শ্রীমদ্বাল্মীকীয রামাযণে সুন্দরকাণ্ডম্ ।
অথ চতুঃপঞ্চাশস্সর্গঃ ।
বীক্ষমাণস্ততো লঙ্কাং কপিঃ কৃতমনোরথঃ ॥ 1 ॥
বর্ধমানসমুত্সাহঃ কার্যশেষমচিন্তযত্ ।
কিন্নু খল্ববশিষ্টং মে কর্তব্যমিহ সাম্প্রতম্ ॥ 2 ॥
যদেষাং রক্ষসাং ভূযঃ সন্তাপজননং ভবেত্ ।
বনং তাবত্প্রমথিতং প্রকৃষ্টা রাক্ষসা হতাঃ ॥ 3 ॥
বলৈকদেশঃ ক্ষপিতশ্শেষং দুর্গবিনাশনম্ ।
দুর্গে বিনাশিতে কর্ম ভবেত্সুখপরিশ্রমম্ ।
অল্পযত্নেন কার্যেঽস্মিন্ মম স্যাত্সফলশ্শ্রমঃ ॥ 4 ॥
যো হ্যযং মম লাঙ্গূলে দীপ্যতে হব্যবাহনঃ ।
অস্য সন্তর্পণং ন্যায্যং কর্তুমেভির্গৃহোত্তমৈঃ ॥ 5 ॥
ততঃ প্রদীপ্তলাঙ্গূলস্সবিদ্যুদিব তোযদঃ ।
ভবনাগ্রেষু লঙ্কাযা বিচচার মহাকপিঃ ॥ 6 ॥
গৃহাদ্গৃহং রাক্ষসানামুদ্যানানি চ বানরঃ ।
বীক্ষমাণো হ্যসন্ত্রস্তঃ প্রাসাদাংশ্চ চচার সঃ ॥ 7 ॥
অবপ্লুত্য মহাবেগঃ প্রহস্তস্য নিবেশনম্ ।
অগ্নিং তত্র স নিক্ষিপ্য শ্বসনেন সমো বলী ॥ 8 ॥
ততোঽন্যত্পুপ্লুবে বেশ্ম মহাপার্শ্বস্য বীর্যবান্ ।
মুমোচ হনুমানগ্নিং কালানলশিখোপমম্ ॥ 9 ॥
বজ্রদংষ্ট্রস্য চ তদা পুপ্লুবে স মহাকপিঃ ।
শুকস্য চ মহাতেজাস্সারণস্য চ ধীমতঃ ॥ 10 ॥
তথা চেন্দ্রজিতো বেশ্ম দদাহ হরিযূথপঃ ।
জম্বুমালে স্সুমালেশ্চ দদাহ ভবনং ততঃ ॥ 11 ॥
রশ্মিকেতোশ্চ ভবনং সূর্যশত্রোস্তথৈব চ ।
হ্রস্বকর্ণস্য দংষ্ট্রস্য রোমশস্য চ রক্ষসঃ ॥ 12 ॥
যুদ্ধোন্মত্তস্য মত্তস্য ধ্বজগ্রীবস্য রক্ষসঃ ।
বিদ্যুজ্জিহ্বস্য ঘোরস্য তথা হস্তিমুখস্য চ ॥ 13 ॥
করালস্য পিশাচস্য শোণিতাক্ষস্য চৈব হি ।
কুম্ভকর্ণস্য ভবনং মকরাক্ষস্য চৈব হি ॥ 14 ॥
যজ্ঞশত্রোশ্চ ভবনং ব্রহ্মশত্রোস্তথৈব চ ।
নরান্তকস্য কুম্ভস্য নিকুম্ভস্য দুরাত্মনঃ ॥ 15 ॥
বর্জযিত্বা মহাতেজা বিভীষণগৃহং প্রতি ।
ক্রমমাণঃ ক্রমেণৈব দদাহ হরিপুঙ্গবঃ ॥ 16 ॥
তেষু তেষু মহার্হেষু ভবনেষু মহাযশাঃ ।
গৃহেষ্বৃদ্ধিমতামৃদ্ধিং দদাহ স মহাকপিঃ ॥ 17 ॥
সর্বেষাং সমতিক্রম্য রাক্ষসেন্দ্রস্য বীর্যবান্ ।
আসসাদাথ লক্ষ্মীবান্ রাবণস্য নিবেশনম্ ॥ 18 ॥
ততস্তস্মিন্ গৃহে মুখ্যে নানারত্নবিভূষিতে ।
মেরুমন্দরসঙ্কাশে সর্বমঙ্গলশোভিতে ॥ 19 ॥
প্রদীপ্তমগ্নিমুত্সৃজ্য লাঙ্গূলাগ্রে প্রতিষ্ঠিতম্ ।
ননাদ হনুমান্বীরো যুগান্তজলদো যথা ॥ 20 ॥
শ্বসনেন চ সংযোগাদতিবেগো মহাবলঃ ।
কালাগ্নিরিব জজ্বাল প্রাবর্ধত হুতাশনঃ ॥ 21 ॥
প্রদীপ্তমগ্নিং পবনস্তেষু বেশ্মস্বচারযত্ ।
অভূচ্ছ্বসনসংযোগাদতিবেগো হুতাশনঃ ॥ 22 ॥
তানি কাঞ্চনজালানি মুক্তামণিমযানি চ ।
ভবনান্যবশীর্যন্ত রত্নবন্তি মহান্তি চ ॥ 23 ॥
সঞ্জজ্ঞে তুমুলশ্শব্দো রাক্ষসানাং প্রধাবতাম্ ।
স্বগৃহস্য পরিত্রাণে ভগ্নোত্সাহোর্জিতশ্রিযাম্ ॥ 24 ॥
নূনমেষোঽগ্নিরাযাতঃ কপিরূপেণ হা ইতি ।
ক্রন্দন্ত্যস্সহসা পেতুঃ স্তনন্ধযধরাঃ স্ত্রিযঃ ॥ 25 ॥
কাশ্চিদগ্নিপরীতেভ্যো হর্মেভ্যো মুক্তমূর্ধজাঃ ।
পতন্ত্যো রেজিরেঽভ্রেভ্যস্সৌদামন্য ইবাম্বরাত্ ॥ 26 ॥
বজ্রবিদ্রুমবৈদূর্যমুক্তারজতসংহিতান্ ।
বিচিত্রান্ভবনাদ্ধাতূন্ স্যন্দমানান্দদর্শ সঃ ॥ 27 ॥
নাগ্নিস্তৃপ্যতি কাষ্ঠানাং তৃণানাং চ যথা তথা ।
হনূমান্ রাক্ষসেন্দাণাং বিশস্তানাং ন তৃপ্যতি ॥ 28 ॥
ক্বচিত্কিংশুকসঙ্কাশাঃ ক্বচিচ্ছাল্মলিসন্নিভাঃ ॥ 29 ॥
ক্বচিত্কুঙ্কুমসঙ্কাশাশ্শিখা বহ্নেশ্চকাশিরে ।
হনূমতা বেগবতা বানরেণ মহাত্মনা ।
লঙ্কাপুরং প্রদগ্ধং তদ্রুদ্রেণ ত্রিপুরং যথা ॥ 30 ॥
ততস্তু লঙ্কাপুরপর্বতাগ্রে সমুত্থিতো ভীমপরাক্রমোঽগ্নিঃ ।
প্রসার্য চূডাবলযং প্রদীপ্তো হনূমতা বেগবতা বিসৃষ্টঃ ॥ 31 ॥
যুগান্তকালানলতুল্যবেগ স্সমারুতোঽগ্নির্ববৃধে দিবিস্পৃক্ ।
বিধূমরশ্মির্ভবনেষু সক্তো রক্ষশ্শরীরাজ্যসমর্পতার্চিঃ ॥ 32 ॥
আদিত্যকোটীসদৃশস্সুতেজা লঙ্কাং সমস্তাং পরিবার্য তিষ্ঠন্ ।
শব্দৈরনেকৈরশনিপ্ররূঢৈর্ভিন্দন্নিবাণ্ডং প্রবভৌ মহাগ্নিঃ ॥ 33 ॥
তত্রাম্বরাদগ্নিরতিপ্রবৃদ্ধো রূক্ষপ্রভঃ কিংশুকপুষ্পচূডঃ ।
নির্বাণধূমাকুলরাজযশ্চ নীলোত্পলাভাঃ প্রচকাশিরেঽভ্রাঃ ॥ 34 ॥
বজ্রী মহেন্দ্রস্ত্রিদশেশ্বরো বা সাক্ষাদ্যমো বা বরুণোঽনিলো বা ।
রুদ্রোঽগ্নিরর্কো ধনদশ্চ সোমো ন বানরোঽযং স্বযমেব কালঃ ॥ 35 ॥
কিং ব্রহ্মণস্সর্বপিতামহস্য সর্বস্য ধাতুশ্চতুরাননস্য ।
ইহাঽঽগতো বানররূপধারী রক্ষোপসংহারকরঃ প্রকোপঃ ॥ 36 ॥
কিং বৈষ্ণবং বা কপিরূপমেত্য রক্ষোবিনাশায পরং সুতেজঃ ।
অনন্তমব্যক্তমচিন্ত্যমেকং স্বমাযযা সাম্প্রতমাগতং বা ॥ 37 ॥
ইত্যেবমূচুর্বহবো বিশিষ্টা রক্ষোগণাস্তত্র সমেত্য সর্বে ।
সপ্রাণিসঙ্ঘাং সগৃহাং সবৃক্ষাং দগ্ধাং পুরীং তাং সহসা সমীক্ষ্য ॥ 38 ॥
ততস্তু লঙ্কা সহসা প্রদগ্ধা সরাক্ষসা সাশ্বরথা সনাগা ।
সপক্ষিসঙ্ঘা সমৃগা সবৃক্ষা রুরোদ দীনা তুমুলং সশব্দম্ ॥ 39 ॥
হা তাত হা পুত্রক কান্ত মিত্র হা জীবিতং ভোগযুতং সুপুণ্যম্ ।
রক্ষোভিরেবং বহুধা ব্রুবদ্ভি শ্শব্দঃ কৃতো ঘোরতরস্সুভীমঃ ॥ 40 ॥
হুতাশনজ্বালসমাবৃতা সা হতপ্রবীরা পরিবৃত্তযোধা হনূমতঃ ক্রোধবলাভিভূতা বভূব শাপোপহতেব লঙ্কা ॥ 41 ॥
স সম্ভ্রমত্রস্তবিষণ্ণরাক্ষসাং সমুজ্জ্বলজ্জ্বালহুতাশনাঙ্কিতাম্ ।
দদর্শ লঙ্কাং হনুমান্মহামনাঃ স্বযম্ভূকোপোপহতামিবাবনিম্ ॥ 42 ॥
ভঙ্ক্ত্বা বনং পাদপরত্নসঙ্কুলং হত্বা তু রক্ষাংসি মহান্তি সংযুগে ।
দগ্ধ্বা পুরীং তাং গৃহরত্নমালিনীং তস্থৌ হনূমান্পবনাত্মজঃ কপিঃ ॥ 43 ॥
ত্রিকূটশৃঙ্গাগ্রতলে বিচিত্রে প্রতিষ্ঠিতো বানররাজসিংহঃ ।
প্রদীপ্তলাঙ্গূলকৃতার্চিমালী ব্যরাজতাঽঽদিত্য ইবাংশুমালী ॥ 44 ॥
স রাক্ষসাংস্তান্সুবহূংশ্চ হত্বা বনং চ ভঙ্ক্ত্বা বহুপাদপং তত্ ।
বিসৃজ্য রক্ষোভবনেষু চাগ্নিং জগাম রামং মনসা মহাত্মা ॥ 45 ॥
ততস্তু তং বানরবীরমুখ্যং মহাবলং মারুততুল্যবেগম্ ।
মহামতিং বাযুসুতং বরিষ্ঠং প্রতুষ্টুবুর্দেবগণাশ্চ সর্বে ॥ 46 ॥
ভঙ্ক্ত্বা বনং মহাতেজা হত্বা রক্ষাংসি সংযুগে ।
দগ্ধ্বা লঙ্কাপুরীং রম্যাং ররাজ স মহাকপিঃ ॥ 47 ॥
তত্র দেবাস্সগন্ধর্বাস্সিদ্ধাশ্চ পরমর্ষযঃ ।
দৃষ্ট্বা লঙ্কাং প্রদগ্ধাং তাং বিস্মযং পরমং গতাঃ ॥ 48 ॥
তং দৃষ্ট্বা বানরশ্রেষ্ঠং হনুমন্তং মহাকপিম্ ।
কালাগ্নিরিতি সঞ্চিন্ত্য সর্বভূতানি তত্রসুঃ ॥ 49 ॥
দেবাশ্চ সর্বে মুনিপুঙ্গবাশ্চ গন্ধর্ববিদ্যাধরনাগযক্ষাঃ ।
ভূতানি সর্বাণি মহান্তি তত্র জগ্মুঃ পরাং প্রীতিমতুল্যরূপাম্ ॥ 50 ॥
ইত্যার্ষে শ্রীমদ্রামাযণে বাল্মীকীয আদিকাব্যে সুন্দরকাণ্ডে চতুঃপঞ্চাশস্সর্গঃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |
atha catuḥpañcāśassargaḥ |
vīkṣamāṇastato laṅkāṃ kapiḥ kṛtamanorathaḥ || 1 ||
vardhamānasamutsāhaḥ kāryaśeṣamacintayat |
kinnu khalvavaśiṣṭaṃ me kartavyamiha sāmpratam || 2 ||
yadeṣāṃ rakṣasāṃ bhūyaḥ santāpajananaṃ bhavet |
vanaṃ tāvatpramathitaṃ prakṛṣṭā rākṣasā hatāḥ || 3 ||
balaikadeśaḥ kṣapitaśśeṣaṃ durgavināśanam |
durge vināśite karma bhavetsukhapariśramam |
alpayatnena kārye'smin mama syātsaphalaśśramaḥ || 4 ||
yo hyayaṃ mama lāṅgūle dīpyate havyavāhanaḥ |
asya santarpaṇaṃ nyāyyaṃ kartumebhirgṛhottamaiḥ || 5 ||
tataḥ pradīptalāṅgūlassavidyudiva toyadaḥ |
bhavanāgreṣu laṅkāyā vicacāra mahākapiḥ || 6 ||
gṛhādgṛhaṃ rākṣasānāmudyānāni ca vānaraḥ |
vīkṣamāṇo hyasantrastaḥ prāsādāṃśca cacāra saḥ || 7 ||
avaplutya mahāvegaḥ prahastasya niveśanam |
agniṃ tatra sa nikṣipya śvasanena samo balī || 8 ||
tato'nyatpupluve veśma mahāpārśvasya vīryavān |
mumoca hanumānagniṃ kālānalaśikhopamam || 9 ||
vajradaṃṣṭrasya ca tadā pupluve sa mahākapiḥ |
śukasya ca mahātejāssāraṇasya ca dhīmataḥ || 10 ||
tathā cendrajito veśma dadāha hariyūthapaḥ |
jambumāle ssumāleśca dadāha bhavanaṃ tataḥ || 11 ||
raśmiketośca bhavanaṃ sūryaśatrostathaiva ca |
hrasvakarṇasya daṃṣṭrasya romaśasya ca rakṣasaḥ || 12 ||
yuddhonmattasya mattasya dhvajagrīvasya rakṣasaḥ |
vidyujjihvasya ghorasya tathā hastimukhasya ca || 13 ||
karālasya piśācasya śoṇitākṣasya caiva hi |
kumbhakarṇasya bhavanaṃ makarākṣasya caiva hi || 14 ||
yajñaśatrośca bhavanaṃ brahmaśatrostathaiva ca |
narāntakasya kumbhasya nikumbhasya durātmanaḥ || 15 ||
varjayitvā mahātejā vibhīṣaṇagṛhaṃ prati |
kramamāṇaḥ krameṇaiva dadāha haripuṅgavaḥ || 16 ||
teṣu teṣu mahārheṣu bhavaneṣu mahāyaśāḥ |
gṛheṣvṛddhimatāmṛddhiṃ dadāha sa mahākapiḥ || 17 ||
sarveṣāṃ samatikramya rākṣasendrasya vīryavān |
āsasādātha lakṣmīvān rāvaṇasya niveśanam || 18 ||
tatastasmin gṛhe mukhye nānāratnavibhūṣite |
merumandarasaṅkāśe sarvamaṅgalaśobhite || 19 ||
pradīptamagnimutsṛjya lāṅgūlāgre pratiṣṭhitam |
nanāda hanumānvīro yugāntajalado yathā || 20 ||
śvasanena ca saṃyogādativego mahābalaḥ |
kālāgniriva jajvāla prāvardhata hutāśanaḥ || 21 ||
pradīptamagniṃ pavanasteṣu veśmasvacārayat |
abhūcchvasanasaṃyogādativego hutāśanaḥ || 22 ||
tāni kāñcanajālāni muktāmaṇimayāni ca |
bhavanānyavaśīryanta ratnavanti mahānti ca || 23 ||
sañjajñe tumulaśśabdo rākṣasānāṃ pradhāvatām |
svagṛhasya paritrāṇe bhagnotsāhorjitaśriyām || 24 ||
nūnameṣo'gnirāyātaḥ kapirūpeṇa hā iti |
krandantyassahasā petuḥ stanandhayadharāḥ striyaḥ || 25 ||
kāścidagniparītebhyo harmebhyo muktamūrdhajāḥ |
patantyo rejire'bhrebhyassaudāmanya ivāmbarāt || 26 ||
vajravidrumavaidūryamuktārajatasaṃhitān |
vicitrānbhavanāddhātūn syandamānāndadarśa saḥ || 27 ||
nāgnistṛpyati kāṣṭhānāṃ tṛṇānāṃ ca yathā tathā |
hanūmān rākṣasendāṇāṃ viśastānāṃ na tṛpyati || 28 ||
kvacitkiṃśukasaṅkāśāḥ kvacicchālmalisannibhāḥ || 29 ||
kvacitkuṅkumasaṅkāśāśśikhā vahneścakāśire |
hanūmatā vegavatā vānareṇa mahātmanā |
laṅkāpuraṃ pradagdhaṃ tadrudreṇa tripuraṃ yathā || 30 ||
tatastu laṅkāpuraparvatāgre samutthito bhīmaparākramo'gniḥ |
prasārya cūḍāvalayaṃ pradīpto hanūmatā vegavatā visṛṣṭaḥ || 31 ||
yugāntakālānalatulyavega ssamāruto'gnirvavṛdhe divispṛk |
vidhūmaraśmirbhavaneṣu sakto rakṣaśśarīrājyasamarpatārciḥ || 32 ||
ādityakoṭīsadṛśassutejā laṅkāṃ samastāṃ parivārya tiṣṭhan |
śabdairanekairaśaniprarūḍhairbhindannivāṇḍaṃ prababhau mahāgniḥ || 33 ||
tatrāmbarādagniratipravṛddho rūkṣaprabhaḥ kiṃśukapuṣpacūḍaḥ |
nirvāṇadhūmākularājayaśca nīlotpalābhāḥ pracakāśire'bhrāḥ || 34 ||
vajrī mahendrastridaśeśvaro vā sākṣādyamo vā varuṇo'nilo vā |
rudro'gnirarko dhanadaśca somo na vānaro'yaṃ svayameva kālaḥ || 35 ||
kiṃ brahmaṇassarvapitāmahasya sarvasya dhātuścaturānanasya |
ihā''gato vānararūpadhārī rakṣopasaṃhārakaraḥ prakopaḥ || 36 ||
kiṃ vaiṣṇavaṃ vā kapirūpametya rakṣovināśāya paraṃ sutejaḥ |
anantamavyaktamacintyamekaṃ svamāyayā sāmpratamāgataṃ vā || 37 ||
ityevamūcurbahavo viśiṣṭā rakṣogaṇāstatra sametya sarve |
saprāṇisaṅghāṃ sagṛhāṃ savṛkṣāṃ dagdhāṃ purīṃ tāṃ sahasā samīkṣya || 38 ||
tatastu laṅkā sahasā pradagdhā sarākṣasā sāśvarathā sanāgā |
sapakṣisaṅghā samṛgā savṛkṣā ruroda dīnā tumulaṃ saśabdam || 39 ||
hā tāta hā putraka kānta mitra hā jīvitaṃ bhogayutaṃ supuṇyam |
rakṣobhirevaṃ bahudhā bruvadbhi śśabdaḥ kṛto ghoratarassubhīmaḥ || 40 ||
hutāśanajvālasamāvṛtā sā hatapravīrā parivṛttayodhā hanūmataḥ krodhabalābhibhūtā babhūva śāpopahateva laṅkā || 41 ||
sa sambhramatrastaviṣaṇṇarākṣasāṃ samujjvalajjvālahutāśanāṅkitām |
dadarśa laṅkāṃ hanumānmahāmanāḥ svayambhūkopopahatāmivāvanim || 42 ||
bhaṅktvā vanaṃ pādaparatnasaṅkulaṃ hatvā tu rakṣāṃsi mahānti saṃyuge |
dagdhvā purīṃ tāṃ gṛharatnamālinīṃ tasthau hanūmānpavanātmajaḥ kapiḥ || 43 ||
trikūṭaśṛṅgāgratale vicitre pratiṣṭhito vānararājasiṃhaḥ |
pradīptalāṅgūlakṛtārcimālī vyarājatā''ditya ivāṃśumālī || 44 ||
sa rākṣasāṃstānsubahūṃśca hatvā vanaṃ ca bhaṅktvā bahupādapaṃ tat |
visṛjya rakṣobhavaneṣu cāgniṃ jagāma rāmaṃ manasā mahātmā || 45 ||
tatastu taṃ vānaravīramukhyaṃ mahābalaṃ mārutatulyavegam |
mahāmatiṃ vāyusutaṃ variṣṭhaṃ pratuṣṭuvurdevagaṇāśca sarve || 46 ||
bhaṅktvā vanaṃ mahātejā hatvā rakṣāṃsi saṃyuge |
dagdhvā laṅkāpurīṃ ramyāṃ rarāja sa mahākapiḥ || 47 ||
tatra devāssagandharvāssiddhāśca paramarṣayaḥ |
dṛṣṭvā laṅkāṃ pradagdhāṃ tāṃ vismayaṃ paramaṃ gatāḥ || 48 ||
taṃ dṛṣṭvā vānaraśreṣṭhaṃ hanumantaṃ mahākapim |
kālāgniriti sañcintya sarvabhūtāni tatrasuḥ || 49 ||
devāśca sarve munipuṅgavāśca gandharvavidyādharanāgayakṣāḥ |
bhūtāni sarvāṇi mahānti tatra jagmuḥ parāṃ prītimatulyarūpām || 50 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe catuḥpañcāśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे सुन्दरकाण्डम् ।
अथ चतुःपञ्चाशस्सर्गः ।
वीक्षमाणस्ततो लङ्कां कपिः कृतमनोरथः ॥ 1 ॥
वर्धमानसमुत्साहः कार्यशेषमचिन्तयत् ।
किन्नु खल्ववशिष्टं मे कर्तव्यमिह साम्प्रतम् ॥ 2 ॥
यदेषां रक्षसां भूयः सन्तापजननं भवेत् ।
वनं तावत्प्रमथितं प्रकृष्टा राक्षसा हताः ॥ 3 ॥
बलैकदेशः क्षपितश्शेषं दुर्गविनाशनम् ।
दुर्गे विनाशिते कर्म भवेत्सुखपरिश्रमम् ।
अल्पयत्नेन कार्येऽस्मिन् मम स्यात्सफलश्श्रमः ॥ 4 ॥
यो ह्ययं मम लाङ्गूले दीप्यते हव्यवाहनः ।
अस्य सन्तर्पणं न्याय्यं कर्तुमेभिर्गृहोत्तमैः ॥ 5 ॥
ततः प्रदीप्तलाङ्गूलस्सविद्युदिव तोयदः ।
भवनाग्रेषु लङ्काया विचचार महाकपिः ॥ 6 ॥
गृहाद्गृहं राक्षसानामुद्यानानि च वानरः ।
वीक्षमाणो ह्यसन्त्रस्तः प्रासादांश्च चचार सः ॥ 7 ॥
अवप्लुत्य महावेगः प्रहस्तस्य निवेशनम् ।
अग्निं तत्र स निक्षिप्य श्वसनेन समो बली ॥ 8 ॥
ततोऽन्यत्पुप्लुवे वेश्म महापार्श्वस्य वीर्यवान् ।
मुमोच हनुमानग्निं कालानलशिखोपमम् ॥ 9 ॥
वज्रदंष्ट्रस्य च तदा पुप्लुवे स महाकपिः ।
शुकस्य च महातेजास्सारणस्य च धीमतः ॥ 10 ॥
तथा चेन्द्रजितो वेश्म ददाह हरियूथपः ।
जम्बुमाले स्सुमालेश्च ददाह भवनं ततः ॥ 11 ॥
रश्मिकेतोश्च भवनं सूर्यशत्रोस्तथैव च ।
ह्रस्वकर्णस्य दंष्ट्रस्य रोमशस्य च रक्षसः ॥ 12 ॥
युद्धोन्मत्तस्य मत्तस्य ध्वजग्रीवस्य रक्षसः ।
विद्युज्जिह्वस्य घोरस्य तथा हस्तिमुखस्य च ॥ 13 ॥
करालस्य पिशाचस्य शोणिताक्षस्य चैव हि ।
कुम्भकर्णस्य भवनं मकराक्षस्य चैव हि ॥ 14 ॥
यज्ञशत्रोश्च भवनं ब्रह्मशत्रोस्तथैव च ।
नरान्तकस्य कुम्भस्य निकुम्भस्य दुरात्मनः ॥ 15 ॥
वर्जयित्वा महातेजा विभीषणगृहं प्रति ।
क्रममाणः क्रमेणैव ददाह हरिपुङ्गवः ॥ 16 ॥
तेषु तेषु महार्हेषु भवनेषु महायशाः ।
गृहेष्वृद्धिमतामृद्धिं ददाह स महाकपिः ॥ 17 ॥
सर्वेषां समतिक्रम्य राक्षसेन्द्रस्य वीर्यवान् ।
आससादाथ लक्ष्मीवान् रावणस्य निवेशनम् ॥ 18 ॥
ततस्तस्मिन् गृहे मुख्ये नानारत्नविभूषिते ।
मेरुमन्दरसङ्काशे सर्वमङ्गलशोभिते ॥ 19 ॥
प्रदीप्तमग्निमुत्सृज्य लाङ्गूलाग्रे प्रतिष्ठितम् ।
ननाद हनुमान्वीरो युगान्तजलदो यथा ॥ 20 ॥
श्वसनेन च संयोगादतिवेगो महाबलः ।
कालाग्निरिव जज्वाल प्रावर्धत हुताशनः ॥ 21 ॥
प्रदीप्तमग्निं पवनस्तेषु वेश्मस्वचारयत् ।
अभूच्छ्वसनसंयोगादतिवेगो हुताशनः ॥ 22 ॥
तानि काञ्चनजालानि मुक्तामणिमयानि च ।
भवनान्यवशीर्यन्त रत्नवन्ति महान्ति च ॥ 23 ॥
सञ्जज्ञे तुमुलश्शब्दो राक्षसानां प्रधावताम् ।
स्वगृहस्य परित्राणे भग्नोत्साहोर्जितश्रियाम् ॥ 24 ॥
नूनमेषोऽग्निरायातः कपिरूपेण हा इति ।
क्रन्दन्त्यस्सहसा पेतुः स्तनन्धयधराः स्त्रियः ॥ 25 ॥
काश्चिदग्निपरीतेभ्यो हर्मेभ्यो मुक्तमूर्धजाः ।
पतन्त्यो रेजिरेऽभ्रेभ्यस्सौदामन्य इवाम्बरात् ॥ 26 ॥
वज्रविद्रुमवैदूर्यमुक्तारजतसंहितान् ।
विचित्रान्भवनाद्धातून् स्यन्दमानान्ददर्श सः ॥ 27 ॥
नाग्निस्तृप्यति काष्ठानां तृणानां च यथा तथा ।
हनूमान् राक्षसेन्दाणां विशस्तानां न तृप्यति ॥ 28 ॥
क्वचित्किंशुकसङ्काशाः क्वचिच्छाल्मलिसन्निभाः ॥ 29 ॥
क्वचित्कुङ्कुमसङ्काशाश्शिखा वह्नेश्चकाशिरे ।
हनूमता वेगवता वानरेण महात्मना ।
लङ्कापुरं प्रदग्धं तद्रुद्रेण त्रिपुरं यथा ॥ 30 ॥
ततस्तु लङ्कापुरपर्वताग्रे समुत्थितो भीमपराक्रमोऽग्निः ।
प्रसार्य चूडावलयं प्रदीप्तो हनूमता वेगवता विसृष्टः ॥ 31 ॥
युगान्तकालानलतुल्यवेग स्समारुतोऽग्निर्ववृधे दिविस्पृक् ।
विधूमरश्मिर्भवनेषु सक्तो रक्षश्शरीराज्यसमर्पतार्चिः ॥ 32 ॥
आदित्यकोटीसदृशस्सुतेजा लङ्कां समस्तां परिवार्य तिष्ठन् ।
शब्दैरनेकैरशनिप्ररूढैर्भिन्दन्निवाण्डं प्रबभौ महाग्निः ॥ 33 ॥
तत्राम्बरादग्निरतिप्रवृद्धो रूक्षप्रभः किंशुकपुष्पचूडः ।
निर्वाणधूमाकुलराजयश्च नीलोत्पलाभाः प्रचकाशिरेऽभ्राः ॥ 34 ॥
वज्री महेन्द्रस्त्रिदशेश्वरो वा साक्षाद्यमो वा वरुणोऽनिलो वा ।
रुद्रोऽग्निरर्को धनदश्च सोमो न वानरोऽयं स्वयमेव कालः ॥ 35 ॥
किं ब्रह्मणस्सर्वपितामहस्य सर्वस्य धातुश्चतुराननस्य ।
इहाऽऽगतो वानररूपधारी रक्षोपसंहारकरः प्रकोपः ॥ 36 ॥
किं वैष्णवं वा कपिरूपमेत्य रक्षोविनाशाय परं सुतेजः ।
अनन्तमव्यक्तमचिन्त्यमेकं स्वमायया साम्प्रतमागतं वा ॥ 37 ॥
इत्येवमूचुर्बहवो विशिष्टा रक्षोगणास्तत्र समेत्य सर्वे ।
सप्राणिसङ्घां सगृहां सवृक्षां दग्धां पुरीं तां सहसा समीक्ष्य ॥ 38 ॥
ततस्तु लङ्का सहसा प्रदग्धा सराक्षसा साश्वरथा सनागा ।
सपक्षिसङ्घा समृगा सवृक्षा रुरोद दीना तुमुलं सशब्दम् ॥ 39 ॥
हा तात हा पुत्रक कान्त मित्र हा जीवितं भोगयुतं सुपुण्यम् ।
रक्षोभिरेवं बहुधा ब्रुवद्भि श्शब्दः कृतो घोरतरस्सुभीमः ॥ 40 ॥
हुताशनज्वालसमावृता सा हतप्रवीरा परिवृत्तयोधा हनूमतः क्रोधबलाभिभूता बभूव शापोपहतेव लङ्का ॥ 41 ॥
स सम्भ्रमत्रस्तविषण्णराक्षसां समुज्ज्वलज्ज्वालहुताशनाङ्किताम् ।
ददर्श लङ्कां हनुमान्महामनाः स्वयम्भूकोपोपहतामिवावनिम् ॥ 42 ॥
भङ्क्त्वा वनं पादपरत्नसङ्कुलं हत्वा तु रक्षांसि महान्ति संयुगे ।
दग्ध्वा पुरीं तां गृहरत्नमालिनीं तस्थौ हनूमान्पवनात्मजः कपिः ॥ 43 ॥
त्रिकूटशृङ्गाग्रतले विचित्रे प्रतिष्ठितो वानरराजसिंहः ।
प्रदीप्तलाङ्गूलकृतार्चिमाली व्यराजताऽऽदित्य इवांशुमाली ॥ 44 ॥
स राक्षसांस्तान्सुबहूंश्च हत्वा वनं च भङ्क्त्वा बहुपादपं तत् ।
विसृज्य रक्षोभवनेषु चाग्निं जगाम रामं मनसा महात्मा ॥ 45 ॥
ततस्तु तं वानरवीरमुख्यं महाबलं मारुततुल्यवेगम् ।
महामतिं वायुसुतं वरिष्ठं प्रतुष्टुवुर्देवगणाश्च सर्वे ॥ 46 ॥
भङ्क्त्वा वनं महातेजा हत्वा रक्षांसि संयुगे ।
दग्ध्वा लङ्कापुरीं रम्यां रराज स महाकपिः ॥ 47 ॥
तत्र देवास्सगन्धर्वास्सिद्धाश्च परमर्षयः ।
दृष्ट्वा लङ्कां प्रदग्धां तां विस्मयं परमं गताः ॥ 48 ॥
तं दृष्ट्वा वानरश्रेष्ठं हनुमन्तं महाकपिम् ।
कालाग्निरिति सञ्चिन्त्य सर्वभूतानि तत्रसुः ॥ 49 ॥
देवाश्च सर्वे मुनिपुङ्गवाश्च गन्धर्वविद्याधरनागयक्षाः ।
भूतानि सर्वाणि महान्ति तत्र जग्मुः परां प्रीतिमतुल्यरूपाम् ॥ 50 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे चतुःपञ्चाशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |
atha catuḥpañcāśassargaḥ |
vīkṣamāṇastato laṅkāṃ kapiḥ kṛtamanorathaḥ || 1 ||
vardhamānasamutsāhaḥ kāryaśeṣamacintayat |
kinnu khalvavaśiṣṭaṃ me kartavyamiha sāmpratam || 2 ||
yadeṣāṃ rakṣasāṃ bhūyaḥ santāpajananaṃ bhavet |
vanaṃ tāvatpramathitaṃ prakṛṣṭā rākṣasā hatāḥ || 3 ||
balaikadeśaḥ kṣapitaśśeṣaṃ durgavināśanam |
durge vināśite karma bhavetsukhapariśramam |
alpayatnena kārye'smin mama syātsaphalaśśramaḥ || 4 ||
yo hyayaṃ mama lāṅgūle dīpyate havyavāhanaḥ |
asya santarpaṇaṃ nyāyyaṃ kartumebhirgṛhottamaiḥ || 5 ||
tataḥ pradīptalāṅgūlassavidyudiva toyadaḥ |
bhavanāgreṣu laṅkāyā vicacāra mahākapiḥ || 6 ||
gṛhādgṛhaṃ rākṣasānāmudyānāni ca vānaraḥ |
vīkṣamāṇo hyasantrastaḥ prāsādāṃśca cacāra saḥ || 7 ||
avaplutya mahāvegaḥ prahastasya niveśanam |
agniṃ tatra sa nikṣipya śvasanena samo balī || 8 ||
tato'nyatpupluve veśma mahāpārśvasya vīryavān |
mumoca hanumānagniṃ kālānalaśikhopamam || 9 ||
vajradaṃṣṭrasya ca tadā pupluve sa mahākapiḥ |
śukasya ca mahātejāssāraṇasya ca dhīmataḥ || 10 ||
tathā cendrajito veśma dadāha hariyūthapaḥ |
jambumāle ssumāleśca dadāha bhavanaṃ tataḥ || 11 ||
raśmiketośca bhavanaṃ sūryaśatrostathaiva ca |
hrasvakarṇasya daṃṣṭrasya romaśasya ca rakṣasaḥ || 12 ||
yuddhonmattasya mattasya dhvajagrīvasya rakṣasaḥ |
vidyujjihvasya ghorasya tathā hastimukhasya ca || 13 ||
karālasya piśācasya śoṇitākṣasya caiva hi |
kumbhakarṇasya bhavanaṃ makarākṣasya caiva hi || 14 ||
yajñaśatrośca bhavanaṃ brahmaśatrostathaiva ca |
narāntakasya kumbhasya nikumbhasya durātmanaḥ || 15 ||
varjayitvā mahātejā vibhīṣaṇagṛhaṃ prati |
kramamāṇaḥ krameṇaiva dadāha haripuṅgavaḥ || 16 ||
teṣu teṣu mahārheṣu bhavaneṣu mahāyaśāḥ |
gṛheṣvṛddhimatāmṛddhiṃ dadāha sa mahākapiḥ || 17 ||
sarveṣāṃ samatikramya rākṣasendrasya vīryavān |
āsasādātha lakṣmīvān rāvaṇasya niveśanam || 18 ||
tatastasmin gṛhe mukhye nānāratnavibhūṣite |
merumandarasaṅkāśe sarvamaṅgalaśobhite || 19 ||
pradīptamagnimutsṛjya lāṅgūlāgre pratiṣṭhitam |
nanāda hanumānvīro yugāntajalado yathā || 20 ||
śvasanena ca saṃyogādativego mahābalaḥ |
kālāgniriva jajvāla prāvardhata hutāśanaḥ || 21 ||
pradīptamagniṃ pavanasteṣu veśmasvacārayat |
abhūcchvasanasaṃyogādativego hutāśanaḥ || 22 ||
tāni kāñcanajālāni muktāmaṇimayāni ca |
bhavanānyavaśīryanta ratnavanti mahānti ca || 23 ||
sañjajñe tumulaśśabdo rākṣasānāṃ pradhāvatām |
svagṛhasya paritrāṇe bhagnotsāhorjitaśriyām || 24 ||
nūnameṣo'gnirāyātaḥ kapirūpeṇa hā iti |
krandantyassahasā petuḥ stanandhayadharāḥ striyaḥ || 25 ||
kāścidagniparītebhyo harmebhyo muktamūrdhajāḥ |
patantyo rejire'bhrebhyassaudāmanya ivāmbarāt || 26 ||
vajravidrumavaidūryamuktārajatasaṃhitān |
vicitrānbhavanāddhātūn syandamānāndadarśa saḥ || 27 ||
nāgnistṛpyati kāṣṭhānāṃ tṛṇānāṃ ca yathā tathā |
hanūmān rākṣasendāṇāṃ viśastānāṃ na tṛpyati || 28 ||
kvacitkiṃśukasaṅkāśāḥ kvacicchālmalisannibhāḥ || 29 ||
kvacitkuṅkumasaṅkāśāśśikhā vahneścakāśire |
hanūmatā vegavatā vānareṇa mahātmanā |
laṅkāpuraṃ pradagdhaṃ tadrudreṇa tripuraṃ yathā || 30 ||
tatastu laṅkāpuraparvatāgre samutthito bhīmaparākramo'gniḥ |
prasārya cūḍāvalayaṃ pradīpto hanūmatā vegavatā visṛṣṭaḥ || 31 ||
yugāntakālānalatulyavega ssamāruto'gnirvavṛdhe divispṛk |
vidhūmaraśmirbhavaneṣu sakto rakṣaśśarīrājyasamarpatārciḥ || 32 ||
ādityakoṭīsadṛśassutejā laṅkāṃ samastāṃ parivārya tiṣṭhan |
śabdairanekairaśaniprarūḍhairbhindannivāṇḍaṃ prababhau mahāgniḥ || 33 ||
tatrāmbarādagniratipravṛddho rūkṣaprabhaḥ kiṃśukapuṣpacūḍaḥ |
nirvāṇadhūmākularājayaśca nīlotpalābhāḥ pracakāśire'bhrāḥ || 34 ||
vajrī mahendrastridaśeśvaro vā sākṣādyamo vā varuṇo'nilo vā |
rudro'gnirarko dhanadaśca somo na vānaro'yaṃ svayameva kālaḥ || 35 ||
kiṃ brahmaṇassarvapitāmahasya sarvasya dhātuścaturānanasya |
ihā''gato vānararūpadhārī rakṣopasaṃhārakaraḥ prakopaḥ || 36 ||
kiṃ vaiṣṇavaṃ vā kapirūpametya rakṣovināśāya paraṃ sutejaḥ |
anantamavyaktamacintyamekaṃ svamāyayā sāmpratamāgataṃ vā || 37 ||
ityevamūcurbahavo viśiṣṭā rakṣogaṇāstatra sametya sarve |
saprāṇisaṅghāṃ sagṛhāṃ savṛkṣāṃ dagdhāṃ purīṃ tāṃ sahasā samīkṣya || 38 ||
tatastu laṅkā sahasā pradagdhā sarākṣasā sāśvarathā sanāgā |
sapakṣisaṅghā samṛgā savṛkṣā ruroda dīnā tumulaṃ saśabdam || 39 ||
hā tāta hā putraka kānta mitra hā jīvitaṃ bhogayutaṃ supuṇyam |
rakṣobhirevaṃ bahudhā bruvadbhi śśabdaḥ kṛto ghoratarassubhīmaḥ || 40 ||
hutāśanajvālasamāvṛtā sā hatapravīrā parivṛttayodhā hanūmataḥ krodhabalābhibhūtā babhūva śāpopahateva laṅkā || 41 ||
sa sambhramatrastaviṣaṇṇarākṣasāṃ samujjvalajjvālahutāśanāṅkitām |
dadarśa laṅkāṃ hanumānmahāmanāḥ svayambhūkopopahatāmivāvanim || 42 ||
bhaṅktvā vanaṃ pādaparatnasaṅkulaṃ hatvā tu rakṣāṃsi mahānti saṃyuge |
dagdhvā purīṃ tāṃ gṛharatnamālinīṃ tasthau hanūmānpavanātmajaḥ kapiḥ || 43 ||
trikūṭaśṛṅgāgratale vicitre pratiṣṭhito vānararājasiṃhaḥ |
pradīptalāṅgūlakṛtārcimālī vyarājatā''ditya ivāṃśumālī || 44 ||
sa rākṣasāṃstānsubahūṃśca hatvā vanaṃ ca bhaṅktvā bahupādapaṃ tat |
visṛjya rakṣobhavaneṣu cāgniṃ jagāma rāmaṃ manasā mahātmā || 45 ||
tatastu taṃ vānaravīramukhyaṃ mahābalaṃ mārutatulyavegam |
mahāmatiṃ vāyusutaṃ variṣṭhaṃ pratuṣṭuvurdevagaṇāśca sarve || 46 ||
bhaṅktvā vanaṃ mahātejā hatvā rakṣāṃsi saṃyuge |
dagdhvā laṅkāpurīṃ ramyāṃ rarāja sa mahākapiḥ || 47 ||
tatra devāssagandharvāssiddhāśca paramarṣayaḥ |
dṛṣṭvā laṅkāṃ pradagdhāṃ tāṃ vismayaṃ paramaṃ gatāḥ || 48 ||
taṃ dṛṣṭvā vānaraśreṣṭhaṃ hanumantaṃ mahākapim |
kālāgniriti sañcintya sarvabhūtāni tatrasuḥ || 49 ||
devāśca sarve munipuṅgavāśca gandharvavidyādharanāgayakṣāḥ |
bhūtāni sarvāṇi mahānti tatra jagmuḥ parāṃ prītimatulyarūpām || 50 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe catuḥpañcāśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Bengali script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.