ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ରାମାଯଣେ ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡମ୍ ।
ଅଥ ଷଟ୍ଚତ୍ଵାରିଂଶସ୍ସର୍ଗଃ ।
ହତାନ୍ମନ୍ତ୍ରିସୁତାନ୍ ବୁଦ୍ଧ୍ଵା ଵାନରେଣ ମହାତ୍ମନା ।
ରାଵଣସ୍ସଂଵୃତାକାରଶ୍ଚକାର ମତିମୁତ୍ତମାମ୍ ॥ 1 ॥
ସ ଵିରୂପାକ୍ଷଯୂପାକ୍ଷୌ ଦୁର୍ଧରଂ ଚୈଵ ରାକ୍ଷସମ୍ ।
ପ୍ରଘସଂ ଭାସକର୍ଣଂ ଚ ପଞ୍ଚସେନାଗ୍ରନାଯକାନ୍ ॥ 2 ॥
ସନ୍ଦିଦେଶ ଦଶଗ୍ରୀଵୋ ଵୀରାନ୍ନଯଵିଶାରଦାନ୍ ।
ହନୁମଦ୍ଗ୍ରହଣଵ୍ଯଗ୍ରାନ୍ଵାଯୁଵେଗସମାନ୍ଯୁଧି ॥ 3 ॥
ଯାତ ସେନାଗ୍ରଗାସ୍ସର୍ଵେ ମହାବଲପରିଗ୍ରହାଃ ।
ସଵାଜିରଥମାତଙ୍ଗାସ୍ସ କପିଶ୍ଶାସ୍ଯତାମିତି ॥ 4 ॥
ଯତ୍ନୈଶ୍ଚ ଖଲୁ ଭାଵ୍ଯଂ ସ୍ଯାତ୍ତମାସାଦ୍ଯ ଵନାଲଯମ୍ ।
କର୍ମ ଚାପି ସମାଧେଯଂ ଦେଶକାଲାଵିରୋଧିନମ୍ ॥ 5 ॥
ନ ହ୍ଯହଂ ତଂ କପିଂ ମନ୍ଯେ କର୍ମଣା ପ୍ରତିତର୍କଯନ୍ ।
ସର୍ଵଥା ତନ୍ମହଦ୍ଭୂତଂ ମହାବଲପରିଗ୍ରହମ୍ ॥ 6 ॥
ଭଵେଦିନ୍ଦ୍ରେଣ ଵା ସୃଷ୍ଟମସ୍ମଦର୍ଥଂ ତପୋବଲାତ୍ ।
ସନାଗଯକ୍ଷଗନ୍ଧର୍ଵା ଦେଵାସୁରମହର୍ଷଯଃ ॥ 7 ॥
ଯୁଷ୍ମାଭିସ୍ସହିତୈସ୍ସର୍ଵୈର୍ମଯା ସହ ଵିନିର୍ଜିତାଃ ।
ତୈରଵଶ୍ଯଂ ଵିଧାତଵ୍ଯଂ ଵ୍ଯଲୀକଂ କିଞ୍ଚିଦେଵ ନଃ ॥ 8 ॥
ତଦେଵ ନାତ୍ର ସନ୍ଦେହଃ ପ୍ରସହ୍ଯ ପରିଗୃହ୍ଯତାମ୍ ।
ନାଵମାନ୍ଯୋ ଭଵଦ୍ଭିଶ୍ଚ ହରିର୍ଧୀରପରାକ୍ରମଃ ॥ 9 ॥
ଦୃଷ୍ଟା ହି ହରଯଃ ପୂର୍ଵଂ ମଯା ଵିପୁଲଵିକ୍ରମାଃ ।
ଵାଲୀ ଚ ସହସୁଗ୍ରୀଵୋ ଜାମ୍ବଵାଂଶ୍ଚ ମହାବଲଃ ॥ 10 ॥
ନୀଲସ୍ସେନାପତିଶ୍ଚୈଵ ଯେ ଚାନ୍ଯେ ଦ୍ଵିଵିଦାଦଯଃ ।
ନୈଵଂ ତେଷାଂ ଗତିର୍ଭୀମା ନ ତେଜୋ ନ ପରାକ୍ରମଃ ॥ 11 ॥
ନ ମତିର୍ନ ବଲୋତ୍ସାହୌ ନ ରୂପପରିକଲ୍ପନମ୍ ।
ମହତ୍ସତ୍ତ୍ଵମିଦଂ ଜ୍ଞେଯଂ କପିରୂପଂ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତମ୍ ॥ 12 ॥
ପ୍ରଯତ୍ନଂ ମହଦାସ୍ଥାଯ କ୍ରିଯତାମସ୍ଯ ନିଗ୍ରହଃ ।
କାମଂ ଲୋକାସ୍ତ୍ରଯସ୍ସେନ୍ଦ୍ରାସ୍ସସୁରାସୁରମାନଵାଃ ॥ 13 ॥
ଭଵତାମଗ୍ରତଃ ସ୍ଥାତୁଂ ନ ପର୍ଯାପ୍ତା ରଣାଜିରେ ।
ତଥାପି ତୁ ନଯଜ୍ଞେନ ଜଯମାକାଙ୍କ୍ଷତା ରଣେ ॥ 14 ॥
ଆତ୍ମା ରକ୍ଷ୍ଯଃ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ଯୁଦ୍ଧସିଦ୍ଧିର୍ହି ଚଞ୍ଚଲା ।
ତେ ସ୍ଵାମିଵଚନଂ ସର୍ଵେ ପ୍ରତିଗୃହ୍ଯ ମହୌଜସଃ ॥ 15 ॥
ସମୁତ୍ପେତୁର୍ମହାଵେଗା ହୁତାଶସମତେଜସଃ ।
ରଥୈର୍ମତ୍ତୈଶ୍ଚ ମାତଙ୍ଗୈର୍ଵାଜିଭିଶ୍ଚ ମହାଜଵୈଃ ॥ 16 ॥
ଶସ୍ତ୍ରୈଶ୍ଚ ଵିଵିଧୈସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣୈସ୍ସର୍ଵୈଶ୍ଚୋପଚିତା ବଲୈଃ ।
ତତସ୍ତଂ ଦଦୃଶୁର୍ଵୀରା ଦୀପ୍ଯମାନଂ ମହାକପିମ୍ ॥ 17 ॥
ରଶ୍ମିମନ୍ତମିଵୋଦ୍ଯନ୍ତଂ ସ୍ଵତେଜୋରଶ୍ମିମାଲିନମ୍ ।
ତୋରଣସ୍ଥଂ ମହୋତ୍ସାହଂ ମହାସତ୍ତ୍ଵଂ ମହାବଲମ୍ ॥ 18 ॥
ମହାମତିଂ ମହାଵେଗଂ ମହାକାଯଂ ମହାବଲମ୍ ।
ତଂ ସମୀକ୍ଷ୍ଯୈଵ ତେ ସର୍ଵେ ଦିକ୍ଷୁ ସର୍ଵାସ୍ଵଵସ୍ଥିତାଃ ॥ 19 ॥
ତୈ ସ୍ତୈଃ ପ୍ରହରଣୈର୍ଭୀମୈରଭିପେତୁସ୍ତତସ୍ତତଃ ।
ତସ୍ଯ ପଞ୍ଚାଯସାସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣାଶ୍ଶିତାଃ ପୀତମୁଖାଶ୍ଶରାଃ ॥ 20 ॥
ଶିରସ୍ଯୁତ୍ପଲପତ୍ରାଭା ଦୁର୍ଧରେଣ ନିପାତିତାଃ ।
ସ ତୈଃ ପଞ୍ଚଭିରାଵିଦ୍ଧଶ୍ଶରୈଶ୍ଶିରସି ଵାନରଃ ॥ 21 ॥
ଉତ୍ପପାତ ନଦନ୍ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଦିଶୋ ଦଶ ଵିନାଦଯନ୍ ।
ତତସ୍ତୁ ଦୁର୍ଧରୋ ଵୀରସ୍ସରଥସ୍ସଜ୍ଯକାର୍ମୁକଃ ॥ 22 ॥
କିରନ୍ ଶରଶତୈସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣୈରଭିପେଦେ ମହାବଲଃ ।
ସ କପିର୍ଵାରଯାମାସ ତଂ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଶରଵର୍ଷିଣମ୍ ॥ 23 ॥
ଵୃଷ୍ଟିମନ୍ତଂ ପଯୋଦାନ୍ତେ ପଯୋଦମିଵ ମାରୁତଃ ।
ଅର୍ଧ୍ଯମାନସ୍ତତସ୍ତେନ ଦୁର୍ଧରେଣାନିଲାତ୍ମଜଃ ॥ 24 ॥
ଚକାର କଦନଂ ଭୂଯୋ ଵ୍ଯଵର୍ଧତ ଚ ଵେଗଵାନ୍ ।
ସ ଦୂରଂ ସହସୋତ୍ପତ୍ଯ ଦୁର୍ଧରସ୍ଯ ରଥେ ହରିଃ ॥ 25 ॥
ନିପପାତ ମହାଵେଗୋ ଵିଦ୍ଯୁଦ୍ରାଶିର୍ଗିରାଵିଵ ।
ତତସ୍ସ ମଥିତାଷ୍ଟାଶ୍ଵଂ ରଥଂ ଭଗ୍ନାକ୍ଷକୂବରମ୍ ॥ 26 ॥
ଵିହାଯ ନ୍ଯପତଦ୍ଭୂମୌ ଦୁର୍ଧରସ୍ତ୍ଯକ୍ତଜୀଵିତଃ ।
ତଂ ଵିରୂପାକ୍ଷଯୂପାକ୍ଷୌ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନିପତିତଂ ଭୁଵି ॥ 27 ॥
ସଞ୍ଜାତରୋଷୌ ଦୁର୍ଧର୍ଷାଵୁତ୍ପେତୁରରିନ୍ଦମୌ ।
ସ ତାଭ୍ଯାଂ ସହସୋତ୍ପତ୍ଯ ଵିଷ୍ଠିତୋ ଵିମଲେଽମ୍ବରେ ॥ 28 ॥
ମୁଦ୍ଗରାଭ୍ଯାଂ ମହାବାହୁର୍ଵକ୍ଷସ୍ଯଭିହତଃ କପିଃ ।
ତଯୋର୍ଵେଗଵତୋର୍ଵେଗଂ ଵିନିହତ୍ଯ ମହାବଲଃ ॥ 29 ॥
ନିପପାତ ପୁନର୍ଭୂମୌ ସୁପର୍ଣସମଵିକ୍ରମଃ ।
ସ ସାଲଵୃକ୍ଷମାସାଦ୍ଯ ତମୁତ୍ପାଟ୍ଯ ଚ ଵାନରଃ ॥ 30 ॥
ତାଵୁଭୌ ରାକ୍ଷସୌ ଵୀରୌ ଜଘାନ ପଵନାତ୍ମଜଃ ।
ତତସ୍ତାଂସ୍ତ୍ରୀନ୍ହତାନ୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଵାନରେଣ ତରସ୍ଵିନା ॥ 31 ॥
ଅଭିପେଦେ ମହାଵେଗଃ ପ୍ରସହ୍ଯ ପ୍ରଘସୋ ହରିମ୍ ।
ଭାସକର୍ଣଶ୍ଚ ସଙ୍କୃଦ୍ଧଶ୍ଶୂଲମାଦାଯ ଵୀର୍ଯଵାନ୍ ॥ 32 ॥
ଏକତଃ କପିଶାର୍ଦୂଲଂ ଯଶସ୍ଵିନମଵସ୍ଥିତମ୍ ।
ପଟ୍ଟିସେନ ଶିତାଗ୍ରେଣ ପ୍ରଘସଃ ପ୍ରତ୍ଯଯୋଧଯତ୍ ॥ 33 ॥
ଭାସକର୍ଣଶ୍ଚ ଶୂଲେନ ରାକ୍ଷସଃ କପିସତ୍ତମମ୍ ।
ସ ତାଭ୍ଯାଂ ଵିକ୍ଷତୈର୍ଗାତ୍ରୈରସୃଗ୍ଦିଗ୍ଧତନୂରୁହଃ ॥ 34 ॥
ଅଭଵଦ୍ଵାନରଃ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ବାଲସୂର୍ଯସମପ୍ରଭଃ ।
ସମୁତ୍ପାଟ୍ଯ ଗିରେଶ୍ଶୃଙ୍ଗଂ ସମୃଗଵ୍ଯାଲପାଦପମ୍ ॥ 35 ॥
ଜଘାନ ହନୁମାନ୍ ଵୀରୋ ରାକ୍ଷସୌ କପିକୁଞ୍ଜରଃ ।
ତତସ୍ତେଷ୍ଵଵସନ୍ନେଷୁ ସେନାପତିଷୁ ପଞ୍ଚସୁ ॥ 36 ॥
ବଲଂ ତଦଵଶେଷଂ ଚ ନାଶଯାମାସ ଵାନରଃ ।
ଅଶ୍ଵୈରଶ୍ଵାନ୍ ଗଜୈର୍ନାଗାନ୍ ଯୋଧୈର୍ଯୋଧାନ୍ ରଥୈରଥାନ୍ ॥ 37 ॥
ସ କପିର୍ନାଶଯାମାସ ସହସ୍ରାକ୍ଷ ଇଵାସୁରାନ୍ ।
ହତୈର୍ନାଗୈଶ୍ଚ ତୁରଗୈର୍ଭଗ୍ନାକ୍ଷୈଶ୍ଚ ମହାରଥୈଃ ॥ 38 ॥
ହତୈଶ୍ଚ ରାକ୍ଷସୈର୍ଭୂମୀ ରୁଦ୍ଧମାର୍ଗା ସମନ୍ତତଃ ।
ତତଃ କପିସ୍ତାନ୍ଧ୍ଵଜିନୀପତୀନ୍ ରଣେ ନିହତ୍ଯ ଵୀରାନ୍ସବଲାନ୍ସଵାହନାନ୍ ।
ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ଵୀରଃ ପରିଗୃହ୍ଯ ତୋରଣଂ କୃତକ୍ଷଣଃ କାଲ ଇଵ ପ୍ରଜାକ୍ଷଯେ ॥ 39 ॥
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡେ ଷଟ୍ଚତ୍ଵାରିଂଶସ୍ସର୍ଗଃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |
atha ṣaṭcatvāriṃśassargaḥ |
hatānmantrisutān buddhvā vānareṇa mahātmanā |
rāvaṇassaṃvṛtākāraścakāra matimuttamām || 1 ||
sa virūpākṣayūpākṣau durdharaṃ caiva rākṣasam |
praghasaṃ bhāsakarṇaṃ ca pañcasenāgranāyakān || 2 ||
sandideśa daśagrīvo vīrānnayaviśāradān |
hanumadgrahaṇavyagrānvāyuvegasamānyudhi || 3 ||
yāta senāgragāssarve mahābalaparigrahāḥ |
savājirathamātaṅgāssa kapiśśāsyatāmiti || 4 ||
yatnaiśca khalu bhāvyaṃ syāttamāsādya vanālayam |
karma cāpi samādheyaṃ deśakālāvirodhinam || 5 ||
na hyahaṃ taṃ kapiṃ manye karmaṇā pratitarkayan |
sarvathā tanmahadbhūtaṃ mahābalaparigraham || 6 ||
bhavedindreṇa vā sṛṣṭamasmadarthaṃ tapobalāt |
sanāgayakṣagandharvā devāsuramaharṣayaḥ || 7 ||
yuṣmābhissahitaissarvairmayā saha vinirjitāḥ |
tairavaśyaṃ vidhātavyaṃ vyalīkaṃ kiñcideva naḥ || 8 ||
tadeva nātra sandehaḥ prasahya parigṛhyatām |
nāvamānyo bhavadbhiśca harirdhīraparākramaḥ || 9 ||
dṛṣṭā hi harayaḥ pūrvaṃ mayā vipulavikramāḥ |
vālī ca sahasugrīvo jāmbavāṃśca mahābalaḥ || 10 ||
nīlassenāpatiścaiva ye cānye dvividādayaḥ |
naivaṃ teṣāṃ gatirbhīmā na tejo na parākramaḥ || 11 ||
na matirna balotsāhau na rūpaparikalpanam |
mahatsattvamidaṃ jñeyaṃ kapirūpaṃ vyavasthitam || 12 ||
prayatnaṃ mahadāsthāya kriyatāmasya nigrahaḥ |
kāmaṃ lokāstrayassendrāssasurāsuramānavāḥ || 13 ||
bhavatāmagrataḥ sthātuṃ na paryāptā raṇājire |
tathāpi tu nayajñena jayamākāṅkṣatā raṇe || 14 ||
ātmā rakṣyaḥ prayatnena yuddhasiddhirhi cañcalā |
te svāmivacanaṃ sarve pratigṛhya mahaujasaḥ || 15 ||
samutpeturmahāvegā hutāśasamatejasaḥ |
rathairmattaiśca mātaṅgairvājibhiśca mahājavaiḥ || 16 ||
śastraiśca vividhaistīkṣṇaissarvaiścopacitā balaiḥ |
tatastaṃ dadṛśurvīrā dīpyamānaṃ mahākapim || 17 ||
raśmimantamivodyantaṃ svatejoraśmimālinam |
toraṇasthaṃ mahotsāhaṃ mahāsattvaṃ mahābalam || 18 ||
mahāmatiṃ mahāvegaṃ mahākāyaṃ mahābalam |
taṃ samīkṣyaiva te sarve dikṣu sarvāsvavasthitāḥ || 19 ||
tai staiḥ praharaṇairbhīmairabhipetustatastataḥ |
tasya pañcāyasāstīkṣṇāśśitāḥ pītamukhāśśarāḥ || 20 ||
śirasyutpalapatrābhā durdhareṇa nipātitāḥ |
sa taiḥ pañcabhirāviddhaśśaraiśśirasi vānaraḥ || 21 ||
utpapāta nadan vyomni diśo daśa vinādayan |
tatastu durdharo vīrassarathassajyakārmukaḥ || 22 ||
kiran śaraśataistīkṣṇairabhipede mahābalaḥ |
sa kapirvārayāmāsa taṃ vyomni śaravarṣiṇam || 23 ||
vṛṣṭimantaṃ payodānte payodamiva mārutaḥ |
ardhyamānastatastena durdhareṇānilātmajaḥ || 24 ||
cakāra kadanaṃ bhūyo vyavardhata ca vegavān |
sa dūraṃ sahasotpatya durdharasya rathe hariḥ || 25 ||
nipapāta mahāvego vidyudrāśirgirāviva |
tatassa mathitāṣṭāśvaṃ rathaṃ bhagnākṣakūbaram || 26 ||
vihāya nyapatadbhūmau durdharastyaktajīvitaḥ |
taṃ virūpākṣayūpākṣau dṛṣṭvā nipatitaṃ bhuvi || 27 ||
sañjātaroṣau durdharṣāvutpeturarindamau |
sa tābhyāṃ sahasotpatya viṣṭhito vimale'mbare || 28 ||
mudgarābhyāṃ mahābāhurvakṣasyabhihataḥ kapiḥ |
tayorvegavatorvegaṃ vinihatya mahābalaḥ || 29 ||
nipapāta punarbhūmau suparṇasamavikramaḥ |
sa sālavṛkṣamāsādya tamutpāṭya ca vānaraḥ || 30 ||
tāvubhau rākṣasau vīrau jaghāna pavanātmajaḥ |
tatastāṃstrīnhatānjñātvā vānareṇa tarasvinā || 31 ||
abhipede mahāvegaḥ prasahya praghaso harim |
bhāsakarṇaśca saṅkṛddhaśśūlamādāya vīryavān || 32 ||
ekataḥ kapiśārdūlaṃ yaśasvinamavasthitam |
paṭṭisena śitāgreṇa praghasaḥ pratyayodhayat || 33 ||
bhāsakarṇaśca śūlena rākṣasaḥ kapisattamam |
sa tābhyāṃ vikṣatairgātrairasṛgdigdhatanūruhaḥ || 34 ||
abhavadvānaraḥ kruddho bālasūryasamaprabhaḥ |
samutpāṭya gireśśṛṅgaṃ samṛgavyālapādapam || 35 ||
jaghāna hanumān vīro rākṣasau kapikuñjaraḥ |
tatasteṣvavasanneṣu senāpatiṣu pañcasu || 36 ||
balaṃ tadavaśeṣaṃ ca nāśayāmāsa vānaraḥ |
aśvairaśvān gajairnāgān yodhairyodhān rathairathān || 37 ||
sa kapirnāśayāmāsa sahasrākṣa ivāsurān |
hatairnāgaiśca turagairbhagnākṣaiśca mahārathaiḥ || 38 ||
hataiśca rākṣasairbhūmī ruddhamārgā samantataḥ |
tataḥ kapistāndhvajinīpatīn raṇe nihatya vīrānsabalānsavāhanān |
samīkṣya vīraḥ parigṛhya toraṇaṃ kṛtakṣaṇaḥ kāla iva prajākṣaye || 39 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe ṣaṭcatvāriṃśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे सुन्दरकाण्डम् ।
अथ षट्चत्वारिंशस्सर्गः ।
हतान्मन्त्रिसुतान् बुद्ध्वा वानरेण महात्मना ।
रावणस्संवृताकारश्चकार मतिमुत्तमाम् ॥ 1 ॥
स विरूपाक्षयूपाक्षौ दुर्धरं चैव राक्षसम् ।
प्रघसं भासकर्णं च पञ्चसेनाग्रनायकान् ॥ 2 ॥
सन्दिदेश दशग्रीवो वीरान्नयविशारदान् ।
हनुमद्ग्रहणव्यग्रान्वायुवेगसमान्युधि ॥ 3 ॥
यात सेनाग्रगास्सर्वे महाबलपरिग्रहाः ।
सवाजिरथमातङ्गास्स कपिश्शास्यतामिति ॥ 4 ॥
यत्नैश्च खलु भाव्यं स्यात्तमासाद्य वनालयम् ।
कर्म चापि समाधेयं देशकालाविरोधिनम् ॥ 5 ॥
न ह्यहं तं कपिं मन्ये कर्मणा प्रतितर्कयन् ।
सर्वथा तन्महद्भूतं महाबलपरिग्रहम् ॥ 6 ॥
भवेदिन्द्रेण वा सृष्टमस्मदर्थं तपोबलात् ।
सनागयक्षगन्धर्वा देवासुरमहर्षयः ॥ 7 ॥
युष्माभिस्सहितैस्सर्वैर्मया सह विनिर्जिताः ।
तैरवश्यं विधातव्यं व्यलीकं किञ्चिदेव नः ॥ 8 ॥
तदेव नात्र सन्देहः प्रसह्य परिगृह्यताम् ।
नावमान्यो भवद्भिश्च हरिर्धीरपराक्रमः ॥ 9 ॥
दृष्टा हि हरयः पूर्वं मया विपुलविक्रमाः ।
वाली च सहसुग्रीवो जाम्बवांश्च महाबलः ॥ 10 ॥
नीलस्सेनापतिश्चैव ये चान्ये द्विविदादयः ।
नैवं तेषां गतिर्भीमा न तेजो न पराक्रमः ॥ 11 ॥
न मतिर्न बलोत्साहौ न रूपपरिकल्पनम् ।
महत्सत्त्वमिदं ज्ञेयं कपिरूपं व्यवस्थितम् ॥ 12 ॥
प्रयत्नं महदास्थाय क्रियतामस्य निग्रहः ।
कामं लोकास्त्रयस्सेन्द्रास्ससुरासुरमानवाः ॥ 13 ॥
भवतामग्रतः स्थातुं न पर्याप्ता रणाजिरे ।
तथापि तु नयज्ञेन जयमाकाङ्क्षता रणे ॥ 14 ॥
आत्मा रक्ष्यः प्रयत्नेन युद्धसिद्धिर्हि चञ्चला ।
ते स्वामिवचनं सर्वे प्रतिगृह्य महौजसः ॥ 15 ॥
समुत्पेतुर्महावेगा हुताशसमतेजसः ।
रथैर्मत्तैश्च मातङ्गैर्वाजिभिश्च महाजवैः ॥ 16 ॥
शस्त्रैश्च विविधैस्तीक्ष्णैस्सर्वैश्चोपचिता बलैः ।
ततस्तं ददृशुर्वीरा दीप्यमानं महाकपिम् ॥ 17 ॥
रश्मिमन्तमिवोद्यन्तं स्वतेजोरश्मिमालिनम् ।
तोरणस्थं महोत्साहं महासत्त्वं महाबलम् ॥ 18 ॥
महामतिं महावेगं महाकायं महाबलम् ।
तं समीक्ष्यैव ते सर्वे दिक्षु सर्वास्ववस्थिताः ॥ 19 ॥
तै स्तैः प्रहरणैर्भीमैरभिपेतुस्ततस्ततः ।
तस्य पञ्चायसास्तीक्ष्णाश्शिताः पीतमुखाश्शराः ॥ 20 ॥
शिरस्युत्पलपत्राभा दुर्धरेण निपातिताः ।
स तैः पञ्चभिराविद्धश्शरैश्शिरसि वानरः ॥ 21 ॥
उत्पपात नदन् व्योम्नि दिशो दश विनादयन् ।
ततस्तु दुर्धरो वीरस्सरथस्सज्यकार्मुकः ॥ 22 ॥
किरन् शरशतैस्तीक्ष्णैरभिपेदे महाबलः ।
स कपिर्वारयामास तं व्योम्नि शरवर्षिणम् ॥ 23 ॥
वृष्टिमन्तं पयोदान्ते पयोदमिव मारुतः ।
अर्ध्यमानस्ततस्तेन दुर्धरेणानिलात्मजः ॥ 24 ॥
चकार कदनं भूयो व्यवर्धत च वेगवान् ।
स दूरं सहसोत्पत्य दुर्धरस्य रथे हरिः ॥ 25 ॥
निपपात महावेगो विद्युद्राशिर्गिराविव ।
ततस्स मथिताष्टाश्वं रथं भग्नाक्षकूबरम् ॥ 26 ॥
विहाय न्यपतद्भूमौ दुर्धरस्त्यक्तजीवितः ।
तं विरूपाक्षयूपाक्षौ दृष्ट्वा निपतितं भुवि ॥ 27 ॥
सञ्जातरोषौ दुर्धर्षावुत्पेतुररिन्दमौ ।
स ताभ्यां सहसोत्पत्य विष्ठितो विमलेऽम्बरे ॥ 28 ॥
मुद्गराभ्यां महाबाहुर्वक्षस्यभिहतः कपिः ।
तयोर्वेगवतोर्वेगं विनिहत्य महाबलः ॥ 29 ॥
निपपात पुनर्भूमौ सुपर्णसमविक्रमः ।
स सालवृक्षमासाद्य तमुत्पाट्य च वानरः ॥ 30 ॥
तावुभौ राक्षसौ वीरौ जघान पवनात्मजः ।
ततस्तांस्त्रीन्हतान्ज्ञात्वा वानरेण तरस्विना ॥ 31 ॥
अभिपेदे महावेगः प्रसह्य प्रघसो हरिम् ।
भासकर्णश्च सङ्कृद्धश्शूलमादाय वीर्यवान् ॥ 32 ॥
एकतः कपिशार्दूलं यशस्विनमवस्थितम् ।
पट्टिसेन शिताग्रेण प्रघसः प्रत्ययोधयत् ॥ 33 ॥
भासकर्णश्च शूलेन राक्षसः कपिसत्तमम् ।
स ताभ्यां विक्षतैर्गात्रैरसृग्दिग्धतनूरुहः ॥ 34 ॥
अभवद्वानरः क्रुद्धो बालसूर्यसमप्रभः ।
समुत्पाट्य गिरेश्शृङ्गं समृगव्यालपादपम् ॥ 35 ॥
जघान हनुमान् वीरो राक्षसौ कपिकुञ्जरः ।
ततस्तेष्ववसन्नेषु सेनापतिषु पञ्चसु ॥ 36 ॥
बलं तदवशेषं च नाशयामास वानरः ।
अश्वैरश्वान् गजैर्नागान् योधैर्योधान् रथैरथान् ॥ 37 ॥
स कपिर्नाशयामास सहस्राक्ष इवासुरान् ।
हतैर्नागैश्च तुरगैर्भग्नाक्षैश्च महारथैः ॥ 38 ॥
हतैश्च राक्षसैर्भूमी रुद्धमार्गा समन्ततः ।
ततः कपिस्तान्ध्वजिनीपतीन् रणे निहत्य वीरान्सबलान्सवाहनान् ।
समीक्ष्य वीरः परिगृह्य तोरणं कृतक्षणः काल इव प्रजाक्षये ॥ 39 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे षट्चत्वारिंशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |
atha ṣaṭcatvāriṃśassargaḥ |
hatānmantrisutān buddhvā vānareṇa mahātmanā |
rāvaṇassaṃvṛtākāraścakāra matimuttamām || 1 ||
sa virūpākṣayūpākṣau durdharaṃ caiva rākṣasam |
praghasaṃ bhāsakarṇaṃ ca pañcasenāgranāyakān || 2 ||
sandideśa daśagrīvo vīrānnayaviśāradān |
hanumadgrahaṇavyagrānvāyuvegasamānyudhi || 3 ||
yāta senāgragāssarve mahābalaparigrahāḥ |
savājirathamātaṅgāssa kapiśśāsyatāmiti || 4 ||
yatnaiśca khalu bhāvyaṃ syāttamāsādya vanālayam |
karma cāpi samādheyaṃ deśakālāvirodhinam || 5 ||
na hyahaṃ taṃ kapiṃ manye karmaṇā pratitarkayan |
sarvathā tanmahadbhūtaṃ mahābalaparigraham || 6 ||
bhavedindreṇa vā sṛṣṭamasmadarthaṃ tapobalāt |
sanāgayakṣagandharvā devāsuramaharṣayaḥ || 7 ||
yuṣmābhissahitaissarvairmayā saha vinirjitāḥ |
tairavaśyaṃ vidhātavyaṃ vyalīkaṃ kiñcideva naḥ || 8 ||
tadeva nātra sandehaḥ prasahya parigṛhyatām |
nāvamānyo bhavadbhiśca harirdhīraparākramaḥ || 9 ||
dṛṣṭā hi harayaḥ pūrvaṃ mayā vipulavikramāḥ |
vālī ca sahasugrīvo jāmbavāṃśca mahābalaḥ || 10 ||
nīlassenāpatiścaiva ye cānye dvividādayaḥ |
naivaṃ teṣāṃ gatirbhīmā na tejo na parākramaḥ || 11 ||
na matirna balotsāhau na rūpaparikalpanam |
mahatsattvamidaṃ jñeyaṃ kapirūpaṃ vyavasthitam || 12 ||
prayatnaṃ mahadāsthāya kriyatāmasya nigrahaḥ |
kāmaṃ lokāstrayassendrāssasurāsuramānavāḥ || 13 ||
bhavatāmagrataḥ sthātuṃ na paryāptā raṇājire |
tathāpi tu nayajñena jayamākāṅkṣatā raṇe || 14 ||
ātmā rakṣyaḥ prayatnena yuddhasiddhirhi cañcalā |
te svāmivacanaṃ sarve pratigṛhya mahaujasaḥ || 15 ||
samutpeturmahāvegā hutāśasamatejasaḥ |
rathairmattaiśca mātaṅgairvājibhiśca mahājavaiḥ || 16 ||
śastraiśca vividhaistīkṣṇaissarvaiścopacitā balaiḥ |
tatastaṃ dadṛśurvīrā dīpyamānaṃ mahākapim || 17 ||
raśmimantamivodyantaṃ svatejoraśmimālinam |
toraṇasthaṃ mahotsāhaṃ mahāsattvaṃ mahābalam || 18 ||
mahāmatiṃ mahāvegaṃ mahākāyaṃ mahābalam |
taṃ samīkṣyaiva te sarve dikṣu sarvāsvavasthitāḥ || 19 ||
tai staiḥ praharaṇairbhīmairabhipetustatastataḥ |
tasya pañcāyasāstīkṣṇāśśitāḥ pītamukhāśśarāḥ || 20 ||
śirasyutpalapatrābhā durdhareṇa nipātitāḥ |
sa taiḥ pañcabhirāviddhaśśaraiśśirasi vānaraḥ || 21 ||
utpapāta nadan vyomni diśo daśa vinādayan |
tatastu durdharo vīrassarathassajyakārmukaḥ || 22 ||
kiran śaraśataistīkṣṇairabhipede mahābalaḥ |
sa kapirvārayāmāsa taṃ vyomni śaravarṣiṇam || 23 ||
vṛṣṭimantaṃ payodānte payodamiva mārutaḥ |
ardhyamānastatastena durdhareṇānilātmajaḥ || 24 ||
cakāra kadanaṃ bhūyo vyavardhata ca vegavān |
sa dūraṃ sahasotpatya durdharasya rathe hariḥ || 25 ||
nipapāta mahāvego vidyudrāśirgirāviva |
tatassa mathitāṣṭāśvaṃ rathaṃ bhagnākṣakūbaram || 26 ||
vihāya nyapatadbhūmau durdharastyaktajīvitaḥ |
taṃ virūpākṣayūpākṣau dṛṣṭvā nipatitaṃ bhuvi || 27 ||
sañjātaroṣau durdharṣāvutpeturarindamau |
sa tābhyāṃ sahasotpatya viṣṭhito vimale'mbare || 28 ||
mudgarābhyāṃ mahābāhurvakṣasyabhihataḥ kapiḥ |
tayorvegavatorvegaṃ vinihatya mahābalaḥ || 29 ||
nipapāta punarbhūmau suparṇasamavikramaḥ |
sa sālavṛkṣamāsādya tamutpāṭya ca vānaraḥ || 30 ||
tāvubhau rākṣasau vīrau jaghāna pavanātmajaḥ |
tatastāṃstrīnhatānjñātvā vānareṇa tarasvinā || 31 ||
abhipede mahāvegaḥ prasahya praghaso harim |
bhāsakarṇaśca saṅkṛddhaśśūlamādāya vīryavān || 32 ||
ekataḥ kapiśārdūlaṃ yaśasvinamavasthitam |
paṭṭisena śitāgreṇa praghasaḥ pratyayodhayat || 33 ||
bhāsakarṇaśca śūlena rākṣasaḥ kapisattamam |
sa tābhyāṃ vikṣatairgātrairasṛgdigdhatanūruhaḥ || 34 ||
abhavadvānaraḥ kruddho bālasūryasamaprabhaḥ |
samutpāṭya gireśśṛṅgaṃ samṛgavyālapādapam || 35 ||
jaghāna hanumān vīro rākṣasau kapikuñjaraḥ |
tatasteṣvavasanneṣu senāpatiṣu pañcasu || 36 ||
balaṃ tadavaśeṣaṃ ca nāśayāmāsa vānaraḥ |
aśvairaśvān gajairnāgān yodhairyodhān rathairathān || 37 ||
sa kapirnāśayāmāsa sahasrākṣa ivāsurān |
hatairnāgaiśca turagairbhagnākṣaiśca mahārathaiḥ || 38 ||
hataiśca rākṣasairbhūmī ruddhamārgā samantataḥ |
tataḥ kapistāndhvajinīpatīn raṇe nihatya vīrānsabalānsavāhanān |
samīkṣya vīraḥ parigṛhya toraṇaṃ kṛtakṣaṇaḥ kāla iva prajākṣaye || 39 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe ṣaṭcatvāriṃśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Oriya script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.