ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਰਾਮਾਯਣੇ ਸੁਨ੍ਦਰਕਾਣ੍ਡਮ੍ ।
ਅਥ ਤ੍ਰਿषष੍ਟਿਤਮਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ।
ਤਤੋ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਾ ਨਿਪਤਿਤਂ ਵਾਨਰਂ ਵਾਨਰਰ੍षਭਃ ।
ਦृष੍ਟ੍ਵੈਵੋਦ੍ਵਿਗ੍ਨਹृਦਯੋ ਵਾਕ੍ਯਮੇਤਦੁਵਾਚ ਹ ॥ 1 ॥
ਉਤ੍ਤਿष੍ਠੋਤ੍ਤਿष੍ਠ ਕਸ੍ਮਾਤ੍ਤ੍ਵਂ ਪਾਦਯੋਃ ਪਤਿਤੋ ਮਮ ।
ਅਭਯਂ ਤੇ ਭਵੇਦ੍ਵੀਰ ਸਰ੍ਵਮੇਵਾਭਿਧੀਯਤਾਮ੍ ॥ 2 ॥
ਸ ਤੁ ਵਿਸ਼੍ਵਾਸਿਤਸ੍ਤੇਨ ਸੁਗ੍ਰੀਵੇਣ ਮਹਾਤ੍ਮਨਾ ।
ਉਤ੍ਥਾਯ ਸੁਮਹਾਪ੍ਰਾਜ੍ਞੋ ਵਾਕ੍ਯਂ ਦਧਿਮੁਖੋऽਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 3 ॥
ਨੈਵਰ੍ਕ੍षਰਜਸਾ ਰਾਜਨ੍ਨ ਤ੍ਵਯਾ ਨਾਪਿ ਵਾਲਿਨਾ ।
ਵਨਂ ਨਿਸृष੍ਟਪੂਰ੍ਵਂ ਹਿ ਭਕ੍षਿਤਂ ਤਚ੍ਚ ਵਾਨਰੈਃ ॥ 4 ॥
ਏਭਿਃ ਪ੍ਰਧਰ੍षਿਤਾਸ਼੍ਚੈਵ ਵਾਨਰਾ ਵਨਰਕ੍षਿਭਿਃ ।
ਮਧੂਨ੍ਯਚਿਨ੍ਤਯਿਤ੍ਵੇਮਾਨ੍ ਭਕ੍षਯਨ੍ਤਿ ਪਿਬਨ੍ਤਿ ਚ ॥ 5 ॥
ਸ਼ਿष੍ਟਮਤ੍ਰਾਪਵਿਧ੍ਯਨ੍ਤਿ ਭਕ੍षਯਨ੍ਤਿ ਤਥਾਪਰੇ ।
ਨਿਵਾਰ੍ਯਮਾਣਾਸ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵੇ ਭ੍ਰੁਵੋ ਵੈ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਤਿ ਹਿ ॥ 6 ॥
ਇਮੇ ਹਿ ਸਂਰਬ੍ਧਤਰਾਸ੍ਤਥਾ ਤੈਸ੍ਸਮ੍ਪ੍ਰਧਰ੍षਿਤਾਃ ।
ਵਾਰਯਨ੍ਤੋ ਵਨਾਤ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਕ੍ਰੁਦ੍ਧੈਰ੍ਵਾਨਰਪੁਙ੍ਗਵੈਃ ॥ 7 ॥
ਤਤਸ੍ਤੈਰ੍ਬਹੁਭਿਰ੍ਵੀਰੈਰ੍ਵਾਨਰੈਰ੍ਵਾਨਰਰ੍षਭ ।
ਸਂਰਕ੍ਤਨਯਨੈਃ ਕ੍ਰੋਧਾਦ੍ਧਰਯਃ ਪ੍ਰਵਿਚਾਲਿਤਾਃ ॥ 8 ॥
ਪਾਣਿਭਿਰ੍ਨਿਹਤਾਃ ਕੇਚਿਤ੍ਕੇਚਿਜ੍ਜਾਨੁਭਿਰਾਹਤਾਃ ।
ਪ੍ਰਕृष੍ਟਾਸ਼੍ਚ ਯਥਾਕਾਮਂ ਦੇਵਮਾਰ੍ਗਂ ਚ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਾਃ ॥ 9 ॥
ਏਵਮੇਤੇ ਹਤਾਸ਼੍ਸ਼ੂਰਾਸ੍ਤ੍ਵਯਿ ਤਿष੍ਠਤਿ ਭਰ੍ਤਰਿ ।
ਕृਤ੍ਸ੍ਨਂ ਮਧੁਵਨਂ ਚੈਵ ਪ੍ਰਕਾਮਂ ਤੈਃ ਪ੍ਰਭਕ੍ष੍ਯਤੇ ॥ 10 ॥
ਏਵਂ ਵਿਜ੍ਞਾਪ੍ਯਮਾਨਂ ਤਂ ਸੁਗ੍ਰੀਵਂ ਵਾਨਰਰ੍षਭਮ੍ ।
ਅਪृਚ੍ਛਤ੍ਤਂ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ੍ਞੋ ਲਕ੍ष੍ਮਣਃ ਪਰਵੀਰਹਾ ॥ 11 ॥
ਕਿਮਯਂ ਵਾਨਰੋ ਰਾਜਨ੍ ਵਨਪਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਪਸ੍ਥਿਤਃ ।
ਕਂ ਚਾਰ੍ਥਮਭਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਦੁਃਖਿਤੋ ਵਾਕ੍ਯਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 12 ॥
ਏਵਮੁਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਸੁਗ੍ਰੀਵੋ ਲਕ੍ष੍ਮਣੇਨ ਮਹਾਤ੍ਮਨਾ ।
ਲਕ੍ष੍ਮਣਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਵਾਚੇਦਂ ਵਾਕ੍ਯਂ ਵਾਕ੍ਯਵਿਸ਼ਾਰਦਃ ॥ 13 ॥
ਆਰ੍ਯ ਲਕ੍ष੍ਮਣ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਹ ਵੀਰੋ ਦਧਿਮੁਖਃ ਕਪਿਃ ।
ਅਙ੍ਗਦਪ੍ਰਮੁਖੈਰ੍ਵੀਰੈਰ੍ਭਕ੍षਿਤਂ ਮਧੁ ਵਾਨਰੈਃ ॥ 14 ॥
ਵਿਚਿਤ੍ਯ ਦਕ੍षਿਣਾਮਾਸ਼ਾਮਾਗਤੈਰ੍ਹਰਿਪੁਙ੍ਗਵੈਃ ।
ਨੈषਾਮਕृਤ੍ਯਾਨਾਮੀਦृਸ਼ਸ੍ਸ੍ਯਾਦੁਪਕ੍ਰਮਃ ॥ 15 ॥
ਆਗਤੈਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਮਥਿਤਂ ਯਥਾ ਮਧੁਵਨਂ ਹਿ ਤੈਃ ।
ਧਰ੍षਿਤਂ ਚ ਵਨਂ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਮੁਪਯੁਕ੍ਤਂ ਚ ਵਾਨਰੈਃ ॥ 16 ॥
ਵਨਂ ਯਦਾऽਭਿਪਨ੍ਨਾਸ੍ਤੇ ਸਾਧਿਤਂ ਕਰ੍ਮ ਵਾਨਰੈਃ ।
ਦृष੍ਟਾ ਦੇਵੀ ਨ ਸਨ੍ਦੇਹੋ ਨ ਚਾਨ੍ਯੇਨ ਹਨੂਮਤਾ ॥ 17 ॥
ਨ ਹ੍ਯਨ੍ਯਸ੍ਸਾਧਨੇ ਹੇਤੁਃ ਕਰ੍ਮਣੋऽਸ੍ਯ ਹਨੂਮਤਃ ।
ਕਾਰ੍ਯਸਿਦ੍ਧਿਰ੍ਮਤਿਸ਼੍ਚੈਵ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਵਾਨਰਪੁਙ੍ਗਵੇ ॥ 18 ॥
ਵ੍ਯਵਸਾਯਸ਼੍ਚ ਵੀਰ੍ਯਂ ਚ ਸ਼੍ਰੁਤਂ ਚਾਪਿ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਮ੍ ।
ਜਾਮ੍ਬਵਾਨ੍ਯਤ੍ਰ ਨੇਤਾ ਸ੍ਯਾਦਙ੍ਗਦਸ਼੍ਚ ਮਹਾਬਲਃ ॥ 19 ॥
ਹਨੁਮਾਂਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਧਿष੍ਠਾਤਾ ਨ ਤਸ੍ਯ ਗਤਿਰਨ੍ਯਥਾ ।
ਅਙ੍ਗਦਪ੍ਰਮੁਖੈਰ੍ਵੀਰੈਰ੍ਹਤਂ ਮਧੁਵਨਂ ਕਿਲ ॥ 20 ॥
ਵਾਰਯਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਸਹਿਤਾਸ੍ਤਦਾ ਜਾਨੁਭਿਰਾਹਤਾਃ ।
ਏਤਦਰ੍ਥਮਯਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੋ ਵਕ੍ਤੁਂ ਮਧੁਰਵਾਗਿਹ ॥ 21 ॥
ਨਾਮ੍ਨਾ ਦਧਿਮੁਖੋ ਨਾਮ ਹਰਿਃ ਪ੍ਰਖ੍ਯਾਤਵਿਕ੍ਰਮਃ ।
ਦृष੍ਟਾ ਸੀਤਾ ਮਹਾਬਾਹੋ ਸੌਮਿਤ੍ਰੇ ਪਸ਼੍ਯ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਃ ॥ 22 ॥
ਅਭਿਗਮ੍ਯ ਤਥਾ ਸਰ੍ਵੇ ਪਿਬਨ੍ਤਿ ਮਧੁ ਵਾਨਰਾਃ ।
ਨ ਚਾਪ੍ਯਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਵੈਦੇਹੀਂ ਵਿਸ਼੍ਰੁਤਾਃ ਪੁਰੁषਰ੍षਭ ॥ 23 ॥
ਵਨਂ ਦਤ੍ਤਵਰਂ ਦਿਵ੍ਯਂ ਧਰ੍षਯੇਯੁਰ੍ਵਨੌਕਸਃ ।
ਤਤਃ ਪ੍ਰਹृष੍ਟੋ ਧਰ੍ਮਾਤ੍ਮਾ ਲਕ੍ष੍ਮਣਸ੍ਸਹ ਰਾਘਵਃ ॥ 24 ॥
ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਕਰ੍ਣਸੁਖਾਂ ਵਾਣੀਂ ਸੁਗ੍ਰੀਵਵਦਨਾਚ੍ਚ੍ਯੁਤਾਮ੍ ।
ਪ੍ਰਾਹृष੍ਯਤ ਭृਸ਼ਂ ਰਾਮੋ ਲਕ੍ष੍ਮਣਸ਼੍ਚ ਮਹਾਬਲਃ ॥ 25 ॥
ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਦਧਿਮੁਖਸ੍ਯੇਦਂ ਸੁਗ੍ਰੀਵਸ੍ਸਮ੍ਪ੍ਰਹृष੍ਯ ਚ ।
ਵਨਪਾਲਂ ਪੁਨਰ੍ਵਾਕ੍ਯਂ ਸੁਗ੍ਰੀਵਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਭਾषਤ ॥ 26 ॥
ਪ੍ਰੀਤੋऽਸ੍ਮਿ ਸੋऽਹਂ ਯਦ੍ਭੁਕ੍ਤਂ ਵਨਂ ਤੈਃ ਕृਤਕਰ੍ਮਭਿਃ ।
ਮਰ੍षਿਤਂ ਮਰ੍षਣੀਯਂ ਚ ਚੇष੍ਟਿਤਂ ਕृਤਕਰ੍ਮਣਾਮ੍ ॥ 27 ॥
ਇਚ੍ਛਾਮਿ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਹਨੁਮਤ੍ਪ੍ਰਧਾਨਾਨ੍ ਸ਼ਾਖਾਮृਗਾਂਸ੍ਤਾਨ੍ ਮृਗਰਾਜਦਰ੍ਪਾਨ੍ ।
ਦ੍ਰष੍ਟੁਂ ਕृਤਾਰ੍ਥਾਨ੍ ਸਹ ਰਾਘਵਾਭ੍ਯਾਂ ਸ਼੍ਰੋਤੁਂ ਚ ਸੀਤਾਧਿਗਮੇ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਮ੍ ॥ 28 ॥
ਪ੍ਰੀਤਿਸ੍ਫੀਤਾਕ੍षੌ ਸਮ੍ਪ੍ਰਹृष੍ਟੌ ਕੁਮਾਰੌ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਸਿਦ੍ਧਾਰ੍ਥੌ ਵਾਨਰਾਣਾਂ ਚ ਰਾਜਾ ।
ਅਙ੍ਗੈਃ ਸਂਹृष੍ਟੈਃ ਕਰ੍ਮਸਿਦ੍ਧਿਂ ਵਿਦਿਤ੍ਵਾ ਬਾਹ੍ਵੋਰਾਸਨ੍ਨਾਂ ਸੋऽਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਨਨਨ੍ਦ ॥ 29 ॥
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਸੁਨ੍ਦਰਕਾਣ੍ਡੇ ਤ੍ਰਿषष੍ਟਿਤਮਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |
atha triṣaṣṭitamassargaḥ |
tato mūrdhnā nipatitaṃ vānaraṃ vānararṣabhaḥ |
dṛṣṭvaivodvignahṛdayo vākyametaduvāca ha || 1 ||
uttiṣṭhottiṣṭha kasmāttvaṃ pādayoḥ patito mama |
abhayaṃ te bhavedvīra sarvamevābhidhīyatām || 2 ||
sa tu viśvāsitastena sugrīveṇa mahātmanā |
utthāya sumahāprājño vākyaṃ dadhimukho'bravīt || 3 ||
naivarkṣarajasā rājanna tvayā nāpi vālinā |
vanaṃ nisṛṣṭapūrvaṃ hi bhakṣitaṃ tacca vānaraiḥ || 4 ||
ebhiḥ pradharṣitāścaiva vānarā vanarakṣibhiḥ |
madhūnyacintayitvemān bhakṣayanti pibanti ca || 5 ||
śiṣṭamatrāpavidhyanti bhakṣayanti tathāpare |
nivāryamāṇāste sarve bhruvo vai darśayanti hi || 6 ||
ime hi saṃrabdhatarāstathā taissampradharṣitāḥ |
vārayanto vanāttasmātkruddhairvānarapuṅgavaiḥ || 7 ||
tatastairbahubhirvīrairvānarairvānararṣabha |
saṃraktanayanaiḥ krodhāddharayaḥ pravicālitāḥ || 8 ||
pāṇibhirnihatāḥ kecitkecijjānubhirāhatāḥ |
prakṛṣṭāśca yathākāmaṃ devamārgaṃ ca darśitāḥ || 9 ||
evamete hatāśśūrāstvayi tiṣṭhati bhartari |
kṛtsnaṃ madhuvanaṃ caiva prakāmaṃ taiḥ prabhakṣyate || 10 ||
evaṃ vijñāpyamānaṃ taṃ sugrīvaṃ vānararṣabham |
apṛcchattaṃ mahāprājño lakṣmaṇaḥ paravīrahā || 11 ||
kimayaṃ vānaro rājan vanapaḥ pratyupasthitaḥ |
kaṃ cārthamabhinirdiśya duḥkhito vākyamabravīt || 12 ||
evamuktastu sugrīvo lakṣmaṇena mahātmanā |
lakṣmaṇaṃ pratyuvācedaṃ vākyaṃ vākyaviśāradaḥ || 13 ||
ārya lakṣmaṇa samprāha vīro dadhimukhaḥ kapiḥ |
aṅgadapramukhairvīrairbhakṣitaṃ madhu vānaraiḥ || 14 ||
vicitya dakṣiṇāmāśāmāgatairharipuṅgavaiḥ |
naiṣāmakṛtyānāmīdṛśassyādupakramaḥ || 15 ||
āgataiśca pramathitaṃ yathā madhuvanaṃ hi taiḥ |
dharṣitaṃ ca vanaṃ kṛtsnamupayuktaṃ ca vānaraiḥ || 16 ||
vanaṃ yadā'bhipannāste sādhitaṃ karma vānaraiḥ |
dṛṣṭā devī na sandeho na cānyena hanūmatā || 17 ||
na hyanyassādhane hetuḥ karmaṇo'sya hanūmataḥ |
kāryasiddhirmatiścaiva tasminvānarapuṅgave || 18 ||
vyavasāyaśca vīryaṃ ca śrutaṃ cāpi pratiṣṭhitam |
jāmbavānyatra netā syādaṅgadaśca mahābalaḥ || 19 ||
hanumāṃścāpyadhiṣṭhātā na tasya gatiranyathā |
aṅgadapramukhairvīrairhataṃ madhuvanaṃ kila || 20 ||
vārayantaśca sahitāstadā jānubhirāhatāḥ |
etadarthamayaṃ prāpto vaktuṃ madhuravāgiha || 21 ||
nāmnā dadhimukho nāma hariḥ prakhyātavikramaḥ |
dṛṣṭā sītā mahābāho saumitre paśya tattvataḥ || 22 ||
abhigamya tathā sarve pibanti madhu vānarāḥ |
na cāpyadṛṣṭvā vaidehīṃ viśrutāḥ puruṣarṣabha || 23 ||
vanaṃ dattavaraṃ divyaṃ dharṣayeyurvanaukasaḥ |
tataḥ prahṛṣṭo dharmātmā lakṣmaṇassaha rāghavaḥ || 24 ||
śrutvā karṇasukhāṃ vāṇīṃ sugrīvavadanāccyutām |
prāhṛṣyata bhṛśaṃ rāmo lakṣmaṇaśca mahābalaḥ || 25 ||
śrutvā dadhimukhasyedaṃ sugrīvassamprahṛṣya ca |
vanapālaṃ punarvākyaṃ sugrīvaḥ pratyabhāṣata || 26 ||
prīto'smi so'haṃ yadbhuktaṃ vanaṃ taiḥ kṛtakarmabhiḥ |
marṣitaṃ marṣaṇīyaṃ ca ceṣṭitaṃ kṛtakarmaṇām || 27 ||
icchāmi śīghraṃ hanumatpradhānān śākhāmṛgāṃstān mṛgarājadarpān |
draṣṭuṃ kṛtārthān saha rāghavābhyāṃ śrotuṃ ca sītādhigame prayatnam || 28 ||
prītisphītākṣau samprahṛṣṭau kumārau dṛṣṭvā siddhārthau vānarāṇāṃ ca rājā |
aṅgaiḥ saṃhṛṣṭaiḥ karmasiddhiṃ viditvā bāhvorāsannāṃ so'timātraṃ nananda || 29 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe triṣaṣṭitamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे सुन्दरकाण्डम् ।
अथ त्रिषष्टितमस्सर्गः ।
ततो मूर्ध्ना निपतितं वानरं वानरर्षभः ।
दृष्ट्वैवोद्विग्नहृदयो वाक्यमेतदुवाच ह ॥ 1 ॥
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ कस्मात्त्वं पादयोः पतितो मम ।
अभयं ते भवेद्वीर सर्वमेवाभिधीयताम् ॥ 2 ॥
स तु विश्वासितस्तेन सुग्रीवेण महात्मना ।
उत्थाय सुमहाप्राज्ञो वाक्यं दधिमुखोऽब्रवीत् ॥ 3 ॥
नैवर्क्षरजसा राजन्न त्वया नापि वालिना ।
वनं निसृष्टपूर्वं हि भक्षितं तच्च वानरैः ॥ 4 ॥
एभिः प्रधर्षिताश्चैव वानरा वनरक्षिभिः ।
मधून्यचिन्तयित्वेमान् भक्षयन्ति पिबन्ति च ॥ 5 ॥
शिष्टमत्रापविध्यन्ति भक्षयन्ति तथापरे ।
निवार्यमाणास्ते सर्वे भ्रुवो वै दर्शयन्ति हि ॥ 6 ॥
इमे हि संरब्धतरास्तथा तैस्सम्प्रधर्षिताः ।
वारयन्तो वनात्तस्मात्क्रुद्धैर्वानरपुङ्गवैः ॥ 7 ॥
ततस्तैर्बहुभिर्वीरैर्वानरैर्वानरर्षभ ।
संरक्तनयनैः क्रोधाद्धरयः प्रविचालिताः ॥ 8 ॥
पाणिभिर्निहताः केचित्केचिज्जानुभिराहताः ।
प्रकृष्टाश्च यथाकामं देवमार्गं च दर्शिताः ॥ 9 ॥
एवमेते हताश्शूरास्त्वयि तिष्ठति भर्तरि ।
कृत्स्नं मधुवनं चैव प्रकामं तैः प्रभक्ष्यते ॥ 10 ॥
एवं विज्ञाप्यमानं तं सुग्रीवं वानरर्षभम् ।
अपृच्छत्तं महाप्राज्ञो लक्ष्मणः परवीरहा ॥ 11 ॥
किमयं वानरो राजन् वनपः प्रत्युपस्थितः ।
कं चार्थमभिनिर्दिश्य दुःखितो वाक्यमब्रवीत् ॥ 12 ॥
एवमुक्तस्तु सुग्रीवो लक्ष्मणेन महात्मना ।
लक्ष्मणं प्रत्युवाचेदं वाक्यं वाक्यविशारदः ॥ 13 ॥
आर्य लक्ष्मण सम्प्राह वीरो दधिमुखः कपिः ।
अङ्गदप्रमुखैर्वीरैर्भक्षितं मधु वानरैः ॥ 14 ॥
विचित्य दक्षिणामाशामागतैर्हरिपुङ्गवैः ।
नैषामकृत्यानामीदृशस्स्यादुपक्रमः ॥ 15 ॥
आगतैश्च प्रमथितं यथा मधुवनं हि तैः ।
धर्षितं च वनं कृत्स्नमुपयुक्तं च वानरैः ॥ 16 ॥
वनं यदाऽभिपन्नास्ते साधितं कर्म वानरैः ।
दृष्टा देवी न सन्देहो न चान्येन हनूमता ॥ 17 ॥
न ह्यन्यस्साधने हेतुः कर्मणोऽस्य हनूमतः ।
कार्यसिद्धिर्मतिश्चैव तस्मिन्वानरपुङ्गवे ॥ 18 ॥
व्यवसायश्च वीर्यं च श्रुतं चापि प्रतिष्ठितम् ।
जाम्बवान्यत्र नेता स्यादङ्गदश्च महाबलः ॥ 19 ॥
हनुमांश्चाप्यधिष्ठाता न तस्य गतिरन्यथा ।
अङ्गदप्रमुखैर्वीरैर्हतं मधुवनं किल ॥ 20 ॥
वारयन्तश्च सहितास्तदा जानुभिराहताः ।
एतदर्थमयं प्राप्तो वक्तुं मधुरवागिह ॥ 21 ॥
नाम्ना दधिमुखो नाम हरिः प्रख्यातविक्रमः ।
दृष्टा सीता महाबाहो सौमित्रे पश्य तत्त्वतः ॥ 22 ॥
अभिगम्य तथा सर्वे पिबन्ति मधु वानराः ।
न चाप्यदृष्ट्वा वैदेहीं विश्रुताः पुरुषर्षभ ॥ 23 ॥
वनं दत्तवरं दिव्यं धर्षयेयुर्वनौकसः ।
ततः प्रहृष्टो धर्मात्मा लक्ष्मणस्सह राघवः ॥ 24 ॥
श्रुत्वा कर्णसुखां वाणीं सुग्रीववदनाच्च्युताम् ।
प्राहृष्यत भृशं रामो लक्ष्मणश्च महाबलः ॥ 25 ॥
श्रुत्वा दधिमुखस्येदं सुग्रीवस्सम्प्रहृष्य च ।
वनपालं पुनर्वाक्यं सुग्रीवः प्रत्यभाषत ॥ 26 ॥
प्रीतोऽस्मि सोऽहं यद्भुक्तं वनं तैः कृतकर्मभिः ।
मर्षितं मर्षणीयं च चेष्टितं कृतकर्मणाम् ॥ 27 ॥
इच्छामि शीघ्रं हनुमत्प्रधानान् शाखामृगांस्तान् मृगराजदर्पान् ।
द्रष्टुं कृतार्थान् सह राघवाभ्यां श्रोतुं च सीताधिगमे प्रयत्नम् ॥ 28 ॥
प्रीतिस्फीताक्षौ सम्प्रहृष्टौ कुमारौ दृष्ट्वा सिद्धार्थौ वानराणां च राजा ।
अङ्गैः संहृष्टैः कर्मसिद्धिं विदित्वा बाह्वोरासन्नां सोऽतिमात्रं ननन्द ॥ 29 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे त्रिषष्टितमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |
atha triṣaṣṭitamassargaḥ |
tato mūrdhnā nipatitaṃ vānaraṃ vānararṣabhaḥ |
dṛṣṭvaivodvignahṛdayo vākyametaduvāca ha || 1 ||
uttiṣṭhottiṣṭha kasmāttvaṃ pādayoḥ patito mama |
abhayaṃ te bhavedvīra sarvamevābhidhīyatām || 2 ||
sa tu viśvāsitastena sugrīveṇa mahātmanā |
utthāya sumahāprājño vākyaṃ dadhimukho'bravīt || 3 ||
naivarkṣarajasā rājanna tvayā nāpi vālinā |
vanaṃ nisṛṣṭapūrvaṃ hi bhakṣitaṃ tacca vānaraiḥ || 4 ||
ebhiḥ pradharṣitāścaiva vānarā vanarakṣibhiḥ |
madhūnyacintayitvemān bhakṣayanti pibanti ca || 5 ||
śiṣṭamatrāpavidhyanti bhakṣayanti tathāpare |
nivāryamāṇāste sarve bhruvo vai darśayanti hi || 6 ||
ime hi saṃrabdhatarāstathā taissampradharṣitāḥ |
vārayanto vanāttasmātkruddhairvānarapuṅgavaiḥ || 7 ||
tatastairbahubhirvīrairvānarairvānararṣabha |
saṃraktanayanaiḥ krodhāddharayaḥ pravicālitāḥ || 8 ||
pāṇibhirnihatāḥ kecitkecijjānubhirāhatāḥ |
prakṛṣṭāśca yathākāmaṃ devamārgaṃ ca darśitāḥ || 9 ||
evamete hatāśśūrāstvayi tiṣṭhati bhartari |
kṛtsnaṃ madhuvanaṃ caiva prakāmaṃ taiḥ prabhakṣyate || 10 ||
evaṃ vijñāpyamānaṃ taṃ sugrīvaṃ vānararṣabham |
apṛcchattaṃ mahāprājño lakṣmaṇaḥ paravīrahā || 11 ||
kimayaṃ vānaro rājan vanapaḥ pratyupasthitaḥ |
kaṃ cārthamabhinirdiśya duḥkhito vākyamabravīt || 12 ||
evamuktastu sugrīvo lakṣmaṇena mahātmanā |
lakṣmaṇaṃ pratyuvācedaṃ vākyaṃ vākyaviśāradaḥ || 13 ||
ārya lakṣmaṇa samprāha vīro dadhimukhaḥ kapiḥ |
aṅgadapramukhairvīrairbhakṣitaṃ madhu vānaraiḥ || 14 ||
vicitya dakṣiṇāmāśāmāgatairharipuṅgavaiḥ |
naiṣāmakṛtyānāmīdṛśassyādupakramaḥ || 15 ||
āgataiśca pramathitaṃ yathā madhuvanaṃ hi taiḥ |
dharṣitaṃ ca vanaṃ kṛtsnamupayuktaṃ ca vānaraiḥ || 16 ||
vanaṃ yadā'bhipannāste sādhitaṃ karma vānaraiḥ |
dṛṣṭā devī na sandeho na cānyena hanūmatā || 17 ||
na hyanyassādhane hetuḥ karmaṇo'sya hanūmataḥ |
kāryasiddhirmatiścaiva tasminvānarapuṅgave || 18 ||
vyavasāyaśca vīryaṃ ca śrutaṃ cāpi pratiṣṭhitam |
jāmbavānyatra netā syādaṅgadaśca mahābalaḥ || 19 ||
hanumāṃścāpyadhiṣṭhātā na tasya gatiranyathā |
aṅgadapramukhairvīrairhataṃ madhuvanaṃ kila || 20 ||
vārayantaśca sahitāstadā jānubhirāhatāḥ |
etadarthamayaṃ prāpto vaktuṃ madhuravāgiha || 21 ||
nāmnā dadhimukho nāma hariḥ prakhyātavikramaḥ |
dṛṣṭā sītā mahābāho saumitre paśya tattvataḥ || 22 ||
abhigamya tathā sarve pibanti madhu vānarāḥ |
na cāpyadṛṣṭvā vaidehīṃ viśrutāḥ puruṣarṣabha || 23 ||
vanaṃ dattavaraṃ divyaṃ dharṣayeyurvanaukasaḥ |
tataḥ prahṛṣṭo dharmātmā lakṣmaṇassaha rāghavaḥ || 24 ||
śrutvā karṇasukhāṃ vāṇīṃ sugrīvavadanāccyutām |
prāhṛṣyata bhṛśaṃ rāmo lakṣmaṇaśca mahābalaḥ || 25 ||
śrutvā dadhimukhasyedaṃ sugrīvassamprahṛṣya ca |
vanapālaṃ punarvākyaṃ sugrīvaḥ pratyabhāṣata || 26 ||
prīto'smi so'haṃ yadbhuktaṃ vanaṃ taiḥ kṛtakarmabhiḥ |
marṣitaṃ marṣaṇīyaṃ ca ceṣṭitaṃ kṛtakarmaṇām || 27 ||
icchāmi śīghraṃ hanumatpradhānān śākhāmṛgāṃstān mṛgarājadarpān |
draṣṭuṃ kṛtārthān saha rāghavābhyāṃ śrotuṃ ca sītādhigame prayatnam || 28 ||
prītisphītākṣau samprahṛṣṭau kumārau dṛṣṭvā siddhārthau vānarāṇāṃ ca rājā |
aṅgaiḥ saṃhṛṣṭaiḥ karmasiddhiṃ viditvā bāhvorāsannāṃ so'timātraṃ nananda || 29 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe triṣaṣṭitamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gurmukhi script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.