శ్రీమద్వాల్మీకీయ రామాయణే సున్దరకాణ్డమ్ ।
అథ చతుఃపఞ్చాశస్సర్గః ।
వీక్షమాణస్తతో లఙ్కాం కపిః కృతమనోరథః ॥ 1 ॥
వర్ధమానసముత్సాహః కార్యశేషమచిన్తయత్ ।
కిన్ను ఖల్వవశిష్టం మే కర్తవ్యమిహ సామ్ప్రతమ్ ॥ 2 ॥
యదేషాం రక్షసాం భూయః సన్తాపజననం భవేత్ ।
వనం తావత్ప్రమథితం ప్రకృష్టా రాక్షసా హతాః ॥ 3 ॥
బలైకదేశః క్షపితశ్శేషం దుర్గవినాశనమ్ ।
దుర్గే వినాశితే కర్మ భవేత్సుఖపరిశ్రమమ్ ।
అల్పయత్నేన కార్యేఽస్మిన్ మమ స్యాత్సఫలశ్శ్రమః ॥ 4 ॥
యో హ్యయం మమ లాఙ్గూలే దీప్యతే హవ్యవాహనః ।
అస్య సన్తర్పణం న్యాయ్యం కర్తుమేభిర్గృహోత్తమైః ॥ 5 ॥
తతః ప్రదీప్తలాఙ్గూలస్సవిద్యుదివ తోయదః ।
భవనాగ్రేషు లఙ్కాయా విచచార మహాకపిః ॥ 6 ॥
గృహాద్గృహం రాక్షసానాముద్యానాని చ వానరః ।
వీక్షమాణో హ్యసన్త్రస్తః ప్రాసాదాంశ్చ చచార సః ॥ 7 ॥
అవప్లుత్య మహావేగః ప్రహస్తస్య నివేశనమ్ ।
అగ్నిం తత్ర స నిక్షిప్య శ్వసనేన సమో బలీ ॥ 8 ॥
తతోఽన్యత్పుప్లువే వేశ్మ మహాపార్శ్వస్య వీర్యవాన్ ।
ముమోచ హనుమానగ్నిం కాలానలశిఖోపమమ్ ॥ 9 ॥
వజ్రదంష్ట్రస్య చ తదా పుప్లువే స మహాకపిః ।
శుకస్య చ మహాతేజాస్సారణస్య చ ధీమతః ॥ 10 ॥
తథా చేన్ద్రజితో వేశ్మ దదాహ హరియూథపః ।
జమ్బుమాలే స్సుమాలేశ్చ దదాహ భవనం తతః ॥ 11 ॥
రశ్మికేతోశ్చ భవనం సూర్యశత్రోస్తథైవ చ ।
హ్రస్వకర్ణస్య దంష్ట్రస్య రోమశస్య చ రక్షసః ॥ 12 ॥
యుద్ధోన్మత్తస్య మత్తస్య ధ్వజగ్రీవస్య రక్షసః ।
విద్యుజ్జిహ్వస్య ఘోరస్య తథా హస్తిముఖస్య చ ॥ 13 ॥
కరాలస్య పిశాచస్య శోణితాక్షస్య చైవ హి ।
కుమ్భకర్ణస్య భవనం మకరాక్షస్య చైవ హి ॥ 14 ॥
యజ్ఞశత్రోశ్చ భవనం బ్రహ్మశత్రోస్తథైవ చ ।
నరాన్తకస్య కుమ్భస్య నికుమ్భస్య దురాత్మనః ॥ 15 ॥
వర్జయిత్వా మహాతేజా విభీషణగృహం ప్రతి ।
క్రమమాణః క్రమేణైవ దదాహ హరిపుఙ్గవః ॥ 16 ॥
తేషు తేషు మహార్హేషు భవనేషు మహాయశాః ।
గృహేష్వృద్ధిమతామృద్ధిం దదాహ స మహాకపిః ॥ 17 ॥
సర్వేషాం సమతిక్రమ్య రాక్షసేన్ద్రస్య వీర్యవాన్ ।
ఆససాదాథ లక్ష్మీవాన్ రావణస్య నివేశనమ్ ॥ 18 ॥
తతస్తస్మిన్ గృహే ముఖ్యే నానారత్నవిభూషితే ।
మేరుమన్దరసఙ్కాశే సర్వమఙ్గలశోభితే ॥ 19 ॥
ప్రదీప్తమగ్నిముత్సృజ్య లాఙ్గూలాగ్రే ప్రతిష్ఠితమ్ ।
ననాద హనుమాన్వీరో యుగాన్తజలదో యథా ॥ 20 ॥
శ్వసనేన చ సంయోగాదతివేగో మహాబలః ।
కాలాగ్నిరివ జజ్వాల ప్రావర్ధత హుతాశనః ॥ 21 ॥
ప్రదీప్తమగ్నిం పవనస్తేషు వేశ్మస్వచారయత్ ।
అభూచ్ఛ్వసనసంయోగాదతివేగో హుతాశనః ॥ 22 ॥
తాని కాఞ్చనజాలాని ముక్తామణిమయాని చ ।
భవనాన్యవశీర్యన్త రత్నవన్తి మహాన్తి చ ॥ 23 ॥
సఞ్జజ్ఞే తుములశ్శబ్దో రాక్షసానాం ప్రధావతామ్ ।
స్వగృహస్య పరిత్రాణే భగ్నోత్సాహోర్జితశ్రియామ్ ॥ 24 ॥
నూనమేషోఽగ్నిరాయాతః కపిరూపేణ హా ఇతి ।
క్రన్దన్త్యస్సహసా పేతుః స్తనన్ధయధరాః స్త్రియః ॥ 25 ॥
కాశ్చిదగ్నిపరీతేభ్యో హర్మేభ్యో ముక్తమూర్ధజాః ।
పతన్త్యో రేజిరేఽభ్రేభ్యస్సౌదామన్య ఇవామ్బరాత్ ॥ 26 ॥
వజ్రవిద్రుమవైదూర్యముక్తారజతసంహితాన్ ।
విచిత్రాన్భవనాద్ధాతూన్ స్యన్దమానాన్దదర్శ సః ॥ 27 ॥
నాగ్నిస్తృప్యతి కాష్ఠానాం తృణానాం చ యథా తథా ।
హనూమాన్ రాక్షసేన్దాణాం విశస్తానాం న తృప్యతి ॥ 28 ॥
క్వచిత్కింశుకసఙ్కాశాః క్వచిచ్ఛాల్మలిసన్నిభాః ॥ 29 ॥
క్వచిత్కుఙ్కుమసఙ్కాశాశ్శిఖా వహ్నేశ్చకాశిరే ।
హనూమతా వేగవతా వానరేణ మహాత్మనా ।
లఙ్కాపురం ప్రదగ్ధం తద్రుద్రేణ త్రిపురం యథా ॥ 30 ॥
తతస్తు లఙ్కాపురపర్వతాగ్రే సముత్థితో భీమపరాక్రమోఽగ్నిః ।
ప్రసార్య చూడావలయం ప్రదీప్తో హనూమతా వేగవతా విసృష్టః ॥ 31 ॥
యుగాన్తకాలానలతుల్యవేగ స్సమారుతోఽగ్నిర్వవృధే దివిస్పృక్ ।
విధూమరశ్మిర్భవనేషు సక్తో రక్షశ్శరీరాజ్యసమర్పతార్చిః ॥ 32 ॥
ఆదిత్యకోటీసదృశస్సుతేజా లఙ్కాం సమస్తాం పరివార్య తిష్ఠన్ ।
శబ్దైరనేకైరశనిప్రరూఢైర్భిన్దన్నివాణ్డం ప్రబభౌ మహాగ్నిః ॥ 33 ॥
తత్రామ్బరాదగ్నిరతిప్రవృద్ధో రూక్షప్రభః కింశుకపుష్పచూడః ।
నిర్వాణధూమాకులరాజయశ్చ నీలోత్పలాభాః ప్రచకాశిరేఽభ్రాః ॥ 34 ॥
వజ్రీ మహేన్ద్రస్త్రిదశేశ్వరో వా సాక్షాద్యమో వా వరుణోఽనిలో వా ।
రుద్రోఽగ్నిరర్కో ధనదశ్చ సోమో న వానరోఽయం స్వయమేవ కాలః ॥ 35 ॥
కిం బ్రహ్మణస్సర్వపితామహస్య సర్వస్య ధాతుశ్చతురాననస్య ।
ఇహాఽఽగతో వానరరూపధారీ రక్షోపసంహారకరః ప్రకోపః ॥ 36 ॥
కిం వైష్ణవం వా కపిరూపమేత్య రక్షోవినాశాయ పరం సుతేజః ।
అనన్తమవ్యక్తమచిన్త్యమేకం స్వమాయయా సామ్ప్రతమాగతం వా ॥ 37 ॥
ఇత్యేవమూచుర్బహవో విశిష్టా రక్షోగణాస్తత్ర సమేత్య సర్వే ।
సప్రాణిసఙ్ఘాం సగృహాం సవృక్షాం దగ్ధాం పురీం తాం సహసా సమీక్ష్య ॥ 38 ॥
తతస్తు లఙ్కా సహసా ప్రదగ్ధా సరాక్షసా సాశ్వరథా సనాగా ।
సపక్షిసఙ్ఘా సమృగా సవృక్షా రురోద దీనా తుములం సశబ్దమ్ ॥ 39 ॥
హా తాత హా పుత్రక కాన్త మిత్ర హా జీవితం భోగయుతం సుపుణ్యమ్ ।
రక్షోభిరేవం బహుధా బ్రువద్భి శ్శబ్దః కృతో ఘోరతరస్సుభీమః ॥ 40 ॥
హుతాశనజ్వాలసమావృతా సా హతప్రవీరా పరివృత్తయోధా హనూమతః క్రోధబలాభిభూతా బభూవ శాపోపహతేవ లఙ్కా ॥ 41 ॥
స సమ్భ్రమత్రస్తవిషణ్ణరాక్షసాం సముజ్జ్వలజ్జ్వాలహుతాశనాఙ్కితామ్ ।
దదర్శ లఙ్కాం హనుమాన్మహామనాః స్వయమ్భూకోపోపహతామివావనిమ్ ॥ 42 ॥
భఙ్క్త్వా వనం పాదపరత్నసఙ్కులం హత్వా తు రక్షాంసి మహాన్తి సంయుగే ।
దగ్ధ్వా పురీం తాం గృహరత్నమాలినీం తస్థౌ హనూమాన్పవనాత్మజః కపిః ॥ 43 ॥
త్రికూటశృఙ్గాగ్రతలే విచిత్రే ప్రతిష్ఠితో వానరరాజసింహః ।
ప్రదీప్తలాఙ్గూలకృతార్చిమాలీ వ్యరాజతాఽఽదిత్య ఇవాంశుమాలీ ॥ 44 ॥
స రాక్షసాంస్తాన్సుబహూంశ్చ హత్వా వనం చ భఙ్క్త్వా బహుపాదపం తత్ ।
విసృజ్య రక్షోభవనేషు చాగ్నిం జగామ రామం మనసా మహాత్మా ॥ 45 ॥
తతస్తు తం వానరవీరముఖ్యం మహాబలం మారుతతుల్యవేగమ్ ।
మహామతిం వాయుసుతం వరిష్ఠం ప్రతుష్టువుర్దేవగణాశ్చ సర్వే ॥ 46 ॥
భఙ్క్త్వా వనం మహాతేజా హత్వా రక్షాంసి సంయుగే ।
దగ్ధ్వా లఙ్కాపురీం రమ్యాం రరాజ స మహాకపిః ॥ 47 ॥
తత్ర దేవాస్సగన్ధర్వాస్సిద్ధాశ్చ పరమర్షయః ।
దృష్ట్వా లఙ్కాం ప్రదగ్ధాం తాం విస్మయం పరమం గతాః ॥ 48 ॥
తం దృష్ట్వా వానరశ్రేష్ఠం హనుమన్తం మహాకపిమ్ ।
కాలాగ్నిరితి సఞ్చిన్త్య సర్వభూతాని తత్రసుః ॥ 49 ॥
దేవాశ్చ సర్వే మునిపుఙ్గవాశ్చ గన్ధర్వవిద్యాధరనాగయక్షాః ।
భూతాని సర్వాణి మహాన్తి తత్ర జగ్ముః పరాం ప్రీతిమతుల్యరూపామ్ ॥ 50 ॥
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే సున్దరకాణ్డే చతుఃపఞ్చాశస్సర్గః ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |
atha catuḥpañcāśassargaḥ |
vīkṣamāṇastato laṅkāṃ kapiḥ kṛtamanorathaḥ || 1 ||
vardhamānasamutsāhaḥ kāryaśeṣamacintayat |
kinnu khalvavaśiṣṭaṃ me kartavyamiha sāmpratam || 2 ||
yadeṣāṃ rakṣasāṃ bhūyaḥ santāpajananaṃ bhavet |
vanaṃ tāvatpramathitaṃ prakṛṣṭā rākṣasā hatāḥ || 3 ||
balaikadeśaḥ kṣapitaśśeṣaṃ durgavināśanam |
durge vināśite karma bhavetsukhapariśramam |
alpayatnena kārye'smin mama syātsaphalaśśramaḥ || 4 ||
yo hyayaṃ mama lāṅgūle dīpyate havyavāhanaḥ |
asya santarpaṇaṃ nyāyyaṃ kartumebhirgṛhottamaiḥ || 5 ||
tataḥ pradīptalāṅgūlassavidyudiva toyadaḥ |
bhavanāgreṣu laṅkāyā vicacāra mahākapiḥ || 6 ||
gṛhādgṛhaṃ rākṣasānāmudyānāni ca vānaraḥ |
vīkṣamāṇo hyasantrastaḥ prāsādāṃśca cacāra saḥ || 7 ||
avaplutya mahāvegaḥ prahastasya niveśanam |
agniṃ tatra sa nikṣipya śvasanena samo balī || 8 ||
tato'nyatpupluve veśma mahāpārśvasya vīryavān |
mumoca hanumānagniṃ kālānalaśikhopamam || 9 ||
vajradaṃṣṭrasya ca tadā pupluve sa mahākapiḥ |
śukasya ca mahātejāssāraṇasya ca dhīmataḥ || 10 ||
tathā cendrajito veśma dadāha hariyūthapaḥ |
jambumāle ssumāleśca dadāha bhavanaṃ tataḥ || 11 ||
raśmiketośca bhavanaṃ sūryaśatrostathaiva ca |
hrasvakarṇasya daṃṣṭrasya romaśasya ca rakṣasaḥ || 12 ||
yuddhonmattasya mattasya dhvajagrīvasya rakṣasaḥ |
vidyujjihvasya ghorasya tathā hastimukhasya ca || 13 ||
karālasya piśācasya śoṇitākṣasya caiva hi |
kumbhakarṇasya bhavanaṃ makarākṣasya caiva hi || 14 ||
yajñaśatrośca bhavanaṃ brahmaśatrostathaiva ca |
narāntakasya kumbhasya nikumbhasya durātmanaḥ || 15 ||
varjayitvā mahātejā vibhīṣaṇagṛhaṃ prati |
kramamāṇaḥ krameṇaiva dadāha haripuṅgavaḥ || 16 ||
teṣu teṣu mahārheṣu bhavaneṣu mahāyaśāḥ |
gṛheṣvṛddhimatāmṛddhiṃ dadāha sa mahākapiḥ || 17 ||
sarveṣāṃ samatikramya rākṣasendrasya vīryavān |
āsasādātha lakṣmīvān rāvaṇasya niveśanam || 18 ||
tatastasmin gṛhe mukhye nānāratnavibhūṣite |
merumandarasaṅkāśe sarvamaṅgalaśobhite || 19 ||
pradīptamagnimutsṛjya lāṅgūlāgre pratiṣṭhitam |
nanāda hanumānvīro yugāntajalado yathā || 20 ||
śvasanena ca saṃyogādativego mahābalaḥ |
kālāgniriva jajvāla prāvardhata hutāśanaḥ || 21 ||
pradīptamagniṃ pavanasteṣu veśmasvacārayat |
abhūcchvasanasaṃyogādativego hutāśanaḥ || 22 ||
tāni kāñcanajālāni muktāmaṇimayāni ca |
bhavanānyavaśīryanta ratnavanti mahānti ca || 23 ||
sañjajñe tumulaśśabdo rākṣasānāṃ pradhāvatām |
svagṛhasya paritrāṇe bhagnotsāhorjitaśriyām || 24 ||
nūnameṣo'gnirāyātaḥ kapirūpeṇa hā iti |
krandantyassahasā petuḥ stanandhayadharāḥ striyaḥ || 25 ||
kāścidagniparītebhyo harmebhyo muktamūrdhajāḥ |
patantyo rejire'bhrebhyassaudāmanya ivāmbarāt || 26 ||
vajravidrumavaidūryamuktārajatasaṃhitān |
vicitrānbhavanāddhātūn syandamānāndadarśa saḥ || 27 ||
nāgnistṛpyati kāṣṭhānāṃ tṛṇānāṃ ca yathā tathā |
hanūmān rākṣasendāṇāṃ viśastānāṃ na tṛpyati || 28 ||
kvacitkiṃśukasaṅkāśāḥ kvacicchālmalisannibhāḥ || 29 ||
kvacitkuṅkumasaṅkāśāśśikhā vahneścakāśire |
hanūmatā vegavatā vānareṇa mahātmanā |
laṅkāpuraṃ pradagdhaṃ tadrudreṇa tripuraṃ yathā || 30 ||
tatastu laṅkāpuraparvatāgre samutthito bhīmaparākramo'gniḥ |
prasārya cūḍāvalayaṃ pradīpto hanūmatā vegavatā visṛṣṭaḥ || 31 ||
yugāntakālānalatulyavega ssamāruto'gnirvavṛdhe divispṛk |
vidhūmaraśmirbhavaneṣu sakto rakṣaśśarīrājyasamarpatārciḥ || 32 ||
ādityakoṭīsadṛśassutejā laṅkāṃ samastāṃ parivārya tiṣṭhan |
śabdairanekairaśaniprarūḍhairbhindannivāṇḍaṃ prababhau mahāgniḥ || 33 ||
tatrāmbarādagniratipravṛddho rūkṣaprabhaḥ kiṃśukapuṣpacūḍaḥ |
nirvāṇadhūmākularājayaśca nīlotpalābhāḥ pracakāśire'bhrāḥ || 34 ||
vajrī mahendrastridaśeśvaro vā sākṣādyamo vā varuṇo'nilo vā |
rudro'gnirarko dhanadaśca somo na vānaro'yaṃ svayameva kālaḥ || 35 ||
kiṃ brahmaṇassarvapitāmahasya sarvasya dhātuścaturānanasya |
ihā''gato vānararūpadhārī rakṣopasaṃhārakaraḥ prakopaḥ || 36 ||
kiṃ vaiṣṇavaṃ vā kapirūpametya rakṣovināśāya paraṃ sutejaḥ |
anantamavyaktamacintyamekaṃ svamāyayā sāmpratamāgataṃ vā || 37 ||
ityevamūcurbahavo viśiṣṭā rakṣogaṇāstatra sametya sarve |
saprāṇisaṅghāṃ sagṛhāṃ savṛkṣāṃ dagdhāṃ purīṃ tāṃ sahasā samīkṣya || 38 ||
tatastu laṅkā sahasā pradagdhā sarākṣasā sāśvarathā sanāgā |
sapakṣisaṅghā samṛgā savṛkṣā ruroda dīnā tumulaṃ saśabdam || 39 ||
hā tāta hā putraka kānta mitra hā jīvitaṃ bhogayutaṃ supuṇyam |
rakṣobhirevaṃ bahudhā bruvadbhi śśabdaḥ kṛto ghoratarassubhīmaḥ || 40 ||
hutāśanajvālasamāvṛtā sā hatapravīrā parivṛttayodhā hanūmataḥ krodhabalābhibhūtā babhūva śāpopahateva laṅkā || 41 ||
sa sambhramatrastaviṣaṇṇarākṣasāṃ samujjvalajjvālahutāśanāṅkitām |
dadarśa laṅkāṃ hanumānmahāmanāḥ svayambhūkopopahatāmivāvanim || 42 ||
bhaṅktvā vanaṃ pādaparatnasaṅkulaṃ hatvā tu rakṣāṃsi mahānti saṃyuge |
dagdhvā purīṃ tāṃ gṛharatnamālinīṃ tasthau hanūmānpavanātmajaḥ kapiḥ || 43 ||
trikūṭaśṛṅgāgratale vicitre pratiṣṭhito vānararājasiṃhaḥ |
pradīptalāṅgūlakṛtārcimālī vyarājatā''ditya ivāṃśumālī || 44 ||
sa rākṣasāṃstānsubahūṃśca hatvā vanaṃ ca bhaṅktvā bahupādapaṃ tat |
visṛjya rakṣobhavaneṣu cāgniṃ jagāma rāmaṃ manasā mahātmā || 45 ||
tatastu taṃ vānaravīramukhyaṃ mahābalaṃ mārutatulyavegam |
mahāmatiṃ vāyusutaṃ variṣṭhaṃ pratuṣṭuvurdevagaṇāśca sarve || 46 ||
bhaṅktvā vanaṃ mahātejā hatvā rakṣāṃsi saṃyuge |
dagdhvā laṅkāpurīṃ ramyāṃ rarāja sa mahākapiḥ || 47 ||
tatra devāssagandharvāssiddhāśca paramarṣayaḥ |
dṛṣṭvā laṅkāṃ pradagdhāṃ tāṃ vismayaṃ paramaṃ gatāḥ || 48 ||
taṃ dṛṣṭvā vānaraśreṣṭhaṃ hanumantaṃ mahākapim |
kālāgniriti sañcintya sarvabhūtāni tatrasuḥ || 49 ||
devāśca sarve munipuṅgavāśca gandharvavidyādharanāgayakṣāḥ |
bhūtāni sarvāṇi mahānti tatra jagmuḥ parāṃ prītimatulyarūpām || 50 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe catuḥpañcāśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे सुन्दरकाण्डम् ।
अथ चतुःपञ्चाशस्सर्गः ।
वीक्षमाणस्ततो लङ्कां कपिः कृतमनोरथः ॥ 1 ॥
वर्धमानसमुत्साहः कार्यशेषमचिन्तयत् ।
किन्नु खल्ववशिष्टं मे कर्तव्यमिह साम्प्रतम् ॥ 2 ॥
यदेषां रक्षसां भूयः सन्तापजननं भवेत् ।
वनं तावत्प्रमथितं प्रकृष्टा राक्षसा हताः ॥ 3 ॥
बलैकदेशः क्षपितश्शेषं दुर्गविनाशनम् ।
दुर्गे विनाशिते कर्म भवेत्सुखपरिश्रमम् ।
अल्पयत्नेन कार्येऽस्मिन् मम स्यात्सफलश्श्रमः ॥ 4 ॥
यो ह्ययं मम लाङ्गूले दीप्यते हव्यवाहनः ।
अस्य सन्तर्पणं न्याय्यं कर्तुमेभिर्गृहोत्तमैः ॥ 5 ॥
ततः प्रदीप्तलाङ्गूलस्सविद्युदिव तोयदः ।
भवनाग्रेषु लङ्काया विचचार महाकपिः ॥ 6 ॥
गृहाद्गृहं राक्षसानामुद्यानानि च वानरः ।
वीक्षमाणो ह्यसन्त्रस्तः प्रासादांश्च चचार सः ॥ 7 ॥
अवप्लुत्य महावेगः प्रहस्तस्य निवेशनम् ।
अग्निं तत्र स निक्षिप्य श्वसनेन समो बली ॥ 8 ॥
ततोऽन्यत्पुप्लुवे वेश्म महापार्श्वस्य वीर्यवान् ।
मुमोच हनुमानग्निं कालानलशिखोपमम् ॥ 9 ॥
वज्रदंष्ट्रस्य च तदा पुप्लुवे स महाकपिः ।
शुकस्य च महातेजास्सारणस्य च धीमतः ॥ 10 ॥
तथा चेन्द्रजितो वेश्म ददाह हरियूथपः ।
जम्बुमाले स्सुमालेश्च ददाह भवनं ततः ॥ 11 ॥
रश्मिकेतोश्च भवनं सूर्यशत्रोस्तथैव च ।
ह्रस्वकर्णस्य दंष्ट्रस्य रोमशस्य च रक्षसः ॥ 12 ॥
युद्धोन्मत्तस्य मत्तस्य ध्वजग्रीवस्य रक्षसः ।
विद्युज्जिह्वस्य घोरस्य तथा हस्तिमुखस्य च ॥ 13 ॥
करालस्य पिशाचस्य शोणिताक्षस्य चैव हि ।
कुम्भकर्णस्य भवनं मकराक्षस्य चैव हि ॥ 14 ॥
यज्ञशत्रोश्च भवनं ब्रह्मशत्रोस्तथैव च ।
नरान्तकस्य कुम्भस्य निकुम्भस्य दुरात्मनः ॥ 15 ॥
वर्जयित्वा महातेजा विभीषणगृहं प्रति ।
क्रममाणः क्रमेणैव ददाह हरिपुङ्गवः ॥ 16 ॥
तेषु तेषु महार्हेषु भवनेषु महायशाः ।
गृहेष्वृद्धिमतामृद्धिं ददाह स महाकपिः ॥ 17 ॥
सर्वेषां समतिक्रम्य राक्षसेन्द्रस्य वीर्यवान् ।
आससादाथ लक्ष्मीवान् रावणस्य निवेशनम् ॥ 18 ॥
ततस्तस्मिन् गृहे मुख्ये नानारत्नविभूषिते ।
मेरुमन्दरसङ्काशे सर्वमङ्गलशोभिते ॥ 19 ॥
प्रदीप्तमग्निमुत्सृज्य लाङ्गूलाग्रे प्रतिष्ठितम् ।
ननाद हनुमान्वीरो युगान्तजलदो यथा ॥ 20 ॥
श्वसनेन च संयोगादतिवेगो महाबलः ।
कालाग्निरिव जज्वाल प्रावर्धत हुताशनः ॥ 21 ॥
प्रदीप्तमग्निं पवनस्तेषु वेश्मस्वचारयत् ।
अभूच्छ्वसनसंयोगादतिवेगो हुताशनः ॥ 22 ॥
तानि काञ्चनजालानि मुक्तामणिमयानि च ।
भवनान्यवशीर्यन्त रत्नवन्ति महान्ति च ॥ 23 ॥
सञ्जज्ञे तुमुलश्शब्दो राक्षसानां प्रधावताम् ।
स्वगृहस्य परित्राणे भग्नोत्साहोर्जितश्रियाम् ॥ 24 ॥
नूनमेषोऽग्निरायातः कपिरूपेण हा इति ।
क्रन्दन्त्यस्सहसा पेतुः स्तनन्धयधराः स्त्रियः ॥ 25 ॥
काश्चिदग्निपरीतेभ्यो हर्मेभ्यो मुक्तमूर्धजाः ।
पतन्त्यो रेजिरेऽभ्रेभ्यस्सौदामन्य इवाम्बरात् ॥ 26 ॥
वज्रविद्रुमवैदूर्यमुक्तारजतसंहितान् ।
विचित्रान्भवनाद्धातून् स्यन्दमानान्ददर्श सः ॥ 27 ॥
नाग्निस्तृप्यति काष्ठानां तृणानां च यथा तथा ।
हनूमान् राक्षसेन्दाणां विशस्तानां न तृप्यति ॥ 28 ॥
क्वचित्किंशुकसङ्काशाः क्वचिच्छाल्मलिसन्निभाः ॥ 29 ॥
क्वचित्कुङ्कुमसङ्काशाश्शिखा वह्नेश्चकाशिरे ।
हनूमता वेगवता वानरेण महात्मना ।
लङ्कापुरं प्रदग्धं तद्रुद्रेण त्रिपुरं यथा ॥ 30 ॥
ततस्तु लङ्कापुरपर्वताग्रे समुत्थितो भीमपराक्रमोऽग्निः ।
प्रसार्य चूडावलयं प्रदीप्तो हनूमता वेगवता विसृष्टः ॥ 31 ॥
युगान्तकालानलतुल्यवेग स्समारुतोऽग्निर्ववृधे दिविस्पृक् ।
विधूमरश्मिर्भवनेषु सक्तो रक्षश्शरीराज्यसमर्पतार्चिः ॥ 32 ॥
आदित्यकोटीसदृशस्सुतेजा लङ्कां समस्तां परिवार्य तिष्ठन् ।
शब्दैरनेकैरशनिप्ररूढैर्भिन्दन्निवाण्डं प्रबभौ महाग्निः ॥ 33 ॥
तत्राम्बरादग्निरतिप्रवृद्धो रूक्षप्रभः किंशुकपुष्पचूडः ।
निर्वाणधूमाकुलराजयश्च नीलोत्पलाभाः प्रचकाशिरेऽभ्राः ॥ 34 ॥
वज्री महेन्द्रस्त्रिदशेश्वरो वा साक्षाद्यमो वा वरुणोऽनिलो वा ।
रुद्रोऽग्निरर्को धनदश्च सोमो न वानरोऽयं स्वयमेव कालः ॥ 35 ॥
किं ब्रह्मणस्सर्वपितामहस्य सर्वस्य धातुश्चतुराननस्य ।
इहाऽऽगतो वानररूपधारी रक्षोपसंहारकरः प्रकोपः ॥ 36 ॥
किं वैष्णवं वा कपिरूपमेत्य रक्षोविनाशाय परं सुतेजः ।
अनन्तमव्यक्तमचिन्त्यमेकं स्वमायया साम्प्रतमागतं वा ॥ 37 ॥
इत्येवमूचुर्बहवो विशिष्टा रक्षोगणास्तत्र समेत्य सर्वे ।
सप्राणिसङ्घां सगृहां सवृक्षां दग्धां पुरीं तां सहसा समीक्ष्य ॥ 38 ॥
ततस्तु लङ्का सहसा प्रदग्धा सराक्षसा साश्वरथा सनागा ।
सपक्षिसङ्घा समृगा सवृक्षा रुरोद दीना तुमुलं सशब्दम् ॥ 39 ॥
हा तात हा पुत्रक कान्त मित्र हा जीवितं भोगयुतं सुपुण्यम् ।
रक्षोभिरेवं बहुधा ब्रुवद्भि श्शब्दः कृतो घोरतरस्सुभीमः ॥ 40 ॥
हुताशनज्वालसमावृता सा हतप्रवीरा परिवृत्तयोधा हनूमतः क्रोधबलाभिभूता बभूव शापोपहतेव लङ्का ॥ 41 ॥
स सम्भ्रमत्रस्तविषण्णराक्षसां समुज्ज्वलज्ज्वालहुताशनाङ्किताम् ।
ददर्श लङ्कां हनुमान्महामनाः स्वयम्भूकोपोपहतामिवावनिम् ॥ 42 ॥
भङ्क्त्वा वनं पादपरत्नसङ्कुलं हत्वा तु रक्षांसि महान्ति संयुगे ।
दग्ध्वा पुरीं तां गृहरत्नमालिनीं तस्थौ हनूमान्पवनात्मजः कपिः ॥ 43 ॥
त्रिकूटशृङ्गाग्रतले विचित्रे प्रतिष्ठितो वानरराजसिंहः ।
प्रदीप्तलाङ्गूलकृतार्चिमाली व्यराजताऽऽदित्य इवांशुमाली ॥ 44 ॥
स राक्षसांस्तान्सुबहूंश्च हत्वा वनं च भङ्क्त्वा बहुपादपं तत् ।
विसृज्य रक्षोभवनेषु चाग्निं जगाम रामं मनसा महात्मा ॥ 45 ॥
ततस्तु तं वानरवीरमुख्यं महाबलं मारुततुल्यवेगम् ।
महामतिं वायुसुतं वरिष्ठं प्रतुष्टुवुर्देवगणाश्च सर्वे ॥ 46 ॥
भङ्क्त्वा वनं महातेजा हत्वा रक्षांसि संयुगे ।
दग्ध्वा लङ्कापुरीं रम्यां रराज स महाकपिः ॥ 47 ॥
तत्र देवास्सगन्धर्वास्सिद्धाश्च परमर्षयः ।
दृष्ट्वा लङ्कां प्रदग्धां तां विस्मयं परमं गताः ॥ 48 ॥
तं दृष्ट्वा वानरश्रेष्ठं हनुमन्तं महाकपिम् ।
कालाग्निरिति सञ्चिन्त्य सर्वभूतानि तत्रसुः ॥ 49 ॥
देवाश्च सर्वे मुनिपुङ्गवाश्च गन्धर्वविद्याधरनागयक्षाः ।
भूतानि सर्वाणि महान्ति तत्र जग्मुः परां प्रीतिमतुल्यरूपाम् ॥ 50 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे चतुःपञ्चाशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |
atha catuḥpañcāśassargaḥ |
vīkṣamāṇastato laṅkāṃ kapiḥ kṛtamanorathaḥ || 1 ||
vardhamānasamutsāhaḥ kāryaśeṣamacintayat |
kinnu khalvavaśiṣṭaṃ me kartavyamiha sāmpratam || 2 ||
yadeṣāṃ rakṣasāṃ bhūyaḥ santāpajananaṃ bhavet |
vanaṃ tāvatpramathitaṃ prakṛṣṭā rākṣasā hatāḥ || 3 ||
balaikadeśaḥ kṣapitaśśeṣaṃ durgavināśanam |
durge vināśite karma bhavetsukhapariśramam |
alpayatnena kārye'smin mama syātsaphalaśśramaḥ || 4 ||
yo hyayaṃ mama lāṅgūle dīpyate havyavāhanaḥ |
asya santarpaṇaṃ nyāyyaṃ kartumebhirgṛhottamaiḥ || 5 ||
tataḥ pradīptalāṅgūlassavidyudiva toyadaḥ |
bhavanāgreṣu laṅkāyā vicacāra mahākapiḥ || 6 ||
gṛhādgṛhaṃ rākṣasānāmudyānāni ca vānaraḥ |
vīkṣamāṇo hyasantrastaḥ prāsādāṃśca cacāra saḥ || 7 ||
avaplutya mahāvegaḥ prahastasya niveśanam |
agniṃ tatra sa nikṣipya śvasanena samo balī || 8 ||
tato'nyatpupluve veśma mahāpārśvasya vīryavān |
mumoca hanumānagniṃ kālānalaśikhopamam || 9 ||
vajradaṃṣṭrasya ca tadā pupluve sa mahākapiḥ |
śukasya ca mahātejāssāraṇasya ca dhīmataḥ || 10 ||
tathā cendrajito veśma dadāha hariyūthapaḥ |
jambumāle ssumāleśca dadāha bhavanaṃ tataḥ || 11 ||
raśmiketośca bhavanaṃ sūryaśatrostathaiva ca |
hrasvakarṇasya daṃṣṭrasya romaśasya ca rakṣasaḥ || 12 ||
yuddhonmattasya mattasya dhvajagrīvasya rakṣasaḥ |
vidyujjihvasya ghorasya tathā hastimukhasya ca || 13 ||
karālasya piśācasya śoṇitākṣasya caiva hi |
kumbhakarṇasya bhavanaṃ makarākṣasya caiva hi || 14 ||
yajñaśatrośca bhavanaṃ brahmaśatrostathaiva ca |
narāntakasya kumbhasya nikumbhasya durātmanaḥ || 15 ||
varjayitvā mahātejā vibhīṣaṇagṛhaṃ prati |
kramamāṇaḥ krameṇaiva dadāha haripuṅgavaḥ || 16 ||
teṣu teṣu mahārheṣu bhavaneṣu mahāyaśāḥ |
gṛheṣvṛddhimatāmṛddhiṃ dadāha sa mahākapiḥ || 17 ||
sarveṣāṃ samatikramya rākṣasendrasya vīryavān |
āsasādātha lakṣmīvān rāvaṇasya niveśanam || 18 ||
tatastasmin gṛhe mukhye nānāratnavibhūṣite |
merumandarasaṅkāśe sarvamaṅgalaśobhite || 19 ||
pradīptamagnimutsṛjya lāṅgūlāgre pratiṣṭhitam |
nanāda hanumānvīro yugāntajalado yathā || 20 ||
śvasanena ca saṃyogādativego mahābalaḥ |
kālāgniriva jajvāla prāvardhata hutāśanaḥ || 21 ||
pradīptamagniṃ pavanasteṣu veśmasvacārayat |
abhūcchvasanasaṃyogādativego hutāśanaḥ || 22 ||
tāni kāñcanajālāni muktāmaṇimayāni ca |
bhavanānyavaśīryanta ratnavanti mahānti ca || 23 ||
sañjajñe tumulaśśabdo rākṣasānāṃ pradhāvatām |
svagṛhasya paritrāṇe bhagnotsāhorjitaśriyām || 24 ||
nūnameṣo'gnirāyātaḥ kapirūpeṇa hā iti |
krandantyassahasā petuḥ stanandhayadharāḥ striyaḥ || 25 ||
kāścidagniparītebhyo harmebhyo muktamūrdhajāḥ |
patantyo rejire'bhrebhyassaudāmanya ivāmbarāt || 26 ||
vajravidrumavaidūryamuktārajatasaṃhitān |
vicitrānbhavanāddhātūn syandamānāndadarśa saḥ || 27 ||
nāgnistṛpyati kāṣṭhānāṃ tṛṇānāṃ ca yathā tathā |
hanūmān rākṣasendāṇāṃ viśastānāṃ na tṛpyati || 28 ||
kvacitkiṃśukasaṅkāśāḥ kvacicchālmalisannibhāḥ || 29 ||
kvacitkuṅkumasaṅkāśāśśikhā vahneścakāśire |
hanūmatā vegavatā vānareṇa mahātmanā |
laṅkāpuraṃ pradagdhaṃ tadrudreṇa tripuraṃ yathā || 30 ||
tatastu laṅkāpuraparvatāgre samutthito bhīmaparākramo'gniḥ |
prasārya cūḍāvalayaṃ pradīpto hanūmatā vegavatā visṛṣṭaḥ || 31 ||
yugāntakālānalatulyavega ssamāruto'gnirvavṛdhe divispṛk |
vidhūmaraśmirbhavaneṣu sakto rakṣaśśarīrājyasamarpatārciḥ || 32 ||
ādityakoṭīsadṛśassutejā laṅkāṃ samastāṃ parivārya tiṣṭhan |
śabdairanekairaśaniprarūḍhairbhindannivāṇḍaṃ prababhau mahāgniḥ || 33 ||
tatrāmbarādagniratipravṛddho rūkṣaprabhaḥ kiṃśukapuṣpacūḍaḥ |
nirvāṇadhūmākularājayaśca nīlotpalābhāḥ pracakāśire'bhrāḥ || 34 ||
vajrī mahendrastridaśeśvaro vā sākṣādyamo vā varuṇo'nilo vā |
rudro'gnirarko dhanadaśca somo na vānaro'yaṃ svayameva kālaḥ || 35 ||
kiṃ brahmaṇassarvapitāmahasya sarvasya dhātuścaturānanasya |
ihā''gato vānararūpadhārī rakṣopasaṃhārakaraḥ prakopaḥ || 36 ||
kiṃ vaiṣṇavaṃ vā kapirūpametya rakṣovināśāya paraṃ sutejaḥ |
anantamavyaktamacintyamekaṃ svamāyayā sāmpratamāgataṃ vā || 37 ||
ityevamūcurbahavo viśiṣṭā rakṣogaṇāstatra sametya sarve |
saprāṇisaṅghāṃ sagṛhāṃ savṛkṣāṃ dagdhāṃ purīṃ tāṃ sahasā samīkṣya || 38 ||
tatastu laṅkā sahasā pradagdhā sarākṣasā sāśvarathā sanāgā |
sapakṣisaṅghā samṛgā savṛkṣā ruroda dīnā tumulaṃ saśabdam || 39 ||
hā tāta hā putraka kānta mitra hā jīvitaṃ bhogayutaṃ supuṇyam |
rakṣobhirevaṃ bahudhā bruvadbhi śśabdaḥ kṛto ghoratarassubhīmaḥ || 40 ||
hutāśanajvālasamāvṛtā sā hatapravīrā parivṛttayodhā hanūmataḥ krodhabalābhibhūtā babhūva śāpopahateva laṅkā || 41 ||
sa sambhramatrastaviṣaṇṇarākṣasāṃ samujjvalajjvālahutāśanāṅkitām |
dadarśa laṅkāṃ hanumānmahāmanāḥ svayambhūkopopahatāmivāvanim || 42 ||
bhaṅktvā vanaṃ pādaparatnasaṅkulaṃ hatvā tu rakṣāṃsi mahānti saṃyuge |
dagdhvā purīṃ tāṃ gṛharatnamālinīṃ tasthau hanūmānpavanātmajaḥ kapiḥ || 43 ||
trikūṭaśṛṅgāgratale vicitre pratiṣṭhito vānararājasiṃhaḥ |
pradīptalāṅgūlakṛtārcimālī vyarājatā''ditya ivāṃśumālī || 44 ||
sa rākṣasāṃstānsubahūṃśca hatvā vanaṃ ca bhaṅktvā bahupādapaṃ tat |
visṛjya rakṣobhavaneṣu cāgniṃ jagāma rāmaṃ manasā mahātmā || 45 ||
tatastu taṃ vānaravīramukhyaṃ mahābalaṃ mārutatulyavegam |
mahāmatiṃ vāyusutaṃ variṣṭhaṃ pratuṣṭuvurdevagaṇāśca sarve || 46 ||
bhaṅktvā vanaṃ mahātejā hatvā rakṣāṃsi saṃyuge |
dagdhvā laṅkāpurīṃ ramyāṃ rarāja sa mahākapiḥ || 47 ||
tatra devāssagandharvāssiddhāśca paramarṣayaḥ |
dṛṣṭvā laṅkāṃ pradagdhāṃ tāṃ vismayaṃ paramaṃ gatāḥ || 48 ||
taṃ dṛṣṭvā vānaraśreṣṭhaṃ hanumantaṃ mahākapim |
kālāgniriti sañcintya sarvabhūtāni tatrasuḥ || 49 ||
devāśca sarve munipuṅgavāśca gandharvavidyādharanāgayakṣāḥ |
bhūtāni sarvāṇi mahānti tatra jagmuḥ parāṃ prītimatulyarūpām || 50 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe catuḥpañcāśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Telugu script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.