Valmiki Ramayana Sundara Kanda Sarga 46 — Telugu Script

Meaning —

శ్రీమద్వాల్మీకీయ రామాయణే సున్దరకాణ్డమ్ ।

అథ షట్చత్వారింశస్సర్గః ।

Shloka 1

హతాన్మన్త్రిసుతాన్ బుద్ధ్వా వానరేణ మహాత్మనా ।
రావణస్సంవృతాకారశ్చకార మతిముత్తమామ్ ॥ 1 ॥

hatānmantrisutān buddhvā vānareṇa mahātmanā |
rāvaṇassaṃvṛtākāraścakāra matimuttamām || 1 ||

Shloka 2

స విరూపాక్షయూపాక్షౌ దుర్ధరం చైవ రాక్షసమ్ ।
ప్రఘసం భాసకర్ణం చ పఞ్చసేనాగ్రనాయకాన్ ॥ 2 ॥

sa virūpākṣayūpākṣau durdharaṃ caiva rākṣasam |
praghasaṃ bhāsakarṇaṃ ca pañcasenāgranāyakān || 2 ||

Shloka 3

సన్దిదేశ దశగ్రీవో వీరాన్నయవిశారదాన్ ।
హనుమద్గ్రహణవ్యగ్రాన్వాయువేగసమాన్యుధి ॥ 3 ॥

sandideśa daśagrīvo vīrānnayaviśāradān |
hanumadgrahaṇavyagrānvāyuvegasamānyudhi || 3 ||

Shloka 4

యాత సేనాగ్రగాస్సర్వే మహాబలపరిగ్రహాః ।
సవాజిరథమాతఙ్గాస్స కపిశ్శాస్యతామితి ॥ 4 ॥

yāta senāgragāssarve mahābalaparigrahāḥ |
savājirathamātaṅgāssa kapiśśāsyatāmiti || 4 ||

Shloka 5

యత్నైశ్చ ఖలు భావ్యం స్యాత్తమాసాద్య వనాలయమ్ ।
కర్మ చాపి సమాధేయం దేశకాలావిరోధినమ్ ॥ 5 ॥

yatnaiśca khalu bhāvyaṃ syāttamāsādya vanālayam |
karma cāpi samādheyaṃ deśakālāvirodhinam || 5 ||

Shloka 6

న హ్యహం తం కపిం మన్యే కర్మణా ప్రతితర్కయన్ ।
సర్వథా తన్మహద్భూతం మహాబలపరిగ్రహమ్ ॥ 6 ॥

na hyahaṃ taṃ kapiṃ manye karmaṇā pratitarkayan |
sarvathā tanmahadbhūtaṃ mahābalaparigraham || 6 ||

Shloka 7

భవేదిన్ద్రేణ వా సృష్టమస్మదర్థం తపోబలాత్ ।
సనాగయక్షగన్ధర్వా దేవాసురమహర్షయః ॥ 7 ॥

bhavedindreṇa vā sṛṣṭamasmadarthaṃ tapobalāt |
sanāgayakṣagandharvā devāsuramaharṣayaḥ || 7 ||

Shloka 8

యుష్మాభిస్సహితైస్సర్వైర్మయా సహ వినిర్జితాః ।
తైరవశ్యం విధాతవ్యం వ్యలీకం కిఞ్చిదేవ నః ॥ 8 ॥

yuṣmābhissahitaissarvairmayā saha vinirjitāḥ |
tairavaśyaṃ vidhātavyaṃ vyalīkaṃ kiñcideva naḥ || 8 ||

Shloka 9

తదేవ నాత్ర సన్దేహః ప్రసహ్య పరిగృహ్యతామ్ ।
నావమాన్యో భవద్భిశ్చ హరిర్ధీరపరాక్రమః ॥ 9 ॥

tadeva nātra sandehaḥ prasahya parigṛhyatām |
nāvamānyo bhavadbhiśca harirdhīraparākramaḥ || 9 ||

Shloka 10

దృష్టా హి హరయః పూర్వం మయా విపులవిక్రమాః ।
వాలీ చ సహసుగ్రీవో జామ్బవాంశ్చ మహాబలః ॥ 10 ॥

dṛṣṭā hi harayaḥ pūrvaṃ mayā vipulavikramāḥ |
vālī ca sahasugrīvo jāmbavāṃśca mahābalaḥ || 10 ||

Shloka 11

నీలస్సేనాపతిశ్చైవ యే చాన్యే ద్వివిదాదయః ।
నైవం తేషాం గతిర్భీమా న తేజో న పరాక్రమః ॥ 11 ॥

nīlassenāpatiścaiva ye cānye dvividādayaḥ |
naivaṃ teṣāṃ gatirbhīmā na tejo na parākramaḥ || 11 ||

Shloka 12

న మతిర్న బలోత్సాహౌ న రూపపరికల్పనమ్ ।
మహత్సత్త్వమిదం జ్ఞేయం కపిరూపం వ్యవస్థితమ్ ॥ 12 ॥

na matirna balotsāhau na rūpaparikalpanam |
mahatsattvamidaṃ jñeyaṃ kapirūpaṃ vyavasthitam || 12 ||

Shloka 13

ప్రయత్నం మహదాస్థాయ క్రియతామస్య నిగ్రహః ।
కామం లోకాస్త్రయస్సేన్ద్రాస్ససురాసురమానవాః ॥ 13 ॥

prayatnaṃ mahadāsthāya kriyatāmasya nigrahaḥ |
kāmaṃ lokāstrayassendrāssasurāsuramānavāḥ || 13 ||

Shloka 14

భవతామగ్రతః స్థాతుం న పర్యాప్తా రణాజిరే ।
తథాపి తు నయజ్ఞేన జయమాకాఙ్క్షతా రణే ॥ 14 ॥

bhavatāmagrataḥ sthātuṃ na paryāptā raṇājire |
tathāpi tu nayajñena jayamākāṅkṣatā raṇe || 14 ||

Shloka 15

ఆత్మా రక్ష్యః ప్రయత్నేన యుద్ధసిద్ధిర్హి చఞ్చలా ।
తే స్వామివచనం సర్వే ప్రతిగృహ్య మహౌజసః ॥ 15 ॥

ātmā rakṣyaḥ prayatnena yuddhasiddhirhi cañcalā |
te svāmivacanaṃ sarve pratigṛhya mahaujasaḥ || 15 ||

Shloka 16

సముత్పేతుర్మహావేగా హుతాశసమతేజసః ।
రథైర్మత్తైశ్చ మాతఙ్గైర్వాజిభిశ్చ మహాజవైః ॥ 16 ॥

samutpeturmahāvegā hutāśasamatejasaḥ |
rathairmattaiśca mātaṅgairvājibhiśca mahājavaiḥ || 16 ||

Shloka 17

శస్త్రైశ్చ వివిధైస్తీక్ష్ణైస్సర్వైశ్చోపచితా బలైః ।
తతస్తం దదృశుర్వీరా దీప్యమానం మహాకపిమ్ ॥ 17 ॥

śastraiśca vividhaistīkṣṇaissarvaiścopacitā balaiḥ |
tatastaṃ dadṛśurvīrā dīpyamānaṃ mahākapim || 17 ||

Shloka 18

రశ్మిమన్తమివోద్యన్తం స్వతేజోరశ్మిమాలినమ్ ।
తోరణస్థం మహోత్సాహం మహాసత్త్వం మహాబలమ్ ॥ 18 ॥

raśmimantamivodyantaṃ svatejoraśmimālinam |
toraṇasthaṃ mahotsāhaṃ mahāsattvaṃ mahābalam || 18 ||

Shloka 19

మహామతిం మహావేగం మహాకాయం మహాబలమ్ ।
తం సమీక్ష్యైవ తే సర్వే దిక్షు సర్వాస్వవస్థితాః ॥ 19 ॥

mahāmatiṃ mahāvegaṃ mahākāyaṃ mahābalam |
taṃ samīkṣyaiva te sarve dikṣu sarvāsvavasthitāḥ || 19 ||

Shloka 20

తై స్తైః ప్రహరణైర్భీమైరభిపేతుస్తతస్తతః ।
తస్య పఞ్చాయసాస్తీక్ష్ణాశ్శితాః పీతముఖాశ్శరాః ॥ 20 ॥

tai staiḥ praharaṇairbhīmairabhipetustatastataḥ |
tasya pañcāyasāstīkṣṇāśśitāḥ pītamukhāśśarāḥ || 20 ||

Shloka 21

శిరస్యుత్పలపత్రాభా దుర్ధరేణ నిపాతితాః ।
స తైః పఞ్చభిరావిద్ధశ్శరైశ్శిరసి వానరః ॥ 21 ॥

śirasyutpalapatrābhā durdhareṇa nipātitāḥ |
sa taiḥ pañcabhirāviddhaśśaraiśśirasi vānaraḥ || 21 ||

Shloka 22

ఉత్పపాత నదన్ వ్యోమ్ని దిశో దశ వినాదయన్ ।
తతస్తు దుర్ధరో వీరస్సరథస్సజ్యకార్ముకః ॥ 22 ॥

utpapāta nadan vyomni diśo daśa vinādayan |
tatastu durdharo vīrassarathassajyakārmukaḥ || 22 ||

Shloka 23

కిరన్ శరశతైస్తీక్ష్ణైరభిపేదే మహాబలః ।
స కపిర్వారయామాస తం వ్యోమ్ని శరవర్షిణమ్ ॥ 23 ॥

kiran śaraśataistīkṣṇairabhipede mahābalaḥ |
sa kapirvārayāmāsa taṃ vyomni śaravarṣiṇam || 23 ||

Shloka 24

వృష్టిమన్తం పయోదాన్తే పయోదమివ మారుతః ।
అర్ధ్యమానస్తతస్తేన దుర్ధరేణానిలాత్మజః ॥ 24 ॥

vṛṣṭimantaṃ payodānte payodamiva mārutaḥ |
ardhyamānastatastena durdhareṇānilātmajaḥ || 24 ||

Shloka 25

చకార కదనం భూయో వ్యవర్ధత చ వేగవాన్ ।
స దూరం సహసోత్పత్య దుర్ధరస్య రథే హరిః ॥ 25 ॥

cakāra kadanaṃ bhūyo vyavardhata ca vegavān |
sa dūraṃ sahasotpatya durdharasya rathe hariḥ || 25 ||

Shloka 26

నిపపాత మహావేగో విద్యుద్రాశిర్గిరావివ ।
తతస్స మథితాష్టాశ్వం రథం భగ్నాక్షకూబరమ్ ॥ 26 ॥

nipapāta mahāvego vidyudrāśirgirāviva |
tatassa mathitāṣṭāśvaṃ rathaṃ bhagnākṣakūbaram || 26 ||

Shloka 27

విహాయ న్యపతద్భూమౌ దుర్ధరస్త్యక్తజీవితః ।
తం విరూపాక్షయూపాక్షౌ దృష్ట్వా నిపతితం భువి ॥ 27 ॥

vihāya nyapatadbhūmau durdharastyaktajīvitaḥ |
taṃ virūpākṣayūpākṣau dṛṣṭvā nipatitaṃ bhuvi || 27 ||

Shloka 28

సఞ్జాతరోషౌ దుర్ధర్షావుత్పేతురరిన్దమౌ ।
స తాభ్యాం సహసోత్పత్య విష్ఠితో విమలేఽమ్బరే ॥ 28 ॥

sañjātaroṣau durdharṣāvutpeturarindamau |
sa tābhyāṃ sahasotpatya viṣṭhito vimale'mbare || 28 ||

Shloka 29

ముద్గరాభ్యాం మహాబాహుర్వక్షస్యభిహతః కపిః ।
తయోర్వేగవతోర్వేగం వినిహత్య మహాబలః ॥ 29 ॥

mudgarābhyāṃ mahābāhurvakṣasyabhihataḥ kapiḥ |
tayorvegavatorvegaṃ vinihatya mahābalaḥ || 29 ||

Shloka 30

నిపపాత పునర్భూమౌ సుపర్ణసమవిక్రమః ।
స సాలవృక్షమాసాద్య తముత్పాట్య చ వానరః ॥ 30 ॥

nipapāta punarbhūmau suparṇasamavikramaḥ |
sa sālavṛkṣamāsādya tamutpāṭya ca vānaraḥ || 30 ||

Shloka 31

తావుభౌ రాక్షసౌ వీరౌ జఘాన పవనాత్మజః ।
తతస్తాంస్త్రీన్హతాన్జ్ఞాత్వా వానరేణ తరస్వినా ॥ 31 ॥

tāvubhau rākṣasau vīrau jaghāna pavanātmajaḥ |
tatastāṃstrīnhatānjñātvā vānareṇa tarasvinā || 31 ||

Shloka 32

అభిపేదే మహావేగః ప్రసహ్య ప్రఘసో హరిమ్ ।
భాసకర్ణశ్చ సఙ్కృద్ధశ్శూలమాదాయ వీర్యవాన్ ॥ 32 ॥

abhipede mahāvegaḥ prasahya praghaso harim |
bhāsakarṇaśca saṅkṛddhaśśūlamādāya vīryavān || 32 ||

Shloka 33

ఏకతః కపిశార్దూలం యశస్వినమవస్థితమ్ ।
పట్టిసేన శితాగ్రేణ ప్రఘసః ప్రత్యయోధయత్ ॥ 33 ॥

ekataḥ kapiśārdūlaṃ yaśasvinamavasthitam |
paṭṭisena śitāgreṇa praghasaḥ pratyayodhayat || 33 ||

Shloka 34

భాసకర్ణశ్చ శూలేన రాక్షసః కపిసత్తమమ్ ।
స తాభ్యాం విక్షతైర్గాత్రైరసృగ్దిగ్ధతనూరుహః ॥ 34 ॥

bhāsakarṇaśca śūlena rākṣasaḥ kapisattamam |
sa tābhyāṃ vikṣatairgātrairasṛgdigdhatanūruhaḥ || 34 ||

Shloka 35

అభవద్వానరః క్రుద్ధో బాలసూర్యసమప్రభః ।
సముత్పాట్య గిరేశ్శృఙ్గం సమృగవ్యాలపాదపమ్ ॥ 35 ॥

abhavadvānaraḥ kruddho bālasūryasamaprabhaḥ |
samutpāṭya gireśśṛṅgaṃ samṛgavyālapādapam || 35 ||

Shloka 36

జఘాన హనుమాన్ వీరో రాక్షసౌ కపికుఞ్జరః ।
తతస్తేష్వవసన్నేషు సేనాపతిషు పఞ్చసు ॥ 36 ॥

jaghāna hanumān vīro rākṣasau kapikuñjaraḥ |
tatasteṣvavasanneṣu senāpatiṣu pañcasu || 36 ||

Shloka 37

బలం తదవశేషం చ నాశయామాస వానరః ।
అశ్వైరశ్వాన్ గజైర్నాగాన్ యోధైర్యోధాన్ రథైరథాన్ ॥ 37 ॥

balaṃ tadavaśeṣaṃ ca nāśayāmāsa vānaraḥ |
aśvairaśvān gajairnāgān yodhairyodhān rathairathān || 37 ||

Shloka 38

స కపిర్నాశయామాస సహస్రాక్ష ఇవాసురాన్ ।
హతైర్నాగైశ్చ తురగైర్భగ్నాక్షైశ్చ మహారథైః ॥ 38 ॥

sa kapirnāśayāmāsa sahasrākṣa ivāsurān |
hatairnāgaiśca turagairbhagnākṣaiśca mahārathaiḥ || 38 ||

Shloka 39

హతైశ్చ రాక్షసైర్భూమీ రుద్ధమార్గా సమన్తతః ।
తతః కపిస్తాన్ధ్వజినీపతీన్ రణే నిహత్య వీరాన్సబలాన్సవాహనాన్ ।
సమీక్ష్య వీరః పరిగృహ్య తోరణం కృతక్షణః కాల ఇవ ప్రజాక్షయే ॥ 39 ॥

hataiśca rākṣasairbhūmī ruddhamārgā samantataḥ |
tataḥ kapistāndhvajinīpatīn raṇe nihatya vīrānsabalānsavāhanān |
samīkṣya vīraḥ parigṛhya toraṇaṃ kṛtakṣaṇaḥ kāla iva prajākṣaye || 39 ||

ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే సున్దరకాణ్డే షట్చత్వారింశస్సర్గః ॥

Sanskrit — Devanagari (original)

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे सुन्दरकाण्डम् ।

अथ षट्चत्वारिंशस्सर्गः ।

हतान्मन्त्रिसुतान् बुद्ध्वा वानरेण महात्मना ।

रावणस्संवृताकारश्चकार मतिमुत्तमाम् ॥ 1 ॥

स विरूपाक्षयूपाक्षौ दुर्धरं चैव राक्षसम् ।

प्रघसं भासकर्णं च पञ्चसेनाग्रनायकान् ॥ 2 ॥

सन्दिदेश दशग्रीवो वीरान्नयविशारदान् ।

हनुमद्ग्रहणव्यग्रान्वायुवेगसमान्युधि ॥ 3 ॥

यात सेनाग्रगास्सर्वे महाबलपरिग्रहाः ।

सवाजिरथमातङ्गास्स कपिश्शास्यतामिति ॥ 4 ॥

यत्नैश्च खलु भाव्यं स्यात्तमासाद्य वनालयम् ।

कर्म चापि समाधेयं देशकालाविरोधिनम् ॥ 5 ॥

न ह्यहं तं कपिं मन्ये कर्मणा प्रतितर्कयन् ।

सर्वथा तन्महद्भूतं महाबलपरिग्रहम् ॥ 6 ॥

भवेदिन्द्रेण वा सृष्टमस्मदर्थं तपोबलात् ।

सनागयक्षगन्धर्वा देवासुरमहर्षयः ॥ 7 ॥

युष्माभिस्सहितैस्सर्वैर्मया सह विनिर्जिताः ।

तैरवश्यं विधातव्यं व्यलीकं किञ्चिदेव नः ॥ 8 ॥

तदेव नात्र सन्देहः प्रसह्य परिगृह्यताम् ।

नावमान्यो भवद्भिश्च हरिर्धीरपराक्रमः ॥ 9 ॥

दृष्टा हि हरयः पूर्वं मया विपुलविक्रमाः ।

वाली च सहसुग्रीवो जाम्बवांश्च महाबलः ॥ 10 ॥

नीलस्सेनापतिश्चैव ये चान्ये द्विविदादयः ।

नैवं तेषां गतिर्भीमा न तेजो न पराक्रमः ॥ 11 ॥

न मतिर्न बलोत्साहौ न रूपपरिकल्पनम् ।

महत्सत्त्वमिदं ज्ञेयं कपिरूपं व्यवस्थितम् ॥ 12 ॥

प्रयत्नं महदास्थाय क्रियतामस्य निग्रहः ।

कामं लोकास्त्रयस्सेन्द्रास्ससुरासुरमानवाः ॥ 13 ॥

भवतामग्रतः स्थातुं न पर्याप्ता रणाजिरे ।

तथापि तु नयज्ञेन जयमाकाङ्क्षता रणे ॥ 14 ॥

आत्मा रक्ष्यः प्रयत्नेन युद्धसिद्धिर्हि चञ्चला ।

ते स्वामिवचनं सर्वे प्रतिगृह्य महौजसः ॥ 15 ॥

समुत्पेतुर्महावेगा हुताशसमतेजसः ।

रथैर्मत्तैश्च मातङ्गैर्वाजिभिश्च महाजवैः ॥ 16 ॥

शस्त्रैश्च विविधैस्तीक्ष्णैस्सर्वैश्चोपचिता बलैः ।

ततस्तं ददृशुर्वीरा दीप्यमानं महाकपिम् ॥ 17 ॥

रश्मिमन्तमिवोद्यन्तं स्वतेजोरश्मिमालिनम् ।

तोरणस्थं महोत्साहं महासत्त्वं महाबलम् ॥ 18 ॥

महामतिं महावेगं महाकायं महाबलम् ।

तं समीक्ष्यैव ते सर्वे दिक्षु सर्वास्ववस्थिताः ॥ 19 ॥

तै स्तैः प्रहरणैर्भीमैरभिपेतुस्ततस्ततः ।

तस्य पञ्चायसास्तीक्ष्णाश्शिताः पीतमुखाश्शराः ॥ 20 ॥

शिरस्युत्पलपत्राभा दुर्धरेण निपातिताः ।

स तैः पञ्चभिराविद्धश्शरैश्शिरसि वानरः ॥ 21 ॥

उत्पपात नदन् व्योम्नि दिशो दश विनादयन् ।

ततस्तु दुर्धरो वीरस्सरथस्सज्यकार्मुकः ॥ 22 ॥

किरन् शरशतैस्तीक्ष्णैरभिपेदे महाबलः ।

स कपिर्वारयामास तं व्योम्नि शरवर्षिणम् ॥ 23 ॥

वृष्टिमन्तं पयोदान्ते पयोदमिव मारुतः ।

अर्ध्यमानस्ततस्तेन दुर्धरेणानिलात्मजः ॥ 24 ॥

चकार कदनं भूयो व्यवर्धत च वेगवान् ।

स दूरं सहसोत्पत्य दुर्धरस्य रथे हरिः ॥ 25 ॥

निपपात महावेगो विद्युद्राशिर्गिराविव ।

ततस्स मथिताष्टाश्वं रथं भग्नाक्षकूबरम् ॥ 26 ॥

विहाय न्यपतद्भूमौ दुर्धरस्त्यक्तजीवितः ।

तं विरूपाक्षयूपाक्षौ दृष्ट्वा निपतितं भुवि ॥ 27 ॥

सञ्जातरोषौ दुर्धर्षावुत्पेतुररिन्दमौ ।

स ताभ्यां सहसोत्पत्य विष्ठितो विमलेऽम्बरे ॥ 28 ॥

मुद्गराभ्यां महाबाहुर्वक्षस्यभिहतः कपिः ।

तयोर्वेगवतोर्वेगं विनिहत्य महाबलः ॥ 29 ॥

निपपात पुनर्भूमौ सुपर्णसमविक्रमः ।

स सालवृक्षमासाद्य तमुत्पाट्य च वानरः ॥ 30 ॥

तावुभौ राक्षसौ वीरौ जघान पवनात्मजः ।

ततस्तांस्त्रीन्हतान्ज्ञात्वा वानरेण तरस्विना ॥ 31 ॥

अभिपेदे महावेगः प्रसह्य प्रघसो हरिम् ।

भासकर्णश्च सङ्कृद्धश्शूलमादाय वीर्यवान् ॥ 32 ॥

एकतः कपिशार्दूलं यशस्विनमवस्थितम् ।

पट्टिसेन शिताग्रेण प्रघसः प्रत्ययोधयत् ॥ 33 ॥

भासकर्णश्च शूलेन राक्षसः कपिसत्तमम् ।

स ताभ्यां विक्षतैर्गात्रैरसृग्दिग्धतनूरुहः ॥ 34 ॥

अभवद्वानरः क्रुद्धो बालसूर्यसमप्रभः ।

समुत्पाट्य गिरेश्शृङ्गं समृगव्यालपादपम् ॥ 35 ॥

जघान हनुमान् वीरो राक्षसौ कपिकुञ्जरः ।

ततस्तेष्ववसन्नेषु सेनापतिषु पञ्चसु ॥ 36 ॥

बलं तदवशेषं च नाशयामास वानरः ।

अश्वैरश्वान् गजैर्नागान् योधैर्योधान् रथैरथान् ॥ 37 ॥

स कपिर्नाशयामास सहस्राक्ष इवासुरान् ।

हतैर्नागैश्च तुरगैर्भग्नाक्षैश्च महारथैः ॥ 38 ॥

हतैश्च राक्षसैर्भूमी रुद्धमार्गा समन्ततः ।

ततः कपिस्तान्ध्वजिनीपतीन् रणे निहत्य वीरान्सबलान्सवाहनान् ।

समीक्ष्य वीरः परिगृह्य तोरणं कृतक्षणः काल इव प्रजाक्षये ॥ 39 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे षट्चत्वारिंशस्सर्गः ॥

🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Telugu script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version. It is a transliteration, not a translation — see “Meaning” for translations where available.

5.46 సున్దరకాణ్డ - షట్చత్వారింశ సర్గః