ശ്രീമദ്വാല്മീകീയ രാമായണേ കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡമ് ।
അഥ പ്രഥമസ്സര്ഗഃ ।
സ താം പുഷ്കരിണീം ഗത്വാ പദ്മോത്പലഝഷാകുലാമ് ।
രാമസ്സൌമിത്രി സഹിതോ വിലലാപാകുലേന്ദ്രിയഃ ॥ 1 ॥
തസ്യ ദൃഷ്ട്വൈവ താം ഹര്ഷാദിന്ദ്രിയാണി ചകമ്പിരേ ।
സ കാമവശമാപന്നസ്സൌമിത്രിമിദമബ്രവീത് ॥ 2 ॥
സൌമിത്രേ ശോഭതേ പമ്പാ വൈദൂര്യവിമലോദകാ ।
ഫുല്ലപദ്മോത്പലവതീ ശോഭിതാ വിവിധൈര്ദ്രുമൈഃ ॥ 3 ॥
സൌമിത്രേ പശ്യ പമ്പായാഃ കാനനം ശുഭദര്ശനമ് ।
യത്ര രാജന്തി ശൈലാ വാ ദ്രുമാസ്സശിഖരാ ഇവ ॥ 4 ॥
മാം തു ശോകാഭിസന്തപ്തം മാധവഃ പീഡയന്തി വൈ ।
ഭരതസ്യ ച ദുഃഖേന വൈദേഹ്യാ ഹരണേന ച ॥ 5 ॥
ശോകാര്തസ്യാപി മേ പമ്പാ ശോഭതേ ചിത്രകാനനാ ।
വ്യവകീര്ണാ ബഹുവിധൈഃ പുഷ്പൈശ്ശീതോദകാ ശിവാ ॥ 6 ॥
നലിനൈരപി സഞ്ഛന്നാ ഹ്യത്യര്ഥശുഭദര്ശനാ ।
സര്പവ്യാലാനുചരിതാ മൃഗദ്വിജസമാകുലാ ॥ 7 ॥
അധികം പ്രവിഭാത്യേതന്നീലപീതം തു ശാദ്വലമ് ।
ദ്രുമാണാം വിവിധൈഃ പുഷ്പൈഃ പരിസ്തോമൈരിവാര്പിതമ് ॥ 8 ॥
പുഷ്പഭാരസമൃദ്ധാനി ശിഖരാണി സമന്തതഃ ।
ലതാഭിഃ പുഷ്പിതാഗ്രാഭിരുപഗൂഢാനി സര്വശഃ ॥ 9 ॥
സുഖാനിലോഽയം സൌമിത്രേ കാലഃ പ്രചുരമന്മഥഃ ।
ഗന്ധവാന്സുരഭിര്മാസോ ജാതപുഷ്പഫലദ്രുമഃ ॥ 10 ॥
പശ്യ രൂപാണി സൌമിത്രേ വനാനാം പുഷ്പശാലിനാമ് ।
സൃജതാം പുഷ്പവര്ഷാണി തോയം തോയമുചാമിവ ॥ 11 ॥
പ്രസ്തരേഷു ച രമ്യേഷു വിവിധാഃ കാനനദ്രുമാഃ ।
വായുവേഗപ്രചലിതാഃ പുഷ്പൈരവകിരന്തി ഗാമ് ॥ 12 ॥
പതിതൈഃ പതമാനൈശ്ച പാദപസ്ഥൈശ്ച മാരുതഃ ।
കുസുമൈഃ പശ്യ സൌമിത്രേ ക്രീഡന്നിവ സമന്തതഃ ॥ 13 ॥
വിക്ഷിപന്വിവിധാശ്ശാഖാ നഗാനാം കുസുമോത്കചാഃ ।
മാരുതശ്ചലിതസ്ഥാനൈഷ്ഷട്പദൈരനുഗീയതേ ॥ 14 ॥
മത്തകോകിലസന്നാദൈര്നര്തയന്നിവ പാദപാന് ।
ശൈലകന്ദരനിഷ്ക്രാന്തഃ പ്രഗീത ഇവ ചാനിലഃ ॥ 15 ॥
തേന വിക്ഷിപതാഽത്യര്ഥം പവനേന സമന്തതഃ ।
അമീ സംസക്തശാഖാഗ്രാ ഗ്രഥിതാ ഇവ പാദപാഃ ॥ 16 ॥
സ ഏഷ സുഖസംസ്പര്ശോ വാതി ചന്ദനശീതലഃ ।
ഗന്ധമഭ്യവഹന്പുണ്യം ശ്രമാപനയനോഽനിലഃ ॥ 17 ॥
അമീ പവനവിക്ഷിപ്താ വിനദന്തീവ പാദപാഃ ।
ഷട്പദൈരനുകൂജന്തോ വനേഷു മധുഗന്ധിഷു ॥ 18 ॥
ഗിരിപ്രസ്ഥേഷു രമ്യേഷു പുഷ്പവദ്ഭിര്മനോരമൈഃ ।
സംസക്തശിഖരാശ്ശൈലാ വിരാജന്തേ മഹാദ്രുമൈഃ ॥ 19 ॥
പുഷ്പസഞ്ഛന്നശിഖരാ മാരുതോത്ക്ഷേപചഞ്ചലാഃ ।
അമീ മധുകരോത്തംസാഃ പ്രഗീതാ ഇവ പാദപാഃ ॥ 20 ॥
സുപുഷ്പിതാംസ്തു പശ്യേമാന്കര്ണികാരാന്ത്സമന്തതഃ ।
ഹാടകപ്രതിസഞ്ഛന്നാന്നരാന്പീതാമ്ബരാനിവ ॥ 21 ॥
അയം വസന്തസ്സൌമിത്രേ നാനാവിഹഗനാദിതഃ ।
സീതയാ വിപ്രഹീനസ്യ ശോകസന്ദീപനോ മമ ॥ 22 ॥
മാം ഹി ശോകസമാക്രാന്തം സന്താപയതി മന്മഥഃ ।
ഹൃഷ്ടഃ പ്രവദമാനശ്ച മമാഹ്വയതി കോകിലഃ ॥ 23 ॥
ഏഷ ദാത്യൂഹകോ ഹൃഷ്ടോ രമ്യേ മാം വനനിര്ഝരേ ।
പ്രണദന്മന്മഥാവിഷ്ടം ശോചയിഷ്യതി ലക്ഷ്മണ ॥ 24 ॥
ശ്രുത്വൈതസ്യ പുരാ ശബ്ദമാശ്രമസ്ഥാ മമ പ്രിയാ ।
മാമാഹൂയ പ്രമുദിതാഃ പരമം പ്രത്യനന്ദത ॥ 25 ॥
ഏവം വിചിത്രാഃ പതഗാ നാനാരാവവിരാവിണഃ ।
വൃക്ഷഗുല്മലതാഃ പശ്യ സമ്പതന്തി സമന്തതഃ ॥ 26 ॥
വിമിശ്രാ വിഹഗാഃ പുമ്ഭിരാത്മവ്യൂഹാഭിനന്ദിതാഃ ।
ഭൃങ്ഗരാജപ്രമുദിതാസ്സൌമിത്രേ മധുരസ്വനാഃ ॥ 27 ॥
ദാത്യൂഹരതിവിക്രന്ദൈഃ പുംസ്കോകിലരുതൈരപി ।
സ്വനന്തി പാദപാശ്ചേമേ മമാനങ്ഗപ്രദീപനാഃ ॥ 28 ॥
അശോകസ്തബകാങ്ഗാരഷ്ഷട്പദസ്വനനിഃസ്വനഃ ।
മാം ഹി പല്ലവതാമ്രാര്ചിര്വസന്താഗ്നിഃ പ്രധക്ഷ്യതി ॥ 29 ॥
ന ഹി താം സൂക്ഷ്മപക്ഷ്മാക്ഷീം സുകേശീം മൃദുഭാഷിണീമ് ।
അപശ്യതോ മേ സൌമിത്രേ ജീവിതേഽസ്തി പ്രയോജനമ് ॥ 30 ॥
അയം ഹി ദയിതസ്തസ്യാഃ കാലോ രുചിരകാനനഃ ।
കോകിലാകുലസീമാന്തോ ദയിതായാ മമാനഘ ॥ 31 ॥
മന്മഥാഽയാസസമ്ഭൂതോ വസന്തഗുണവര്ധിതഃ ।
അയം മാം ധക്ഷ്യതി ക്ഷിപ്രം ശോകാഗ്നിര്നചിരാദിവ ॥ 32 ॥
അപശ്യതസ്താം ദയിതാം പശ്യതോ രുചിരദ്രുമാന് ।
മമായമാത്മപ്രഭവോ ഭൂയസ്ത്വമുപയാസ്യതി ॥ 33 ॥
അദൃശ്യമാനാ വൈദേഹീ ശോകം വര്ധയതേ മമ ।
ദൃശ്യമാനോ വസന്തശ്ച സ്വേദസംസര്ഗദൂഷകഃ ॥ 34 ॥
മാം ഹ്യദ്യ മൃഗശാബാക്ഷീ ചിന്താശോകബലാത്കൃതമ് ।
സന്താപയതി സൌമിത്രേ ക്രൂരശ്ചൈത്രവനാനിലഃ ॥ 35 ॥
അമീ മയൂരാശ്ശോഭന്തേ പ്രനൃത്യന്തസ്തതസ്തതഃ ।
സ്വൈഃ പക്ഷൈഃ പവനോദ്ധൂതൈര്ഗവാക്ഷൈഃ സ്ഫാടികൈരിവ ॥ 36 ॥
ശിഖിനീഭിഃ പരിവൃതാസ്തേ ഏതേ മദമൂര്ഛിതാഃ ।
മന്മഥാഭിപരീതസ്യ മമ മന്മഥവര്ധനാഃ ॥ 37 ॥
പശ്യ ലക്ഷ്മണ നൃത്യന്തം മയൂരമുപനൃത്യതി ।
ശിഖിനീ മന്മഥാര്തൈഷാ ഭര്താരം ഗിരിസാനുനി ॥ 38 ॥
താമേവ മന്മഥാവിഷ്ടോ മയൂരോഽപ്യുപധാവതി ।
വിതത്യ രുചിരൌ പക്ഷൌ രുതൈരുപഹസന്നിവ ॥ 39 ॥
മയൂരസ്യ വനേ നൂനം രക്ഷസാ ന ഹൃതാ പ്രിയാ ।
തസ്മാന്നൃത്യതി രമ്യേഷു വനേഷു സഹ കാന്തയാ ॥ 40 ॥
മമ ത്വയം വിനാ വാസഃ പുഷ്പമാസേ സുദുസ്സഹഃ ।
പശ്യ ലക്ഷ്മണ സംരാഗഃ തിര്യഗ്യോനിഗതേഷ്വപി ।
യദേഷാ ശിഖിനീ കാമാദ്ഭര്താരം രമതേഽന്തികേ ॥ 41 ॥
മാമപ്യേവം വിശാലാക്ഷീ ജാനകീ ജാതസമ്ഭ്രമാ ।
മദനേനാഭിവര്തേത യദി നാഽപഹൃതാ ഭവേത് ॥ 42 ॥
പശ്യ ലക്ഷ്മണ പുഷ്പാണി നിഷ്ഫലാനി ഭവന്തി മേ ।
പുഷ്പഭാരസമൃദ്ധാനാം വനാനാം ശിശിരാത്യയേ ॥ 43 ॥
രുചിരാണ്യപി പുഷ്പാണി പാദപാനാമതിശ്രിയാ ।
നിഷ്ഫലാനി മഹീം യാന്തി സമം മധുകരോത്കരൈഃ ॥ 44 ॥
നദന്തി കാമം ശകുനാ മുദിതാസ്സങ്ഘശഃ കലമ് ।
ആഹ്വയന്ത ഇവാന്യോന്യം കാമോന്മാദകരാ മമ ॥ 45 ॥
വസന്തോ യദി തത്രാപി യത്ര മേ വസതി പ്രിയാ ।
നൂനം പരവശാ സീതാ സാപി ശോചത്യഹം യഥാ ॥ 46 ॥
നൂനം ന തു വസന്തോഽതം ദേശം സ്പൃശതി യത്ര സാ ।
കഥം ഹ്യസിതപദ്മാക്ഷീ വര്തയേത്സാ മയാ വിനാ ॥ 47 ॥
അഥവാ വര്തതേ തത്ര വസന്തോ യത്ര മേ പ്രിയാ ।
കിം കരിഷ്യതി സുശ്രോണീ സാ തു നിര്ഭര്ത്സിതാ പരൈഃ ॥ 48 ॥
ശ്യാമാ പദ്മപലാശാക്ഷീ മൃദുപൂര്വാഭിഭാഷിണീ ।
നൂനം വസന്തമാസാദ്യ പരിത്യക്ഷ്യതി ജീവിതമ് ॥ 49 ॥
ദൃഢം ഹി ഹൃദയേ ബുദ്ധിര്മമ സമ്പരിവര്തതേ ।
നാലം വര്തയിതും സീതാ സാധ്വീ മദ്വിരഹം ഗതാ ॥ 50 ॥
മയി ഭാവസ്തു വൈദേഹ്യാസ്തത്ത്വതോ വിനിവേശിതഃ ।
മമാപി ഭാവസ്സീതായാം സര്വഥാ വിനിവേശിതഃ ॥ 51 ॥
ഏഷ പുഷ്പവഹോ വായുസ്സുഖസ്പര്ശോ ഹിമാവഹഃ ।
താം വിചിന്തയതഃ കാന്താം പാവകപ്രതിമോ മമ ॥ 52 ॥
സദാ സുഖമഹം മന്യേ യം പുരാ സഹ സീതയാ ।
മാരുതസ്സ വിനാ സീതാം ശോകം വര്ധയതേ മമ ॥ 53 ॥
താം വിനാ വിഹങ്ഗോ യഃ പക്ഷീ പ്രണദിതസ്തദാ ।
വായസഃ പാദപഗതഃ പ്രഹൃഷ്ടമഭിനര്ദതി ॥ 54 ॥
ഏഷ വൈ തത്ര വൈദേഹ്യാ വിഹഗഃ പ്രതിഹാരകഃ ।
പക്ഷീ മാം തു വിശാലാക്ഷ്യാസ്സമീപമുപനേഷ്യതി ॥ 55 ॥
ശൃണു ലക്ഷ്മണ സന്നാദം വനേ മദ്വിവര്ധനമ് ।
പുഷ്പിതാഗ്രേഷു വൃക്ഷേഷു ദ്വിജാനാമുപകൂജതാമ് ॥ 56 ॥
വിക്ഷിപ്താം പവനേനൈതാമസൌ തിലകമഞ്ജരീമ് ।
ഷട്പദസ്സഹസാഽഭ്യേതി മദോദ്ധൂതാമിവ പ്രിയാമ് ॥ 57 ॥
കാമിനാമയമത്യന്തമശോകശ്ശോകവര്ധനഃ ।
സ്തബകൈഃ പവനോത്ക്ഷിപ്തൈസ്തര്ജയന്നിവ മാം സ്ഥിതഃ ॥ 58 ॥
അമീ ലക്ഷ്മണ ദൃശ്യന്തേ ചൂതാഃ കുസുമശാലിനഃ ।
വിഭ്രമോത്സിക്തമനസഃ സാങ്ഗരാഗാ നരാ ഇവ ॥ 59 ॥
സൌമിത്രേ പശ്യ പമ്പായാശ്ചിത്രാസു വനരാജിഷു ।
കിന്നരാ നരശാര്ദൂല വിചരന്തി തതസ്തതഃ ॥ 60 ॥
ഇമാനി ശുഭഗന്ധീനി പശ്യ ലക്ഷ്മണ സര്വശഃ ।
നലിനാനി പ്രകാശന്തേ ജലേ തരുണസൂര്യവത് ॥ 61 ॥
ഏഷാ പ്രസന്നസലിലാ പദ്മനീലോത്പലായുതാ ।
ഹംസകാരണ്ഡവാകീര്ണാ പമ്പാ സൌഗന്ധികാന്വിതാ ॥ 62 ॥
ജലേ തരുണസൂര്യാഭൈഷ്ഷട്പദാഹതകേസരൈഃ ।
പങ്കജൈശ്ശോഭതേ പമ്പാ സമന്താദഭിസംവൃതാ ॥ 63 ॥
ചക്രവാകയുതാ നിത്യം ചിത്രപ്രസ്തവനാന്തരാ ।
മാതങ്ഗമൃഗയൂഥൈശ്ച ശോഭതേ സലിലാര്ഥിഭിഃ ॥ 64 ॥
പവനാഹതവേഗാഭിരൂര്മിഭിര്വിമലേഽമ്ഭസി ।
പങ്കജാനി വിരാജന്തേ താഡ്യമാനാനി ലക്ഷ്മണ ॥ 65 ॥
പദ്മപത്രവിശാലാക്ഷീം സതതം പങ്കജപ്രിയാമ് ।
അപശ്യതോ മേ വൈദേഹീം ജീവിതം നാഭിരോചതേ ॥ 66 ॥
അഹോ കാമസ്യ വാമത്വം യോ ഗതാമപി ദുര്ലഭാമ് ।
സ്മാരയിഷ്യതി കല്യാണീം കല്യാണതരവാദിനീമ് ॥ 67 ॥
ശക്യോ ധാരയിതും കാമോ ഭവേദഭ്യാഗതോ മയാ ।
യദി ഭൂയോ വസന്തോ മാം ന ഹന്യാത്പുഷ്പിതദ്രുമഃ ॥ 68 ॥
യാനി സ്മ രമണീയാനി തയാ സഹ ഭവന്തി മേ ।
താന്യേവാരമണീയാനി ജായന്തേ മേ തയാ വിനാ ॥ 69 ॥
പദ്മകോശപലാശാനി ദ്രഷ്ടും ദൃഷ്ടിര്ഹി മന്യതേ ।
സീതായാ നേത്രകോശാഭ്യാം സദൃശാനീതി ലക്ഷ്മണ ॥ 70 ॥
പദ്മകേസരസംസൃഷ്ടോ വൃക്ഷാന്തരവിനിസ്സൃതഃ ।
നിശ്ശ്വാസ ഇവ സീതായാ വാതി വായുര്മനോഹരഃ ॥ 71 ॥
സൌമിത്രേ പശ്യ പമ്പായാ ദക്ഷിണേ ഗിരിസാനുനി ।
പുഷ്പിതാം കര്ണികാരസ്യ യഷ്ടിം പരമശോഭനാമ് ॥ 72 ॥
അധികം ശൈലരാജോഽയം ധാതുഭിഃ സുവിഭൂഷിതഃ ।
വിചിത്രം സൃജതേ രേണും വായുവേഗവിഘട്ടിതമ് ॥ 73 ॥
ഗിരിപ്രസ്ഥാസ്തു സൌമിത്രേ സര്വതസ്സമ്പ്രപുഷ്പിതൈഃ ।
നിഷ്പത്രൈസ്സര്വതോ രമ്യൈഃ പ്രദീപ്താ ഇവ കിംശുകൈഃ ॥ 74 ॥
പമ്പാതീരരുഹാശ്ചേമേ സംസക്താ മധുഗന്ധിനഃ ।
മാലതീമല്ലികാഷണ്ഡാഃ കരവീരാശ്ച പുഷ്പിതാഃ ॥ 75 ॥
കേതക്യസ്സിന്ദുവാരാശ്ച വാസന്ത്യശ്ച സുപുഷ്പിതാഃ ।
മാധവ്യോ ഗന്ധപൂര്ണാശ്ച കുന്ദഗുല്മാശ്ച സര്വശഃ ॥ 76 ॥
ചിരിബില്വാ മധൂകാശ്ച വഞ്ജുലാ വകുലാസ്തഥാ ।
ചമ്പകാസ്തിലകാശ്ചൈവ നാഗവൃക്ഷാസ്സുപുഷ്പിതാഃ ॥ 77 ॥
നീപാശ്ച വരണാശ്ചൈവ ഖര്ജൂരാശ്ച സുപുഷ്പിതാ ।
പദ്മകാശ്ചൈവ ശോഭന്തേ നീലാശോകാശ്ച പുഷ്പിതാഃ ।
ലോധ്രാശ്ച ഗിരിപൃഷ്ഠേഷു സിംഹകേസരപിഞ്ജരാഃ ॥ 78 ॥
അങ്കോലാശ്ച കുരണ്ടാശ്ച ചൂര്ണകാഃ പാരിഭദ്രകാഃ ।
ചൂതാഃ പാടലയശ്ചൈവ കോവിദാരാശ്ച പുഷ്പിതാഃ ॥ 79 ॥
മുചുകുന്ദാര്ജുനാശ്ചൈവ ദൃശ്യന്തേ ഗിരിസാനുഷു ।
കേതകോദ്ദാലകാശ്ചൈവ ശിരീഷാഃ ശിംശുപാ ധവാഃ ॥ 80 ॥
ശാല്മല്യഃ കിംശുകാശ്ചൈവ രക്താഃ കുരവകാസ്തഥാ ॥ 81 ॥
ത്രിനിശാ നക്തമാലാശ്ച ചന്ദനാസ്സ്യന്ദനാസ്തഥാ ।
പുഷ്പിതാന്പുഷ്പിതാഗ്രാഭിര്ലതാഭിഃ പരിവേഷ്ടിതാന് ।
ദ്രുമാന്പശ്യേഹ സൌമിത്രേ പമ്പായാ രുചിരാന്ബഹൂന് ॥ 82 ॥
വാതവിക്ഷിപ്തവിടപാന്യഥാഽസന്നാന്ദ്രുമാനിമാന് ।
ലതാസ്സമനുവര്തന്തേ മത്താ ഇവ വരസ്ത്രിയഃ ॥ 83 ॥
പാദപാത്പാദപം ഗച്ഛന് ശൈലാച്ഛൈലം വനാദ്വനമ് ।
വാതി നൈകരസാസ്വാദസ്സമ്മോദിത ഇവാനിലഃ ॥ 84 ॥
കേചിത്പര്യാപ്തകുസുമാഃ പാദപാ മധുഗന്ധിനഃ ।
കേചിന്മുകുലസംവീതാഃ ശ്യാമവര്ണാ ഇവാബഭുഃ ॥ 85 ॥
ഇദം മൃഷ്ടമിദം സ്വാദു പ്രഫുല്ലമിദമിത്യപി ।
രാഗയുക്തോ മധുകരഃ കുസുമേഷ്വേവ ലീയതേ ॥ 86 ॥
നിലീയ പുനരുത്പത്യ സഹസാഽന്യത്ര ഗച്ഛതി ।
മധുലുബ്ധോ മധുകരഃ പമ്പാതീരദ്രുമേഷ്വസൌ ॥ 87 ॥
ഇയം കുസുമസങ്ഘാതൈരുപസ്തീര്ണാ സുഖാകൃതാ ।
സ്വയം നിപതിതൈര്ഭൂമിശ്ശയനപ്രസ്തരൈരിവ ॥ 88 ॥
വിവിധാ വിവിധൈഃ പുഷ്പൈസ്തൈരേവ നഗസാനുഷു ।
വികീര്ണൈ പീതരക്താഹി സൌമിത്രേ പ്രസ്തരാഃ കൃതാഃ ॥ 89 ॥
ഹിമാന്തേ പശ്യ സൌമിത്രേ വൃക്ഷാണാം പുഷ്പസമ്ഭവമ് ।
പുഷ്പമാസേ ഹി തരവസ്സങ്ഘര്ഷാദിവ പുഷ്പിതാഃ ॥ 90 ॥
ആഹ്വയന്ത ഇവാന്യോന്യം നഗാഷ്ഷട്പദനാദിതാഃ ।
കുസുമോത്തംസവിടപാശ്ശോഭന്തേ ബഹു ലക്ഷ്മണ ॥ 91 ॥
ഏഷ കാരണ്ഡവഃ പക്ഷീ വിഗാഹ്യ സലിലം ശുഭമ് ।
രമതേ കാന്തയാ സാര്ധം കാമമുദ്ദീപയന്മമ ॥ 92 ॥
മന്ദാകിന്യാസ്തു യദിദം രൂപമേവം മനോഹരമ് ।
സ്ഥാനേ ജഗതി വിഖ്യാതാ ഗുണാസ്തസ്യാ മനോരമാഃ ॥ 93 ॥
യദി ദൃശ്യേത സാ സാധ്വീ യദി ചേഹ വസേമഹി ।
സ്പൃഹയേയം ന ശക്രായ നായോധ്യായൈ രഘൂത്തമ ॥ 94 ॥
നഹ്യേവം രമണീയേഷു ശാദ്വലേഷു തയാ സഹ ।
രമതോ മേ ഭവേച്ചിന്താ ന സ്പൃഹാഽന്യേഷു വാ ഭവേത് ॥ 95 ॥
അമീ ഹി വിവിധൈഃ പുഷ്പൈസ്തരവോ രുചിരച്ഛദാഃ ।
കാനനേഽഽസ്മിന്വിനാ കാന്താം ചിന്താമുത്പാദയന്തി മേ ॥ 96 ॥
പശ്യ ശീതജലാം ചേമാം സൌമിത്രേ പുഷ്കരായുതാമ് ।
ചക്രവാകാനുചരിതാം കാരണ്ഡവ നിഷേവിതാമ് ॥ 97 ॥
പ്ലവൈഃ ക്രൌഞ്ചൈശ്ച സമ്പൂര്ണാം മഹാമൃഗനിഷേവിതാമ് ।
അധികം ശോഭതേ പമ്പാ വികൂജദ്ഭിഃര്വിഹങ്ഗമൈഃ ॥ 98 ॥
ദീപയന്തീവ മേ കാമം വിവിധാ മുദിതാ ദ്വിജാഃ ।
ശ്യാമാം ചന്ദ്രമുഖീം സ്മൃത്വാ പ്രിയാം പദ്മനിഭേക്ഷണാമ് ॥ 99 ॥
പശ്യ സാനുഷു ചിത്രേഷു മൃഗീഭിസ്സഹിതാന്മൃഗാന് ।
മാം പുനര്മൃഗശാബാക്ഷ്യാ വൈദേഹ്യാ വിരഹീകൃതമ് ॥ 100 ॥
വ്യഥയന്തീവ മേ ചിത്തം സഞ്ചരന്തസ്തതസ്തതഃ ।
അസ്മിന്സാനുനി രമ്യേ ഹി മത്തദ്വിജഗണായുതേ ।
പശ്യേയം യദി താം കാന്താം തതസ്സ്വസ്തി ഭവേന്മമ ॥ 101 ॥
ജീവേയം ഖലു സൌമിത്രേ മയാ സഹ സുമധ്യമാ ।
സേവതേ യദി വൈദേഹീ പമ്പായാഃ പവനം സുഖമ് ॥ 102 ॥
പദ്മസൌഗന്ധികവഹം ശിവം ശോകവിനാശനമ് ।
ധന്യാ ലക്ഷ്മണ സേവന്തേ പമ്പോപവനമാരുതമ് ॥ 103 ॥
ശ്യാമാ പദ്മപലാശാക്ഷീ പ്രിയാ വിരഹിതാ മയാ ।
കഥം ധാരയതി പ്രാണാന്വിവശാ ജനകാത്മജാ ॥ 104 ॥
കിന്നു വക്ഷ്യാമി രാജാനം ധര്മജ്ഞം സത്യവാദിനമ് ।
സീതായാ ജനകം പൃഷ്ടഃ കുശലം ജനസംസദി ॥ 105 ॥
യാ മാമനുഗതാ മന്ദം പിത്രാ പ്രവ്രാജിതം വനമ് ।
സീതാ സത്പഥമാസ്ഥായ ക്വ നു സാ വര്തതേ പ്രിയാ ॥ 106 ॥
തയാ വിഹീനഃ കൃപണഃ കഥം ലക്ഷ്മണ ധാരയേ ।
യാ മാമനുഗതാ രാജ്യാദ്ഭ്രഷ്ടം വിഗതചേതസമ് ॥ 107 ॥
തച്ചാര്വഞ്ചിതപദ്മാക്ഷം സുഗന്ധി ശുഭമവ്രണമ് ।
അപശ്യതോ മുഖം തസ്യാസ്സീദതീവ മനോ മമ ॥ 108 ॥
സ്മിതഹാസ്യാന്തരയുതം ഗുണവന്മധുരം ഹിതമ് ।
വൈദേഹ്യാ വാക്യമതുലം കദാ ശ്രോഷ്യാമി ലക്ഷ്മണ ॥ 109 ॥
പ്രാപ്യ ദുഖം വനേ ശ്യാമാ മാം മന്മഥവികര്ശിതമ് ।
നഷ്ടദുഃഖേവ ഹൃഷ്ടേവ സാധ്വീ സാധ്വഭ്യഭാഷത ॥ 110 ॥
കിം നു വക്ഷ്യാമി കൌസല്യാമയോധ്യായാം നൃപാത്മജ ।
ക്വ സാ സ്നുഷേതി പൃച്ഛന്തീം കഥം ചാപി തു മനസ്വിനീമ് ॥ 111 ॥
ഗച്ഛ ലക്ഷ്മണ പശ്യ ത്വം ഭരതം ഭ്രാതൃവത്സലമ് ।
ന ഹ്യഹം ജീവിതു ശക്തസ്താമൃതേ ജനകാത്മജാമ് ॥ 112 ॥
ഇതി രാമം മഹാത്മാനം വിലപന്തമനാഥവത് ।
ഉവാച ലക്ഷ്മണോ ഭ്രാതാ വചനം യുക്തമവ്യയമ് ॥ 113 ॥
സംസ്തമ്ഭ രാമ ഭദ്രം തേ മാ ശുചഃ പുരുഷോത്തമ ।
നേദൃശാനാം മതിര്മന്ദാ ഭവത്യകലുഷാത്മനാമ് ॥ 114 ॥
സ്മൃത്വാ വിയോഗജം ദുഃഖം ത്യജ സ്നേഹം പ്രിയേ ജനേ ।
അതിസ്നേഹപരിഷ്വങ്ഗാദ്വര്തിരാര്ദ്രാപി ദഹ്യതേ ॥ 115 ॥
യദി ഗച്ഛതി പാതാലം തതോഽഭ്യധികമേവ വാ ।
സര്വഥാ രാവണസ്താവന്ന ഭവിഷ്യതി രാഘവ ॥ 116 ॥
പ്രവൃത്തിര്ലഭ്യതാം താവത്തസ്യ പാപസ്യ രക്ഷസഃ ।
തതോ ഹാസ്യതി വാ സീതാം നിധനം വാ ഗമിഷ്യതി ॥ 117 ॥
യദി യാതിദിതേര്ഗര്ഭം രാവണസ്സഹ സീതയാ ।
തത്രാപ്യേനം ഹനിഷ്യാമി ന ചേദ്ദാസ്യതി മൈഥിലീമ് ॥ 118 ॥
സ്വാസ്ഥ്യം ഭദ്രം ഭജസ്വാര്യ ത്യജ്യതാം കൃപണാ മതിഃ ।
അര്ഥോ ഹി നഷ്ടകാര്യാര്ഥൈര്നായത്നേനാധിഗമ്യതേ ॥ 119 ॥
ഉത്സാഹോ ബലവാനാര്യ നാസ്ത്യുത്സാഹാത്പരം ബലമ് ।
സോത്സാഹസ്യാസ്തി ലോകേഽസ്മിന് ന കിഞ്ചിദപി ദുര്ലഭമ് ॥ 120 ॥
ഉത്സാഹവന്തഃ പുരുഷാ നാവസീദന്തി കര്മസു ।
ഉത്സാഹമാത്രമാശ്രിത്യ സീതാം പ്രതിലഭേമഹി ॥ 121 ॥
ത്യജ്യതാം കാമവൃത്തത്വം ശോകം സന്ന്യസ്യ പൃഷ്ഠതഃ ।
മഹാത്മാനം കൃതാത്മാനമാത്മാനം നാവബുധ്യസേ ॥ 122 ॥
ഏവം സമ്ബോധിതസ്തത്ര ശോകോപഹതചേതനഃ ।
ത്യജ്യ ശോകഞ്ച മോഹഞ്ച തതോ ധൈര്യമുപാഗമത് ॥ 123 ॥
സോഽഭ്യതിക്രാമദവ്യഗ്രസ്താമചിന്ത്യപരാക്രമഃ ।
രാമഃ പമ്പാം സുരുചിരാം രമ്യപാരിപ്ലവദ്രുമാമ് ॥ 124 ॥
നിരീക്ഷമാണസ്സഹസാ മഹാത്മാ സര്വം വനം നിര്ഝരകന്ദരാശ്ച ।
ഉദ്വിഗ്നചേതാസ്സഹ ലക്ഷ്മണേന വിചാര്യ ദുഃഖോപഹതഃ പ്രതസ്ഥേ ॥ 125 ॥
തം മത്തമാതങ്ഗവിലാസഗാമീ ഗച്ഛന്തമവ്യഗ്രമനാ മഹാത്മാ ।
സ ലക്ഷ്മണോ രാഘവമപ്രമത്തോ രരക്ഷ ധര്മേണ ബലേന ചൈവ ॥ 126 ॥
താവൃഷ്യമൂകസ്യ സമീപചാരീ ചരന്ദദര്ശാദ്ഭുതദര്ശനീയൌ ।
ശാഖാമൃഗാണാമധിപസ്തരസ്വീ വിതത്രസേ നൈവ ചിചേഷ്ട കിഞ്ചിത് ॥ 127 ॥
സ തൌ മഹാത്മാ ഗജമന്ദഗാമീ ശാഖാമൃഗസ്തത്ര ചരഞ്ചരന്തൌ ।
ദൃഷ്ട്വാ വിഷാദം പരമം ജഗാമ ചിന്താപരീതോ ഭയഭാരമഗ്നഃ ॥ 128 ॥
തമാശ്രമം പുണ്യസുഖം ശരണ്യം സദൈവ ശാഖാമൃഗസേവിതാന്തമ് ।
ത്രസ്താശ്ച ദൃഷ്ട്വാ ഹരയോഽഭിജഗ്മുര്മഹൌജസൌ രാഘവലക്ഷ്മണൌ തൌ ॥ 129 ॥
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയ ആദികാവ്യേ കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡേ പ്രഥമസ്സര്ഗഃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha prathamassargaḥ |
sa tāṃ puṣkariṇīṃ gatvā padmotpalajhaṣākulām |
rāmassaumitri sahito vilalāpākulendriyaḥ || 1 ||
tasya dṛṣṭvaiva tāṃ harṣādindriyāṇi cakampire |
sa kāmavaśamāpannassaumitrimidamabravīt || 2 ||
saumitre śobhate pampā vaidūryavimalodakā |
phullapadmotpalavatī śobhitā vividhairdrumaiḥ || 3 ||
saumitre paśya pampāyāḥ kānanaṃ śubhadarśanam |
yatra rājanti śailā vā drumāssaśikharā iva || 4 ||
māṃ tu śokābhisantaptaṃ mādhavaḥ pīḍayanti vai |
bharatasya ca duḥkhena vaidehyā haraṇena ca || 5 ||
śokārtasyāpi me pampā śobhate citrakānanā |
vyavakīrṇā bahuvidhaiḥ puṣpaiśśītodakā śivā || 6 ||
nalinairapi sañchannā hyatyarthaśubhadarśanā |
sarpavyālānucaritā mṛgadvijasamākulā || 7 ||
adhikaṃ pravibhātyetannīlapītaṃ tu śādvalam |
drumāṇāṃ vividhaiḥ puṣpaiḥ paristomairivārpitam || 8 ||
puṣpabhārasamṛddhāni śikharāṇi samantataḥ |
latābhiḥ puṣpitāgrābhirupagūḍhāni sarvaśaḥ || 9 ||
sukhānilo'yaṃ saumitre kālaḥ pracuramanmathaḥ |
gandhavānsurabhirmāso jātapuṣpaphaladrumaḥ || 10 ||
paśya rūpāṇi saumitre vanānāṃ puṣpaśālinām |
sṛjatāṃ puṣpavarṣāṇi toyaṃ toyamucāmiva || 11 ||
prastareṣu ca ramyeṣu vividhāḥ kānanadrumāḥ |
vāyuvegapracalitāḥ puṣpairavakiranti gām || 12 ||
patitaiḥ patamānaiśca pādapasthaiśca mārutaḥ |
kusumaiḥ paśya saumitre krīḍanniva samantataḥ || 13 ||
vikṣipanvividhāśśākhā nagānāṃ kusumotkacāḥ |
mārutaścalitasthānaiṣṣaṭpadairanugīyate || 14 ||
mattakokilasannādairnartayanniva pādapān |
śailakandaraniṣkrāntaḥ pragīta iva cānilaḥ || 15 ||
tena vikṣipatā'tyarthaṃ pavanena samantataḥ |
amī saṃsaktaśākhāgrā grathitā iva pādapāḥ || 16 ||
sa eṣa sukhasaṃsparśo vāti candanaśītalaḥ |
gandhamabhyavahanpuṇyaṃ śramāpanayano'nilaḥ || 17 ||
amī pavanavikṣiptā vinadantīva pādapāḥ |
ṣaṭpadairanukūjanto vaneṣu madhugandhiṣu || 18 ||
giriprastheṣu ramyeṣu puṣpavadbhirmanoramaiḥ |
saṃsaktaśikharāśśailā virājante mahādrumaiḥ || 19 ||
puṣpasañchannaśikharā mārutotkṣepacañcalāḥ |
amī madhukarottaṃsāḥ pragītā iva pādapāḥ || 20 ||
supuṣpitāṃstu paśyemānkarṇikārāntsamantataḥ |
hāṭakapratisañchannānnarānpītāmbarāniva || 21 ||
ayaṃ vasantassaumitre nānāvihaganāditaḥ |
sītayā viprahīnasya śokasandīpano mama || 22 ||
māṃ hi śokasamākrāntaṃ santāpayati manmathaḥ |
hṛṣṭaḥ pravadamānaśca mamāhvayati kokilaḥ || 23 ||
eṣa dātyūhako hṛṣṭo ramye māṃ vananirjhare |
praṇadanmanmathāviṣṭaṃ śocayiṣyati lakṣmaṇa || 24 ||
śrutvaitasya purā śabdamāśramasthā mama priyā |
māmāhūya pramuditāḥ paramaṃ pratyanandata || 25 ||
evaṃ vicitrāḥ patagā nānārāvavirāviṇaḥ |
vṛkṣagulmalatāḥ paśya sampatanti samantataḥ || 26 ||
vimiśrā vihagāḥ pumbhirātmavyūhābhinanditāḥ |
bhṛṅgarājapramuditāssaumitre madhurasvanāḥ || 27 ||
dātyūharativikrandaiḥ puṃskokilarutairapi |
svananti pādapāśceme mamānaṅgapradīpanāḥ || 28 ||
aśokastabakāṅgāraṣṣaṭpadasvananiḥsvanaḥ |
māṃ hi pallavatāmrārcirvasantāgniḥ pradhakṣyati || 29 ||
na hi tāṃ sūkṣmapakṣmākṣīṃ sukeśīṃ mṛdubhāṣiṇīm |
apaśyato me saumitre jīvite'sti prayojanam || 30 ||
ayaṃ hi dayitastasyāḥ kālo rucirakānanaḥ |
kokilākulasīmānto dayitāyā mamānagha || 31 ||
manmathā'yāsasambhūto vasantaguṇavardhitaḥ |
ayaṃ māṃ dhakṣyati kṣipraṃ śokāgnirnacirādiva || 32 ||
apaśyatastāṃ dayitāṃ paśyato ruciradrumān |
mamāyamātmaprabhavo bhūyastvamupayāsyati || 33 ||
adṛśyamānā vaidehī śokaṃ vardhayate mama |
dṛśyamāno vasantaśca svedasaṃsargadūṣakaḥ || 34 ||
māṃ hyadya mṛgaśābākṣī cintāśokabalātkṛtam |
santāpayati saumitre krūraścaitravanānilaḥ || 35 ||
amī mayūrāśśobhante pranṛtyantastatastataḥ |
svaiḥ pakṣaiḥ pavanoddhūtairgavākṣaiḥ sphāṭikairiva || 36 ||
śikhinībhiḥ parivṛtāste ete madamūrchitāḥ |
manmathābhiparītasya mama manmathavardhanāḥ || 37 ||
paśya lakṣmaṇa nṛtyantaṃ mayūramupanṛtyati |
śikhinī manmathārtaiṣā bhartāraṃ girisānuni || 38 ||
tāmeva manmathāviṣṭo mayūro'pyupadhāvati |
vitatya rucirau pakṣau rutairupahasanniva || 39 ||
mayūrasya vane nūnaṃ rakṣasā na hṛtā priyā |
tasmānnṛtyati ramyeṣu vaneṣu saha kāntayā || 40 ||
mama tvayaṃ vinā vāsaḥ puṣpamāse sudussahaḥ |
paśya lakṣmaṇa saṃrāgaḥ tiryagyonigateṣvapi |
yadeṣā śikhinī kāmādbhartāraṃ ramate'ntike || 41 ||
māmapyevaṃ viśālākṣī jānakī jātasambhramā |
madanenābhivarteta yadi nā'pahṛtā bhavet || 42 ||
paśya lakṣmaṇa puṣpāṇi niṣphalāni bhavanti me |
puṣpabhārasamṛddhānāṃ vanānāṃ śiśirātyaye || 43 ||
rucirāṇyapi puṣpāṇi pādapānāmatiśriyā |
niṣphalāni mahīṃ yānti samaṃ madhukarotkaraiḥ || 44 ||
nadanti kāmaṃ śakunā muditāssaṅghaśaḥ kalam |
āhvayanta ivānyonyaṃ kāmonmādakarā mama || 45 ||
vasanto yadi tatrāpi yatra me vasati priyā |
nūnaṃ paravaśā sītā sāpi śocatyahaṃ yathā || 46 ||
nūnaṃ na tu vasanto'taṃ deśaṃ spṛśati yatra sā |
kathaṃ hyasitapadmākṣī vartayetsā mayā vinā || 47 ||
athavā vartate tatra vasanto yatra me priyā |
kiṃ kariṣyati suśroṇī sā tu nirbhartsitā paraiḥ || 48 ||
śyāmā padmapalāśākṣī mṛdupūrvābhibhāṣiṇī |
nūnaṃ vasantamāsādya parityakṣyati jīvitam || 49 ||
dṛḍhaṃ hi hṛdaye buddhirmama samparivartate |
nālaṃ vartayituṃ sītā sādhvī madvirahaṃ gatā || 50 ||
mayi bhāvastu vaidehyāstattvato viniveśitaḥ |
mamāpi bhāvassītāyāṃ sarvathā viniveśitaḥ || 51 ||
eṣa puṣpavaho vāyussukhasparśo himāvahaḥ |
tāṃ vicintayataḥ kāntāṃ pāvakapratimo mama || 52 ||
sadā sukhamahaṃ manye yaṃ purā saha sītayā |
mārutassa vinā sītāṃ śokaṃ vardhayate mama || 53 ||
tāṃ vinā vihaṅgo yaḥ pakṣī praṇaditastadā |
vāyasaḥ pādapagataḥ prahṛṣṭamabhinardati || 54 ||
eṣa vai tatra vaidehyā vihagaḥ pratihārakaḥ |
pakṣī māṃ tu viśālākṣyāssamīpamupaneṣyati || 55 ||
śṛṇu lakṣmaṇa sannādaṃ vane madvivardhanam |
puṣpitāgreṣu vṛkṣeṣu dvijānāmupakūjatām || 56 ||
vikṣiptāṃ pavanenaitāmasau tilakamañjarīm |
ṣaṭpadassahasā'bhyeti madoddhūtāmiva priyām || 57 ||
kāmināmayamatyantamaśokaśśokavardhanaḥ |
stabakaiḥ pavanotkṣiptaistarjayanniva māṃ sthitaḥ || 58 ||
amī lakṣmaṇa dṛśyante cūtāḥ kusumaśālinaḥ |
vibhramotsiktamanasaḥ sāṅgarāgā narā iva || 59 ||
saumitre paśya pampāyāścitrāsu vanarājiṣu |
kinnarā naraśārdūla vicaranti tatastataḥ || 60 ||
imāni śubhagandhīni paśya lakṣmaṇa sarvaśaḥ |
nalināni prakāśante jale taruṇasūryavat || 61 ||
eṣā prasannasalilā padmanīlotpalāyutā |
haṃsakāraṇḍavākīrṇā pampā saugandhikānvitā || 62 ||
jale taruṇasūryābhaiṣṣaṭpadāhatakesaraiḥ |
paṅkajaiśśobhate pampā samantādabhisaṃvṛtā || 63 ||
cakravākayutā nityaṃ citraprastavanāntarā |
mātaṅgamṛgayūthaiśca śobhate salilārthibhiḥ || 64 ||
pavanāhatavegābhirūrmibhirvimale'mbhasi |
paṅkajāni virājante tāḍyamānāni lakṣmaṇa || 65 ||
padmapatraviśālākṣīṃ satataṃ paṅkajapriyām |
apaśyato me vaidehīṃ jīvitaṃ nābhirocate || 66 ||
aho kāmasya vāmatvaṃ yo gatāmapi durlabhām |
smārayiṣyati kalyāṇīṃ kalyāṇataravādinīm || 67 ||
śakyo dhārayituṃ kāmo bhavedabhyāgato mayā |
yadi bhūyo vasanto māṃ na hanyātpuṣpitadrumaḥ || 68 ||
yāni sma ramaṇīyāni tayā saha bhavanti me |
tānyevāramaṇīyāni jāyante me tayā vinā || 69 ||
padmakośapalāśāni draṣṭuṃ dṛṣṭirhi manyate |
sītāyā netrakośābhyāṃ sadṛśānīti lakṣmaṇa || 70 ||
padmakesarasaṃsṛṣṭo vṛkṣāntaravinissṛtaḥ |
niśśvāsa iva sītāyā vāti vāyurmanoharaḥ || 71 ||
saumitre paśya pampāyā dakṣiṇe girisānuni |
puṣpitāṃ karṇikārasya yaṣṭiṃ paramaśobhanām || 72 ||
adhikaṃ śailarājo'yaṃ dhātubhiḥ suvibhūṣitaḥ |
vicitraṃ sṛjate reṇuṃ vāyuvegavighaṭṭitam || 73 ||
giriprasthāstu saumitre sarvatassamprapuṣpitaiḥ |
niṣpatraissarvato ramyaiḥ pradīptā iva kiṃśukaiḥ || 74 ||
pampātīraruhāśceme saṃsaktā madhugandhinaḥ |
mālatīmallikāṣaṇḍāḥ karavīrāśca puṣpitāḥ || 75 ||
ketakyassinduvārāśca vāsantyaśca supuṣpitāḥ |
mādhavyo gandhapūrṇāśca kundagulmāśca sarvaśaḥ || 76 ||
ciribilvā madhūkāśca vañjulā vakulāstathā |
campakāstilakāścaiva nāgavṛkṣāssupuṣpitāḥ || 77 ||
nīpāśca varaṇāścaiva kharjūrāśca supuṣpitā |
padmakāścaiva śobhante nīlāśokāśca puṣpitāḥ |
lodhrāśca giripṛṣṭheṣu siṃhakesarapiñjarāḥ || 78 ||
aṅkolāśca kuraṇṭāśca cūrṇakāḥ pāribhadrakāḥ |
cūtāḥ pāṭalayaścaiva kovidārāśca puṣpitāḥ || 79 ||
mucukundārjunāścaiva dṛśyante girisānuṣu |
ketakoddālakāścaiva śirīṣāḥ śiṃśupā dhavāḥ || 80 ||
śālmalyaḥ kiṃśukāścaiva raktāḥ kuravakāstathā || 81 ||
triniśā naktamālāśca candanāssyandanāstathā |
puṣpitānpuṣpitāgrābhirlatābhiḥ pariveṣṭitān |
drumānpaśyeha saumitre pampāyā rucirānbahūn || 82 ||
vātavikṣiptaviṭapānyathā'sannāndrumānimān |
latāssamanuvartante mattā iva varastriyaḥ || 83 ||
pādapātpādapaṃ gacchan śailācchailaṃ vanādvanam |
vāti naikarasāsvādassammodita ivānilaḥ || 84 ||
kecitparyāptakusumāḥ pādapā madhugandhinaḥ |
kecinmukulasaṃvītāḥ śyāmavarṇā ivābabhuḥ || 85 ||
idaṃ mṛṣṭamidaṃ svādu praphullamidamityapi |
rāgayukto madhukaraḥ kusumeṣveva līyate || 86 ||
nilīya punarutpatya sahasā'nyatra gacchati |
madhulubdho madhukaraḥ pampātīradrumeṣvasau || 87 ||
iyaṃ kusumasaṅghātairupastīrṇā sukhākṛtā |
svayaṃ nipatitairbhūmiśśayanaprastarairiva || 88 ||
vividhā vividhaiḥ puṣpaistaireva nagasānuṣu |
vikīrṇai pītaraktāhi saumitre prastarāḥ kṛtāḥ || 89 ||
himānte paśya saumitre vṛkṣāṇāṃ puṣpasambhavam |
puṣpamāse hi taravassaṅgharṣādiva puṣpitāḥ || 90 ||
āhvayanta ivānyonyaṃ nagāṣṣaṭpadanāditāḥ |
kusumottaṃsaviṭapāśśobhante bahu lakṣmaṇa || 91 ||
eṣa kāraṇḍavaḥ pakṣī vigāhya salilaṃ śubham |
ramate kāntayā sārdhaṃ kāmamuddīpayanmama || 92 ||
mandākinyāstu yadidaṃ rūpamevaṃ manoharam |
sthāne jagati vikhyātā guṇāstasyā manoramāḥ || 93 ||
yadi dṛśyeta sā sādhvī yadi ceha vasemahi |
spṛhayeyaṃ na śakrāya nāyodhyāyai raghūttama || 94 ||
nahyevaṃ ramaṇīyeṣu śādvaleṣu tayā saha |
ramato me bhaveccintā na spṛhā'nyeṣu vā bhavet || 95 ||
amī hi vividhaiḥ puṣpaistaravo ruciracchadāḥ |
kānane''sminvinā kāntāṃ cintāmutpādayanti me || 96 ||
paśya śītajalāṃ cemāṃ saumitre puṣkarāyutām |
cakravākānucaritāṃ kāraṇḍava niṣevitām || 97 ||
plavaiḥ krauñcaiśca sampūrṇāṃ mahāmṛganiṣevitām |
adhikaṃ śobhate pampā vikūjadbhiḥrvihaṅgamaiḥ || 98 ||
dīpayantīva me kāmaṃ vividhā muditā dvijāḥ |
śyāmāṃ candramukhīṃ smṛtvā priyāṃ padmanibhekṣaṇām || 99 ||
paśya sānuṣu citreṣu mṛgībhissahitānmṛgān |
māṃ punarmṛgaśābākṣyā vaidehyā virahīkṛtam || 100 ||
vyathayantīva me cittaṃ sañcarantastatastataḥ |
asminsānuni ramye hi mattadvijagaṇāyute |
paśyeyaṃ yadi tāṃ kāntāṃ tatassvasti bhavenmama || 101 ||
jīveyaṃ khalu saumitre mayā saha sumadhyamā |
sevate yadi vaidehī pampāyāḥ pavanaṃ sukham || 102 ||
padmasaugandhikavahaṃ śivaṃ śokavināśanam |
dhanyā lakṣmaṇa sevante pampopavanamārutam || 103 ||
śyāmā padmapalāśākṣī priyā virahitā mayā |
kathaṃ dhārayati prāṇānvivaśā janakātmajā || 104 ||
kinnu vakṣyāmi rājānaṃ dharmajñaṃ satyavādinam |
sītāyā janakaṃ pṛṣṭaḥ kuśalaṃ janasaṃsadi || 105 ||
yā māmanugatā mandaṃ pitrā pravrājitaṃ vanam |
sītā satpathamāsthāya kva nu sā vartate priyā || 106 ||
tayā vihīnaḥ kṛpaṇaḥ kathaṃ lakṣmaṇa dhāraye |
yā māmanugatā rājyādbhraṣṭaṃ vigatacetasam || 107 ||
taccārvañcitapadmākṣaṃ sugandhi śubhamavraṇam |
apaśyato mukhaṃ tasyāssīdatīva mano mama || 108 ||
smitahāsyāntarayutaṃ guṇavanmadhuraṃ hitam |
vaidehyā vākyamatulaṃ kadā śroṣyāmi lakṣmaṇa || 109 ||
prāpya dukhaṃ vane śyāmā māṃ manmathavikarśitam |
naṣṭaduḥkheva hṛṣṭeva sādhvī sādhvabhyabhāṣata || 110 ||
kiṃ nu vakṣyāmi kausalyāmayodhyāyāṃ nṛpātmaja |
kva sā snuṣeti pṛcchantīṃ kathaṃ cāpi tu manasvinīm || 111 ||
gaccha lakṣmaṇa paśya tvaṃ bharataṃ bhrātṛvatsalam |
na hyahaṃ jīvitu śaktastāmṛte janakātmajām || 112 ||
iti rāmaṃ mahātmānaṃ vilapantamanāthavat |
uvāca lakṣmaṇo bhrātā vacanaṃ yuktamavyayam || 113 ||
saṃstambha rāma bhadraṃ te mā śucaḥ puruṣottama |
nedṛśānāṃ matirmandā bhavatyakaluṣātmanām || 114 ||
smṛtvā viyogajaṃ duḥkhaṃ tyaja snehaṃ priye jane |
atisnehapariṣvaṅgādvartirārdrāpi dahyate || 115 ||
yadi gacchati pātālaṃ tato'bhyadhikameva vā |
sarvathā rāvaṇastāvanna bhaviṣyati rāghava || 116 ||
pravṛttirlabhyatāṃ tāvattasya pāpasya rakṣasaḥ |
tato hāsyati vā sītāṃ nidhanaṃ vā gamiṣyati || 117 ||
yadi yātiditergarbhaṃ rāvaṇassaha sītayā |
tatrāpyenaṃ haniṣyāmi na ceddāsyati maithilīm || 118 ||
svāsthyaṃ bhadraṃ bhajasvārya tyajyatāṃ kṛpaṇā matiḥ |
artho hi naṣṭakāryārthairnāyatnenādhigamyate || 119 ||
utsāho balavānārya nāstyutsāhātparaṃ balam |
sotsāhasyāsti loke'smin na kiñcidapi durlabham || 120 ||
utsāhavantaḥ puruṣā nāvasīdanti karmasu |
utsāhamātramāśritya sītāṃ pratilabhemahi || 121 ||
tyajyatāṃ kāmavṛttatvaṃ śokaṃ sannyasya pṛṣṭhataḥ |
mahātmānaṃ kṛtātmānamātmānaṃ nāvabudhyase || 122 ||
evaṃ sambodhitastatra śokopahatacetanaḥ |
tyajya śokañca mohañca tato dhairyamupāgamat || 123 ||
so'bhyatikrāmadavyagrastāmacintyaparākramaḥ |
rāmaḥ pampāṃ surucirāṃ ramyapāriplavadrumām || 124 ||
nirīkṣamāṇassahasā mahātmā sarvaṃ vanaṃ nirjharakandarāśca |
udvignacetāssaha lakṣmaṇena vicārya duḥkhopahataḥ pratasthe || 125 ||
taṃ mattamātaṅgavilāsagāmī gacchantamavyagramanā mahātmā |
sa lakṣmaṇo rāghavamapramatto rarakṣa dharmeṇa balena caiva || 126 ||
tāvṛṣyamūkasya samīpacārī carandadarśādbhutadarśanīyau |
śākhāmṛgāṇāmadhipastarasvī vitatrase naiva ciceṣṭa kiñcit || 127 ||
sa tau mahātmā gajamandagāmī śākhāmṛgastatra carañcarantau |
dṛṣṭvā viṣādaṃ paramaṃ jagāma cintāparīto bhayabhāramagnaḥ || 128 ||
tamāśramaṃ puṇyasukhaṃ śaraṇyaṃ sadaiva śākhāmṛgasevitāntam |
trastāśca dṛṣṭvā harayo'bhijagmurmahaujasau rāghavalakṣmaṇau tau || 129 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe prathamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।
अथ प्रथमस्सर्गः ।
स तां पुष्करिणीं गत्वा पद्मोत्पलझषाकुलाम् ।
रामस्सौमित्रि सहितो विललापाकुलेन्द्रियः ॥ 1 ॥
तस्य दृष्ट्वैव तां हर्षादिन्द्रियाणि चकम्पिरे ।
स कामवशमापन्नस्सौमित्रिमिदमब्रवीत् ॥ 2 ॥
सौमित्रे शोभते पम्पा वैदूर्यविमलोदका ।
फुल्लपद्मोत्पलवती शोभिता विविधैर्द्रुमैः ॥ 3 ॥
सौमित्रे पश्य पम्पायाः काननं शुभदर्शनम् ।
यत्र राजन्ति शैला वा द्रुमास्सशिखरा इव ॥ 4 ॥
मां तु शोकाभिसन्तप्तं माधवः पीडयन्ति वै ।
भरतस्य च दुःखेन वैदेह्या हरणेन च ॥ 5 ॥
शोकार्तस्यापि मे पम्पा शोभते चित्रकानना ।
व्यवकीर्णा बहुविधैः पुष्पैश्शीतोदका शिवा ॥ 6 ॥
नलिनैरपि सञ्छन्ना ह्यत्यर्थशुभदर्शना ।
सर्पव्यालानुचरिता मृगद्विजसमाकुला ॥ 7 ॥
अधिकं प्रविभात्येतन्नीलपीतं तु शाद्वलम् ।
द्रुमाणां विविधैः पुष्पैः परिस्तोमैरिवार्पितम् ॥ 8 ॥
पुष्पभारसमृद्धानि शिखराणि समन्ततः ।
लताभिः पुष्पिताग्राभिरुपगूढानि सर्वशः ॥ 9 ॥
सुखानिलोऽयं सौमित्रे कालः प्रचुरमन्मथः ।
गन्धवान्सुरभिर्मासो जातपुष्पफलद्रुमः ॥ 10 ॥
पश्य रूपाणि सौमित्रे वनानां पुष्पशालिनाम् ।
सृजतां पुष्पवर्षाणि तोयं तोयमुचामिव ॥ 11 ॥
प्रस्तरेषु च रम्येषु विविधाः काननद्रुमाः ।
वायुवेगप्रचलिताः पुष्पैरवकिरन्ति गाम् ॥ 12 ॥
पतितैः पतमानैश्च पादपस्थैश्च मारुतः ।
कुसुमैः पश्य सौमित्रे क्रीडन्निव समन्ततः ॥ 13 ॥
विक्षिपन्विविधाश्शाखा नगानां कुसुमोत्कचाः ।
मारुतश्चलितस्थानैष्षट्पदैरनुगीयते ॥ 14 ॥
मत्तकोकिलसन्नादैर्नर्तयन्निव पादपान् ।
शैलकन्दरनिष्क्रान्तः प्रगीत इव चानिलः ॥ 15 ॥
तेन विक्षिपताऽत्यर्थं पवनेन समन्ततः ।
अमी संसक्तशाखाग्रा ग्रथिता इव पादपाः ॥ 16 ॥
स एष सुखसंस्पर्शो वाति चन्दनशीतलः ।
गन्धमभ्यवहन्पुण्यं श्रमापनयनोऽनिलः ॥ 17 ॥
अमी पवनविक्षिप्ता विनदन्तीव पादपाः ।
षट्पदैरनुकूजन्तो वनेषु मधुगन्धिषु ॥ 18 ॥
गिरिप्रस्थेषु रम्येषु पुष्पवद्भिर्मनोरमैः ।
संसक्तशिखराश्शैला विराजन्ते महाद्रुमैः ॥ 19 ॥
पुष्पसञ्छन्नशिखरा मारुतोत्क्षेपचञ्चलाः ।
अमी मधुकरोत्तंसाः प्रगीता इव पादपाः ॥ 20 ॥
सुपुष्पितांस्तु पश्येमान्कर्णिकारान्त्समन्ततः ।
हाटकप्रतिसञ्छन्नान्नरान्पीताम्बरानिव ॥ 21 ॥
अयं वसन्तस्सौमित्रे नानाविहगनादितः ।
सीतया विप्रहीनस्य शोकसन्दीपनो मम ॥ 22 ॥
मां हि शोकसमाक्रान्तं सन्तापयति मन्मथः ।
हृष्टः प्रवदमानश्च ममाह्वयति कोकिलः ॥ 23 ॥
एष दात्यूहको हृष्टो रम्ये मां वननिर्झरे ।
प्रणदन्मन्मथाविष्टं शोचयिष्यति लक्ष्मण ॥ 24 ॥
श्रुत्वैतस्य पुरा शब्दमाश्रमस्था मम प्रिया ।
मामाहूय प्रमुदिताः परमं प्रत्यनन्दत ॥ 25 ॥
एवं विचित्राः पतगा नानारावविराविणः ।
वृक्षगुल्मलताः पश्य सम्पतन्ति समन्ततः ॥ 26 ॥
विमिश्रा विहगाः पुम्भिरात्मव्यूहाभिनन्दिताः ।
भृङ्गराजप्रमुदितास्सौमित्रे मधुरस्वनाः ॥ 27 ॥
दात्यूहरतिविक्रन्दैः पुंस्कोकिलरुतैरपि ।
स्वनन्ति पादपाश्चेमे ममानङ्गप्रदीपनाः ॥ 28 ॥
अशोकस्तबकाङ्गारष्षट्पदस्वननिःस्वनः ।
मां हि पल्लवताम्रार्चिर्वसन्ताग्निः प्रधक्ष्यति ॥ 29 ॥
न हि तां सूक्ष्मपक्ष्माक्षीं सुकेशीं मृदुभाषिणीम् ।
अपश्यतो मे सौमित्रे जीवितेऽस्ति प्रयोजनम् ॥ 30 ॥
अयं हि दयितस्तस्याः कालो रुचिरकाननः ।
कोकिलाकुलसीमान्तो दयिताया ममानघ ॥ 31 ॥
मन्मथाऽयाससम्भूतो वसन्तगुणवर्धितः ।
अयं मां धक्ष्यति क्षिप्रं शोकाग्निर्नचिरादिव ॥ 32 ॥
अपश्यतस्तां दयितां पश्यतो रुचिरद्रुमान् ।
ममायमात्मप्रभवो भूयस्त्वमुपयास्यति ॥ 33 ॥
अदृश्यमाना वैदेही शोकं वर्धयते मम ।
दृश्यमानो वसन्तश्च स्वेदसंसर्गदूषकः ॥ 34 ॥
मां ह्यद्य मृगशाबाक्षी चिन्ताशोकबलात्कृतम् ।
सन्तापयति सौमित्रे क्रूरश्चैत्रवनानिलः ॥ 35 ॥
अमी मयूराश्शोभन्ते प्रनृत्यन्तस्ततस्ततः ।
स्वैः पक्षैः पवनोद्धूतैर्गवाक्षैः स्फाटिकैरिव ॥ 36 ॥
शिखिनीभिः परिवृतास्ते एते मदमूर्छिताः ।
मन्मथाभिपरीतस्य मम मन्मथवर्धनाः ॥ 37 ॥
पश्य लक्ष्मण नृत्यन्तं मयूरमुपनृत्यति ।
शिखिनी मन्मथार्तैषा भर्तारं गिरिसानुनि ॥ 38 ॥
तामेव मन्मथाविष्टो मयूरोऽप्युपधावति ।
वितत्य रुचिरौ पक्षौ रुतैरुपहसन्निव ॥ 39 ॥
मयूरस्य वने नूनं रक्षसा न हृता प्रिया ।
तस्मान्नृत्यति रम्येषु वनेषु सह कान्तया ॥ 40 ॥
मम त्वयं विना वासः पुष्पमासे सुदुस्सहः ।
पश्य लक्ष्मण संरागः तिर्यग्योनिगतेष्वपि ।
यदेषा शिखिनी कामाद्भर्तारं रमतेऽन्तिके ॥ 41 ॥
मामप्येवं विशालाक्षी जानकी जातसम्भ्रमा ।
मदनेनाभिवर्तेत यदि नाऽपहृता भवेत् ॥ 42 ॥
पश्य लक्ष्मण पुष्पाणि निष्फलानि भवन्ति मे ।
पुष्पभारसमृद्धानां वनानां शिशिरात्यये ॥ 43 ॥
रुचिराण्यपि पुष्पाणि पादपानामतिश्रिया ।
निष्फलानि महीं यान्ति समं मधुकरोत्करैः ॥ 44 ॥
नदन्ति कामं शकुना मुदितास्सङ्घशः कलम् ।
आह्वयन्त इवान्योन्यं कामोन्मादकरा मम ॥ 45 ॥
वसन्तो यदि तत्रापि यत्र मे वसति प्रिया ।
नूनं परवशा सीता सापि शोचत्यहं यथा ॥ 46 ॥
नूनं न तु वसन्तोऽतं देशं स्पृशति यत्र सा ।
कथं ह्यसितपद्माक्षी वर्तयेत्सा मया विना ॥ 47 ॥
अथवा वर्तते तत्र वसन्तो यत्र मे प्रिया ।
किं करिष्यति सुश्रोणी सा तु निर्भर्त्सिता परैः ॥ 48 ॥
श्यामा पद्मपलाशाक्षी मृदुपूर्वाभिभाषिणी ।
नूनं वसन्तमासाद्य परित्यक्ष्यति जीवितम् ॥ 49 ॥
दृढं हि हृदये बुद्धिर्मम सम्परिवर्तते ।
नालं वर्तयितुं सीता साध्वी मद्विरहं गता ॥ 50 ॥
मयि भावस्तु वैदेह्यास्तत्त्वतो विनिवेशितः ।
ममापि भावस्सीतायां सर्वथा विनिवेशितः ॥ 51 ॥
एष पुष्पवहो वायुस्सुखस्पर्शो हिमावहः ।
तां विचिन्तयतः कान्तां पावकप्रतिमो मम ॥ 52 ॥
सदा सुखमहं मन्ये यं पुरा सह सीतया ।
मारुतस्स विना सीतां शोकं वर्धयते मम ॥ 53 ॥
तां विना विहङ्गो यः पक्षी प्रणदितस्तदा ।
वायसः पादपगतः प्रहृष्टमभिनर्दति ॥ 54 ॥
एष वै तत्र वैदेह्या विहगः प्रतिहारकः ।
पक्षी मां तु विशालाक्ष्यास्समीपमुपनेष्यति ॥ 55 ॥
शृणु लक्ष्मण सन्नादं वने मद्विवर्धनम् ।
पुष्पिताग्रेषु वृक्षेषु द्विजानामुपकूजताम् ॥ 56 ॥
विक्षिप्तां पवनेनैतामसौ तिलकमञ्जरीम् ।
षट्पदस्सहसाऽभ्येति मदोद्धूतामिव प्रियाम् ॥ 57 ॥
कामिनामयमत्यन्तमशोकश्शोकवर्धनः ।
स्तबकैः पवनोत्क्षिप्तैस्तर्जयन्निव मां स्थितः ॥ 58 ॥
अमी लक्ष्मण दृश्यन्ते चूताः कुसुमशालिनः ।
विभ्रमोत्सिक्तमनसः साङ्गरागा नरा इव ॥ 59 ॥
सौमित्रे पश्य पम्पायाश्चित्रासु वनराजिषु ।
किन्नरा नरशार्दूल विचरन्ति ततस्ततः ॥ 60 ॥
इमानि शुभगन्धीनि पश्य लक्ष्मण सर्वशः ।
नलिनानि प्रकाशन्ते जले तरुणसूर्यवत् ॥ 61 ॥
एषा प्रसन्नसलिला पद्मनीलोत्पलायुता ।
हंसकारण्डवाकीर्णा पम्पा सौगन्धिकान्विता ॥ 62 ॥
जले तरुणसूर्याभैष्षट्पदाहतकेसरैः ।
पङ्कजैश्शोभते पम्पा समन्तादभिसंवृता ॥ 63 ॥
चक्रवाकयुता नित्यं चित्रप्रस्तवनान्तरा ।
मातङ्गमृगयूथैश्च शोभते सलिलार्थिभिः ॥ 64 ॥
पवनाहतवेगाभिरूर्मिभिर्विमलेऽम्भसि ।
पङ्कजानि विराजन्ते ताड्यमानानि लक्ष्मण ॥ 65 ॥
पद्मपत्रविशालाक्षीं सततं पङ्कजप्रियाम् ।
अपश्यतो मे वैदेहीं जीवितं नाभिरोचते ॥ 66 ॥
अहो कामस्य वामत्वं यो गतामपि दुर्लभाम् ।
स्मारयिष्यति कल्याणीं कल्याणतरवादिनीम् ॥ 67 ॥
शक्यो धारयितुं कामो भवेदभ्यागतो मया ।
यदि भूयो वसन्तो मां न हन्यात्पुष्पितद्रुमः ॥ 68 ॥
यानि स्म रमणीयानि तया सह भवन्ति मे ।
तान्येवारमणीयानि जायन्ते मे तया विना ॥ 69 ॥
पद्मकोशपलाशानि द्रष्टुं दृष्टिर्हि मन्यते ।
सीताया नेत्रकोशाभ्यां सदृशानीति लक्ष्मण ॥ 70 ॥
पद्मकेसरसंसृष्टो वृक्षान्तरविनिस्सृतः ।
निश्श्वास इव सीताया वाति वायुर्मनोहरः ॥ 71 ॥
सौमित्रे पश्य पम्पाया दक्षिणे गिरिसानुनि ।
पुष्पितां कर्णिकारस्य यष्टिं परमशोभनाम् ॥ 72 ॥
अधिकं शैलराजोऽयं धातुभिः सुविभूषितः ।
विचित्रं सृजते रेणुं वायुवेगविघट्टितम् ॥ 73 ॥
गिरिप्रस्थास्तु सौमित्रे सर्वतस्सम्प्रपुष्पितैः ।
निष्पत्रैस्सर्वतो रम्यैः प्रदीप्ता इव किंशुकैः ॥ 74 ॥
पम्पातीररुहाश्चेमे संसक्ता मधुगन्धिनः ।
मालतीमल्लिकाषण्डाः करवीराश्च पुष्पिताः ॥ 75 ॥
केतक्यस्सिन्दुवाराश्च वासन्त्यश्च सुपुष्पिताः ।
माधव्यो गन्धपूर्णाश्च कुन्दगुल्माश्च सर्वशः ॥ 76 ॥
चिरिबिल्वा मधूकाश्च वञ्जुला वकुलास्तथा ।
चम्पकास्तिलकाश्चैव नागवृक्षास्सुपुष्पिताः ॥ 77 ॥
नीपाश्च वरणाश्चैव खर्जूराश्च सुपुष्पिता ।
पद्मकाश्चैव शोभन्ते नीलाशोकाश्च पुष्पिताः ।
लोध्राश्च गिरिपृष्ठेषु सिंहकेसरपिञ्जराः ॥ 78 ॥
अङ्कोलाश्च कुरण्टाश्च चूर्णकाः पारिभद्रकाः ।
चूताः पाटलयश्चैव कोविदाराश्च पुष्पिताः ॥ 79 ॥
मुचुकुन्दार्जुनाश्चैव दृश्यन्ते गिरिसानुषु ।
केतकोद्दालकाश्चैव शिरीषाः शिंशुपा धवाः ॥ 80 ॥
शाल्मल्यः किंशुकाश्चैव रक्ताः कुरवकास्तथा ॥ 81 ॥
त्रिनिशा नक्तमालाश्च चन्दनास्स्यन्दनास्तथा ।
पुष्पितान्पुष्पिताग्राभिर्लताभिः परिवेष्टितान् ।
द्रुमान्पश्येह सौमित्रे पम्पाया रुचिरान्बहून् ॥ 82 ॥
वातविक्षिप्तविटपान्यथाऽसन्नान्द्रुमानिमान् ।
लतास्समनुवर्तन्ते मत्ता इव वरस्त्रियः ॥ 83 ॥
पादपात्पादपं गच्छन् शैलाच्छैलं वनाद्वनम् ।
वाति नैकरसास्वादस्सम्मोदित इवानिलः ॥ 84 ॥
केचित्पर्याप्तकुसुमाः पादपा मधुगन्धिनः ।
केचिन्मुकुलसंवीताः श्यामवर्णा इवाबभुः ॥ 85 ॥
इदं मृष्टमिदं स्वादु प्रफुल्लमिदमित्यपि ।
रागयुक्तो मधुकरः कुसुमेष्वेव लीयते ॥ 86 ॥
निलीय पुनरुत्पत्य सहसाऽन्यत्र गच्छति ।
मधुलुब्धो मधुकरः पम्पातीरद्रुमेष्वसौ ॥ 87 ॥
इयं कुसुमसङ्घातैरुपस्तीर्णा सुखाकृता ।
स्वयं निपतितैर्भूमिश्शयनप्रस्तरैरिव ॥ 88 ॥
विविधा विविधैः पुष्पैस्तैरेव नगसानुषु ।
विकीर्णै पीतरक्ताहि सौमित्रे प्रस्तराः कृताः ॥ 89 ॥
हिमान्ते पश्य सौमित्रे वृक्षाणां पुष्पसम्भवम् ।
पुष्पमासे हि तरवस्सङ्घर्षादिव पुष्पिताः ॥ 90 ॥
आह्वयन्त इवान्योन्यं नगाष्षट्पदनादिताः ।
कुसुमोत्तंसविटपाश्शोभन्ते बहु लक्ष्मण ॥ 91 ॥
एष कारण्डवः पक्षी विगाह्य सलिलं शुभम् ।
रमते कान्तया सार्धं काममुद्दीपयन्मम ॥ 92 ॥
मन्दाकिन्यास्तु यदिदं रूपमेवं मनोहरम् ।
स्थाने जगति विख्याता गुणास्तस्या मनोरमाः ॥ 93 ॥
यदि दृश्येत सा साध्वी यदि चेह वसेमहि ।
स्पृहयेयं न शक्राय नायोध्यायै रघूत्तम ॥ 94 ॥
नह्येवं रमणीयेषु शाद्वलेषु तया सह ।
रमतो मे भवेच्चिन्ता न स्पृहाऽन्येषु वा भवेत् ॥ 95 ॥
अमी हि विविधैः पुष्पैस्तरवो रुचिरच्छदाः ।
काननेऽऽस्मिन्विना कान्तां चिन्तामुत्पादयन्ति मे ॥ 96 ॥
पश्य शीतजलां चेमां सौमित्रे पुष्करायुताम् ।
चक्रवाकानुचरितां कारण्डव निषेविताम् ॥ 97 ॥
प्लवैः क्रौञ्चैश्च सम्पूर्णां महामृगनिषेविताम् ।
अधिकं शोभते पम्पा विकूजद्भिःर्विहङ्गमैः ॥ 98 ॥
दीपयन्तीव मे कामं विविधा मुदिता द्विजाः ।
श्यामां चन्द्रमुखीं स्मृत्वा प्रियां पद्मनिभेक्षणाम् ॥ 99 ॥
पश्य सानुषु चित्रेषु मृगीभिस्सहितान्मृगान् ।
मां पुनर्मृगशाबाक्ष्या वैदेह्या विरहीकृतम् ॥ 100 ॥
व्यथयन्तीव मे चित्तं सञ्चरन्तस्ततस्ततः ।
अस्मिन्सानुनि रम्ये हि मत्तद्विजगणायुते ।
पश्येयं यदि तां कान्तां ततस्स्वस्ति भवेन्मम ॥ 101 ॥
जीवेयं खलु सौमित्रे मया सह सुमध्यमा ।
सेवते यदि वैदेही पम्पायाः पवनं सुखम् ॥ 102 ॥
पद्मसौगन्धिकवहं शिवं शोकविनाशनम् ।
धन्या लक्ष्मण सेवन्ते पम्पोपवनमारुतम् ॥ 103 ॥
श्यामा पद्मपलाशाक्षी प्रिया विरहिता मया ।
कथं धारयति प्राणान्विवशा जनकात्मजा ॥ 104 ॥
किन्नु वक्ष्यामि राजानं धर्मज्ञं सत्यवादिनम् ।
सीताया जनकं पृष्टः कुशलं जनसंसदि ॥ 105 ॥
या मामनुगता मन्दं पित्रा प्रव्राजितं वनम् ।
सीता सत्पथमास्थाय क्व नु सा वर्तते प्रिया ॥ 106 ॥
तया विहीनः कृपणः कथं लक्ष्मण धारये ।
या मामनुगता राज्याद्भ्रष्टं विगतचेतसम् ॥ 107 ॥
तच्चार्वञ्चितपद्माक्षं सुगन्धि शुभमव्रणम् ।
अपश्यतो मुखं तस्यास्सीदतीव मनो मम ॥ 108 ॥
स्मितहास्यान्तरयुतं गुणवन्मधुरं हितम् ।
वैदेह्या वाक्यमतुलं कदा श्रोष्यामि लक्ष्मण ॥ 109 ॥
प्राप्य दुखं वने श्यामा मां मन्मथविकर्शितम् ।
नष्टदुःखेव हृष्टेव साध्वी साध्वभ्यभाषत ॥ 110 ॥
किं नु वक्ष्यामि कौसल्यामयोध्यायां नृपात्मज ।
क्व सा स्नुषेति पृच्छन्तीं कथं चापि तु मनस्विनीम् ॥ 111 ॥
गच्छ लक्ष्मण पश्य त्वं भरतं भ्रातृवत्सलम् ।
न ह्यहं जीवितु शक्तस्तामृते जनकात्मजाम् ॥ 112 ॥
इति रामं महात्मानं विलपन्तमनाथवत् ।
उवाच लक्ष्मणो भ्राता वचनं युक्तमव्ययम् ॥ 113 ॥
संस्तम्भ राम भद्रं ते मा शुचः पुरुषोत्तम ।
नेदृशानां मतिर्मन्दा भवत्यकलुषात्मनाम् ॥ 114 ॥
स्मृत्वा वियोगजं दुःखं त्यज स्नेहं प्रिये जने ।
अतिस्नेहपरिष्वङ्गाद्वर्तिरार्द्रापि दह्यते ॥ 115 ॥
यदि गच्छति पातालं ततोऽभ्यधिकमेव वा ।
सर्वथा रावणस्तावन्न भविष्यति राघव ॥ 116 ॥
प्रवृत्तिर्लभ्यतां तावत्तस्य पापस्य रक्षसः ।
ततो हास्यति वा सीतां निधनं वा गमिष्यति ॥ 117 ॥
यदि यातिदितेर्गर्भं रावणस्सह सीतया ।
तत्राप्येनं हनिष्यामि न चेद्दास्यति मैथिलीम् ॥ 118 ॥
स्वास्थ्यं भद्रं भजस्वार्य त्यज्यतां कृपणा मतिः ।
अर्थो हि नष्टकार्यार्थैर्नायत्नेनाधिगम्यते ॥ 119 ॥
उत्साहो बलवानार्य नास्त्युत्साहात्परं बलम् ।
सोत्साहस्यास्ति लोकेऽस्मिन् न किञ्चिदपि दुर्लभम् ॥ 120 ॥
उत्साहवन्तः पुरुषा नावसीदन्ति कर्मसु ।
उत्साहमात्रमाश्रित्य सीतां प्रतिलभेमहि ॥ 121 ॥
त्यज्यतां कामवृत्तत्वं शोकं सन्न्यस्य पृष्ठतः ।
महात्मानं कृतात्मानमात्मानं नावबुध्यसे ॥ 122 ॥
एवं सम्बोधितस्तत्र शोकोपहतचेतनः ।
त्यज्य शोकञ्च मोहञ्च ततो धैर्यमुपागमत् ॥ 123 ॥
सोऽभ्यतिक्रामदव्यग्रस्तामचिन्त्यपराक्रमः ।
रामः पम्पां सुरुचिरां रम्यपारिप्लवद्रुमाम् ॥ 124 ॥
निरीक्षमाणस्सहसा महात्मा सर्वं वनं निर्झरकन्दराश्च ।
उद्विग्नचेतास्सह लक्ष्मणेन विचार्य दुःखोपहतः प्रतस्थे ॥ 125 ॥
तं मत्तमातङ्गविलासगामी गच्छन्तमव्यग्रमना महात्मा ।
स लक्ष्मणो राघवमप्रमत्तो ररक्ष धर्मेण बलेन चैव ॥ 126 ॥
तावृष्यमूकस्य समीपचारी चरन्ददर्शाद्भुतदर्शनीयौ ।
शाखामृगाणामधिपस्तरस्वी वितत्रसे नैव चिचेष्ट किञ्चित् ॥ 127 ॥
स तौ महात्मा गजमन्दगामी शाखामृगस्तत्र चरञ्चरन्तौ ।
दृष्ट्वा विषादं परमं जगाम चिन्तापरीतो भयभारमग्नः ॥ 128 ॥
तमाश्रमं पुण्यसुखं शरण्यं सदैव शाखामृगसेवितान्तम् ।
त्रस्ताश्च दृष्ट्वा हरयोऽभिजग्मुर्महौजसौ राघवलक्ष्मणौ तौ ॥ 129 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे प्रथमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha prathamassargaḥ |
sa tāṃ puṣkariṇīṃ gatvā padmotpalajhaṣākulām |
rāmassaumitri sahito vilalāpākulendriyaḥ || 1 ||
tasya dṛṣṭvaiva tāṃ harṣādindriyāṇi cakampire |
sa kāmavaśamāpannassaumitrimidamabravīt || 2 ||
saumitre śobhate pampā vaidūryavimalodakā |
phullapadmotpalavatī śobhitā vividhairdrumaiḥ || 3 ||
saumitre paśya pampāyāḥ kānanaṃ śubhadarśanam |
yatra rājanti śailā vā drumāssaśikharā iva || 4 ||
māṃ tu śokābhisantaptaṃ mādhavaḥ pīḍayanti vai |
bharatasya ca duḥkhena vaidehyā haraṇena ca || 5 ||
śokārtasyāpi me pampā śobhate citrakānanā |
vyavakīrṇā bahuvidhaiḥ puṣpaiśśītodakā śivā || 6 ||
nalinairapi sañchannā hyatyarthaśubhadarśanā |
sarpavyālānucaritā mṛgadvijasamākulā || 7 ||
adhikaṃ pravibhātyetannīlapītaṃ tu śādvalam |
drumāṇāṃ vividhaiḥ puṣpaiḥ paristomairivārpitam || 8 ||
puṣpabhārasamṛddhāni śikharāṇi samantataḥ |
latābhiḥ puṣpitāgrābhirupagūḍhāni sarvaśaḥ || 9 ||
sukhānilo'yaṃ saumitre kālaḥ pracuramanmathaḥ |
gandhavānsurabhirmāso jātapuṣpaphaladrumaḥ || 10 ||
paśya rūpāṇi saumitre vanānāṃ puṣpaśālinām |
sṛjatāṃ puṣpavarṣāṇi toyaṃ toyamucāmiva || 11 ||
prastareṣu ca ramyeṣu vividhāḥ kānanadrumāḥ |
vāyuvegapracalitāḥ puṣpairavakiranti gām || 12 ||
patitaiḥ patamānaiśca pādapasthaiśca mārutaḥ |
kusumaiḥ paśya saumitre krīḍanniva samantataḥ || 13 ||
vikṣipanvividhāśśākhā nagānāṃ kusumotkacāḥ |
mārutaścalitasthānaiṣṣaṭpadairanugīyate || 14 ||
mattakokilasannādairnartayanniva pādapān |
śailakandaraniṣkrāntaḥ pragīta iva cānilaḥ || 15 ||
tena vikṣipatā'tyarthaṃ pavanena samantataḥ |
amī saṃsaktaśākhāgrā grathitā iva pādapāḥ || 16 ||
sa eṣa sukhasaṃsparśo vāti candanaśītalaḥ |
gandhamabhyavahanpuṇyaṃ śramāpanayano'nilaḥ || 17 ||
amī pavanavikṣiptā vinadantīva pādapāḥ |
ṣaṭpadairanukūjanto vaneṣu madhugandhiṣu || 18 ||
giriprastheṣu ramyeṣu puṣpavadbhirmanoramaiḥ |
saṃsaktaśikharāśśailā virājante mahādrumaiḥ || 19 ||
puṣpasañchannaśikharā mārutotkṣepacañcalāḥ |
amī madhukarottaṃsāḥ pragītā iva pādapāḥ || 20 ||
supuṣpitāṃstu paśyemānkarṇikārāntsamantataḥ |
hāṭakapratisañchannānnarānpītāmbarāniva || 21 ||
ayaṃ vasantassaumitre nānāvihaganāditaḥ |
sītayā viprahīnasya śokasandīpano mama || 22 ||
māṃ hi śokasamākrāntaṃ santāpayati manmathaḥ |
hṛṣṭaḥ pravadamānaśca mamāhvayati kokilaḥ || 23 ||
eṣa dātyūhako hṛṣṭo ramye māṃ vananirjhare |
praṇadanmanmathāviṣṭaṃ śocayiṣyati lakṣmaṇa || 24 ||
śrutvaitasya purā śabdamāśramasthā mama priyā |
māmāhūya pramuditāḥ paramaṃ pratyanandata || 25 ||
evaṃ vicitrāḥ patagā nānārāvavirāviṇaḥ |
vṛkṣagulmalatāḥ paśya sampatanti samantataḥ || 26 ||
vimiśrā vihagāḥ pumbhirātmavyūhābhinanditāḥ |
bhṛṅgarājapramuditāssaumitre madhurasvanāḥ || 27 ||
dātyūharativikrandaiḥ puṃskokilarutairapi |
svananti pādapāśceme mamānaṅgapradīpanāḥ || 28 ||
aśokastabakāṅgāraṣṣaṭpadasvananiḥsvanaḥ |
māṃ hi pallavatāmrārcirvasantāgniḥ pradhakṣyati || 29 ||
na hi tāṃ sūkṣmapakṣmākṣīṃ sukeśīṃ mṛdubhāṣiṇīm |
apaśyato me saumitre jīvite'sti prayojanam || 30 ||
ayaṃ hi dayitastasyāḥ kālo rucirakānanaḥ |
kokilākulasīmānto dayitāyā mamānagha || 31 ||
manmathā'yāsasambhūto vasantaguṇavardhitaḥ |
ayaṃ māṃ dhakṣyati kṣipraṃ śokāgnirnacirādiva || 32 ||
apaśyatastāṃ dayitāṃ paśyato ruciradrumān |
mamāyamātmaprabhavo bhūyastvamupayāsyati || 33 ||
adṛśyamānā vaidehī śokaṃ vardhayate mama |
dṛśyamāno vasantaśca svedasaṃsargadūṣakaḥ || 34 ||
māṃ hyadya mṛgaśābākṣī cintāśokabalātkṛtam |
santāpayati saumitre krūraścaitravanānilaḥ || 35 ||
amī mayūrāśśobhante pranṛtyantastatastataḥ |
svaiḥ pakṣaiḥ pavanoddhūtairgavākṣaiḥ sphāṭikairiva || 36 ||
śikhinībhiḥ parivṛtāste ete madamūrchitāḥ |
manmathābhiparītasya mama manmathavardhanāḥ || 37 ||
paśya lakṣmaṇa nṛtyantaṃ mayūramupanṛtyati |
śikhinī manmathārtaiṣā bhartāraṃ girisānuni || 38 ||
tāmeva manmathāviṣṭo mayūro'pyupadhāvati |
vitatya rucirau pakṣau rutairupahasanniva || 39 ||
mayūrasya vane nūnaṃ rakṣasā na hṛtā priyā |
tasmānnṛtyati ramyeṣu vaneṣu saha kāntayā || 40 ||
mama tvayaṃ vinā vāsaḥ puṣpamāse sudussahaḥ |
paśya lakṣmaṇa saṃrāgaḥ tiryagyonigateṣvapi |
yadeṣā śikhinī kāmādbhartāraṃ ramate'ntike || 41 ||
māmapyevaṃ viśālākṣī jānakī jātasambhramā |
madanenābhivarteta yadi nā'pahṛtā bhavet || 42 ||
paśya lakṣmaṇa puṣpāṇi niṣphalāni bhavanti me |
puṣpabhārasamṛddhānāṃ vanānāṃ śiśirātyaye || 43 ||
rucirāṇyapi puṣpāṇi pādapānāmatiśriyā |
niṣphalāni mahīṃ yānti samaṃ madhukarotkaraiḥ || 44 ||
nadanti kāmaṃ śakunā muditāssaṅghaśaḥ kalam |
āhvayanta ivānyonyaṃ kāmonmādakarā mama || 45 ||
vasanto yadi tatrāpi yatra me vasati priyā |
nūnaṃ paravaśā sītā sāpi śocatyahaṃ yathā || 46 ||
nūnaṃ na tu vasanto'taṃ deśaṃ spṛśati yatra sā |
kathaṃ hyasitapadmākṣī vartayetsā mayā vinā || 47 ||
athavā vartate tatra vasanto yatra me priyā |
kiṃ kariṣyati suśroṇī sā tu nirbhartsitā paraiḥ || 48 ||
śyāmā padmapalāśākṣī mṛdupūrvābhibhāṣiṇī |
nūnaṃ vasantamāsādya parityakṣyati jīvitam || 49 ||
dṛḍhaṃ hi hṛdaye buddhirmama samparivartate |
nālaṃ vartayituṃ sītā sādhvī madvirahaṃ gatā || 50 ||
mayi bhāvastu vaidehyāstattvato viniveśitaḥ |
mamāpi bhāvassītāyāṃ sarvathā viniveśitaḥ || 51 ||
eṣa puṣpavaho vāyussukhasparśo himāvahaḥ |
tāṃ vicintayataḥ kāntāṃ pāvakapratimo mama || 52 ||
sadā sukhamahaṃ manye yaṃ purā saha sītayā |
mārutassa vinā sītāṃ śokaṃ vardhayate mama || 53 ||
tāṃ vinā vihaṅgo yaḥ pakṣī praṇaditastadā |
vāyasaḥ pādapagataḥ prahṛṣṭamabhinardati || 54 ||
eṣa vai tatra vaidehyā vihagaḥ pratihārakaḥ |
pakṣī māṃ tu viśālākṣyāssamīpamupaneṣyati || 55 ||
śṛṇu lakṣmaṇa sannādaṃ vane madvivardhanam |
puṣpitāgreṣu vṛkṣeṣu dvijānāmupakūjatām || 56 ||
vikṣiptāṃ pavanenaitāmasau tilakamañjarīm |
ṣaṭpadassahasā'bhyeti madoddhūtāmiva priyām || 57 ||
kāmināmayamatyantamaśokaśśokavardhanaḥ |
stabakaiḥ pavanotkṣiptaistarjayanniva māṃ sthitaḥ || 58 ||
amī lakṣmaṇa dṛśyante cūtāḥ kusumaśālinaḥ |
vibhramotsiktamanasaḥ sāṅgarāgā narā iva || 59 ||
saumitre paśya pampāyāścitrāsu vanarājiṣu |
kinnarā naraśārdūla vicaranti tatastataḥ || 60 ||
imāni śubhagandhīni paśya lakṣmaṇa sarvaśaḥ |
nalināni prakāśante jale taruṇasūryavat || 61 ||
eṣā prasannasalilā padmanīlotpalāyutā |
haṃsakāraṇḍavākīrṇā pampā saugandhikānvitā || 62 ||
jale taruṇasūryābhaiṣṣaṭpadāhatakesaraiḥ |
paṅkajaiśśobhate pampā samantādabhisaṃvṛtā || 63 ||
cakravākayutā nityaṃ citraprastavanāntarā |
mātaṅgamṛgayūthaiśca śobhate salilārthibhiḥ || 64 ||
pavanāhatavegābhirūrmibhirvimale'mbhasi |
paṅkajāni virājante tāḍyamānāni lakṣmaṇa || 65 ||
padmapatraviśālākṣīṃ satataṃ paṅkajapriyām |
apaśyato me vaidehīṃ jīvitaṃ nābhirocate || 66 ||
aho kāmasya vāmatvaṃ yo gatāmapi durlabhām |
smārayiṣyati kalyāṇīṃ kalyāṇataravādinīm || 67 ||
śakyo dhārayituṃ kāmo bhavedabhyāgato mayā |
yadi bhūyo vasanto māṃ na hanyātpuṣpitadrumaḥ || 68 ||
yāni sma ramaṇīyāni tayā saha bhavanti me |
tānyevāramaṇīyāni jāyante me tayā vinā || 69 ||
padmakośapalāśāni draṣṭuṃ dṛṣṭirhi manyate |
sītāyā netrakośābhyāṃ sadṛśānīti lakṣmaṇa || 70 ||
padmakesarasaṃsṛṣṭo vṛkṣāntaravinissṛtaḥ |
niśśvāsa iva sītāyā vāti vāyurmanoharaḥ || 71 ||
saumitre paśya pampāyā dakṣiṇe girisānuni |
puṣpitāṃ karṇikārasya yaṣṭiṃ paramaśobhanām || 72 ||
adhikaṃ śailarājo'yaṃ dhātubhiḥ suvibhūṣitaḥ |
vicitraṃ sṛjate reṇuṃ vāyuvegavighaṭṭitam || 73 ||
giriprasthāstu saumitre sarvatassamprapuṣpitaiḥ |
niṣpatraissarvato ramyaiḥ pradīptā iva kiṃśukaiḥ || 74 ||
pampātīraruhāśceme saṃsaktā madhugandhinaḥ |
mālatīmallikāṣaṇḍāḥ karavīrāśca puṣpitāḥ || 75 ||
ketakyassinduvārāśca vāsantyaśca supuṣpitāḥ |
mādhavyo gandhapūrṇāśca kundagulmāśca sarvaśaḥ || 76 ||
ciribilvā madhūkāśca vañjulā vakulāstathā |
campakāstilakāścaiva nāgavṛkṣāssupuṣpitāḥ || 77 ||
nīpāśca varaṇāścaiva kharjūrāśca supuṣpitā |
padmakāścaiva śobhante nīlāśokāśca puṣpitāḥ |
lodhrāśca giripṛṣṭheṣu siṃhakesarapiñjarāḥ || 78 ||
aṅkolāśca kuraṇṭāśca cūrṇakāḥ pāribhadrakāḥ |
cūtāḥ pāṭalayaścaiva kovidārāśca puṣpitāḥ || 79 ||
mucukundārjunāścaiva dṛśyante girisānuṣu |
ketakoddālakāścaiva śirīṣāḥ śiṃśupā dhavāḥ || 80 ||
śālmalyaḥ kiṃśukāścaiva raktāḥ kuravakāstathā || 81 ||
triniśā naktamālāśca candanāssyandanāstathā |
puṣpitānpuṣpitāgrābhirlatābhiḥ pariveṣṭitān |
drumānpaśyeha saumitre pampāyā rucirānbahūn || 82 ||
vātavikṣiptaviṭapānyathā'sannāndrumānimān |
latāssamanuvartante mattā iva varastriyaḥ || 83 ||
pādapātpādapaṃ gacchan śailācchailaṃ vanādvanam |
vāti naikarasāsvādassammodita ivānilaḥ || 84 ||
kecitparyāptakusumāḥ pādapā madhugandhinaḥ |
kecinmukulasaṃvītāḥ śyāmavarṇā ivābabhuḥ || 85 ||
idaṃ mṛṣṭamidaṃ svādu praphullamidamityapi |
rāgayukto madhukaraḥ kusumeṣveva līyate || 86 ||
nilīya punarutpatya sahasā'nyatra gacchati |
madhulubdho madhukaraḥ pampātīradrumeṣvasau || 87 ||
iyaṃ kusumasaṅghātairupastīrṇā sukhākṛtā |
svayaṃ nipatitairbhūmiśśayanaprastarairiva || 88 ||
vividhā vividhaiḥ puṣpaistaireva nagasānuṣu |
vikīrṇai pītaraktāhi saumitre prastarāḥ kṛtāḥ || 89 ||
himānte paśya saumitre vṛkṣāṇāṃ puṣpasambhavam |
puṣpamāse hi taravassaṅgharṣādiva puṣpitāḥ || 90 ||
āhvayanta ivānyonyaṃ nagāṣṣaṭpadanāditāḥ |
kusumottaṃsaviṭapāśśobhante bahu lakṣmaṇa || 91 ||
eṣa kāraṇḍavaḥ pakṣī vigāhya salilaṃ śubham |
ramate kāntayā sārdhaṃ kāmamuddīpayanmama || 92 ||
mandākinyāstu yadidaṃ rūpamevaṃ manoharam |
sthāne jagati vikhyātā guṇāstasyā manoramāḥ || 93 ||
yadi dṛśyeta sā sādhvī yadi ceha vasemahi |
spṛhayeyaṃ na śakrāya nāyodhyāyai raghūttama || 94 ||
nahyevaṃ ramaṇīyeṣu śādvaleṣu tayā saha |
ramato me bhaveccintā na spṛhā'nyeṣu vā bhavet || 95 ||
amī hi vividhaiḥ puṣpaistaravo ruciracchadāḥ |
kānane''sminvinā kāntāṃ cintāmutpādayanti me || 96 ||
paśya śītajalāṃ cemāṃ saumitre puṣkarāyutām |
cakravākānucaritāṃ kāraṇḍava niṣevitām || 97 ||
plavaiḥ krauñcaiśca sampūrṇāṃ mahāmṛganiṣevitām |
adhikaṃ śobhate pampā vikūjadbhiḥrvihaṅgamaiḥ || 98 ||
dīpayantīva me kāmaṃ vividhā muditā dvijāḥ |
śyāmāṃ candramukhīṃ smṛtvā priyāṃ padmanibhekṣaṇām || 99 ||
paśya sānuṣu citreṣu mṛgībhissahitānmṛgān |
māṃ punarmṛgaśābākṣyā vaidehyā virahīkṛtam || 100 ||
vyathayantīva me cittaṃ sañcarantastatastataḥ |
asminsānuni ramye hi mattadvijagaṇāyute |
paśyeyaṃ yadi tāṃ kāntāṃ tatassvasti bhavenmama || 101 ||
jīveyaṃ khalu saumitre mayā saha sumadhyamā |
sevate yadi vaidehī pampāyāḥ pavanaṃ sukham || 102 ||
padmasaugandhikavahaṃ śivaṃ śokavināśanam |
dhanyā lakṣmaṇa sevante pampopavanamārutam || 103 ||
śyāmā padmapalāśākṣī priyā virahitā mayā |
kathaṃ dhārayati prāṇānvivaśā janakātmajā || 104 ||
kinnu vakṣyāmi rājānaṃ dharmajñaṃ satyavādinam |
sītāyā janakaṃ pṛṣṭaḥ kuśalaṃ janasaṃsadi || 105 ||
yā māmanugatā mandaṃ pitrā pravrājitaṃ vanam |
sītā satpathamāsthāya kva nu sā vartate priyā || 106 ||
tayā vihīnaḥ kṛpaṇaḥ kathaṃ lakṣmaṇa dhāraye |
yā māmanugatā rājyādbhraṣṭaṃ vigatacetasam || 107 ||
taccārvañcitapadmākṣaṃ sugandhi śubhamavraṇam |
apaśyato mukhaṃ tasyāssīdatīva mano mama || 108 ||
smitahāsyāntarayutaṃ guṇavanmadhuraṃ hitam |
vaidehyā vākyamatulaṃ kadā śroṣyāmi lakṣmaṇa || 109 ||
prāpya dukhaṃ vane śyāmā māṃ manmathavikarśitam |
naṣṭaduḥkheva hṛṣṭeva sādhvī sādhvabhyabhāṣata || 110 ||
kiṃ nu vakṣyāmi kausalyāmayodhyāyāṃ nṛpātmaja |
kva sā snuṣeti pṛcchantīṃ kathaṃ cāpi tu manasvinīm || 111 ||
gaccha lakṣmaṇa paśya tvaṃ bharataṃ bhrātṛvatsalam |
na hyahaṃ jīvitu śaktastāmṛte janakātmajām || 112 ||
iti rāmaṃ mahātmānaṃ vilapantamanāthavat |
uvāca lakṣmaṇo bhrātā vacanaṃ yuktamavyayam || 113 ||
saṃstambha rāma bhadraṃ te mā śucaḥ puruṣottama |
nedṛśānāṃ matirmandā bhavatyakaluṣātmanām || 114 ||
smṛtvā viyogajaṃ duḥkhaṃ tyaja snehaṃ priye jane |
atisnehapariṣvaṅgādvartirārdrāpi dahyate || 115 ||
yadi gacchati pātālaṃ tato'bhyadhikameva vā |
sarvathā rāvaṇastāvanna bhaviṣyati rāghava || 116 ||
pravṛttirlabhyatāṃ tāvattasya pāpasya rakṣasaḥ |
tato hāsyati vā sītāṃ nidhanaṃ vā gamiṣyati || 117 ||
yadi yātiditergarbhaṃ rāvaṇassaha sītayā |
tatrāpyenaṃ haniṣyāmi na ceddāsyati maithilīm || 118 ||
svāsthyaṃ bhadraṃ bhajasvārya tyajyatāṃ kṛpaṇā matiḥ |
artho hi naṣṭakāryārthairnāyatnenādhigamyate || 119 ||
utsāho balavānārya nāstyutsāhātparaṃ balam |
sotsāhasyāsti loke'smin na kiñcidapi durlabham || 120 ||
utsāhavantaḥ puruṣā nāvasīdanti karmasu |
utsāhamātramāśritya sītāṃ pratilabhemahi || 121 ||
tyajyatāṃ kāmavṛttatvaṃ śokaṃ sannyasya pṛṣṭhataḥ |
mahātmānaṃ kṛtātmānamātmānaṃ nāvabudhyase || 122 ||
evaṃ sambodhitastatra śokopahatacetanaḥ |
tyajya śokañca mohañca tato dhairyamupāgamat || 123 ||
so'bhyatikrāmadavyagrastāmacintyaparākramaḥ |
rāmaḥ pampāṃ surucirāṃ ramyapāriplavadrumām || 124 ||
nirīkṣamāṇassahasā mahātmā sarvaṃ vanaṃ nirjharakandarāśca |
udvignacetāssaha lakṣmaṇena vicārya duḥkhopahataḥ pratasthe || 125 ||
taṃ mattamātaṅgavilāsagāmī gacchantamavyagramanā mahātmā |
sa lakṣmaṇo rāghavamapramatto rarakṣa dharmeṇa balena caiva || 126 ||
tāvṛṣyamūkasya samīpacārī carandadarśādbhutadarśanīyau |
śākhāmṛgāṇāmadhipastarasvī vitatrase naiva ciceṣṭa kiñcit || 127 ||
sa tau mahātmā gajamandagāmī śākhāmṛgastatra carañcarantau |
dṛṣṭvā viṣādaṃ paramaṃ jagāma cintāparīto bhayabhāramagnaḥ || 128 ||
tamāśramaṃ puṇyasukhaṃ śaraṇyaṃ sadaiva śākhāmṛgasevitāntam |
trastāśca dṛṣṭvā harayo'bhijagmurmahaujasau rāghavalakṣmaṇau tau || 129 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe prathamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Malayalam script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.