শ্রীমদ্বাল্মীকীয রামাযণে কিষ্কিন্ধাকাণ্ডম্ ।
অথ একষষ্টিতমস্সর্গঃ ।
ততস্তদ্দারুণং কর্ম দুষ্করং সহসাত্কৃতম্ ।
আচচক্ষে মুনেস্সর্বং সূর্যানুগমনং তথা ॥ 1 ॥
ভগবন্ব্রণযুক্তত্বাল্লজ্জযা ব্যাকুলেন্দ্রিযঃ ।
পরিশ্রান্তো ন শক্নোমি বচনং পরিভাষিতুম্ ॥ 2 ॥
অহং চৈব জটাযুশ্চ সঙ্ঘর্ষাদ্ধর্পমোহিতৌ ।
আকাশং পতিতৌ বীরৌ জিজ্ঞাসন্তৌ পরাক্রমম্ ॥ 3 ॥
কৈলাসশিখরে বদ্ধ্বা মুনীনামগ্রতঃ পণম্ ।
রবিস্স্যাদনুযাতব্যো যাবদস্তং মহাগিরিম্ ॥ 4 ॥
অথাঽবাং যুগপত্প্রাপ্তাবপশ্যাব মহীতলে ।
রথচক্রপ্রমাণানি নগরাণি পৃথক্পৃথক্ ॥ 5 ॥
ক্বচিদ্বাদিত্রঘোষাংশ্চ ব্রহ্মঘোষাংশ্চ শুশ্রুবঃ ।
গাযন্তীশ্চাঙ্গনা বহ্বীঃ পশ্যাবো রক্তবাসসঃ ॥ 6 ॥
তূর্ণমুত্পত্য চাকাশমাদিত্যপথমাশ্রিতৌ ।
আবামালোকযাবস্তদ্বনং শাদ্বলসন্নিভম্ ॥ 7 ॥
উপলৈরিব সঞ্ছন্না দৃশ্যতে ভূশ্শিলোচ্চযৈঃ ।
আপগাভিশ্চ সংবীতা সূত্রৈরিব বসুন্ধরা ॥ 8 ॥
হিমবাংশ্চৈব বিন্ধ্যশ্চ মেরুশ্চ সুমহান্নগঃ ।
ভূতলে সম্প্রকাশন্তে নাগা ইব জলাশযে ॥ 9 ॥
তীব্রস্স্বেদশ্চ খেদশ্চ ভযং চাসীত্তদাঽঽবযোঃ ।
সমাবিশতি মোহশ্চ তমো মূর্ছা চ দারুণা ॥ 10 ॥
ন দিগ্বিজ্ঞাযতে যাম্যা নাগ্নেযী ন চ বারুণী ।
যুগান্তে নিযতো লোকো হতো দগ্ধ ইবাগ্নিনা ॥ 11 ॥
মনশ্চ মে হতং ভূযস্সন্নিবর্ত্যতু সংশ্রযম্ ।
যত্নেন মহতা হ্যস্মিন্পুনস্সন্ধায চক্ষুষী ॥ 12 ॥
যত্নেন মহতা ভূযো ভাস্করঃ প্রতিলোকিতঃ ।
তুল্যঃ পৃথ্বীপ্রমাণেন ভাস্করঃ প্রতিভাতি নৌ ॥ 13 ॥
জটাযুর্মামনাপৃচ্ছ্য নিপপাত মহীং ততঃ ।
তং দৃষ্ট্বা তূর্ণমাকাশাদাত্মানং মুক্তবানহম্ ॥ 14 ॥
পক্ষাভ্যাং চ মযা গুপ্তো জটাযুর্ন প্রদহ্যতে ।
প্রমাদাত্তত্র নির্দগ্ধঃ পতন্বাযুপথাদহম্ ॥ 15 ॥
আশঙ্কে তং নিপতিতং জনস্থানে জটাযুষম্ ।
অহং তু পতিতো বিন্ধ্যে দগ্ধপক্ষো জডীকৃতঃ ॥ 16 ॥
রাজ্যেন হীনো ভ্রাত্রা চ পক্ষাভ্যাং বিক্রমেণ চ ।
সর্বথা মর্তুমেবেচ্ছন্পতিষ্যে শিখরাদ্গীরেঃ ॥ 17 ॥
ইত্যার্ষে শ্রীমদ্রামাযণে বাল্মীকীয আদিকাব্যে কিষ্কিন্ধাকাণ্ডে একষষ্টিতমস্সর্গঃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha ekaṣaṣṭitamassargaḥ |
tatastaddāruṇaṃ karma duṣkaraṃ sahasātkṛtam |
ācacakṣe munessarvaṃ sūryānugamanaṃ tathā || 1 ||
bhagavanvraṇayuktatvāllajjayā vyākulendriyaḥ |
pariśrānto na śaknomi vacanaṃ paribhāṣitum || 2 ||
ahaṃ caiva jaṭāyuśca saṅgharṣāddharpamohitau |
ākāśaṃ patitau vīrau jijñāsantau parākramam || 3 ||
kailāsaśikhare baddhvā munīnāmagrataḥ paṇam |
ravissyādanuyātavyo yāvadastaṃ mahāgirim || 4 ||
athā'vāṃ yugapatprāptāvapaśyāva mahītale |
rathacakrapramāṇāni nagarāṇi pṛthakpṛthak || 5 ||
kvacidvāditraghoṣāṃśca brahmaghoṣāṃśca śuśruvaḥ |
gāyantīścāṅganā bahvīḥ paśyāvo raktavāsasaḥ || 6 ||
tūrṇamutpatya cākāśamādityapathamāśritau |
āvāmālokayāvastadvanaṃ śādvalasannibham || 7 ||
upalairiva sañchannā dṛśyate bhūśśiloccayaiḥ |
āpagābhiśca saṃvītā sūtrairiva vasundharā || 8 ||
himavāṃścaiva vindhyaśca meruśca sumahānnagaḥ |
bhūtale samprakāśante nāgā iva jalāśaye || 9 ||
tīvrassvedaśca khedaśca bhayaṃ cāsīttadā''vayoḥ |
samāviśati mohaśca tamo mūrchā ca dāruṇā || 10 ||
na digvijñāyate yāmyā nāgneyī na ca vāruṇī |
yugānte niyato loko hato dagdha ivāgninā || 11 ||
manaśca me hataṃ bhūyassannivartyatu saṃśrayam |
yatnena mahatā hyasminpunassandhāya cakṣuṣī || 12 ||
yatnena mahatā bhūyo bhāskaraḥ pratilokitaḥ |
tulyaḥ pṛthvīpramāṇena bhāskaraḥ pratibhāti nau || 13 ||
jaṭāyurmāmanāpṛcchya nipapāta mahīṃ tataḥ |
taṃ dṛṣṭvā tūrṇamākāśādātmānaṃ muktavānaham || 14 ||
pakṣābhyāṃ ca mayā gupto jaṭāyurna pradahyate |
pramādāttatra nirdagdhaḥ patanvāyupathādaham || 15 ||
āśaṅke taṃ nipatitaṃ janasthāne jaṭāyuṣam |
ahaṃ tu patito vindhye dagdhapakṣo jaḍīkṛtaḥ || 16 ||
rājyena hīno bhrātrā ca pakṣābhyāṃ vikrameṇa ca |
sarvathā martumevecchanpatiṣye śikharādgīreḥ || 17 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe ekaṣaṣṭitamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।
अथ एकषष्टितमस्सर्गः ।
ततस्तद्दारुणं कर्म दुष्करं सहसात्कृतम् ।
आचचक्षे मुनेस्सर्वं सूर्यानुगमनं तथा ॥ 1 ॥
भगवन्व्रणयुक्तत्वाल्लज्जया व्याकुलेन्द्रियः ।
परिश्रान्तो न शक्नोमि वचनं परिभाषितुम् ॥ 2 ॥
अहं चैव जटायुश्च सङ्घर्षाद्धर्पमोहितौ ।
आकाशं पतितौ वीरौ जिज्ञासन्तौ पराक्रमम् ॥ 3 ॥
कैलासशिखरे बद्ध्वा मुनीनामग्रतः पणम् ।
रविस्स्यादनुयातव्यो यावदस्तं महागिरिम् ॥ 4 ॥
अथाऽवां युगपत्प्राप्तावपश्याव महीतले ।
रथचक्रप्रमाणानि नगराणि पृथक्पृथक् ॥ 5 ॥
क्वचिद्वादित्रघोषांश्च ब्रह्मघोषांश्च शुश्रुवः ।
गायन्तीश्चाङ्गना बह्वीः पश्यावो रक्तवाससः ॥ 6 ॥
तूर्णमुत्पत्य चाकाशमादित्यपथमाश्रितौ ।
आवामालोकयावस्तद्वनं शाद्वलसन्निभम् ॥ 7 ॥
उपलैरिव सञ्छन्ना दृश्यते भूश्शिलोच्चयैः ।
आपगाभिश्च संवीता सूत्रैरिव वसुन्धरा ॥ 8 ॥
हिमवांश्चैव विन्ध्यश्च मेरुश्च सुमहान्नगः ।
भूतले सम्प्रकाशन्ते नागा इव जलाशये ॥ 9 ॥
तीव्रस्स्वेदश्च खेदश्च भयं चासीत्तदाऽऽवयोः ।
समाविशति मोहश्च तमो मूर्छा च दारुणा ॥ 10 ॥
न दिग्विज्ञायते याम्या नाग्नेयी न च वारुणी ।
युगान्ते नियतो लोको हतो दग्ध इवाग्निना ॥ 11 ॥
मनश्च मे हतं भूयस्सन्निवर्त्यतु संश्रयम् ।
यत्नेन महता ह्यस्मिन्पुनस्सन्धाय चक्षुषी ॥ 12 ॥
यत्नेन महता भूयो भास्करः प्रतिलोकितः ।
तुल्यः पृथ्वीप्रमाणेन भास्करः प्रतिभाति नौ ॥ 13 ॥
जटायुर्मामनापृच्छ्य निपपात महीं ततः ।
तं दृष्ट्वा तूर्णमाकाशादात्मानं मुक्तवानहम् ॥ 14 ॥
पक्षाभ्यां च मया गुप्तो जटायुर्न प्रदह्यते ।
प्रमादात्तत्र निर्दग्धः पतन्वायुपथादहम् ॥ 15 ॥
आशङ्के तं निपतितं जनस्थाने जटायुषम् ।
अहं तु पतितो विन्ध्ये दग्धपक्षो जडीकृतः ॥ 16 ॥
राज्येन हीनो भ्रात्रा च पक्षाभ्यां विक्रमेण च ।
सर्वथा मर्तुमेवेच्छन्पतिष्ये शिखराद्गीरेः ॥ 17 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे एकषष्टितमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha ekaṣaṣṭitamassargaḥ |
tatastaddāruṇaṃ karma duṣkaraṃ sahasātkṛtam |
ācacakṣe munessarvaṃ sūryānugamanaṃ tathā || 1 ||
bhagavanvraṇayuktatvāllajjayā vyākulendriyaḥ |
pariśrānto na śaknomi vacanaṃ paribhāṣitum || 2 ||
ahaṃ caiva jaṭāyuśca saṅgharṣāddharpamohitau |
ākāśaṃ patitau vīrau jijñāsantau parākramam || 3 ||
kailāsaśikhare baddhvā munīnāmagrataḥ paṇam |
ravissyādanuyātavyo yāvadastaṃ mahāgirim || 4 ||
athā'vāṃ yugapatprāptāvapaśyāva mahītale |
rathacakrapramāṇāni nagarāṇi pṛthakpṛthak || 5 ||
kvacidvāditraghoṣāṃśca brahmaghoṣāṃśca śuśruvaḥ |
gāyantīścāṅganā bahvīḥ paśyāvo raktavāsasaḥ || 6 ||
tūrṇamutpatya cākāśamādityapathamāśritau |
āvāmālokayāvastadvanaṃ śādvalasannibham || 7 ||
upalairiva sañchannā dṛśyate bhūśśiloccayaiḥ |
āpagābhiśca saṃvītā sūtrairiva vasundharā || 8 ||
himavāṃścaiva vindhyaśca meruśca sumahānnagaḥ |
bhūtale samprakāśante nāgā iva jalāśaye || 9 ||
tīvrassvedaśca khedaśca bhayaṃ cāsīttadā''vayoḥ |
samāviśati mohaśca tamo mūrchā ca dāruṇā || 10 ||
na digvijñāyate yāmyā nāgneyī na ca vāruṇī |
yugānte niyato loko hato dagdha ivāgninā || 11 ||
manaśca me hataṃ bhūyassannivartyatu saṃśrayam |
yatnena mahatā hyasminpunassandhāya cakṣuṣī || 12 ||
yatnena mahatā bhūyo bhāskaraḥ pratilokitaḥ |
tulyaḥ pṛthvīpramāṇena bhāskaraḥ pratibhāti nau || 13 ||
jaṭāyurmāmanāpṛcchya nipapāta mahīṃ tataḥ |
taṃ dṛṣṭvā tūrṇamākāśādātmānaṃ muktavānaham || 14 ||
pakṣābhyāṃ ca mayā gupto jaṭāyurna pradahyate |
pramādāttatra nirdagdhaḥ patanvāyupathādaham || 15 ||
āśaṅke taṃ nipatitaṃ janasthāne jaṭāyuṣam |
ahaṃ tu patito vindhye dagdhapakṣo jaḍīkṛtaḥ || 16 ||
rājyena hīno bhrātrā ca pakṣābhyāṃ vikrameṇa ca |
sarvathā martumevecchanpatiṣye śikharādgīreḥ || 17 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe ekaṣaṣṭitamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Bengali script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.