 ||
nādeyaiḥ pārvatīyaiśca sāmudraiśca mahābalaiḥ |
haribhirmeghanirhrādairanyaiśca vanacāribhiḥ || 12 ||
taruṇādityavarṇaiśca śaśigauraiśca vānaraiḥ |
padmakesaravarṇaiśca śvetairmerukṛtālayaiḥ || 13 ||
koṭīsahasrairdaśabhiḥ śrīmānparivṛtastadā |
vīraśśatavalirnāma vānaraḥ pratyadṛśyata || 14 ||
tataḥ kāñcanaśailābhastārāyā vīryavānpitā |
anekairdaśasāhasraiḥ koṭibhiḥ pratyadṛśyata || 15 ||
tathā'pareṇa koṭīnāṃ sahasreṇa samanvitaḥ |
pitā rumāyā samprāptassugrīvaśvaśuro vibhuḥ || 16 ||
padmakesarasaṅkāśastaruṇārkanibhānanaḥ |
buddhimānvānaraśreṣṭhassarvavānarasattamaḥ || 17 ||
anekairbahusāhasrairvānarāṇāṃ samanvitaḥ |
pitā hanumataśraśīmānkesarī pratyadṛśyata || 18 ||
golāṅgūlamahārājo gavākṣo bhīmavikramaḥ |
vṛtaḥ koṭisahasreṇa vānarāṇāmadṛśyata || 19 ||
ṛkṣāṇāṃ bhīmavegānāṃ dhūmraśśatrunibarhaṇaḥ |
vṛtaḥ koṭisahasrābhyāṃ dvābhyāṃ samabhivartata || 20 ||
mahācalanibhairghoraiḥ panaso nāma yūthapaḥ |
ājagāma mahāvīryastisṛbhiḥ koṭibhirvṛtaḥ || 21 ||
nīlāñjanacayākāro nīlo nāmā'tha yūthapaḥ |
adṛśyata mahākāyaḥ koṭibhirdaśabhirvṛtaḥ || 22 ||
tataḥ kāñcanaśailābho gavayo nāma yūthapaḥ |
ājagāma mahāvīryaḥ pañcabhiḥ koṭibhirvṛtaḥ || 23 ||
darīmukhaśca balavānyūthapo'bhyāyayau tadā |
vṛtaḥ koṭisahasreṇa sugrīvaṃ samupasthitaḥ || 24 ||
maindaśca dvividaścobhāvaśviputrau mahābalau |
koṭikoṭisahasreṇa vānarāṇāmadṛśyatām || 25 ||
gajaśca balavān vīraḥ koṭibhistisṛbhirvṛtaḥ |
ājagāma mahātejā sugrīvasya samīpataḥ || 26 ||
ṛkṣarājo mahātejā jāmbavānnāma nāmataḥ |
koṭibhirdaśabhiḥ prāptaḥ sugrīvasya vaśe sthitaḥ || 27 ||
rumaṇvānnāma vikrānto vānaro vānareśvaram |
āyayau balavāṃstūrṇaṃ koṭīśatasamāvṛtaḥ || 28 ||
tataḥ koṭisahasrāṇāṃ sahasreṇa śatena ca |
pṛṣṭhato'nugataḥ prāpto haribhirgandhamādanaḥ || 29 ||
tataḥ padmasahasreṇa vṛtaśśaṅkuśatena ca |
yuvarājo'ṅgadaḥ prāptaḥ pitṛtulyaparākramaḥ || 30 ||
tatastārādyutistāro harirbhīmaparākramaḥ |
pañcabhirharikoṭībhirdūrataḥ pratyadṛśyata || 31 ||
indrajānuḥ kapirvīro yūthapaḥ pratyadṛśyata |
ekādaśānāṃ koṭīnāmīśvarastaissamāvṛtaḥ || 32 ||
tato rambhastvanuprāptastaruṇādityasannibhaḥ |
ayutenāvṛtaścaiva sahasreṇa śatena ca || 33 ||
tato yūthapatirvīro durmukho nāma vānaraḥ |
pratyadṛśyata koṭībhyāṃ dvābhyāṃ parivṛto balī || 34 ||
kailāsaśikharākārairvānarairbhīmavikramaiḥ |
vṛtaḥ koṭisahasreṇa hanumānpratyadṛśyata || 35 ||
nalaścāpi mahāvīryassaṃvṛto drumavāsibhiḥ |
koṭīśatena samprāptassahasreṇa śatena ca || 36 ||
tato dadhimukhaśrīmānkoṭibhirdaśabhirvṛtaḥ |
samprāpto'bhimatastasya sugrīvasya mahātmanaḥ || 37 ||
śarabhaḥ kumudo vahnirvānaro raṃha eva ca |
ete cānye ca bahavo vānarāḥ kāmarūpiṇaḥ || 38 ||
āvṛtya pṛthivīṃ sarvāṃ parvatāṃśca vanāni ca |
yūthapā ssamanuprāptā steṣāṃ saṅkhyā na vidyate || 39 ||
āgatāśca viśiṣṭāśca pṛthivyāṃ sarvavānarāḥ |
āplavantaḥ plavantaśca garjantaśca plavaṅgamāḥ |
abhyavartanta sugrīvaṃ sūryamabhragaṇā iva || 40 ||
kurvāṇā bahuśabdāṃśca prahṛṣṭā bāhuśālinaḥ |
śirobhirvānarendrāya sugrīvāya nyavedayan || 41 ||
apare vānaraśreṣṭhāssaṅgamya ca yathocitam |
sugrīveṇa samāgamya sthitāḥ prāñjalaya stadā || 42 ||
sugrīvastvarito rāme sarvāṃstāṃ vānarararṣabhān |
nivedayitvā dharmajñaḥ sthitaḥ prāñjalirabravīt || 43 ||
yathāsukhaṃ parvatanijhareṣu vaneṣu sarveṣu ca vānarendrāḥ |
niveśayitvā vidhivadbalāni balaṃ balajñaḥ pratipattumīṣṭe || 44 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe ekonacatvāriṃśassargaḥ ||