Valmiki Ramayana Sundara Kanda Sarga 63 — Telugu Script

Meaning —

శ్రీమద్వాల్మీకీయ రామాయణే సున్దరకాణ్డమ్ ।

అథ త్రిషష్టితమస్సర్గః ।

Shloka 1

తతో మూర్ధ్నా నిపతితం వానరం వానరర్షభః ।
దృష్ట్వైవోద్విగ్నహృదయో వాక్యమేతదువాచ హ ॥ 1 ॥

tato mūrdhnā nipatitaṃ vānaraṃ vānararṣabhaḥ |
dṛṣṭvaivodvignahṛdayo vākyametaduvāca ha || 1 ||

Shloka 2

ఉత్తిష్ఠోత్తిష్ఠ కస్మాత్త్వం పాదయోః పతితో మమ ।
అభయం తే భవేద్వీర సర్వమేవాభిధీయతామ్ ॥ 2 ॥

uttiṣṭhottiṣṭha kasmāttvaṃ pādayoḥ patito mama |
abhayaṃ te bhavedvīra sarvamevābhidhīyatām || 2 ||

Shloka 3

స తు విశ్వాసితస్తేన సుగ్రీవేణ మహాత్మనా ।
ఉత్థాయ సుమహాప్రాజ్ఞో వాక్యం దధిముఖోఽబ్రవీత్ ॥ 3 ॥

sa tu viśvāsitastena sugrīveṇa mahātmanā |
utthāya sumahāprājño vākyaṃ dadhimukho'bravīt || 3 ||

Shloka 4

నైవర్క్షరజసా రాజన్న త్వయా నాపి వాలినా ।
వనం నిసృష్టపూర్వం హి భక్షితం తచ్చ వానరైః ॥ 4 ॥

naivarkṣarajasā rājanna tvayā nāpi vālinā |
vanaṃ nisṛṣṭapūrvaṃ hi bhakṣitaṃ tacca vānaraiḥ || 4 ||

Shloka 5

ఏభిః ప్రధర్షితాశ్చైవ వానరా వనరక్షిభిః ।
మధూన్యచిన్తయిత్వేమాన్ భక్షయన్తి పిబన్తి చ ॥ 5 ॥

ebhiḥ pradharṣitāścaiva vānarā vanarakṣibhiḥ |
madhūnyacintayitvemān bhakṣayanti pibanti ca || 5 ||

Shloka 6

శిష్టమత్రాపవిధ్యన్తి భక్షయన్తి తథాపరే ।
నివార్యమాణాస్తే సర్వే భ్రువో వై దర్శయన్తి హి ॥ 6 ॥

śiṣṭamatrāpavidhyanti bhakṣayanti tathāpare |
nivāryamāṇāste sarve bhruvo vai darśayanti hi || 6 ||

Shloka 7

ఇమే హి సంరబ్ధతరాస్తథా తైస్సమ్ప్రధర్షితాః ।
వారయన్తో వనాత్తస్మాత్క్రుద్ధైర్వానరపుఙ్గవైః ॥ 7 ॥

ime hi saṃrabdhatarāstathā taissampradharṣitāḥ |
vārayanto vanāttasmātkruddhairvānarapuṅgavaiḥ || 7 ||

Shloka 8

తతస్తైర్బహుభిర్వీరైర్వానరైర్వానరర్షభ ।
సంరక్తనయనైః క్రోధాద్ధరయః ప్రవిచాలితాః ॥ 8 ॥

tatastairbahubhirvīrairvānarairvānararṣabha |
saṃraktanayanaiḥ krodhāddharayaḥ pravicālitāḥ || 8 ||

Shloka 9

పాణిభిర్నిహతాః కేచిత్కేచిజ్జానుభిరాహతాః ।
ప్రకృష్టాశ్చ యథాకామం దేవమార్గం చ దర్శితాః ॥ 9 ॥

pāṇibhirnihatāḥ kecitkecijjānubhirāhatāḥ |
prakṛṣṭāśca yathākāmaṃ devamārgaṃ ca darśitāḥ || 9 ||

Shloka 10

ఏవమేతే హతాశ్శూరాస్త్వయి తిష్ఠతి భర్తరి ।
కృత్స్నం మధువనం చైవ ప్రకామం తైః ప్రభక్ష్యతే ॥ 10 ॥

evamete hatāśśūrāstvayi tiṣṭhati bhartari |
kṛtsnaṃ madhuvanaṃ caiva prakāmaṃ taiḥ prabhakṣyate || 10 ||

Shloka 11

ఏవం విజ్ఞాప్యమానం తం సుగ్రీవం వానరర్షభమ్ ।
అపృచ్ఛత్తం మహాప్రాజ్ఞో లక్ష్మణః పరవీరహా ॥ 11 ॥

evaṃ vijñāpyamānaṃ taṃ sugrīvaṃ vānararṣabham |
apṛcchattaṃ mahāprājño lakṣmaṇaḥ paravīrahā || 11 ||

Shloka 12

కిమయం వానరో రాజన్ వనపః ప్రత్యుపస్థితః ।
కం చార్థమభినిర్దిశ్య దుఃఖితో వాక్యమబ్రవీత్ ॥ 12 ॥

kimayaṃ vānaro rājan vanapaḥ pratyupasthitaḥ |
kaṃ cārthamabhinirdiśya duḥkhito vākyamabravīt || 12 ||

Shloka 13

ఏవముక్తస్తు సుగ్రీవో లక్ష్మణేన మహాత్మనా ।
లక్ష్మణం ప్రత్యువాచేదం వాక్యం వాక్యవిశారదః ॥ 13 ॥

evamuktastu sugrīvo lakṣmaṇena mahātmanā |
lakṣmaṇaṃ pratyuvācedaṃ vākyaṃ vākyaviśāradaḥ || 13 ||

Shloka 14

ఆర్య లక్ష్మణ సమ్ప్రాహ వీరో దధిముఖః కపిః ।
అఙ్గదప్రముఖైర్వీరైర్భక్షితం మధు వానరైః ॥ 14 ॥

ārya lakṣmaṇa samprāha vīro dadhimukhaḥ kapiḥ |
aṅgadapramukhairvīrairbhakṣitaṃ madhu vānaraiḥ || 14 ||

Shloka 15

విచిత్య దక్షిణామాశామాగతైర్హరిపుఙ్గవైః ।
నైషామకృత్యానామీదృశస్స్యాదుపక్రమః ॥ 15 ॥

vicitya dakṣiṇāmāśāmāgatairharipuṅgavaiḥ |
naiṣāmakṛtyānāmīdṛśassyādupakramaḥ || 15 ||

Shloka 16

ఆగతైశ్చ ప్రమథితం యథా మధువనం హి తైః ।
ధర్షితం చ వనం కృత్స్నముపయుక్తం చ వానరైః ॥ 16 ॥

āgataiśca pramathitaṃ yathā madhuvanaṃ hi taiḥ |
dharṣitaṃ ca vanaṃ kṛtsnamupayuktaṃ ca vānaraiḥ || 16 ||

Shloka 17

వనం యదాఽభిపన్నాస్తే సాధితం కర్మ వానరైః ।
దృష్టా దేవీ న సన్దేహో న చాన్యేన హనూమతా ॥ 17 ॥

vanaṃ yadā'bhipannāste sādhitaṃ karma vānaraiḥ |
dṛṣṭā devī na sandeho na cānyena hanūmatā || 17 ||

Shloka 18

న హ్యన్యస్సాధనే హేతుః కర్మణోఽస్య హనూమతః ।
కార్యసిద్ధిర్మతిశ్చైవ తస్మిన్వానరపుఙ్గవే ॥ 18 ॥

na hyanyassādhane hetuḥ karmaṇo'sya hanūmataḥ |
kāryasiddhirmatiścaiva tasminvānarapuṅgave || 18 ||

Shloka 19

వ్యవసాయశ్చ వీర్యం చ శ్రుతం చాపి ప్రతిష్ఠితమ్ ।
జామ్బవాన్యత్ర నేతా స్యాదఙ్గదశ్చ మహాబలః ॥ 19 ॥

vyavasāyaśca vīryaṃ ca śrutaṃ cāpi pratiṣṭhitam |
jāmbavānyatra netā syādaṅgadaśca mahābalaḥ || 19 ||

Shloka 20

హనుమాంశ్చాప్యధిష్ఠాతా న తస్య గతిరన్యథా ।
అఙ్గదప్రముఖైర్వీరైర్హతం మధువనం కిల ॥ 20 ॥

hanumāṃścāpyadhiṣṭhātā na tasya gatiranyathā |
aṅgadapramukhairvīrairhataṃ madhuvanaṃ kila || 20 ||

Shloka 21

వారయన్తశ్చ సహితాస్తదా జానుభిరాహతాః ।
ఏతదర్థమయం ప్రాప్తో వక్తుం మధురవాగిహ ॥ 21 ॥

vārayantaśca sahitāstadā jānubhirāhatāḥ |
etadarthamayaṃ prāpto vaktuṃ madhuravāgiha || 21 ||

Shloka 22

నామ్నా దధిముఖో నామ హరిః ప్రఖ్యాతవిక్రమః ।
దృష్టా సీతా మహాబాహో సౌమిత్రే పశ్య తత్త్వతః ॥ 22 ॥

nāmnā dadhimukho nāma hariḥ prakhyātavikramaḥ |
dṛṣṭā sītā mahābāho saumitre paśya tattvataḥ || 22 ||

Shloka 23

అభిగమ్య తథా సర్వే పిబన్తి మధు వానరాః ।
న చాప్యదృష్ట్వా వైదేహీం విశ్రుతాః పురుషర్షభ ॥ 23 ॥

abhigamya tathā sarve pibanti madhu vānarāḥ |
na cāpyadṛṣṭvā vaidehīṃ viśrutāḥ puruṣarṣabha || 23 ||

Shloka 24

వనం దత్తవరం దివ్యం ధర్షయేయుర్వనౌకసః ।
తతః ప్రహృష్టో ధర్మాత్మా లక్ష్మణస్సహ రాఘవః ॥ 24 ॥

vanaṃ dattavaraṃ divyaṃ dharṣayeyurvanaukasaḥ |
tataḥ prahṛṣṭo dharmātmā lakṣmaṇassaha rāghavaḥ || 24 ||

Shloka 25

శ్రుత్వా కర్ణసుఖాం వాణీం సుగ్రీవవదనాచ్చ్యుతామ్ ।
ప్రాహృష్యత భృశం రామో లక్ష్మణశ్చ మహాబలః ॥ 25 ॥

śrutvā karṇasukhāṃ vāṇīṃ sugrīvavadanāccyutām |
prāhṛṣyata bhṛśaṃ rāmo lakṣmaṇaśca mahābalaḥ || 25 ||

Shloka 26

శ్రుత్వా దధిముఖస్యేదం సుగ్రీవస్సమ్ప్రహృష్య చ ।
వనపాలం పునర్వాక్యం సుగ్రీవః ప్రత్యభాషత ॥ 26 ॥

śrutvā dadhimukhasyedaṃ sugrīvassamprahṛṣya ca |
vanapālaṃ punarvākyaṃ sugrīvaḥ pratyabhāṣata || 26 ||

Shloka 27

ప్రీతోఽస్మి సోఽహం యద్భుక్తం వనం తైః కృతకర్మభిః ।
మర్షితం మర్షణీయం చ చేష్టితం కృతకర్మణామ్ ॥ 27 ॥

prīto'smi so'haṃ yadbhuktaṃ vanaṃ taiḥ kṛtakarmabhiḥ |
marṣitaṃ marṣaṇīyaṃ ca ceṣṭitaṃ kṛtakarmaṇām || 27 ||

Shloka 28

ఇచ్ఛామి శీఘ్రం హనుమత్ప్రధానాన్ శాఖామృగాంస్తాన్ మృగరాజదర్పాన్ ।
ద్రష్టుం కృతార్థాన్ సహ రాఘవాభ్యాం శ్రోతుం చ సీతాధిగమే ప్రయత్నమ్ ॥ 28 ॥

icchāmi śīghraṃ hanumatpradhānān śākhāmṛgāṃstān mṛgarājadarpān |
draṣṭuṃ kṛtārthān saha rāghavābhyāṃ śrotuṃ ca sītādhigame prayatnam || 28 ||

Shloka 29

ప్రీతిస్ఫీతాక్షౌ సమ్ప్రహృష్టౌ కుమారౌ దృష్ట్వా సిద్ధార్థౌ వానరాణాం చ రాజా ।
అఙ్గైః సంహృష్టైః కర్మసిద్ధిం విదిత్వా బాహ్వోరాసన్నాం సోఽతిమాత్రం ననన్ద ॥ 29 ॥

prītisphītākṣau samprahṛṣṭau kumārau dṛṣṭvā siddhārthau vānarāṇāṃ ca rājā |
aṅgaiḥ saṃhṛṣṭaiḥ karmasiddhiṃ viditvā bāhvorāsannāṃ so'timātraṃ nananda || 29 ||

ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే సున్దరకాణ్డే త్రిషష్టితమస్సర్గః ॥

Sanskrit — Devanagari (original)

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे सुन्दरकाण्डम् ।

अथ त्रिषष्टितमस्सर्गः ।

ततो मूर्ध्ना निपतितं वानरं वानरर्षभः ।

दृष्ट्वैवोद्विग्नहृदयो वाक्यमेतदुवाच ह ॥ 1 ॥

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ कस्मात्त्वं पादयोः पतितो मम ।

अभयं ते भवेद्वीर सर्वमेवाभिधीयताम् ॥ 2 ॥

स तु विश्वासितस्तेन सुग्रीवेण महात्मना ।

उत्थाय सुमहाप्राज्ञो वाक्यं दधिमुखोऽब्रवीत् ॥ 3 ॥

नैवर्क्षरजसा राजन्न त्वया नापि वालिना ।

वनं निसृष्टपूर्वं हि भक्षितं तच्च वानरैः ॥ 4 ॥

एभिः प्रधर्षिताश्चैव वानरा वनरक्षिभिः ।

मधून्यचिन्तयित्वेमान् भक्षयन्ति पिबन्ति च ॥ 5 ॥

शिष्टमत्रापविध्यन्ति भक्षयन्ति तथापरे ।

निवार्यमाणास्ते सर्वे भ्रुवो वै दर्शयन्ति हि ॥ 6 ॥

इमे हि संरब्धतरास्तथा तैस्सम्प्रधर्षिताः ।

वारयन्तो वनात्तस्मात्क्रुद्धैर्वानरपुङ्गवैः ॥ 7 ॥

ततस्तैर्बहुभिर्वीरैर्वानरैर्वानरर्षभ ।

संरक्तनयनैः क्रोधाद्धरयः प्रविचालिताः ॥ 8 ॥

पाणिभिर्निहताः केचित्केचिज्जानुभिराहताः ।

प्रकृष्टाश्च यथाकामं देवमार्गं च दर्शिताः ॥ 9 ॥

एवमेते हताश्शूरास्त्वयि तिष्ठति भर्तरि ।

कृत्स्नं मधुवनं चैव प्रकामं तैः प्रभक्ष्यते ॥ 10 ॥

एवं विज्ञाप्यमानं तं सुग्रीवं वानरर्षभम् ।

अपृच्छत्तं महाप्राज्ञो लक्ष्मणः परवीरहा ॥ 11 ॥

किमयं वानरो राजन् वनपः प्रत्युपस्थितः ।

कं चार्थमभिनिर्दिश्य दुःखितो वाक्यमब्रवीत् ॥ 12 ॥

एवमुक्तस्तु सुग्रीवो लक्ष्मणेन महात्मना ।

लक्ष्मणं प्रत्युवाचेदं वाक्यं वाक्यविशारदः ॥ 13 ॥

आर्य लक्ष्मण सम्प्राह वीरो दधिमुखः कपिः ।

अङ्गदप्रमुखैर्वीरैर्भक्षितं मधु वानरैः ॥ 14 ॥

विचित्य दक्षिणामाशामागतैर्हरिपुङ्गवैः ।

नैषामकृत्यानामीदृशस्स्यादुपक्रमः ॥ 15 ॥

आगतैश्च प्रमथितं यथा मधुवनं हि तैः ।

धर्षितं च वनं कृत्स्नमुपयुक्तं च वानरैः ॥ 16 ॥

वनं यदाऽभिपन्नास्ते साधितं कर्म वानरैः ।

दृष्टा देवी न सन्देहो न चान्येन हनूमता ॥ 17 ॥

न ह्यन्यस्साधने हेतुः कर्मणोऽस्य हनूमतः ।

कार्यसिद्धिर्मतिश्चैव तस्मिन्वानरपुङ्गवे ॥ 18 ॥

व्यवसायश्च वीर्यं च श्रुतं चापि प्रतिष्ठितम् ।

जाम्बवान्यत्र नेता स्यादङ्गदश्च महाबलः ॥ 19 ॥

हनुमांश्चाप्यधिष्ठाता न तस्य गतिरन्यथा ।

अङ्गदप्रमुखैर्वीरैर्हतं मधुवनं किल ॥ 20 ॥

वारयन्तश्च सहितास्तदा जानुभिराहताः ।

एतदर्थमयं प्राप्तो वक्तुं मधुरवागिह ॥ 21 ॥

नाम्ना दधिमुखो नाम हरिः प्रख्यातविक्रमः ।

दृष्टा सीता महाबाहो सौमित्रे पश्य तत्त्वतः ॥ 22 ॥

अभिगम्य तथा सर्वे पिबन्ति मधु वानराः ।

न चाप्यदृष्ट्वा वैदेहीं विश्रुताः पुरुषर्षभ ॥ 23 ॥

वनं दत्तवरं दिव्यं धर्षयेयुर्वनौकसः ।

ततः प्रहृष्टो धर्मात्मा लक्ष्मणस्सह राघवः ॥ 24 ॥

श्रुत्वा कर्णसुखां वाणीं सुग्रीववदनाच्च्युताम् ।

प्राहृष्यत भृशं रामो लक्ष्मणश्च महाबलः ॥ 25 ॥

श्रुत्वा दधिमुखस्येदं सुग्रीवस्सम्प्रहृष्य च ।

वनपालं पुनर्वाक्यं सुग्रीवः प्रत्यभाषत ॥ 26 ॥

प्रीतोऽस्मि सोऽहं यद्भुक्तं वनं तैः कृतकर्मभिः ।

मर्षितं मर्षणीयं च चेष्टितं कृतकर्मणाम् ॥ 27 ॥

इच्छामि शीघ्रं हनुमत्प्रधानान् शाखामृगांस्तान् मृगराजदर्पान् ।

द्रष्टुं कृतार्थान् सह राघवाभ्यां श्रोतुं च सीताधिगमे प्रयत्नम् ॥ 28 ॥

प्रीतिस्फीताक्षौ सम्प्रहृष्टौ कुमारौ दृष्ट्वा सिद्धार्थौ वानराणां च राजा ।

अङ्गैः संहृष्टैः कर्मसिद्धिं विदित्वा बाह्वोरासन्नां सोऽतिमात्रं ननन्द ॥ 29 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे त्रिषष्टितमस्सर्गः ॥

🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Telugu script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version. It is a transliteration, not a translation — see “Meaning” for translations where available.

5.63 సున్దరకాణ్డ - త్రిషష్టితమ సర్గః