𑌶𑍍𑌰𑍀𑌮𑌦𑍍𑌵𑌾𑌲𑍍𑌮𑍀𑌕𑍀𑌯 𑌰𑌾𑌮𑌾𑌯𑌣𑍇 𑌕𑌿𑌷𑍍𑌕𑌿𑌨𑍍𑌧𑌾𑌕𑌾𑌣𑍍𑌡𑌮𑍍 ।
𑌅𑌥 𑌏𑌕𑌷𑌷𑍍𑌟𑌿𑌤𑌮𑌸𑍍𑌸𑌰𑍍𑌗𑌃 ।
𑌤𑌤𑌸𑍍𑌤𑌦𑍍𑌦𑌾𑌰𑍁𑌣𑌂 𑌕𑌰𑍍𑌮 𑌦𑍁𑌷𑍍𑌕𑌰𑌂 𑌸𑌹𑌸𑌾𑌤𑍍𑌕𑍃𑌤𑌮𑍍 ।
𑌆𑌚𑌚𑌕𑍍𑌷𑍇 𑌮𑍁𑌨𑍇𑌸𑍍𑌸𑌰𑍍𑌵𑌂 𑌸𑍂𑌰𑍍𑌯𑌾𑌨𑍁𑌗𑌮𑌨𑌂 𑌤𑌥𑌾 ॥ 1 ॥
𑌭𑌗𑌵𑌨𑍍𑌵𑍍𑌰𑌣𑌯𑍁𑌕𑍍𑌤𑌤𑍍𑌵𑌾𑌲𑍍𑌲𑌜𑍍𑌜𑌯𑌾 𑌵𑍍𑌯𑌾𑌕𑍁𑌲𑍇𑌨𑍍𑌦𑍍𑌰𑌿𑌯𑌃 ।
𑌪𑌰𑌿𑌶𑍍𑌰𑌾𑌨𑍍𑌤𑍋 𑌨 𑌶𑌕𑍍𑌨𑍋𑌮𑌿 𑌵𑌚𑌨𑌂 𑌪𑌰𑌿𑌭𑌾𑌷𑌿𑌤𑍁𑌮𑍍 ॥ 2 ॥
𑌅𑌹𑌂 𑌚𑍈𑌵 𑌜𑌟𑌾𑌯𑍁𑌶𑍍𑌚 𑌸𑌙𑍍𑌘𑌰𑍍𑌷𑌾𑌦𑍍𑌧𑌰𑍍𑌪𑌮𑍋𑌹𑌿𑌤𑍗 ।
𑌆𑌕𑌾𑌶𑌂 𑌪𑌤𑌿𑌤𑍗 𑌵𑍀𑌰𑍗 𑌜𑌿𑌜𑍍𑌞𑌾𑌸𑌨𑍍𑌤𑍗 𑌪𑌰𑌾𑌕𑍍𑌰𑌮𑌮𑍍 ॥ 3 ॥
𑌕𑍈𑌲𑌾𑌸𑌶𑌿𑌖𑌰𑍇 𑌬𑌦𑍍𑌧𑍍𑌵𑌾 𑌮𑍁𑌨𑍀𑌨𑌾𑌮𑌗𑍍𑌰𑌤𑌃 𑌪𑌣𑌮𑍍 ।
𑌰𑌵𑌿𑌸𑍍𑌸𑍍𑌯𑌾𑌦𑌨𑍁𑌯𑌾𑌤𑌵𑍍𑌯𑍋 𑌯𑌾𑌵𑌦𑌸𑍍𑌤𑌂 𑌮𑌹𑌾𑌗𑌿𑌰𑌿𑌮𑍍 ॥ 4 ॥
𑌅𑌥𑌾𑌽𑌵𑌾𑌂 𑌯𑍁𑌗𑌪𑌤𑍍𑌪𑍍𑌰𑌾𑌪𑍍𑌤𑌾𑌵𑌪𑌶𑍍𑌯𑌾𑌵 𑌮𑌹𑍀𑌤𑌲𑍇 ।
𑌰𑌥𑌚𑌕𑍍𑌰𑌪𑍍𑌰𑌮𑌾𑌣𑌾𑌨𑌿 𑌨𑌗𑌰𑌾𑌣𑌿 𑌪𑍃𑌥𑌕𑍍𑌪𑍃𑌥𑌕𑍍 ॥ 5 ॥
𑌕𑍍𑌵𑌚𑌿𑌦𑍍𑌵𑌾𑌦𑌿𑌤𑍍𑌰𑌘𑍋𑌷𑌾𑌂𑌶𑍍𑌚 𑌬𑍍𑌰𑌹𑍍𑌮𑌘𑍋𑌷𑌾𑌂𑌶𑍍𑌚 𑌶𑍁𑌶𑍍𑌰𑍁𑌵𑌃 ।
𑌗𑌾𑌯𑌨𑍍𑌤𑍀𑌶𑍍𑌚𑌾𑌙𑍍𑌗𑌨𑌾 𑌬𑌹𑍍𑌵𑍀𑌃 𑌪𑌶𑍍𑌯𑌾𑌵𑍋 𑌰𑌕𑍍𑌤𑌵𑌾𑌸𑌸𑌃 ॥ 6 ॥
𑌤𑍂𑌰𑍍𑌣𑌮𑍁𑌤𑍍𑌪𑌤𑍍𑌯 𑌚𑌾𑌕𑌾𑌶𑌮𑌾𑌦𑌿𑌤𑍍𑌯𑌪𑌥𑌮𑌾𑌶𑍍𑌰𑌿𑌤𑍗 ।
𑌆𑌵𑌾𑌮𑌾𑌲𑍋𑌕𑌯𑌾𑌵𑌸𑍍𑌤𑌦𑍍𑌵𑌨𑌂 𑌶𑌾𑌦𑍍𑌵𑌲𑌸𑌨𑍍𑌨𑌿𑌭𑌮𑍍 ॥ 7 ॥
𑌉𑌪𑌲𑍈𑌰𑌿𑌵 𑌸𑌞𑍍𑌛𑌨𑍍𑌨𑌾 𑌦𑍃𑌶𑍍𑌯𑌤𑍇 𑌭𑍂𑌶𑍍𑌶𑌿𑌲𑍋𑌚𑍍𑌚𑌯𑍈𑌃 ।
𑌆𑌪𑌗𑌾𑌭𑌿𑌶𑍍𑌚 𑌸𑌂𑌵𑍀𑌤𑌾 𑌸𑍂𑌤𑍍𑌰𑍈𑌰𑌿𑌵 𑌵𑌸𑍁𑌨𑍍𑌧𑌰𑌾 ॥ 8 ॥
𑌹𑌿𑌮𑌵𑌾𑌂𑌶𑍍𑌚𑍈𑌵 𑌵𑌿𑌨𑍍𑌧𑍍𑌯𑌶𑍍𑌚 𑌮𑍇𑌰𑍁𑌶𑍍𑌚 𑌸𑍁𑌮𑌹𑌾𑌨𑍍𑌨𑌗𑌃 ।
𑌭𑍂𑌤𑌲𑍇 𑌸𑌮𑍍𑌪𑍍𑌰𑌕𑌾𑌶𑌨𑍍𑌤𑍇 𑌨𑌾𑌗𑌾 𑌇𑌵 𑌜𑌲𑌾𑌶𑌯𑍇 ॥ 9 ॥
𑌤𑍀𑌵𑍍𑌰𑌸𑍍𑌸𑍍𑌵𑍇𑌦𑌶𑍍𑌚 𑌖𑍇𑌦𑌶𑍍𑌚 𑌭𑌯𑌂 𑌚𑌾𑌸𑍀𑌤𑍍𑌤𑌦𑌾𑌽𑌽𑌵𑌯𑍋𑌃 ।
𑌸𑌮𑌾𑌵𑌿𑌶𑌤𑌿 𑌮𑍋𑌹𑌶𑍍𑌚 𑌤𑌮𑍋 𑌮𑍂𑌰𑍍𑌛𑌾 𑌚 𑌦𑌾𑌰𑍁𑌣𑌾 ॥ 10 ॥
𑌨 𑌦𑌿𑌗𑍍𑌵𑌿𑌜𑍍𑌞𑌾𑌯𑌤𑍇 𑌯𑌾𑌮𑍍𑌯𑌾 𑌨𑌾𑌗𑍍𑌨𑍇𑌯𑍀 𑌨 𑌚 𑌵𑌾𑌰𑍁𑌣𑍀 ।
𑌯𑍁𑌗𑌾𑌨𑍍𑌤𑍇 𑌨𑌿𑌯𑌤𑍋 𑌲𑍋𑌕𑍋 𑌹𑌤𑍋 𑌦𑌗𑍍𑌧 𑌇𑌵𑌾𑌗𑍍𑌨𑌿𑌨𑌾 ॥ 11 ॥
𑌮𑌨𑌶𑍍𑌚 𑌮𑍇 𑌹𑌤𑌂 𑌭𑍂𑌯𑌸𑍍𑌸𑌨𑍍𑌨𑌿𑌵𑌰𑍍𑌤𑍍𑌯𑌤𑍁 𑌸𑌂𑌶𑍍𑌰𑌯𑌮𑍍 ।
𑌯𑌤𑍍𑌨𑍇𑌨 𑌮𑌹𑌤𑌾 𑌹𑍍𑌯𑌸𑍍𑌮𑌿𑌨𑍍𑌪𑍁𑌨𑌸𑍍𑌸𑌨𑍍𑌧𑌾𑌯 𑌚𑌕𑍍𑌷𑍁𑌷𑍀 ॥ 12 ॥
𑌯𑌤𑍍𑌨𑍇𑌨 𑌮𑌹𑌤𑌾 𑌭𑍂𑌯𑍋 𑌭𑌾𑌸𑍍𑌕𑌰𑌃 𑌪𑍍𑌰𑌤𑌿𑌲𑍋𑌕𑌿𑌤𑌃 ।
𑌤𑍁𑌲𑍍𑌯𑌃 𑌪𑍃𑌥𑍍𑌵𑍀𑌪𑍍𑌰𑌮𑌾𑌣𑍇𑌨 𑌭𑌾𑌸𑍍𑌕𑌰𑌃 𑌪𑍍𑌰𑌤𑌿𑌭𑌾𑌤𑌿 𑌨𑍗 ॥ 13 ॥
𑌜𑌟𑌾𑌯𑍁𑌰𑍍𑌮𑌾𑌮𑌨𑌾𑌪𑍃𑌚𑍍𑌛𑍍𑌯 𑌨𑌿𑌪𑌪𑌾𑌤 𑌮𑌹𑍀𑌂 𑌤𑌤𑌃 ।
𑌤𑌂 𑌦𑍃𑌷𑍍𑌟𑍍𑌵𑌾 𑌤𑍂𑌰𑍍𑌣𑌮𑌾𑌕𑌾𑌶𑌾𑌦𑌾𑌤𑍍𑌮𑌾𑌨𑌂 𑌮𑍁𑌕𑍍𑌤𑌵𑌾𑌨𑌹𑌮𑍍 ॥ 14 ॥
𑌪𑌕𑍍𑌷𑌾𑌭𑍍𑌯𑌾𑌂 𑌚 𑌮𑌯𑌾 𑌗𑍁𑌪𑍍𑌤𑍋 𑌜𑌟𑌾𑌯𑍁𑌰𑍍𑌨 𑌪𑍍𑌰𑌦𑌹𑍍𑌯𑌤𑍇 ।
𑌪𑍍𑌰𑌮𑌾𑌦𑌾𑌤𑍍𑌤𑌤𑍍𑌰 𑌨𑌿𑌰𑍍𑌦𑌗𑍍𑌧𑌃 𑌪𑌤𑌨𑍍𑌵𑌾𑌯𑍁𑌪𑌥𑌾𑌦𑌹𑌮𑍍 ॥ 15 ॥
𑌆𑌶𑌙𑍍𑌕𑍇 𑌤𑌂 𑌨𑌿𑌪𑌤𑌿𑌤𑌂 𑌜𑌨𑌸𑍍𑌥𑌾𑌨𑍇 𑌜𑌟𑌾𑌯𑍁𑌷𑌮𑍍 ।
𑌅𑌹𑌂 𑌤𑍁 𑌪𑌤𑌿𑌤𑍋 𑌵𑌿𑌨𑍍𑌧𑍍𑌯𑍇 𑌦𑌗𑍍𑌧𑌪𑌕𑍍𑌷𑍋 𑌜𑌡𑍀𑌕𑍃𑌤𑌃 ॥ 16 ॥
𑌰𑌾𑌜𑍍𑌯𑍇𑌨 𑌹𑍀𑌨𑍋 𑌭𑍍𑌰𑌾𑌤𑍍𑌰𑌾 𑌚 𑌪𑌕𑍍𑌷𑌾𑌭𑍍𑌯𑌾𑌂 𑌵𑌿𑌕𑍍𑌰𑌮𑍇𑌣 𑌚 ।
𑌸𑌰𑍍𑌵𑌥𑌾 𑌮𑌰𑍍𑌤𑍁𑌮𑍇𑌵𑍇𑌚𑍍𑌛𑌨𑍍𑌪𑌤𑌿𑌷𑍍𑌯𑍇 𑌶𑌿𑌖𑌰𑌾𑌦𑍍𑌗𑍀𑌰𑍇𑌃 ॥ 17 ॥
𑌇𑌤𑍍𑌯𑌾𑌰𑍍𑌷𑍇 𑌶𑍍𑌰𑍀𑌮𑌦𑍍𑌰𑌾𑌮𑌾𑌯𑌣𑍇 𑌵𑌾𑌲𑍍𑌮𑍀𑌕𑍀𑌯 𑌆𑌦𑌿𑌕𑌾𑌵𑍍𑌯𑍇 𑌕𑌿𑌷𑍍𑌕𑌿𑌨𑍍𑌧𑌾𑌕𑌾𑌣𑍍𑌡𑍇 𑌏𑌕𑌷𑌷𑍍𑌟𑌿𑌤𑌮𑌸𑍍𑌸𑌰𑍍𑌗𑌃 ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha ekaṣaṣṭitamassargaḥ |
tatastaddāruṇaṃ karma duṣkaraṃ sahasātkṛtam |
ācacakṣe munessarvaṃ sūryānugamanaṃ tathā || 1 ||
bhagavanvraṇayuktatvāllajjayā vyākulendriyaḥ |
pariśrānto na śaknomi vacanaṃ paribhāṣitum || 2 ||
ahaṃ caiva jaṭāyuśca saṅgharṣāddharpamohitau |
ākāśaṃ patitau vīrau jijñāsantau parākramam || 3 ||
kailāsaśikhare baddhvā munīnāmagrataḥ paṇam |
ravissyādanuyātavyo yāvadastaṃ mahāgirim || 4 ||
athā'vāṃ yugapatprāptāvapaśyāva mahītale |
rathacakrapramāṇāni nagarāṇi pṛthakpṛthak || 5 ||
kvacidvāditraghoṣāṃśca brahmaghoṣāṃśca śuśruvaḥ |
gāyantīścāṅganā bahvīḥ paśyāvo raktavāsasaḥ || 6 ||
tūrṇamutpatya cākāśamādityapathamāśritau |
āvāmālokayāvastadvanaṃ śādvalasannibham || 7 ||
upalairiva sañchannā dṛśyate bhūśśiloccayaiḥ |
āpagābhiśca saṃvītā sūtrairiva vasundharā || 8 ||
himavāṃścaiva vindhyaśca meruśca sumahānnagaḥ |
bhūtale samprakāśante nāgā iva jalāśaye || 9 ||
tīvrassvedaśca khedaśca bhayaṃ cāsīttadā''vayoḥ |
samāviśati mohaśca tamo mūrchā ca dāruṇā || 10 ||
na digvijñāyate yāmyā nāgneyī na ca vāruṇī |
yugānte niyato loko hato dagdha ivāgninā || 11 ||
manaśca me hataṃ bhūyassannivartyatu saṃśrayam |
yatnena mahatā hyasminpunassandhāya cakṣuṣī || 12 ||
yatnena mahatā bhūyo bhāskaraḥ pratilokitaḥ |
tulyaḥ pṛthvīpramāṇena bhāskaraḥ pratibhāti nau || 13 ||
jaṭāyurmāmanāpṛcchya nipapāta mahīṃ tataḥ |
taṃ dṛṣṭvā tūrṇamākāśādātmānaṃ muktavānaham || 14 ||
pakṣābhyāṃ ca mayā gupto jaṭāyurna pradahyate |
pramādāttatra nirdagdhaḥ patanvāyupathādaham || 15 ||
āśaṅke taṃ nipatitaṃ janasthāne jaṭāyuṣam |
ahaṃ tu patito vindhye dagdhapakṣo jaḍīkṛtaḥ || 16 ||
rājyena hīno bhrātrā ca pakṣābhyāṃ vikrameṇa ca |
sarvathā martumevecchanpatiṣye śikharādgīreḥ || 17 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe ekaṣaṣṭitamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।
अथ एकषष्टितमस्सर्गः ।
ततस्तद्दारुणं कर्म दुष्करं सहसात्कृतम् ।
आचचक्षे मुनेस्सर्वं सूर्यानुगमनं तथा ॥ 1 ॥
भगवन्व्रणयुक्तत्वाल्लज्जया व्याकुलेन्द्रियः ।
परिश्रान्तो न शक्नोमि वचनं परिभाषितुम् ॥ 2 ॥
अहं चैव जटायुश्च सङ्घर्षाद्धर्पमोहितौ ।
आकाशं पतितौ वीरौ जिज्ञासन्तौ पराक्रमम् ॥ 3 ॥
कैलासशिखरे बद्ध्वा मुनीनामग्रतः पणम् ।
रविस्स्यादनुयातव्यो यावदस्तं महागिरिम् ॥ 4 ॥
अथाऽवां युगपत्प्राप्तावपश्याव महीतले ।
रथचक्रप्रमाणानि नगराणि पृथक्पृथक् ॥ 5 ॥
क्वचिद्वादित्रघोषांश्च ब्रह्मघोषांश्च शुश्रुवः ।
गायन्तीश्चाङ्गना बह्वीः पश्यावो रक्तवाससः ॥ 6 ॥
तूर्णमुत्पत्य चाकाशमादित्यपथमाश्रितौ ।
आवामालोकयावस्तद्वनं शाद्वलसन्निभम् ॥ 7 ॥
उपलैरिव सञ्छन्ना दृश्यते भूश्शिलोच्चयैः ।
आपगाभिश्च संवीता सूत्रैरिव वसुन्धरा ॥ 8 ॥
हिमवांश्चैव विन्ध्यश्च मेरुश्च सुमहान्नगः ।
भूतले सम्प्रकाशन्ते नागा इव जलाशये ॥ 9 ॥
तीव्रस्स्वेदश्च खेदश्च भयं चासीत्तदाऽऽवयोः ।
समाविशति मोहश्च तमो मूर्छा च दारुणा ॥ 10 ॥
न दिग्विज्ञायते याम्या नाग्नेयी न च वारुणी ।
युगान्ते नियतो लोको हतो दग्ध इवाग्निना ॥ 11 ॥
मनश्च मे हतं भूयस्सन्निवर्त्यतु संश्रयम् ।
यत्नेन महता ह्यस्मिन्पुनस्सन्धाय चक्षुषी ॥ 12 ॥
यत्नेन महता भूयो भास्करः प्रतिलोकितः ।
तुल्यः पृथ्वीप्रमाणेन भास्करः प्रतिभाति नौ ॥ 13 ॥
जटायुर्मामनापृच्छ्य निपपात महीं ततः ।
तं दृष्ट्वा तूर्णमाकाशादात्मानं मुक्तवानहम् ॥ 14 ॥
पक्षाभ्यां च मया गुप्तो जटायुर्न प्रदह्यते ।
प्रमादात्तत्र निर्दग्धः पतन्वायुपथादहम् ॥ 15 ॥
आशङ्के तं निपतितं जनस्थाने जटायुषम् ।
अहं तु पतितो विन्ध्ये दग्धपक्षो जडीकृतः ॥ 16 ॥
राज्येन हीनो भ्रात्रा च पक्षाभ्यां विक्रमेण च ।
सर्वथा मर्तुमेवेच्छन्पतिष्ये शिखराद्गीरेः ॥ 17 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे एकषष्टितमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha ekaṣaṣṭitamassargaḥ |
tatastaddāruṇaṃ karma duṣkaraṃ sahasātkṛtam |
ācacakṣe munessarvaṃ sūryānugamanaṃ tathā || 1 ||
bhagavanvraṇayuktatvāllajjayā vyākulendriyaḥ |
pariśrānto na śaknomi vacanaṃ paribhāṣitum || 2 ||
ahaṃ caiva jaṭāyuśca saṅgharṣāddharpamohitau |
ākāśaṃ patitau vīrau jijñāsantau parākramam || 3 ||
kailāsaśikhare baddhvā munīnāmagrataḥ paṇam |
ravissyādanuyātavyo yāvadastaṃ mahāgirim || 4 ||
athā'vāṃ yugapatprāptāvapaśyāva mahītale |
rathacakrapramāṇāni nagarāṇi pṛthakpṛthak || 5 ||
kvacidvāditraghoṣāṃśca brahmaghoṣāṃśca śuśruvaḥ |
gāyantīścāṅganā bahvīḥ paśyāvo raktavāsasaḥ || 6 ||
tūrṇamutpatya cākāśamādityapathamāśritau |
āvāmālokayāvastadvanaṃ śādvalasannibham || 7 ||
upalairiva sañchannā dṛśyate bhūśśiloccayaiḥ |
āpagābhiśca saṃvītā sūtrairiva vasundharā || 8 ||
himavāṃścaiva vindhyaśca meruśca sumahānnagaḥ |
bhūtale samprakāśante nāgā iva jalāśaye || 9 ||
tīvrassvedaśca khedaśca bhayaṃ cāsīttadā''vayoḥ |
samāviśati mohaśca tamo mūrchā ca dāruṇā || 10 ||
na digvijñāyate yāmyā nāgneyī na ca vāruṇī |
yugānte niyato loko hato dagdha ivāgninā || 11 ||
manaśca me hataṃ bhūyassannivartyatu saṃśrayam |
yatnena mahatā hyasminpunassandhāya cakṣuṣī || 12 ||
yatnena mahatā bhūyo bhāskaraḥ pratilokitaḥ |
tulyaḥ pṛthvīpramāṇena bhāskaraḥ pratibhāti nau || 13 ||
jaṭāyurmāmanāpṛcchya nipapāta mahīṃ tataḥ |
taṃ dṛṣṭvā tūrṇamākāśādātmānaṃ muktavānaham || 14 ||
pakṣābhyāṃ ca mayā gupto jaṭāyurna pradahyate |
pramādāttatra nirdagdhaḥ patanvāyupathādaham || 15 ||
āśaṅke taṃ nipatitaṃ janasthāne jaṭāyuṣam |
ahaṃ tu patito vindhye dagdhapakṣo jaḍīkṛtaḥ || 16 ||
rājyena hīno bhrātrā ca pakṣābhyāṃ vikrameṇa ca |
sarvathā martumevecchanpatiṣye śikharādgīreḥ || 17 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe ekaṣaṣṭitamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Grantha script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.