ശ്രീമദ്വാല്മീകീയ രാമായണേ കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡമ് ।
അഥ ഏകോനചത്വാരിംശസ്സര്ഗഃ ।
ഇതി ബ്രുവാണം സുഗ്രീവം രാമോ ധര്മഭൃതാം വരഃ ।
ബാഹുഭ്യാം സമ്പരിഷ്വജ്യ പ്രത്യുവാച കൃതാഞ്ജലിമ് ॥ 1 ॥
യദിന്ദ്രോ വര്ഷതേ വര്ഷം ന തച്ചിത്രം ഭവേത്ക്വചിത് ।
ആദിത്യോ വാ സഹസ്രാംശുഃ കുര്യാദ്വിതിമിരം നഭഃ ॥ 2 ॥
ചന്ദ്രമാ രശ്മിഭിഃ കുര്യാത്പൃഥിവീം സൌമ്യ നിര്മലാമ് ।
ത്വദ്വിധോ വാഽപി മിത്രാണാം പ്രതികുര്യാത്പരന്തപ ॥ 3 ॥
ഏവം ത്വയി ന തച്ചിത്രം ഭവേദ്യത്സൌമ്യ ശോഭനമ് ।
ജാനാമ്യഹം ത്വാം സുഗ്രീവ സതതം പ്രിയവാദിനമ് ॥ 4 ॥
ത്വത്സനാഥഃ സഖേ സങ്ഖ്യേ ജേതാഽസ്മി സകലാനരീന് ।
ത്വമേവ മേ സുഹൃതന്മിത്രം സാഹായ്യം കര്തുമര്ഹസി ॥ 5 ॥
ജഹാരാത്മവിനാശായ വൈദേഹീം രാക്ഷസാധമഃ ।
വഞ്ചയിത്വാ തു പൌലോമീമനുഹ്ലാദോ യഥാ ശചീമ് ॥ 6 ॥
ന ചിരാത്തം ഹനിഷ്യാമി രാവണം നിശിതൈശ്ശരൈഃ ।
പൌലോമ്യാഃ പിതരം ദൃപ്തം ശതക്രതുരിവാഽഹവേ ॥ 7 ॥
ഏതസ്മിന്നന്തരേ ചൈവ രജസ്സമഭിവര്തത ।
ഉഷ്ണാം തീവ്രാം സഹസ്രാംശോശ്ഛാദയദ്ഗഗനേ പ്രഭാമ് ॥ 8 ॥
ദിശഃ പര്യാകുലാശ്ചാസന്രജസാ തേന മൂര്ഛതാ ।
ചചാല ച മഹീ സര്വാ സശൈലവനകാനനാ ॥ 9 ॥
തതോ നഗേന്ദ്രസങ്കാശൈസ്തീക്ഷ്ണദംഷ്ട്രൈര്മഹാബലൈഃ ।
കൃത്സ്നാ സഞ്ഛാദിതാ ഭൂമിരസങ്ഖ്യേയൈഃ പ്ലവങ്ഗമൈഃ ॥ 10 ॥
നിമേഷാന്തരമാത്രേണ തതസ്തൈര്ഹരിയൂഥപൈഃ ।
കോടീശതപരീവാരൈഃ കാമരൂപിഭിരാവൃതാ ॥ 11 ॥
നാദേയൈഃ പാര്വതീയൈശ്ച സാമുദ്രൈശ്ച മഹാബലൈഃ ।
ഹരിഭിര്മേഘനിര്ഹ്രാദൈരന്യൈശ്ച വനചാരിഭിഃ ॥ 12 ॥
തരുണാദിത്യവര്ണൈശ്ച ശശിഗൌരൈശ്ച വാനരൈഃ ।
പദ്മകേസരവര്ണൈശ്ച ശ്വേതൈര്മേരുകൃതാലയൈഃ ॥ 13 ॥
കോടീസഹസ്രൈര്ദശഭിഃ ശ്രീമാന്പരിവൃതസ്തദാ ।
വീരശ്ശതവലിര്നാമ വാനരഃ പ്രത്യദൃശ്യത ॥ 14 ॥
തതഃ കാഞ്ചനശൈലാഭസ്താരായാ വീര്യവാന്പിതാ ।
അനേകൈര്ദശസാഹസ്രൈഃ കോടിഭിഃ പ്രത്യദൃശ്യത ॥ 15 ॥
തഥാഽപരേണ കോടീനാം സഹസ്രേണ സമന്വിതഃ ।
പിതാ രുമായാ സമ്പ്രാപ്തസ്സുഗ്രീവശ്വശുരോ വിഭുഃ ॥ 16 ॥
പദ്മകേസരസങ്കാശസ്തരുണാര്കനിഭാനനഃ ।
ബുദ്ധിമാന്വാനരശ്രേഷ്ഠസ്സര്വവാനരസത്തമഃ ॥ 17 ॥
അനേകൈര്ബഹുസാഹസ്രൈര്വാനരാണാം സമന്വിതഃ ।
പിതാ ഹനുമതശ്രശീമാന്കേസരീ പ്രത്യദൃശ്യത ॥ 18 ॥
ഗോലാങ്ഗൂലമഹാരാജോ ഗവാക്ഷോ ഭീമവിക്രമഃ ।
വൃതഃ കോടിസഹസ്രേണ വാനരാണാമദൃശ്യത ॥ 19 ॥
ഋക്ഷാണാം ഭീമവേഗാനാം ധൂമ്രശ്ശത്രുനിബര്ഹണഃ ।
വൃതഃ കോടിസഹസ്രാഭ്യാം ദ്വാഭ്യാം സമഭിവര്തത ॥ 20 ॥
മഹാചലനിഭൈര്ഘോരൈഃ പനസോ നാമ യൂഥപഃ ।
ആജഗാമ മഹാവീര്യസ്തിസൃഭിഃ കോടിഭിര്വൃതഃ ॥ 21 ॥
നീലാഞ്ജനചയാകാരോ നീലോ നാമാഽഥ യൂഥപഃ ।
അദൃശ്യത മഹാകായഃ കോടിഭിര്ദശഭിര്വൃതഃ ॥ 22 ॥
തതഃ കാഞ്ചനശൈലാഭോ ഗവയോ നാമ യൂഥപഃ ।
ആജഗാമ മഹാവീര്യഃ പഞ്ചഭിഃ കോടിഭിര്വൃതഃ ॥ 23 ॥
ദരീമുഖശ്ച ബലവാന്യൂഥപോഽഭ്യായയൌ തദാ ।
വൃതഃ കോടിസഹസ്രേണ സുഗ്രീവം സമുപസ്ഥിതഃ ॥ 24 ॥
മൈന്ദശ്ച ദ്വിവിദശ്ചോഭാവശ്വിപുത്രൌ മഹാബലൌ ।
കോടികോടിസഹസ്രേണ വാനരാണാമദൃശ്യതാമ് ॥ 25 ॥
ഗജശ്ച ബലവാന് വീരഃ കോടിഭിസ്തിസൃഭിര്വൃതഃ ।
ആജഗാമ മഹാതേജാ സുഗ്രീവസ്യ സമീപതഃ ॥ 26 ॥
ഋക്ഷരാജോ മഹാതേജാ ജാമ്ബവാന്നാമ നാമതഃ ।
കോടിഭിര്ദശഭിഃ പ്രാപ്തഃ സുഗ്രീവസ്യ വശേ സ്ഥിതഃ ॥ 27 ॥
രുമണ്വാന്നാമ വിക്രാന്തോ വാനരോ വാനരേശ്വരമ് ।
ആയയൌ ബലവാംസ്തൂര്ണം കോടീശതസമാവൃതഃ ॥ 28 ॥
തതഃ കോടിസഹസ്രാണാം സഹസ്രേണ ശതേന ച ।
പൃഷ്ഠതോഽനുഗതഃ പ്രാപ്തോ ഹരിഭിര്ഗന്ധമാദനഃ ॥ 29 ॥
തതഃ പദ്മസഹസ്രേണ വൃതശ്ശങ്കുശതേന ച ।
യുവരാജോഽങ്ഗദഃ പ്രാപ്തഃ പിതൃതുല്യപരാക്രമഃ ॥ 30 ॥
തതസ്താരാദ്യുതിസ്താരോ ഹരിര്ഭീമപരാക്രമഃ ।
പഞ്ചഭിര്ഹരികോടീഭിര്ദൂരതഃ പ്രത്യദൃശ്യത ॥ 31 ॥
ഇന്ദ്രജാനുഃ കപിര്വീരോ യൂഥപഃ പ്രത്യദൃശ്യത ।
ഏകാദശാനാം കോടീനാമീശ്വരസ്തൈസ്സമാവൃതഃ ॥ 32 ॥
തതോ രമ്ഭസ്ത്വനുപ്രാപ്തസ്തരുണാദിത്യസന്നിഭഃ ।
അയുതേനാവൃതശ്ചൈവ സഹസ്രേണ ശതേന ച ॥ 33 ॥
തതോ യൂഥപതിര്വീരോ ദുര്മുഖോ നാമ വാനരഃ ।
പ്രത്യദൃശ്യത കോടീഭ്യാം ദ്വാഭ്യാം പരിവൃതോ ബലീ ॥ 34 ॥
കൈലാസശിഖരാകാരൈര്വാനരൈര്ഭീമവിക്രമൈഃ ।
വൃതഃ കോടിസഹസ്രേണ ഹനുമാന്പ്രത്യദൃശ്യത ॥ 35 ॥
നലശ്ചാപി മഹാവീര്യസ്സംവൃതോ ദ്രുമവാസിഭിഃ ।
കോടീശതേന സമ്പ്രാപ്തസ്സഹസ്രേണ ശതേന ച ॥ 36 ॥
തതോ ദധിമുഖശ്രീമാന്കോടിഭിര്ദശഭിര്വൃതഃ ।
സമ്പ്രാപ്തോഽഭിമതസ്തസ്യ സുഗ്രീവസ്യ മഹാത്മനഃ ॥ 37 ॥
ശരഭഃ കുമുദോ വഹ്നിര്വാനരോ രംഹ ഏവ ച ।
ഏതേ ചാന്യേ ച ബഹവോ വാനരാഃ കാമരൂപിണഃ ॥ 38 ॥
ആവൃത്യ പൃഥിവീം സര്വാം പര്വതാംശ്ച വനാനി ച ।
യൂഥപാ സ്സമനുപ്രാപ്താ സ്തേഷാം സങ്ഖ്യാ ന വിദ്യതേ ॥ 39 ॥
ആഗതാശ്ച വിശിഷ്ടാശ്ച പൃഥിവ്യാം സര്വവാനരാഃ ।
ആപ്ലവന്തഃ പ്ലവന്തശ്ച ഗര്ജന്തശ്ച പ്ലവങ്ഗമാഃ ।
അഭ്യവര്തന്ത സുഗ്രീവം സൂര്യമഭ്രഗണാ ഇവ ॥ 40 ॥
കുര്വാണാ ബഹുശബ്ദാംശ്ച പ്രഹൃഷ്ടാ ബാഹുശാലിനഃ ।
ശിരോഭിര്വാനരേന്ദ്രായ സുഗ്രീവായ ന്യവേദയന് ॥ 41 ॥
അപരേ വാനരശ്രേഷ്ഠാസ്സങ്ഗമ്യ ച യഥോചിതമ് ।
സുഗ്രീവേണ സമാഗമ്യ സ്ഥിതാഃ പ്രാഞ്ജലയ സ്തദാ ॥ 42 ॥
സുഗ്രീവസ്ത്വരിതോ രാമേ സര്വാംസ്താം വാനരരര്ഷഭാന് ।
നിവേദയിത്വാ ധര്മജ്ഞഃ സ്ഥിതഃ പ്രാഞ്ജലിരബ്രവീത് ॥ 43 ॥
യഥാസുഖം പര്വതനിഝരേഷു വനേഷു സര്വേഷു ച വാനരേന്ദ്രാഃ ।
നിവേശയിത്വാ വിധിവദ്ബലാനി ബലം ബലജ്ഞഃ പ്രതിപത്തുമീഷ്ടേ ॥ 44 ॥
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയ ആദികാവ്യേ കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡേ ഏകോനചത്വാരിംശസ്സര്ഗഃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha ekonacatvāriṃśassargaḥ |
iti bruvāṇaṃ sugrīvaṃ rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ |
bāhubhyāṃ sampariṣvajya pratyuvāca kṛtāñjalim || 1 ||
yadindro varṣate varṣaṃ na taccitraṃ bhavetkvacit |
ādityo vā sahasrāṃśuḥ kuryādvitimiraṃ nabhaḥ || 2 ||
candramā raśmibhiḥ kuryātpṛthivīṃ saumya nirmalām |
tvadvidho vā'pi mitrāṇāṃ pratikuryātparantapa || 3 ||
evaṃ tvayi na taccitraṃ bhavedyatsaumya śobhanam |
jānāmyahaṃ tvāṃ sugrīva satataṃ priyavādinam || 4 ||
tvatsanāthaḥ sakhe saṅkhye jetā'smi sakalānarīn |
tvameva me suhṛtanmitraṃ sāhāyyaṃ kartumarhasi || 5 ||
jahārātmavināśāya vaidehīṃ rākṣasādhamaḥ |
vañcayitvā tu paulomīmanuhlādo yathā śacīm || 6 ||
na cirāttaṃ haniṣyāmi rāvaṇaṃ niśitaiśśaraiḥ |
paulomyāḥ pitaraṃ dṛptaṃ śatakraturivā'have || 7 ||
etasminnantare caiva rajassamabhivartata |
uṣṇāṃ tīvrāṃ sahasrāṃśośchādayadgagane prabhām || 8 ||
diśaḥ paryākulāścāsanrajasā tena mūrchatā |
cacāla ca mahī sarvā saśailavanakānanā || 9 ||
tato nagendrasaṅkāśaistīkṣṇadaṃṣṭrairmahābalaiḥ |
kṛtsnā sañchāditā bhūmirasaṅkhyeyaiḥ plavaṅgamaiḥ || 10 ||
nimeṣāntaramātreṇa tatastairhariyūthapaiḥ |
koṭīśataparīvāraiḥ kāmarūpibhirāvṛtā || 11 ||
nādeyaiḥ pārvatīyaiśca sāmudraiśca mahābalaiḥ |
haribhirmeghanirhrādairanyaiśca vanacāribhiḥ || 12 ||
taruṇādityavarṇaiśca śaśigauraiśca vānaraiḥ |
padmakesaravarṇaiśca śvetairmerukṛtālayaiḥ || 13 ||
koṭīsahasrairdaśabhiḥ śrīmānparivṛtastadā |
vīraśśatavalirnāma vānaraḥ pratyadṛśyata || 14 ||
tataḥ kāñcanaśailābhastārāyā vīryavānpitā |
anekairdaśasāhasraiḥ koṭibhiḥ pratyadṛśyata || 15 ||
tathā'pareṇa koṭīnāṃ sahasreṇa samanvitaḥ |
pitā rumāyā samprāptassugrīvaśvaśuro vibhuḥ || 16 ||
padmakesarasaṅkāśastaruṇārkanibhānanaḥ |
buddhimānvānaraśreṣṭhassarvavānarasattamaḥ || 17 ||
anekairbahusāhasrairvānarāṇāṃ samanvitaḥ |
pitā hanumataśraśīmānkesarī pratyadṛśyata || 18 ||
golāṅgūlamahārājo gavākṣo bhīmavikramaḥ |
vṛtaḥ koṭisahasreṇa vānarāṇāmadṛśyata || 19 ||
ṛkṣāṇāṃ bhīmavegānāṃ dhūmraśśatrunibarhaṇaḥ |
vṛtaḥ koṭisahasrābhyāṃ dvābhyāṃ samabhivartata || 20 ||
mahācalanibhairghoraiḥ panaso nāma yūthapaḥ |
ājagāma mahāvīryastisṛbhiḥ koṭibhirvṛtaḥ || 21 ||
nīlāñjanacayākāro nīlo nāmā'tha yūthapaḥ |
adṛśyata mahākāyaḥ koṭibhirdaśabhirvṛtaḥ || 22 ||
tataḥ kāñcanaśailābho gavayo nāma yūthapaḥ |
ājagāma mahāvīryaḥ pañcabhiḥ koṭibhirvṛtaḥ || 23 ||
darīmukhaśca balavānyūthapo'bhyāyayau tadā |
vṛtaḥ koṭisahasreṇa sugrīvaṃ samupasthitaḥ || 24 ||
maindaśca dvividaścobhāvaśviputrau mahābalau |
koṭikoṭisahasreṇa vānarāṇāmadṛśyatām || 25 ||
gajaśca balavān vīraḥ koṭibhistisṛbhirvṛtaḥ |
ājagāma mahātejā sugrīvasya samīpataḥ || 26 ||
ṛkṣarājo mahātejā jāmbavānnāma nāmataḥ |
koṭibhirdaśabhiḥ prāptaḥ sugrīvasya vaśe sthitaḥ || 27 ||
rumaṇvānnāma vikrānto vānaro vānareśvaram |
āyayau balavāṃstūrṇaṃ koṭīśatasamāvṛtaḥ || 28 ||
tataḥ koṭisahasrāṇāṃ sahasreṇa śatena ca |
pṛṣṭhato'nugataḥ prāpto haribhirgandhamādanaḥ || 29 ||
tataḥ padmasahasreṇa vṛtaśśaṅkuśatena ca |
yuvarājo'ṅgadaḥ prāptaḥ pitṛtulyaparākramaḥ || 30 ||
tatastārādyutistāro harirbhīmaparākramaḥ |
pañcabhirharikoṭībhirdūrataḥ pratyadṛśyata || 31 ||
indrajānuḥ kapirvīro yūthapaḥ pratyadṛśyata |
ekādaśānāṃ koṭīnāmīśvarastaissamāvṛtaḥ || 32 ||
tato rambhastvanuprāptastaruṇādityasannibhaḥ |
ayutenāvṛtaścaiva sahasreṇa śatena ca || 33 ||
tato yūthapatirvīro durmukho nāma vānaraḥ |
pratyadṛśyata koṭībhyāṃ dvābhyāṃ parivṛto balī || 34 ||
kailāsaśikharākārairvānarairbhīmavikramaiḥ |
vṛtaḥ koṭisahasreṇa hanumānpratyadṛśyata || 35 ||
nalaścāpi mahāvīryassaṃvṛto drumavāsibhiḥ |
koṭīśatena samprāptassahasreṇa śatena ca || 36 ||
tato dadhimukhaśrīmānkoṭibhirdaśabhirvṛtaḥ |
samprāpto'bhimatastasya sugrīvasya mahātmanaḥ || 37 ||
śarabhaḥ kumudo vahnirvānaro raṃha eva ca |
ete cānye ca bahavo vānarāḥ kāmarūpiṇaḥ || 38 ||
āvṛtya pṛthivīṃ sarvāṃ parvatāṃśca vanāni ca |
yūthapā ssamanuprāptā steṣāṃ saṅkhyā na vidyate || 39 ||
āgatāśca viśiṣṭāśca pṛthivyāṃ sarvavānarāḥ |
āplavantaḥ plavantaśca garjantaśca plavaṅgamāḥ |
abhyavartanta sugrīvaṃ sūryamabhragaṇā iva || 40 ||
kurvāṇā bahuśabdāṃśca prahṛṣṭā bāhuśālinaḥ |
śirobhirvānarendrāya sugrīvāya nyavedayan || 41 ||
apare vānaraśreṣṭhāssaṅgamya ca yathocitam |
sugrīveṇa samāgamya sthitāḥ prāñjalaya stadā || 42 ||
sugrīvastvarito rāme sarvāṃstāṃ vānarararṣabhān |
nivedayitvā dharmajñaḥ sthitaḥ prāñjalirabravīt || 43 ||
yathāsukhaṃ parvatanijhareṣu vaneṣu sarveṣu ca vānarendrāḥ |
niveśayitvā vidhivadbalāni balaṃ balajñaḥ pratipattumīṣṭe || 44 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe ekonacatvāriṃśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।
अथ एकोनचत्वारिंशस्सर्गः ।
इति ब्रुवाणं सुग्रीवं रामो धर्मभृतां वरः ।
बाहुभ्यां सम्परिष्वज्य प्रत्युवाच कृताञ्जलिम् ॥ 1 ॥
यदिन्द्रो वर्षते वर्षं न तच्चित्रं भवेत्क्वचित् ।
आदित्यो वा सहस्रांशुः कुर्याद्वितिमिरं नभः ॥ 2 ॥
चन्द्रमा रश्मिभिः कुर्यात्पृथिवीं सौम्य निर्मलाम् ।
त्वद्विधो वाऽपि मित्राणां प्रतिकुर्यात्परन्तप ॥ 3 ॥
एवं त्वयि न तच्चित्रं भवेद्यत्सौम्य शोभनम् ।
जानाम्यहं त्वां सुग्रीव सततं प्रियवादिनम् ॥ 4 ॥
त्वत्सनाथः सखे सङ्ख्ये जेताऽस्मि सकलानरीन् ।
त्वमेव मे सुहृतन्मित्रं साहाय्यं कर्तुमर्हसि ॥ 5 ॥
जहारात्मविनाशाय वैदेहीं राक्षसाधमः ।
वञ्चयित्वा तु पौलोमीमनुह्लादो यथा शचीम् ॥ 6 ॥
न चिरात्तं हनिष्यामि रावणं निशितैश्शरैः ।
पौलोम्याः पितरं दृप्तं शतक्रतुरिवाऽहवे ॥ 7 ॥
एतस्मिन्नन्तरे चैव रजस्समभिवर्तत ।
उष्णां तीव्रां सहस्रांशोश्छादयद्गगने प्रभाम् ॥ 8 ॥
दिशः पर्याकुलाश्चासन्रजसा तेन मूर्छता ।
चचाल च मही सर्वा सशैलवनकानना ॥ 9 ॥
ततो नगेन्द्रसङ्काशैस्तीक्ष्णदंष्ट्रैर्महाबलैः ।
कृत्स्ना सञ्छादिता भूमिरसङ्ख्येयैः प्लवङ्गमैः ॥ 10 ॥
निमेषान्तरमात्रेण ततस्तैर्हरियूथपैः ।
कोटीशतपरीवारैः कामरूपिभिरावृता ॥ 11 ॥
नादेयैः पार्वतीयैश्च सामुद्रैश्च महाबलैः ।
हरिभिर्मेघनिर्ह्रादैरन्यैश्च वनचारिभिः ॥ 12 ॥
तरुणादित्यवर्णैश्च शशिगौरैश्च वानरैः ।
पद्मकेसरवर्णैश्च श्वेतैर्मेरुकृतालयैः ॥ 13 ॥
कोटीसहस्रैर्दशभिः श्रीमान्परिवृतस्तदा ।
वीरश्शतवलिर्नाम वानरः प्रत्यदृश्यत ॥ 14 ॥
ततः काञ्चनशैलाभस्ताराया वीर्यवान्पिता ।
अनेकैर्दशसाहस्रैः कोटिभिः प्रत्यदृश्यत ॥ 15 ॥
तथाऽपरेण कोटीनां सहस्रेण समन्वितः ।
पिता रुमाया सम्प्राप्तस्सुग्रीवश्वशुरो विभुः ॥ 16 ॥
पद्मकेसरसङ्काशस्तरुणार्कनिभाननः ।
बुद्धिमान्वानरश्रेष्ठस्सर्ववानरसत्तमः ॥ 17 ॥
अनेकैर्बहुसाहस्रैर्वानराणां समन्वितः ।
पिता हनुमतश्रशीमान्केसरी प्रत्यदृश्यत ॥ 18 ॥
गोलाङ्गूलमहाराजो गवाक्षो भीमविक्रमः ।
वृतः कोटिसहस्रेण वानराणामदृश्यत ॥ 19 ॥
ऋक्षाणां भीमवेगानां धूम्रश्शत्रुनिबर्हणः ।
वृतः कोटिसहस्राभ्यां द्वाभ्यां समभिवर्तत ॥ 20 ॥
महाचलनिभैर्घोरैः पनसो नाम यूथपः ।
आजगाम महावीर्यस्तिसृभिः कोटिभिर्वृतः ॥ 21 ॥
नीलाञ्जनचयाकारो नीलो नामाऽथ यूथपः ।
अदृश्यत महाकायः कोटिभिर्दशभिर्वृतः ॥ 22 ॥
ततः काञ्चनशैलाभो गवयो नाम यूथपः ।
आजगाम महावीर्यः पञ्चभिः कोटिभिर्वृतः ॥ 23 ॥
दरीमुखश्च बलवान्यूथपोऽभ्याययौ तदा ।
वृतः कोटिसहस्रेण सुग्रीवं समुपस्थितः ॥ 24 ॥
मैन्दश्च द्विविदश्चोभावश्विपुत्रौ महाबलौ ।
कोटिकोटिसहस्रेण वानराणामदृश्यताम् ॥ 25 ॥
गजश्च बलवान् वीरः कोटिभिस्तिसृभिर्वृतः ।
आजगाम महातेजा सुग्रीवस्य समीपतः ॥ 26 ॥
ऋक्षराजो महातेजा जाम्बवान्नाम नामतः ।
कोटिभिर्दशभिः प्राप्तः सुग्रीवस्य वशे स्थितः ॥ 27 ॥
रुमण्वान्नाम विक्रान्तो वानरो वानरेश्वरम् ।
आययौ बलवांस्तूर्णं कोटीशतसमावृतः ॥ 28 ॥
ततः कोटिसहस्राणां सहस्रेण शतेन च ।
पृष्ठतोऽनुगतः प्राप्तो हरिभिर्गन्धमादनः ॥ 29 ॥
ततः पद्मसहस्रेण वृतश्शङ्कुशतेन च ।
युवराजोऽङ्गदः प्राप्तः पितृतुल्यपराक्रमः ॥ 30 ॥
ततस्ताराद्युतिस्तारो हरिर्भीमपराक्रमः ।
पञ्चभिर्हरिकोटीभिर्दूरतः प्रत्यदृश्यत ॥ 31 ॥
इन्द्रजानुः कपिर्वीरो यूथपः प्रत्यदृश्यत ।
एकादशानां कोटीनामीश्वरस्तैस्समावृतः ॥ 32 ॥
ततो रम्भस्त्वनुप्राप्तस्तरुणादित्यसन्निभः ।
अयुतेनावृतश्चैव सहस्रेण शतेन च ॥ 33 ॥
ततो यूथपतिर्वीरो दुर्मुखो नाम वानरः ।
प्रत्यदृश्यत कोटीभ्यां द्वाभ्यां परिवृतो बली ॥ 34 ॥
कैलासशिखराकारैर्वानरैर्भीमविक्रमैः ।
वृतः कोटिसहस्रेण हनुमान्प्रत्यदृश्यत ॥ 35 ॥
नलश्चापि महावीर्यस्संवृतो द्रुमवासिभिः ।
कोटीशतेन सम्प्राप्तस्सहस्रेण शतेन च ॥ 36 ॥
ततो दधिमुखश्रीमान्कोटिभिर्दशभिर्वृतः ।
सम्प्राप्तोऽभिमतस्तस्य सुग्रीवस्य महात्मनः ॥ 37 ॥
शरभः कुमुदो वह्निर्वानरो रंह एव च ।
एते चान्ये च बहवो वानराः कामरूपिणः ॥ 38 ॥
आवृत्य पृथिवीं सर्वां पर्वतांश्च वनानि च ।
यूथपा स्समनुप्राप्ता स्तेषां सङ्ख्या न विद्यते ॥ 39 ॥
आगताश्च विशिष्टाश्च पृथिव्यां सर्ववानराः ।
आप्लवन्तः प्लवन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवङ्गमाः ।
अभ्यवर्तन्त सुग्रीवं सूर्यमभ्रगणा इव ॥ 40 ॥
कुर्वाणा बहुशब्दांश्च प्रहृष्टा बाहुशालिनः ।
शिरोभिर्वानरेन्द्राय सुग्रीवाय न्यवेदयन् ॥ 41 ॥
अपरे वानरश्रेष्ठास्सङ्गम्य च यथोचितम् ।
सुग्रीवेण समागम्य स्थिताः प्राञ्जलय स्तदा ॥ 42 ॥
सुग्रीवस्त्वरितो रामे सर्वांस्तां वानररर्षभान् ।
निवेदयित्वा धर्मज्ञः स्थितः प्राञ्जलिरब्रवीत् ॥ 43 ॥
यथासुखं पर्वतनिझरेषु वनेषु सर्वेषु च वानरेन्द्राः ।
निवेशयित्वा विधिवद्बलानि बलं बलज्ञः प्रतिपत्तुमीष्टे ॥ 44 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे एकोनचत्वारिंशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha ekonacatvāriṃśassargaḥ |
iti bruvāṇaṃ sugrīvaṃ rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ |
bāhubhyāṃ sampariṣvajya pratyuvāca kṛtāñjalim || 1 ||
yadindro varṣate varṣaṃ na taccitraṃ bhavetkvacit |
ādityo vā sahasrāṃśuḥ kuryādvitimiraṃ nabhaḥ || 2 ||
candramā raśmibhiḥ kuryātpṛthivīṃ saumya nirmalām |
tvadvidho vā'pi mitrāṇāṃ pratikuryātparantapa || 3 ||
evaṃ tvayi na taccitraṃ bhavedyatsaumya śobhanam |
jānāmyahaṃ tvāṃ sugrīva satataṃ priyavādinam || 4 ||
tvatsanāthaḥ sakhe saṅkhye jetā'smi sakalānarīn |
tvameva me suhṛtanmitraṃ sāhāyyaṃ kartumarhasi || 5 ||
jahārātmavināśāya vaidehīṃ rākṣasādhamaḥ |
vañcayitvā tu paulomīmanuhlādo yathā śacīm || 6 ||
na cirāttaṃ haniṣyāmi rāvaṇaṃ niśitaiśśaraiḥ |
paulomyāḥ pitaraṃ dṛptaṃ śatakraturivā'have || 7 ||
etasminnantare caiva rajassamabhivartata |
uṣṇāṃ tīvrāṃ sahasrāṃśośchādayadgagane prabhām || 8 ||
diśaḥ paryākulāścāsanrajasā tena mūrchatā |
cacāla ca mahī sarvā saśailavanakānanā || 9 ||
tato nagendrasaṅkāśaistīkṣṇadaṃṣṭrairmahābalaiḥ |
kṛtsnā sañchāditā bhūmirasaṅkhyeyaiḥ plavaṅgamaiḥ || 10 ||
nimeṣāntaramātreṇa tatastairhariyūthapaiḥ |
koṭīśataparīvāraiḥ kāmarūpibhirāvṛtā || 11 ||
nādeyaiḥ pārvatīyaiśca sāmudraiśca mahābalaiḥ |
haribhirmeghanirhrādairanyaiśca vanacāribhiḥ || 12 ||
taruṇādityavarṇaiśca śaśigauraiśca vānaraiḥ |
padmakesaravarṇaiśca śvetairmerukṛtālayaiḥ || 13 ||
koṭīsahasrairdaśabhiḥ śrīmānparivṛtastadā |
vīraśśatavalirnāma vānaraḥ pratyadṛśyata || 14 ||
tataḥ kāñcanaśailābhastārāyā vīryavānpitā |
anekairdaśasāhasraiḥ koṭibhiḥ pratyadṛśyata || 15 ||
tathā'pareṇa koṭīnāṃ sahasreṇa samanvitaḥ |
pitā rumāyā samprāptassugrīvaśvaśuro vibhuḥ || 16 ||
padmakesarasaṅkāśastaruṇārkanibhānanaḥ |
buddhimānvānaraśreṣṭhassarvavānarasattamaḥ || 17 ||
anekairbahusāhasrairvānarāṇāṃ samanvitaḥ |
pitā hanumataśraśīmānkesarī pratyadṛśyata || 18 ||
golāṅgūlamahārājo gavākṣo bhīmavikramaḥ |
vṛtaḥ koṭisahasreṇa vānarāṇāmadṛśyata || 19 ||
ṛkṣāṇāṃ bhīmavegānāṃ dhūmraśśatrunibarhaṇaḥ |
vṛtaḥ koṭisahasrābhyāṃ dvābhyāṃ samabhivartata || 20 ||
mahācalanibhairghoraiḥ panaso nāma yūthapaḥ |
ājagāma mahāvīryastisṛbhiḥ koṭibhirvṛtaḥ || 21 ||
nīlāñjanacayākāro nīlo nāmā'tha yūthapaḥ |
adṛśyata mahākāyaḥ koṭibhirdaśabhirvṛtaḥ || 22 ||
tataḥ kāñcanaśailābho gavayo nāma yūthapaḥ |
ājagāma mahāvīryaḥ pañcabhiḥ koṭibhirvṛtaḥ || 23 ||
darīmukhaśca balavānyūthapo'bhyāyayau tadā |
vṛtaḥ koṭisahasreṇa sugrīvaṃ samupasthitaḥ || 24 ||
maindaśca dvividaścobhāvaśviputrau mahābalau |
koṭikoṭisahasreṇa vānarāṇāmadṛśyatām || 25 ||
gajaśca balavān vīraḥ koṭibhistisṛbhirvṛtaḥ |
ājagāma mahātejā sugrīvasya samīpataḥ || 26 ||
ṛkṣarājo mahātejā jāmbavānnāma nāmataḥ |
koṭibhirdaśabhiḥ prāptaḥ sugrīvasya vaśe sthitaḥ || 27 ||
rumaṇvānnāma vikrānto vānaro vānareśvaram |
āyayau balavāṃstūrṇaṃ koṭīśatasamāvṛtaḥ || 28 ||
tataḥ koṭisahasrāṇāṃ sahasreṇa śatena ca |
pṛṣṭhato'nugataḥ prāpto haribhirgandhamādanaḥ || 29 ||
tataḥ padmasahasreṇa vṛtaśśaṅkuśatena ca |
yuvarājo'ṅgadaḥ prāptaḥ pitṛtulyaparākramaḥ || 30 ||
tatastārādyutistāro harirbhīmaparākramaḥ |
pañcabhirharikoṭībhirdūrataḥ pratyadṛśyata || 31 ||
indrajānuḥ kapirvīro yūthapaḥ pratyadṛśyata |
ekādaśānāṃ koṭīnāmīśvarastaissamāvṛtaḥ || 32 ||
tato rambhastvanuprāptastaruṇādityasannibhaḥ |
ayutenāvṛtaścaiva sahasreṇa śatena ca || 33 ||
tato yūthapatirvīro durmukho nāma vānaraḥ |
pratyadṛśyata koṭībhyāṃ dvābhyāṃ parivṛto balī || 34 ||
kailāsaśikharākārairvānarairbhīmavikramaiḥ |
vṛtaḥ koṭisahasreṇa hanumānpratyadṛśyata || 35 ||
nalaścāpi mahāvīryassaṃvṛto drumavāsibhiḥ |
koṭīśatena samprāptassahasreṇa śatena ca || 36 ||
tato dadhimukhaśrīmānkoṭibhirdaśabhirvṛtaḥ |
samprāpto'bhimatastasya sugrīvasya mahātmanaḥ || 37 ||
śarabhaḥ kumudo vahnirvānaro raṃha eva ca |
ete cānye ca bahavo vānarāḥ kāmarūpiṇaḥ || 38 ||
āvṛtya pṛthivīṃ sarvāṃ parvatāṃśca vanāni ca |
yūthapā ssamanuprāptā steṣāṃ saṅkhyā na vidyate || 39 ||
āgatāśca viśiṣṭāśca pṛthivyāṃ sarvavānarāḥ |
āplavantaḥ plavantaśca garjantaśca plavaṅgamāḥ |
abhyavartanta sugrīvaṃ sūryamabhragaṇā iva || 40 ||
kurvāṇā bahuśabdāṃśca prahṛṣṭā bāhuśālinaḥ |
śirobhirvānarendrāya sugrīvāya nyavedayan || 41 ||
apare vānaraśreṣṭhāssaṅgamya ca yathocitam |
sugrīveṇa samāgamya sthitāḥ prāñjalaya stadā || 42 ||
sugrīvastvarito rāme sarvāṃstāṃ vānarararṣabhān |
nivedayitvā dharmajñaḥ sthitaḥ prāñjalirabravīt || 43 ||
yathāsukhaṃ parvatanijhareṣu vaneṣu sarveṣu ca vānarendrāḥ |
niveśayitvā vidhivadbalāni balaṃ balajñaḥ pratipattumīṣṭe || 44 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe ekonacatvāriṃśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Malayalam script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.