ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਰਾਮਾਯਣੇ ਸੁਨ੍ਦਰਕਾਣ੍ਡਮ੍ ।
ਅਥ षਟ੍ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ।
ਹਤਾਨ੍ਮਨ੍ਤ੍ਰਿਸੁਤਾਨ੍ ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਵਾਨਰੇਣ ਮਹਾਤ੍ਮਨਾ ।
ਰਾਵਣਸ੍ਸਂਵृਤਾਕਾਰਸ਼੍ਚਕਾਰ ਮਤਿਮੁਤ੍ਤਮਾਮ੍ ॥ 1 ॥
ਸ ਵਿਰੂਪਾਕ੍षਯੂਪਾਕ੍षੌ ਦੁਰ੍ਧਰਂ ਚੈਵ ਰਾਕ੍षਸਮ੍ ।
ਪ੍ਰਘਸਂ ਭਾਸਕਰ੍ਣਂ ਚ ਪਞ੍ਚਸੇਨਾਗ੍ਰਨਾਯਕਾਨ੍ ॥ 2 ॥
ਸਨ੍ਦਿਦੇਸ਼ ਦਸ਼ਗ੍ਰੀਵੋ ਵੀਰਾਨ੍ਨਯਵਿਸ਼ਾਰਦਾਨ੍ ।
ਹਨੁਮਦ੍ਗ੍ਰਹਣਵ੍ਯਗ੍ਰਾਨ੍ਵਾਯੁਵੇਗਸਮਾਨ੍ਯੁਧਿ ॥ 3 ॥
ਯਾਤ ਸੇਨਾਗ੍ਰਗਾਸ੍ਸਰ੍ਵੇ ਮਹਾਬਲਪਰਿਗ੍ਰਹਾਃ ।
ਸਵਾਜਿਰਥਮਾਤਙ੍ਗਾਸ੍ਸ ਕਪਿਸ਼੍ਸ਼ਾਸ੍ਯਤਾਮਿਤਿ ॥ 4 ॥
ਯਤ੍ਨੈਸ਼੍ਚ ਖਲੁ ਭਾਵ੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਮਾਸਾਦ੍ਯ ਵਨਾਲਯਮ੍ ।
ਕਰ੍ਮ ਚਾਪਿ ਸਮਾਧੇਯਂ ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਵਿਰੋਧਿਨਮ੍ ॥ 5 ॥
ਨ ਹ੍ਯਹਂ ਤਂ ਕਪਿਂ ਮਨ੍ਯੇ ਕਰ੍ਮਣਾ ਪ੍ਰਤਿਤਰ੍ਕਯਨ੍ ।
ਸਰ੍ਵਥਾ ਤਨ੍ਮਹਦ੍ਭੂਤਂ ਮਹਾਬਲਪਰਿਗ੍ਰਹਮ੍ ॥ 6 ॥
ਭਵੇਦਿਨ੍ਦ੍ਰੇਣ ਵਾ ਸृष੍ਟਮਸ੍ਮਦਰ੍ਥਂ ਤਪੋਬਲਾਤ੍ ।
ਸਨਾਗਯਕ੍षਗਨ੍ਧਰ੍ਵਾ ਦੇਵਾਸੁਰਮਹਰ੍षਯਃ ॥ 7 ॥
ਯੁष੍ਮਾਭਿਸ੍ਸਹਿਤੈਸ੍ਸਰ੍ਵੈਰ੍ਮਯਾ ਸਹ ਵਿਨਿਰ੍ਜਿਤਾਃ ।
ਤੈਰਵਸ਼੍ਯਂ ਵਿਧਾਤਵ੍ਯਂ ਵ੍ਯਲੀਕਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦੇਵ ਨਃ ॥ 8 ॥
ਤਦੇਵ ਨਾਤ੍ਰ ਸਨ੍ਦੇਹਃ ਪ੍ਰਸਹ੍ਯ ਪਰਿਗृਹ੍ਯਤਾਮ੍ ।
ਨਾਵਮਾਨ੍ਯੋ ਭਵਦ੍ਭਿਸ਼੍ਚ ਹਰਿਰ੍ਧੀਰਪਰਾਕ੍ਰਮਃ ॥ 9 ॥
ਦृष੍ਟਾ ਹਿ ਹਰਯਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਮਯਾ ਵਿਪੁਲਵਿਕ੍ਰਮਾਃ ।
ਵਾਲੀ ਚ ਸਹਸੁਗ੍ਰੀਵੋ ਜਾਮ੍ਬਵਾਂਸ਼੍ਚ ਮਹਾਬਲਃ ॥ 10 ॥
ਨੀਲਸ੍ਸੇਨਾਪਤਿਸ਼੍ਚੈਵ ਯੇ ਚਾਨ੍ਯੇ ਦ੍ਵਿਵਿਦਾਦਯਃ ।
ਨੈਵਂ ਤੇषਾਂ ਗਤਿਰ੍ਭੀਮਾ ਨ ਤੇਜੋ ਨ ਪਰਾਕ੍ਰਮਃ ॥ 11 ॥
ਨ ਮਤਿਰ੍ਨ ਬਲੋਤ੍ਸਾਹੌ ਨ ਰੂਪਪਰਿਕਲ੍ਪਨਮ੍ ।
ਮਹਤ੍ਸਤ੍ਤ੍ਵਮਿਦਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਕਪਿਰੂਪਂ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਮ੍ ॥ 12 ॥
ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਂ ਮਹਦਾਸ੍ਥਾਯ ਕ੍ਰਿਯਤਾਮਸ੍ਯ ਨਿਗ੍ਰਹਃ ।
ਕਾਮਂ ਲੋਕਾਸ੍ਤ੍ਰਯਸ੍ਸੇਨ੍ਦ੍ਰਾਸ੍ਸਸੁਰਾਸੁਰਮਾਨਵਾਃ ॥ 13 ॥
ਭਵਤਾਮਗ੍ਰਤਃ ਸ੍ਥਾਤੁਂ ਨ ਪਰ੍ਯਾਪ੍ਤਾ ਰਣਾਜਿਰੇ ।
ਤਥਾਪਿ ਤੁ ਨਯਜ੍ਞੇਨ ਜਯਮਾਕਾਙ੍ਕ੍षਤਾ ਰਣੇ ॥ 14 ॥
ਆਤ੍ਮਾ ਰਕ੍ष੍ਯਃ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਯੁਦ੍ਧਸਿਦ੍ਧਿਰ੍ਹਿ ਚਞ੍ਚਲਾ ।
ਤੇ ਸ੍ਵਾਮਿਵਚਨਂ ਸਰ੍ਵੇ ਪ੍ਰਤਿਗृਹ੍ਯ ਮਹੌਜਸਃ ॥ 15 ॥
ਸਮੁਤ੍ਪੇਤੁਰ੍ਮਹਾਵੇਗਾ ਹੁਤਾਸ਼ਸਮਤੇਜਸਃ ।
ਰਥੈਰ੍ਮਤ੍ਤੈਸ਼੍ਚ ਮਾਤਙ੍ਗੈਰ੍ਵਾਜਿਭਿਸ਼੍ਚ ਮਹਾਜਵੈਃ ॥ 16 ॥
ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੈਸ਼੍ਚ ਵਿਵਿਧੈਸ੍ਤੀਕ੍ष੍ਣੈਸ੍ਸਰ੍ਵੈਸ਼੍ਚੋਪਚਿਤਾ ਬਲੈਃ ।
ਤਤਸ੍ਤਂ ਦਦृਸ਼ੁਰ੍ਵੀਰਾ ਦੀਪ੍ਯਮਾਨਂ ਮਹਾਕਪਿਮ੍ ॥ 17 ॥
ਰਸ਼੍ਮਿਮਨ੍ਤਮਿਵੋਦ੍ਯਨ੍ਤਂ ਸ੍ਵਤੇਜੋਰਸ਼੍ਮਿਮਾਲਿਨਮ੍ ।
ਤੋਰਣਸ੍ਥਂ ਮਹੋਤ੍ਸਾਹਂ ਮਹਾਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਮਹਾਬਲਮ੍ ॥ 18 ॥
ਮਹਾਮਤਿਂ ਮਹਾਵੇਗਂ ਮਹਾਕਾਯਂ ਮਹਾਬਲਮ੍ ।
ਤਂ ਸਮੀਕ੍ष੍ਯੈਵ ਤੇ ਸਰ੍ਵੇ ਦਿਕ੍षੁ ਸਰ੍ਵਾਸ੍ਵਵਸ੍ਥਿਤਾਃ ॥ 19 ॥
ਤੈ ਸ੍ਤੈਃ ਪ੍ਰਹਰਣੈਰ੍ਭੀਮੈਰਭਿਪੇਤੁਸ੍ਤਤਸ੍ਤਤਃ ।
ਤਸ੍ਯ ਪਞ੍ਚਾਯਸਾਸ੍ਤੀਕ੍ष੍ਣਾਸ਼੍ਸ਼ਿਤਾਃ ਪੀਤਮੁਖਾਸ਼੍ਸ਼ਰਾਃ ॥ 20 ॥
ਸ਼ਿਰਸ੍ਯੁਤ੍ਪਲਪਤ੍ਰਾਭਾ ਦੁਰ੍ਧਰੇਣ ਨਿਪਾਤਿਤਾਃ ।
ਸ ਤੈਃ ਪਞ੍ਚਭਿਰਾਵਿਦ੍ਧਸ਼੍ਸ਼ਰੈਸ਼੍ਸ਼ਿਰਸਿ ਵਾਨਰਃ ॥ 21 ॥
ਉਤ੍ਪਪਾਤ ਨਦਨ੍ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਦਿਸ਼ੋ ਦਸ਼ ਵਿਨਾਦਯਨ੍ ।
ਤਤਸ੍ਤੁ ਦੁਰ੍ਧਰੋ ਵੀਰਸ੍ਸਰਥਸ੍ਸਜ੍ਯਕਾਰ੍ਮੁਕਃ ॥ 22 ॥
ਕਿਰਨ੍ ਸ਼ਰਸ਼ਤੈਸ੍ਤੀਕ੍ष੍ਣੈਰਭਿਪੇਦੇ ਮਹਾਬਲਃ ।
ਸ ਕਪਿਰ੍ਵਾਰਯਾਮਾਸ ਤਂ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਸ਼ਰਵਰ੍षਿਣਮ੍ ॥ 23 ॥
ਵृष੍ਟਿਮਨ੍ਤਂ ਪਯੋਦਾਨ੍ਤੇ ਪਯੋਦਮਿਵ ਮਾਰੁਤਃ ।
ਅਰ੍ਧ੍ਯਮਾਨਸ੍ਤਤਸ੍ਤੇਨ ਦੁਰ੍ਧਰੇਣਾਨਿਲਾਤ੍ਮਜਃ ॥ 24 ॥
ਚਕਾਰ ਕਦਨਂ ਭੂਯੋ ਵ੍ਯਵਰ੍ਧਤ ਚ ਵੇਗਵਾਨ੍ ।
ਸ ਦੂਰਂ ਸਹਸੋਤ੍ਪਤ੍ਯ ਦੁਰ੍ਧਰਸ੍ਯ ਰਥੇ ਹਰਿਃ ॥ 25 ॥
ਨਿਪਪਾਤ ਮਹਾਵੇਗੋ ਵਿਦ੍ਯੁਦ੍ਰਾਸ਼ਿਰ੍ਗਿਰਾਵਿਵ ।
ਤਤਸ੍ਸ ਮਥਿਤਾष੍ਟਾਸ਼੍ਵਂ ਰਥਂ ਭਗ੍ਨਾਕ੍षਕੂਬਰਮ੍ ॥ 26 ॥
ਵਿਹਾਯ ਨ੍ਯਪਤਦ੍ਭੂਮੌ ਦੁਰ੍ਧਰਸ੍ਤ੍ਯਕ੍ਤਜੀਵਿਤਃ ।
ਤਂ ਵਿਰੂਪਾਕ੍षਯੂਪਾਕ੍षੌ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਨਿਪਤਿਤਂ ਭੁਵਿ ॥ 27 ॥
ਸਞ੍ਜਾਤਰੋषੌ ਦੁਰ੍ਧਰ੍षਾਵੁਤ੍ਪੇਤੁਰਰਿਨ੍ਦਮੌ ।
ਸ ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਸਹਸੋਤ੍ਪਤ੍ਯ ਵਿष੍ਠਿਤੋ ਵਿਮਲੇऽਮ੍ਬਰੇ ॥ 28 ॥
ਮੁਦ੍ਗਰਾਭ੍ਯਾਂ ਮਹਾਬਾਹੁਰ੍ਵਕ੍षਸ੍ਯਭਿਹਤਃ ਕਪਿਃ ।
ਤਯੋਰ੍ਵੇਗਵਤੋਰ੍ਵੇਗਂ ਵਿਨਿਹਤ੍ਯ ਮਹਾਬਲਃ ॥ 29 ॥
ਨਿਪਪਾਤ ਪੁਨਰ੍ਭੂਮੌ ਸੁਪਰ੍ਣਸਮਵਿਕ੍ਰਮਃ ।
ਸ ਸਾਲਵृਕ੍षਮਾਸਾਦ੍ਯ ਤਮੁਤ੍ਪਾਟ੍ਯ ਚ ਵਾਨਰਃ ॥ 30 ॥
ਤਾਵੁਭੌ ਰਾਕ੍षਸੌ ਵੀਰੌ ਜਘਾਨ ਪਵਨਾਤ੍ਮਜਃ ।
ਤਤਸ੍ਤਾਂਸ੍ਤ੍ਰੀਨ੍ਹਤਾਨ੍ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਵਾਨਰੇਣ ਤਰਸ੍ਵਿਨਾ ॥ 31 ॥
ਅਭਿਪੇਦੇ ਮਹਾਵੇਗਃ ਪ੍ਰਸਹ੍ਯ ਪ੍ਰਘਸੋ ਹਰਿਮ੍ ।
ਭਾਸਕਰ੍ਣਸ਼੍ਚ ਸਙ੍ਕृਦ੍ਧਸ਼੍ਸ਼ੂਲਮਾਦਾਯ ਵੀਰ੍ਯਵਾਨ੍ ॥ 32 ॥
ਏਕਤਃ ਕਪਿਸ਼ਾਰ੍ਦੂਲਂ ਯਸ਼ਸ੍ਵਿਨਮਵਸ੍ਥਿਤਮ੍ ।
ਪਟ੍ਟਿਸੇਨ ਸ਼ਿਤਾਗ੍ਰੇਣ ਪ੍ਰਘਸਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯੋਧਯਤ੍ ॥ 33 ॥
ਭਾਸਕਰ੍ਣਸ਼੍ਚ ਸ਼ੂਲੇਨ ਰਾਕ੍षਸਃ ਕਪਿਸਤ੍ਤਮਮ੍ ।
ਸ ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਵਿਕ੍षਤੈਰ੍ਗਾਤ੍ਰੈਰਸृਗ੍ਦਿਗ੍ਧਤਨੂਰੁਹਃ ॥ 34 ॥
ਅਭਵਦ੍ਵਾਨਰਃ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧੋ ਬਾਲਸੂਰ੍ਯਸਮਪ੍ਰਭਃ ।
ਸਮੁਤ੍ਪਾਟ੍ਯ ਗਿਰੇਸ਼੍ਸ਼ृਙ੍ਗਂ ਸਮृਗਵ੍ਯਾਲਪਾਦਪਮ੍ ॥ 35 ॥
ਜਘਾਨ ਹਨੁਮਾਨ੍ ਵੀਰੋ ਰਾਕ੍षਸੌ ਕਪਿਕੁਞ੍ਜਰਃ ।
ਤਤਸ੍ਤੇष੍ਵਵਸਨ੍ਨੇषੁ ਸੇਨਾਪਤਿषੁ ਪਞ੍ਚਸੁ ॥ 36 ॥
ਬਲਂ ਤਦਵਸ਼ੇषਂ ਚ ਨਾਸ਼ਯਾਮਾਸ ਵਾਨਰਃ ।
ਅਸ਼੍ਵੈਰਸ਼੍ਵਾਨ੍ ਗਜੈਰ੍ਨਾਗਾਨ੍ ਯੋਧੈਰ੍ਯੋਧਾਨ੍ ਰਥੈਰਥਾਨ੍ ॥ 37 ॥
ਸ ਕਪਿਰ੍ਨਾਸ਼ਯਾਮਾਸ ਸਹਸ੍ਰਾਕ੍ष ਇਵਾਸੁਰਾਨ੍ ।
ਹਤੈਰ੍ਨਾਗੈਸ਼੍ਚ ਤੁਰਗੈਰ੍ਭਗ੍ਨਾਕ੍षੈਸ਼੍ਚ ਮਹਾਰਥੈਃ ॥ 38 ॥
ਹਤੈਸ਼੍ਚ ਰਾਕ੍षਸੈਰ੍ਭੂਮੀ ਰੁਦ੍ਧਮਾਰ੍ਗਾ ਸਮਨ੍ਤਤਃ ।
ਤਤਃ ਕਪਿਸ੍ਤਾਨ੍ਧ੍ਵਜਿਨੀਪਤੀਨ੍ ਰਣੇ ਨਿਹਤ੍ਯ ਵੀਰਾਨ੍ਸਬਲਾਨ੍ਸਵਾਹਨਾਨ੍ ।
ਸਮੀਕ੍ष੍ਯ ਵੀਰਃ ਪਰਿਗृਹ੍ਯ ਤੋਰਣਂ ਕृਤਕ੍षਣਃ ਕਾਲ ਇਵ ਪ੍ਰਜਾਕ੍षਯੇ ॥ 39 ॥
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਸੁਨ੍ਦਰਕਾਣ੍ਡੇ षਟ੍ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |
atha ṣaṭcatvāriṃśassargaḥ |
hatānmantrisutān buddhvā vānareṇa mahātmanā |
rāvaṇassaṃvṛtākāraścakāra matimuttamām || 1 ||
sa virūpākṣayūpākṣau durdharaṃ caiva rākṣasam |
praghasaṃ bhāsakarṇaṃ ca pañcasenāgranāyakān || 2 ||
sandideśa daśagrīvo vīrānnayaviśāradān |
hanumadgrahaṇavyagrānvāyuvegasamānyudhi || 3 ||
yāta senāgragāssarve mahābalaparigrahāḥ |
savājirathamātaṅgāssa kapiśśāsyatāmiti || 4 ||
yatnaiśca khalu bhāvyaṃ syāttamāsādya vanālayam |
karma cāpi samādheyaṃ deśakālāvirodhinam || 5 ||
na hyahaṃ taṃ kapiṃ manye karmaṇā pratitarkayan |
sarvathā tanmahadbhūtaṃ mahābalaparigraham || 6 ||
bhavedindreṇa vā sṛṣṭamasmadarthaṃ tapobalāt |
sanāgayakṣagandharvā devāsuramaharṣayaḥ || 7 ||
yuṣmābhissahitaissarvairmayā saha vinirjitāḥ |
tairavaśyaṃ vidhātavyaṃ vyalīkaṃ kiñcideva naḥ || 8 ||
tadeva nātra sandehaḥ prasahya parigṛhyatām |
nāvamānyo bhavadbhiśca harirdhīraparākramaḥ || 9 ||
dṛṣṭā hi harayaḥ pūrvaṃ mayā vipulavikramāḥ |
vālī ca sahasugrīvo jāmbavāṃśca mahābalaḥ || 10 ||
nīlassenāpatiścaiva ye cānye dvividādayaḥ |
naivaṃ teṣāṃ gatirbhīmā na tejo na parākramaḥ || 11 ||
na matirna balotsāhau na rūpaparikalpanam |
mahatsattvamidaṃ jñeyaṃ kapirūpaṃ vyavasthitam || 12 ||
prayatnaṃ mahadāsthāya kriyatāmasya nigrahaḥ |
kāmaṃ lokāstrayassendrāssasurāsuramānavāḥ || 13 ||
bhavatāmagrataḥ sthātuṃ na paryāptā raṇājire |
tathāpi tu nayajñena jayamākāṅkṣatā raṇe || 14 ||
ātmā rakṣyaḥ prayatnena yuddhasiddhirhi cañcalā |
te svāmivacanaṃ sarve pratigṛhya mahaujasaḥ || 15 ||
samutpeturmahāvegā hutāśasamatejasaḥ |
rathairmattaiśca mātaṅgairvājibhiśca mahājavaiḥ || 16 ||
śastraiśca vividhaistīkṣṇaissarvaiścopacitā balaiḥ |
tatastaṃ dadṛśurvīrā dīpyamānaṃ mahākapim || 17 ||
raśmimantamivodyantaṃ svatejoraśmimālinam |
toraṇasthaṃ mahotsāhaṃ mahāsattvaṃ mahābalam || 18 ||
mahāmatiṃ mahāvegaṃ mahākāyaṃ mahābalam |
taṃ samīkṣyaiva te sarve dikṣu sarvāsvavasthitāḥ || 19 ||
tai staiḥ praharaṇairbhīmairabhipetustatastataḥ |
tasya pañcāyasāstīkṣṇāśśitāḥ pītamukhāśśarāḥ || 20 ||
śirasyutpalapatrābhā durdhareṇa nipātitāḥ |
sa taiḥ pañcabhirāviddhaśśaraiśśirasi vānaraḥ || 21 ||
utpapāta nadan vyomni diśo daśa vinādayan |
tatastu durdharo vīrassarathassajyakārmukaḥ || 22 ||
kiran śaraśataistīkṣṇairabhipede mahābalaḥ |
sa kapirvārayāmāsa taṃ vyomni śaravarṣiṇam || 23 ||
vṛṣṭimantaṃ payodānte payodamiva mārutaḥ |
ardhyamānastatastena durdhareṇānilātmajaḥ || 24 ||
cakāra kadanaṃ bhūyo vyavardhata ca vegavān |
sa dūraṃ sahasotpatya durdharasya rathe hariḥ || 25 ||
nipapāta mahāvego vidyudrāśirgirāviva |
tatassa mathitāṣṭāśvaṃ rathaṃ bhagnākṣakūbaram || 26 ||
vihāya nyapatadbhūmau durdharastyaktajīvitaḥ |
taṃ virūpākṣayūpākṣau dṛṣṭvā nipatitaṃ bhuvi || 27 ||
sañjātaroṣau durdharṣāvutpeturarindamau |
sa tābhyāṃ sahasotpatya viṣṭhito vimale'mbare || 28 ||
mudgarābhyāṃ mahābāhurvakṣasyabhihataḥ kapiḥ |
tayorvegavatorvegaṃ vinihatya mahābalaḥ || 29 ||
nipapāta punarbhūmau suparṇasamavikramaḥ |
sa sālavṛkṣamāsādya tamutpāṭya ca vānaraḥ || 30 ||
tāvubhau rākṣasau vīrau jaghāna pavanātmajaḥ |
tatastāṃstrīnhatānjñātvā vānareṇa tarasvinā || 31 ||
abhipede mahāvegaḥ prasahya praghaso harim |
bhāsakarṇaśca saṅkṛddhaśśūlamādāya vīryavān || 32 ||
ekataḥ kapiśārdūlaṃ yaśasvinamavasthitam |
paṭṭisena śitāgreṇa praghasaḥ pratyayodhayat || 33 ||
bhāsakarṇaśca śūlena rākṣasaḥ kapisattamam |
sa tābhyāṃ vikṣatairgātrairasṛgdigdhatanūruhaḥ || 34 ||
abhavadvānaraḥ kruddho bālasūryasamaprabhaḥ |
samutpāṭya gireśśṛṅgaṃ samṛgavyālapādapam || 35 ||
jaghāna hanumān vīro rākṣasau kapikuñjaraḥ |
tatasteṣvavasanneṣu senāpatiṣu pañcasu || 36 ||
balaṃ tadavaśeṣaṃ ca nāśayāmāsa vānaraḥ |
aśvairaśvān gajairnāgān yodhairyodhān rathairathān || 37 ||
sa kapirnāśayāmāsa sahasrākṣa ivāsurān |
hatairnāgaiśca turagairbhagnākṣaiśca mahārathaiḥ || 38 ||
hataiśca rākṣasairbhūmī ruddhamārgā samantataḥ |
tataḥ kapistāndhvajinīpatīn raṇe nihatya vīrānsabalānsavāhanān |
samīkṣya vīraḥ parigṛhya toraṇaṃ kṛtakṣaṇaḥ kāla iva prajākṣaye || 39 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe ṣaṭcatvāriṃśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे सुन्दरकाण्डम् ।
अथ षट्चत्वारिंशस्सर्गः ।
हतान्मन्त्रिसुतान् बुद्ध्वा वानरेण महात्मना ।
रावणस्संवृताकारश्चकार मतिमुत्तमाम् ॥ 1 ॥
स विरूपाक्षयूपाक्षौ दुर्धरं चैव राक्षसम् ।
प्रघसं भासकर्णं च पञ्चसेनाग्रनायकान् ॥ 2 ॥
सन्दिदेश दशग्रीवो वीरान्नयविशारदान् ।
हनुमद्ग्रहणव्यग्रान्वायुवेगसमान्युधि ॥ 3 ॥
यात सेनाग्रगास्सर्वे महाबलपरिग्रहाः ।
सवाजिरथमातङ्गास्स कपिश्शास्यतामिति ॥ 4 ॥
यत्नैश्च खलु भाव्यं स्यात्तमासाद्य वनालयम् ।
कर्म चापि समाधेयं देशकालाविरोधिनम् ॥ 5 ॥
न ह्यहं तं कपिं मन्ये कर्मणा प्रतितर्कयन् ।
सर्वथा तन्महद्भूतं महाबलपरिग्रहम् ॥ 6 ॥
भवेदिन्द्रेण वा सृष्टमस्मदर्थं तपोबलात् ।
सनागयक्षगन्धर्वा देवासुरमहर्षयः ॥ 7 ॥
युष्माभिस्सहितैस्सर्वैर्मया सह विनिर्जिताः ।
तैरवश्यं विधातव्यं व्यलीकं किञ्चिदेव नः ॥ 8 ॥
तदेव नात्र सन्देहः प्रसह्य परिगृह्यताम् ।
नावमान्यो भवद्भिश्च हरिर्धीरपराक्रमः ॥ 9 ॥
दृष्टा हि हरयः पूर्वं मया विपुलविक्रमाः ।
वाली च सहसुग्रीवो जाम्बवांश्च महाबलः ॥ 10 ॥
नीलस्सेनापतिश्चैव ये चान्ये द्विविदादयः ।
नैवं तेषां गतिर्भीमा न तेजो न पराक्रमः ॥ 11 ॥
न मतिर्न बलोत्साहौ न रूपपरिकल्पनम् ।
महत्सत्त्वमिदं ज्ञेयं कपिरूपं व्यवस्थितम् ॥ 12 ॥
प्रयत्नं महदास्थाय क्रियतामस्य निग्रहः ।
कामं लोकास्त्रयस्सेन्द्रास्ससुरासुरमानवाः ॥ 13 ॥
भवतामग्रतः स्थातुं न पर्याप्ता रणाजिरे ।
तथापि तु नयज्ञेन जयमाकाङ्क्षता रणे ॥ 14 ॥
आत्मा रक्ष्यः प्रयत्नेन युद्धसिद्धिर्हि चञ्चला ।
ते स्वामिवचनं सर्वे प्रतिगृह्य महौजसः ॥ 15 ॥
समुत्पेतुर्महावेगा हुताशसमतेजसः ।
रथैर्मत्तैश्च मातङ्गैर्वाजिभिश्च महाजवैः ॥ 16 ॥
शस्त्रैश्च विविधैस्तीक्ष्णैस्सर्वैश्चोपचिता बलैः ।
ततस्तं ददृशुर्वीरा दीप्यमानं महाकपिम् ॥ 17 ॥
रश्मिमन्तमिवोद्यन्तं स्वतेजोरश्मिमालिनम् ।
तोरणस्थं महोत्साहं महासत्त्वं महाबलम् ॥ 18 ॥
महामतिं महावेगं महाकायं महाबलम् ।
तं समीक्ष्यैव ते सर्वे दिक्षु सर्वास्ववस्थिताः ॥ 19 ॥
तै स्तैः प्रहरणैर्भीमैरभिपेतुस्ततस्ततः ।
तस्य पञ्चायसास्तीक्ष्णाश्शिताः पीतमुखाश्शराः ॥ 20 ॥
शिरस्युत्पलपत्राभा दुर्धरेण निपातिताः ।
स तैः पञ्चभिराविद्धश्शरैश्शिरसि वानरः ॥ 21 ॥
उत्पपात नदन् व्योम्नि दिशो दश विनादयन् ।
ततस्तु दुर्धरो वीरस्सरथस्सज्यकार्मुकः ॥ 22 ॥
किरन् शरशतैस्तीक्ष्णैरभिपेदे महाबलः ।
स कपिर्वारयामास तं व्योम्नि शरवर्षिणम् ॥ 23 ॥
वृष्टिमन्तं पयोदान्ते पयोदमिव मारुतः ।
अर्ध्यमानस्ततस्तेन दुर्धरेणानिलात्मजः ॥ 24 ॥
चकार कदनं भूयो व्यवर्धत च वेगवान् ।
स दूरं सहसोत्पत्य दुर्धरस्य रथे हरिः ॥ 25 ॥
निपपात महावेगो विद्युद्राशिर्गिराविव ।
ततस्स मथिताष्टाश्वं रथं भग्नाक्षकूबरम् ॥ 26 ॥
विहाय न्यपतद्भूमौ दुर्धरस्त्यक्तजीवितः ।
तं विरूपाक्षयूपाक्षौ दृष्ट्वा निपतितं भुवि ॥ 27 ॥
सञ्जातरोषौ दुर्धर्षावुत्पेतुररिन्दमौ ।
स ताभ्यां सहसोत्पत्य विष्ठितो विमलेऽम्बरे ॥ 28 ॥
मुद्गराभ्यां महाबाहुर्वक्षस्यभिहतः कपिः ।
तयोर्वेगवतोर्वेगं विनिहत्य महाबलः ॥ 29 ॥
निपपात पुनर्भूमौ सुपर्णसमविक्रमः ।
स सालवृक्षमासाद्य तमुत्पाट्य च वानरः ॥ 30 ॥
तावुभौ राक्षसौ वीरौ जघान पवनात्मजः ।
ततस्तांस्त्रीन्हतान्ज्ञात्वा वानरेण तरस्विना ॥ 31 ॥
अभिपेदे महावेगः प्रसह्य प्रघसो हरिम् ।
भासकर्णश्च सङ्कृद्धश्शूलमादाय वीर्यवान् ॥ 32 ॥
एकतः कपिशार्दूलं यशस्विनमवस्थितम् ।
पट्टिसेन शिताग्रेण प्रघसः प्रत्ययोधयत् ॥ 33 ॥
भासकर्णश्च शूलेन राक्षसः कपिसत्तमम् ।
स ताभ्यां विक्षतैर्गात्रैरसृग्दिग्धतनूरुहः ॥ 34 ॥
अभवद्वानरः क्रुद्धो बालसूर्यसमप्रभः ।
समुत्पाट्य गिरेश्शृङ्गं समृगव्यालपादपम् ॥ 35 ॥
जघान हनुमान् वीरो राक्षसौ कपिकुञ्जरः ।
ततस्तेष्ववसन्नेषु सेनापतिषु पञ्चसु ॥ 36 ॥
बलं तदवशेषं च नाशयामास वानरः ।
अश्वैरश्वान् गजैर्नागान् योधैर्योधान् रथैरथान् ॥ 37 ॥
स कपिर्नाशयामास सहस्राक्ष इवासुरान् ।
हतैर्नागैश्च तुरगैर्भग्नाक्षैश्च महारथैः ॥ 38 ॥
हतैश्च राक्षसैर्भूमी रुद्धमार्गा समन्ततः ।
ततः कपिस्तान्ध्वजिनीपतीन् रणे निहत्य वीरान्सबलान्सवाहनान् ।
समीक्ष्य वीरः परिगृह्य तोरणं कृतक्षणः काल इव प्रजाक्षये ॥ 39 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे षट्चत्वारिंशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |
atha ṣaṭcatvāriṃśassargaḥ |
hatānmantrisutān buddhvā vānareṇa mahātmanā |
rāvaṇassaṃvṛtākāraścakāra matimuttamām || 1 ||
sa virūpākṣayūpākṣau durdharaṃ caiva rākṣasam |
praghasaṃ bhāsakarṇaṃ ca pañcasenāgranāyakān || 2 ||
sandideśa daśagrīvo vīrānnayaviśāradān |
hanumadgrahaṇavyagrānvāyuvegasamānyudhi || 3 ||
yāta senāgragāssarve mahābalaparigrahāḥ |
savājirathamātaṅgāssa kapiśśāsyatāmiti || 4 ||
yatnaiśca khalu bhāvyaṃ syāttamāsādya vanālayam |
karma cāpi samādheyaṃ deśakālāvirodhinam || 5 ||
na hyahaṃ taṃ kapiṃ manye karmaṇā pratitarkayan |
sarvathā tanmahadbhūtaṃ mahābalaparigraham || 6 ||
bhavedindreṇa vā sṛṣṭamasmadarthaṃ tapobalāt |
sanāgayakṣagandharvā devāsuramaharṣayaḥ || 7 ||
yuṣmābhissahitaissarvairmayā saha vinirjitāḥ |
tairavaśyaṃ vidhātavyaṃ vyalīkaṃ kiñcideva naḥ || 8 ||
tadeva nātra sandehaḥ prasahya parigṛhyatām |
nāvamānyo bhavadbhiśca harirdhīraparākramaḥ || 9 ||
dṛṣṭā hi harayaḥ pūrvaṃ mayā vipulavikramāḥ |
vālī ca sahasugrīvo jāmbavāṃśca mahābalaḥ || 10 ||
nīlassenāpatiścaiva ye cānye dvividādayaḥ |
naivaṃ teṣāṃ gatirbhīmā na tejo na parākramaḥ || 11 ||
na matirna balotsāhau na rūpaparikalpanam |
mahatsattvamidaṃ jñeyaṃ kapirūpaṃ vyavasthitam || 12 ||
prayatnaṃ mahadāsthāya kriyatāmasya nigrahaḥ |
kāmaṃ lokāstrayassendrāssasurāsuramānavāḥ || 13 ||
bhavatāmagrataḥ sthātuṃ na paryāptā raṇājire |
tathāpi tu nayajñena jayamākāṅkṣatā raṇe || 14 ||
ātmā rakṣyaḥ prayatnena yuddhasiddhirhi cañcalā |
te svāmivacanaṃ sarve pratigṛhya mahaujasaḥ || 15 ||
samutpeturmahāvegā hutāśasamatejasaḥ |
rathairmattaiśca mātaṅgairvājibhiśca mahājavaiḥ || 16 ||
śastraiśca vividhaistīkṣṇaissarvaiścopacitā balaiḥ |
tatastaṃ dadṛśurvīrā dīpyamānaṃ mahākapim || 17 ||
raśmimantamivodyantaṃ svatejoraśmimālinam |
toraṇasthaṃ mahotsāhaṃ mahāsattvaṃ mahābalam || 18 ||
mahāmatiṃ mahāvegaṃ mahākāyaṃ mahābalam |
taṃ samīkṣyaiva te sarve dikṣu sarvāsvavasthitāḥ || 19 ||
tai staiḥ praharaṇairbhīmairabhipetustatastataḥ |
tasya pañcāyasāstīkṣṇāśśitāḥ pītamukhāśśarāḥ || 20 ||
śirasyutpalapatrābhā durdhareṇa nipātitāḥ |
sa taiḥ pañcabhirāviddhaśśaraiśśirasi vānaraḥ || 21 ||
utpapāta nadan vyomni diśo daśa vinādayan |
tatastu durdharo vīrassarathassajyakārmukaḥ || 22 ||
kiran śaraśataistīkṣṇairabhipede mahābalaḥ |
sa kapirvārayāmāsa taṃ vyomni śaravarṣiṇam || 23 ||
vṛṣṭimantaṃ payodānte payodamiva mārutaḥ |
ardhyamānastatastena durdhareṇānilātmajaḥ || 24 ||
cakāra kadanaṃ bhūyo vyavardhata ca vegavān |
sa dūraṃ sahasotpatya durdharasya rathe hariḥ || 25 ||
nipapāta mahāvego vidyudrāśirgirāviva |
tatassa mathitāṣṭāśvaṃ rathaṃ bhagnākṣakūbaram || 26 ||
vihāya nyapatadbhūmau durdharastyaktajīvitaḥ |
taṃ virūpākṣayūpākṣau dṛṣṭvā nipatitaṃ bhuvi || 27 ||
sañjātaroṣau durdharṣāvutpeturarindamau |
sa tābhyāṃ sahasotpatya viṣṭhito vimale'mbare || 28 ||
mudgarābhyāṃ mahābāhurvakṣasyabhihataḥ kapiḥ |
tayorvegavatorvegaṃ vinihatya mahābalaḥ || 29 ||
nipapāta punarbhūmau suparṇasamavikramaḥ |
sa sālavṛkṣamāsādya tamutpāṭya ca vānaraḥ || 30 ||
tāvubhau rākṣasau vīrau jaghāna pavanātmajaḥ |
tatastāṃstrīnhatānjñātvā vānareṇa tarasvinā || 31 ||
abhipede mahāvegaḥ prasahya praghaso harim |
bhāsakarṇaśca saṅkṛddhaśśūlamādāya vīryavān || 32 ||
ekataḥ kapiśārdūlaṃ yaśasvinamavasthitam |
paṭṭisena śitāgreṇa praghasaḥ pratyayodhayat || 33 ||
bhāsakarṇaśca śūlena rākṣasaḥ kapisattamam |
sa tābhyāṃ vikṣatairgātrairasṛgdigdhatanūruhaḥ || 34 ||
abhavadvānaraḥ kruddho bālasūryasamaprabhaḥ |
samutpāṭya gireśśṛṅgaṃ samṛgavyālapādapam || 35 ||
jaghāna hanumān vīro rākṣasau kapikuñjaraḥ |
tatasteṣvavasanneṣu senāpatiṣu pañcasu || 36 ||
balaṃ tadavaśeṣaṃ ca nāśayāmāsa vānaraḥ |
aśvairaśvān gajairnāgān yodhairyodhān rathairathān || 37 ||
sa kapirnāśayāmāsa sahasrākṣa ivāsurān |
hatairnāgaiśca turagairbhagnākṣaiśca mahārathaiḥ || 38 ||
hataiśca rākṣasairbhūmī ruddhamārgā samantataḥ |
tataḥ kapistāndhvajinīpatīn raṇe nihatya vīrānsabalānsavāhanān |
samīkṣya vīraḥ parigṛhya toraṇaṃ kṛtakṣaṇaḥ kāla iva prajākṣaye || 39 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe ṣaṭcatvāriṃśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gurmukhi script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.