ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਰਾਮਾਯਣੇ ਸੁਨ੍ਦਰਕਾਣ੍ਡਮ੍ ।
ਅਥ ਪਞ੍ਚਤ੍ਰਿਂਸ਼ਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ।
ਤਾਂ ਤੁ ਰਾਮਕਥਾਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਵੈਦੇਹੀ ਵਾਨਰਰ੍षਭਾਤ੍ ।
ਉਵਾਚ ਵਚਨਂ ਸਾਨ੍ਤ੍ਵਮਿਦਂ ਮਧੁਰਯਾ ਗਿਰਾ ॥ 1 ॥
ਕ੍ਵ ਤੇ ਰਾਮੇਣ ਸਂਸਰ੍ਗਃ ਕਥਂ ਜਾਨਾਸਿ ਲਕ੍ष੍ਮਣਮ੍ ।
ਵਾਨਰਾਣਾਂ ਨਰਾਣਾਂ ਚ ਕਥਮਾਸੀਤ੍ਸਮਾਗਮਃ ॥ 2 ॥
ਯਾਨਿ ਰਾਮਸ੍ਯ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਲਕ੍ष੍ਮਣਸ੍ਯ ਚ ਵਾਨਰ ।
ਤਾਨਿ ਭੂਯਸ੍ਸਮਾਚਕ੍ष੍ਵ ਨ ਮਾਂ ਸ਼ੋਕਸ੍ਸਮਾਵਿਸ਼ੇਤ੍ ॥ 3 ॥
ਕੀਦृਸ਼ਂ ਤਸ੍ਯ ਸਂਸ੍ਥਾਨਂ ਰੂਪਂ ਰਾਮਸ੍ਯ ਕੀਦृਸ਼ਮ੍ ।
ਕਥਮੂਰੂ ਕਥਂ ਬਾਹੂ ਲਕ੍ष੍ਮਣਸ੍ਯ ਚ ਸ਼ਂਸ ਮੇ ॥ 4 ॥
ਏਵਮੁਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਵੈਦੇਹ੍ਯਾ ਹਨੁਮਾਨ੍ਮਾਰੁਤਾਤ੍ਮਜਃ ।
ਤਤੋ ਰਾਮਂ ਯਥਾਤਤ੍ਤ੍ਵਮਾਖ੍ਯਾਤੁਮੁਪਚਕ੍ਰਮੇ ॥ 5 ॥
ਜਾਨਨ੍ਤੀ ਬਤ ਦਿष੍ਟ੍ਯਾ ਮਾਂ ਵੈਦੇਹਿ ਪਰਿਪृਚ੍ਛਸਿ ।
ਭਰ੍ਤੁਃ ਕਮਲਪਤ੍ਤ੍ਰਾਕ੍षਿ ਸਂਸ੍ਥਾਨਂ ਲਕ੍ष੍ਮਣਸ੍ਯ ਚ ॥ 6 ॥
ਯਾਨਿ ਰਾਮਸ੍ਯ ਚਿਹ੍ਨਾਨਿ ਲਕ੍ष੍ਮਣਸ੍ਯ ਚ ਯਾਨਿ ਵੈ ।
ਲਕ੍षਿਤਾਨਿ ਵਿਸ਼ਾਲਾਕ੍षਿ ਵਦਤਸ਼੍ਸ਼ृਣੁ ਤਾਨਿ ਮੇ ॥ 7 ॥
ਰਾਮਃ ਕਮਲਪਤ੍ਤ੍ਰਾਕ੍ष ਸ੍ਸਰ੍ਵਸਤ੍ਤ੍ਵਮਨੋਹਰਃ ।
ਰੂਪਦਾਕ੍षਿਣ੍ਯਸਮ੍ਪਨ੍ਨਃ ਪ੍ਰਸੂਤੋ ਜਨਕਾਤ੍ਮਜੇ ॥ 8 ॥
ਤੇਜਸਾऽਦਿਤ੍ਯ ਸਙ੍ਕਾਸ਼ਃ ਕ੍षਮਯਾ ਪृਥਿਵੀਸਮਃ ।
ਬृਹਸ੍ਪਤਿਸਮੋ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਯਸ਼ਸਾ ਵਾਸਵੋਪਮਃ ॥ 9 ॥
ਰਕ੍षਿਤਾ ਜੀਵਲੋਕਸ੍ਯ ਸ੍ਵਜਨਸ੍ਯਾਭਿਰਕ੍षਿਤਾ ।
ਰਕ੍षਿਤਾ ਸ੍ਵਸ੍ਯ ਵृਤ੍ਤਸ੍ਯ ਧਰ੍ਮਸ੍ਯ ਚ ਪਰਨ੍ਤਪਃ ॥ 10 ॥
ਰਾਮੋ ਭਾਮਿਨਿ ਲੋਕਸ੍ਯ ਚਾਤੁਰ੍ਵਰ੍ਣ੍ਯਸ੍ਯ ਰਕ੍षਿਤਾ ।
ਮਰ੍ਯਾਦਾਨਾਂ ਚ ਲੋਕਸ੍ਯ ਕਰ੍ਤਾ ਕਾਰਯਿਤਾ ਚ ਸਃ ॥ 11 ॥
ਅਰ੍ਚਿष੍ਮਾਨਰ੍ਚਿਤੋऽਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਵ੍ਰਤੇ ਸ੍ਥਿਤਃ ।
ਸਾਧੂਨਾਮੁਪਕਾਰਜ੍ਞਃ ਪ੍ਰਚਾਰਜ੍ਞਸ਼੍ਚ ਕਰ੍ਮਣਾਮ੍ ॥ 12 ॥
ਰਾਜਵਿਦ੍ਯਾਵਿਨੀਤਸ਼੍ਚ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਨਾਮੁਪਾਸਿਤਾ ।
ਸ਼੍ਰੁਤਵਾਨ੍ਸ਼ੀਲਸਮ੍ਪਨ੍ਨੋ ਵਿਨੀਤਸ਼੍ਚ ਪਰਨ੍ਤਪਃ ॥ 13 ॥
ਯਜੁਰ੍ਵੇਦਵਿਨੀਤਸ਼੍ਚ ਵੇਦਵਿਦ੍ਭਿਸ੍ਸੁਪੂਜਿਤਃ ।
ਧਨੁਰ੍ਵੇਦੇ ਚ ਵੇਦੇषੁ ਵੇਦਾਙ੍ਗੇषੁ ਚ ਨਿष੍ਠਿਤਃ ॥ 14 ॥
ਵਿਪੁਲਾਂਸੋ ਮਹਾਬਾਹੁਃ ਕਮ੍ਬੁਗ੍ਰੀਵਸ਼੍ਸ਼ੁਭਾਨਨਃ ।
ਗੂਢਜਤ੍ਰੁਸ੍ਸੁਤਾਮ੍ਰਾਕ੍षੋ ਰਾਮੋ ਦੇਵਿ ਜਨੈ ਸ਼੍ਸ਼੍ਰੁਤਃ ॥ 15 ॥
ਦੁਨ੍ਦੁਭਿਸ੍ਵਨਨਿਰ੍ਘੋष ਸ੍ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਵਰ੍ਣਃ ਪ੍ਰਤਾਪਵਾਨ੍ ।
ਸਮ ਸ੍ਸਮਵਿਭਕ੍ਤਾਙ੍ਗੋ ਵਰ੍ਣਂ ਸ਼੍ਯਾਮਂ ਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤਃ ॥ 16 ॥
ਤ੍ਰਿਸ੍ਥਿਰਸ੍ਤ੍ਰਿਪ੍ਰਲਮ੍ਬਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰਿਸਮਸ੍ਤ੍ਰਿषੁ ਚੋਨ੍ਨਤਃ ।
ਤ੍ਰਿਤਾਮ੍ਰਸ੍ਤ੍ਰਿषੁ ਚ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋ ਗਮ੍ਭੀਰਸ੍ਤ੍ਰਿषੁ ਨਿਤ੍ਯਸ਼ਃ ॥ 17 ॥
ਤ੍ਰਿਵਲੀਵਾਂਸ੍ਤ੍ਰ੍ਯਵਨਤਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵ੍ਯਙ੍ਗਸ੍ਤ੍ਰਿਸ਼ੀਰ੍षਵਾਨ੍ ।
ਚਤੁष੍ਕਲਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਲੇਖਸ਼੍ਚਤੁष੍ਕਿष੍ਕੁਸ਼੍ਚਤੁ ਸ੍ਸਮਃ ॥ 18 ॥
ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ਸਮਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਦਂष੍ਟ੍ਰਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਗਤਿਃ ।
ਮਹੋष੍ਠਹਨੁਨਾਸਸ਼੍ਚ ਪਞ੍ਚਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋऽष੍ਟਵਂਸ਼ਵਾਨ੍ ॥ 19 ॥
ਦਸ਼ਪਦ੍ਮੋ ਦਸ਼ਬृਹਤ੍ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਵ੍ਯਾਪ੍ਤੋ ਦ੍ਵਿਸ਼ੁਕ੍ਲਵਾਨ੍ ।
षਡੁਨ੍ਨਤੋ ਨਵਤਨੁਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਵ੍ਯਾਪ੍ਨੋਤਿ ਰਾਘਵਃ ॥ 20 ॥
ਸਤ੍ਯਧਰ੍ਮਪਰਸ਼੍ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ੍ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਨੁਗ੍ਰਹੇ ਰਤਃ ।
ਦੇਸ਼ਕਾਲਵਿਭਾਗਜ੍ਞਸ੍ਸਰ੍ਵਲੋਕਪ੍ਰਿਯਂਵਦਃ ॥ 21 ॥
ਭ੍ਰਾਤਾ ਤਸ੍ਯ ਚ ਦ੍ਵੈਮਾਤ੍ਰਸ੍ਸੌਮਿਤ੍ਰਿਰਪਰਾਜਿਤਃ ।
ਅਨੁਰਾਗੇਣ ਰੂਪੇਣ ਗੁਣੈਸ਼੍ਚੈਵ ਤਥਾਵਿਧਃ ॥ 22 ॥
ਤਾਵੁਭੌ ਨਰਸ਼ਾਰ੍ਦੂਲੌ ਤ੍ਵਦ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਸਮੁਤ੍ਸੁਕੌ ।
ਵਿਚਿਨ੍ਵਨ੍ਤੌ ਮਹੀਂ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਾਮਸ੍ਮਾਭਿਰਭਿਸਙ੍ਗਤੌ ॥ 23 ॥
ਤ੍ਵਾਮੇਵ ਮਾਰ੍ਗਮਾਣੌ ਤੌ ਵਿਚਰਨ੍ਤੌ ਵਸੁਨ੍ਧਰਾਮ੍ ।
ਦਦਰ੍ਸ਼ਤੁਰ੍ਮृਗਪਤਿਂ ਪੂਰ੍ਵਜੇਨਾਵਰੋਪਿਤਮ੍ ॥ 24 ॥
ऋਸ਼੍ਯਮੂਕਸ੍ਯ ਪृष੍ਠੇ ਤੁ ਬਹੁਪਾਦਪਸਙ੍ਕੁਲੇ ।
ਭ੍ਰਾਤੁਰ੍ਭਯਾਰ੍ਤਮਾਸੀਨਂ ਸੁਗ੍ਰੀਵਂ ਪ੍ਰਿਯਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ ॥ 25 ॥
ਵਯਂ ਤੁ ਹਰਿਰਾਜਂ ਤਂ ਸੁਗ੍ਰੀਵਂ ਸਤ੍ਯਸਙ੍ਗਰਮ੍ ।
ਪਰਿਚਰ੍ਯਾਮਹੇ ਰਾਜ੍ਯਾਤ੍ਪੂਰ੍ਵਜੇਨਾਵਰੋਪਿਤਮ੍ ॥ 26 ॥
ਤਤਸ੍ਤੌ ਚੀਰਵਸਨੌ ਧਨੁਃ ਪ੍ਰਵਰਪਾਣਿਨੌ ।
ऋਸ਼੍ਯਮੂਕਸ੍ਯ ਸ਼ੈਲਸ੍ਯ ਰਮ੍ਯਂ ਦੇਸ਼ਮੁਪਾਗਤੌ ॥ 27 ॥
ਸ ਤੌ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਨਰਵ੍ਯਾਘ੍ਰੌ ਧਨ੍ਵਿਨੌ ਵਾਨਰਰ੍षਭਃ ।
ਅਵਪ੍ਲੁਤੋ ਗਿਰੇਸ੍ਤਸ੍ਯ ਸ਼ਿਖਰਂ ਭਯਮੋਹਿਤਃ ॥ 28 ॥
ਤਤਸ੍ਸ ਸ਼ਿਖਰੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਵਾਨਰੇਨ੍ਦ੍ਰੋ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ ।
ਤਯੋਸ੍ਸਮੀਪਂ ਮਾਮੇਵ ਪ੍ਰੇषਯਾਮਾਸ ਸਤ੍ਵਰਮ੍ ॥ 29 ॥
ਤਾਵਹਂ ਪੁਰੁषਵ੍ਯਾਘ੍ਰੌ ਸੁਗ੍ਰੀਵਵਚਨਾਤ੍ਪ੍ਰਭੂ ।
ਰੂਪਲਕ੍षਣਸਮ੍ਪਨ੍ਨੌ ਕृਤਾਞ੍ਜਲਿਰੁਪਸ੍ਥਿਤਃ ॥ 30 ॥
ਤੌ ਪਰਿਜ੍ਞਾਤਤਤ੍ਤ੍ਵਾਰ੍ਥੌ ਮਯਾ ਪ੍ਰੀਤਿਸਮਨ੍ਵਿਤੌ ।
ਪृष੍ਠਮਾਰੋਪ੍ਯ ਤਂ ਦੇਸ਼ਂ ਪ੍ਰਾਪਿਤੌ ਪੁਰੁषਰ੍षਭੌ ॥ 31 ॥
ਨਿਵੇਦਿਤੌ ਚ ਤਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਸੁਗ੍ਰੀਵਾਯ ਮਹਾਤ੍ਮਨੇ ।
ਤਯੋਰਨ੍ਯੋਨ੍ਯਸਲ੍ਲਾਪਾਦ੍ਭृਸ਼ਂ ਪ੍ਰੀਤਿਰਜਾਯਤ ॥ 32 ॥
ਤਤਸ੍ਤੌ ਪ੍ਰੀਤਿਸਮ੍ਪਨ੍ਨੌ ਹਰੀਸ਼੍ਵਰਨਰੇਸ਼੍ਵਰੌ ।
ਪਰਸ੍ਪਰਕृਤਾਸ਼੍ਵਾਸੌ ਕਥਯਾ ਪੂਰ੍ਵਵृਤ੍ਤਯਾ ॥ 33 ॥
ਤਤਸ੍ਸ ਸਾਨ੍ਤ੍ਵਯਾਮਾਸ ਸੁਗ੍ਰੀਵਂ ਲਕ੍ष੍ਮਣਾਗ੍ਰਜਃ ।
ਸ੍ਤ੍ਰੀਹੇਤੋਰ੍ਵਾਲਿਨਾ ਭ੍ਰਾਤ੍ਰਾ ਨਿਰਸ੍ਤਮੁਰੁਤੇਜਸਾ ॥ 34 ॥
ਤਤਸ੍ਤ੍ਵਨ੍ਨਾਸ਼ਜਂ ਸ਼ੋਕਂ ਰਾਮਸ੍ਯਾਕ੍ਲਿष੍ਟਕਰ੍ਮਣਃ ।
ਲਕ੍ष੍ਮਣੋ ਵਾਨਰੇਨ੍ਦ੍ਰਾਯ ਸੁਗ੍ਰੀਵਾਯ ਨ੍ਯਵੇਦਯਤ੍ ॥ 35 ॥
ਸ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਵਾਨਰੇਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਤੁ ਲਕ੍ष੍ਮਣੇਨੇਰਿਤਂ ਵਚਃ ।
ਤਦਾਸੀਨ੍ਨਿष੍ਪ੍ਰਭੋऽਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਗ੍ਰਹਗ੍ਰਸ੍ਤ ਇਵਾਂਸ਼ੁਮਾਨ੍ ॥ 36 ॥
ਤਤਸ੍ਤ੍ਵਦ੍ਗਾਤ੍ਰਸ਼ੋਭੀਨਿ ਰਕ੍षਸਾ ਹ੍ਰਿਯਮਾਣਯਾ ।
ਯਾਨ੍ਯਾਭਰਣਜਾਲਾਨਿ ਪਾਤਿਤਾਨਿ ਮਹੀਤਲੇ ॥ 37 ॥
ਤਾਨਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਰਾਮਾਯ ਆਨੀਯ ਹਰਿਯੂਥਪਾਃ ।
ਸਂਹृष੍ਟਾ ਦਰ੍ਸ਼ਯਾਮਾਸੁਰ੍ਗਤਿਂ ਤੁ ਨ ਵਿਦੁਸ੍ਤਵ ॥ 38 ॥
ਤਾਨਿ ਰਾਮਾਯ ਦਤ੍ਤਾਨਿ ਮਯੈਵੋਪਹृਤਾਨਿ ਚ ।
ਸ੍ਵਨਵਨ੍ਤ੍ਯਵਕੀਰ੍ਣਾਨਿ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਵਿਗਤਚੇਤਸਿ ॥ 39 ॥
ਤਾਨ੍ਯਙ੍ਕੇ ਦਰ੍ਸ਼ਨੀਯਾਨਿ ਕृਤ੍ਵਾ ਬਹੁਵਿਧਂ ਤਵ ।
ਤੇਨ ਦੇਵਪ੍ਰਕਾਸ਼ੇਨ ਦੇਵੇਨ ਪਰਿਦੇਵਿਤਮ੍ ॥ 40 ॥
ਪਸ਼੍ਯਤਸ੍ਤਾਨਿ ਰੁਦਤਸ੍ਤਾਮ੍ਯਤਸ਼੍ਚ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ।
ਪ੍ਰਾਦੀਪਯਨ੍ਦਾਸ਼ਰਥੇਸ੍ਤਾਨਿ ਸ਼ੋਕਹੁਤਾਸ਼ਨਮ੍ ॥ 41 ॥
ਸ਼ਯਿਤਂ ਚ ਚਿਰਂ ਤੇਨ ਦੁਃਖਾਰ੍ਤੇਨ ਮਹਾਤ੍ਮਨਾ ।
ਮਯਾਪਿ ਵਿਵਿਧੈਰ੍ਵਾਕ੍ਯੈਃ ਕृਚ੍ਛ੍ਰਾਦੁਤ੍ਥਾਪਿਤਃ ਪੁਨਃ ॥ 42 ॥
ਤਾਨਿ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਮਹਾਬਾਹੁਰ੍ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤ੍ਵਾ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ ।
ਰਾਘਵਸ੍ਸਹ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿਸ੍ਸੁਗ੍ਰੀਵੇ ਸ ਨ੍ਯਵੇਦਯਤ੍ ॥ 43 ॥
ਸ ਤਵਾਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦਾਰ੍ਯੇ ਰਾਘਵਃ ਪਰਿਤਪ੍ਯਤੇ ।
ਮਹਤਾ ਜ੍ਵਲਤਾ ਨਿਤ੍ਯਮਗ੍ਨਿਨੇਵਾਗ੍ਨਿਪਰ੍ਵਤਃ ॥ 44 ॥
ਤ੍ਵਤ੍ਕृਤੇ ਤਮਨਿਦ੍ਰਾ ਚ ਸ਼ੋਕਸ਼੍ਚਿਨ੍ਤਾ ਚ ਰਾਘਵਮ੍ ।
ਤਾਪਯਨ੍ਤਿ ਮਹਾਤ੍ਮਾਨਮਗ੍ਨ੍ਯਗਾਰਮਿਵਾਗ੍ਨਯਃ ॥ 45 ॥
ਤਵਾਦਰ੍ਸ਼ਨਸ਼ੋਕੇਨ ਰਾਘਵਃ ਪ੍ਰਵਿਚਾਲ੍ਯਤੇ ।
ਮਹਤਾ ਭੂਮਿਕਮ੍ਪੇਨ ਮਹਾਨਿਵ ਸ਼ਿਲੋਚ੍ਚਯਃ ॥ 46 ॥
ਕਾਨਨਾਨਿ ਸੁਰਮ੍ਯਾਣਿ ਨਦੀਃ ਪ੍ਰਸ੍ਰਵਣਾਨਿ ਚ ।
ਚਰਨ੍ਨ ਰਤਿਮਾਪ੍ਨੋਤਿ ਤ੍ਵਾਮਪਸ਼੍ਯਨ੍ਨृਪਾਤ੍ਮਜੇ ॥ 47 ॥
ਸ ਤ੍ਵਾਂ ਮਨੁਜਸ਼ਾਰ੍ਦੂਲਃ ਕ੍षਿਪ੍ਰਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਸ੍ਯਤਿ ਰਾਘਵਃ ।
ਸਮਿਤ੍ਰਬਾਨ੍ਧਵਂ ਹਤ੍ਵਾ ਰਾਵਣਂ ਜਨਕਾਤ੍ਮਜੇ ॥ 48 ॥
ਸਹਿਤੌ ਰਾਮਸੁਗ੍ਰੀਵਾਵੁਭਾਵਕੁਰੁਤਾਂ ਤਦਾ ।
ਸਮਯਂ ਵਾਲਿਨਂ ਹਨ੍ਤੁਂ ਤਵ ਚਾਨ੍ਵੇषਣਂ ਤਥਾ ॥ 49 ॥
ਤਤਸ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਕੁਮਾਰਾਭ੍ਯਾਂ ਵੀਰਾਭ੍ਯਾਂ ਸ ਹਰੀਸ਼੍ਵਰਃ ।
ਕਿष੍ਕਿਨ੍ਧਾਂ ਸਮੁਪਾਗਮ੍ਯ ਵਾਲੀ ਯੁਦ੍ਧੇ ਨਿਪਾਤਿਤਃ ॥ 50 ॥
ਤਤੋ ਨਿਹਤ੍ਯ ਤਰਸਾ ਰਾਮੋ ਵਾਲਿਨਮਾਹਵੇ ।
ਸਰ੍ਵਰ੍ਕ੍षਹਰਿਸਙ੍ਘਾਨਾਂ ਸੁਗ੍ਰੀਵਮਕਰੋਤ੍ਪਤਿਮ੍ ॥ 51 ॥
ਰਾਮਸੁਗ੍ਰੀਵਯੋਰੈਕ੍ਯਂ ਦੇਵ੍ਯੇਵਂ ਸਮਜਾਯਤ ।
ਹਨੁਮਨ੍ਤਂ ਚ ਮਾਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਤਯੋਰ੍ਦੂਤਮਿਹਾਗਤਮ੍ ॥ 52 ॥
ਸ੍ਵਰਾਜ੍ਯਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਸੁਗ੍ਰੀਵਸ੍ਸਮਾਨੀਯ ਹਰੀਸ਼੍ਵਰਾਨ੍ ।
ਤ੍ਵਦਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰੇषਯਾਮਾਸ ਦਿਸ਼ੋ ਦਸ਼ ਮਹਾਬਲਾਨ੍ ॥ 53 ॥
ਆਦਿष੍ਟਾ ਵਾਨਰੇਨ੍ਦ੍ਰੇਣ ਸੁਗ੍ਰੀਵੇਣ ਮਹੌਜਸਾ ।
ਅਦ੍ਰਿਰਾਜਪ੍ਰਤੀਕਾਸ਼ਾਸ੍ਸਰ੍ਵਤਃ ਪ੍ਰਸ੍ਥਿਤੌ ਮਹੀਮ੍ ॥ 54 ॥
ਤਤਸ੍ਤੇ ਮਾਰ੍ਗਮਾਣਾ ਵੈ ਸੁਗ੍ਰੀਵਵਚਨਾਤੁਰਾਃ ।
ਚਰਨ੍ਤਿ ਵਸੁਧਾਂ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਾਂ ਵਯਮਨ੍ਯੇ ਚ ਵਾਨਰਾਃ ॥ 55 ॥
ਅਙ੍ਗਦੋ ਨਾਮ ਲਕ੍ष੍ਮੀਵਾਨ੍ਵਾਲਿਸੂਨੁਰ੍ਮਹਾਬਲਃ ।
ਪ੍ਰਸ੍ਥਿਤਃ ਕਪਿਸ਼ਾਰ੍ਦੂਲਸ੍ਤ੍ਰਿਭਾਗਬਲਸਂਵृਤਃ ॥ 56 ॥
ਤੇषਾਂ ਨੋ ਵਿਪ੍ਰਣष੍ਟਾਨਾਂ ਵਿਨ੍ਧ੍ਯੇ ਪਰ੍ਵਤਸਤ੍ਤਮੇ ।
ਭृਸ਼ਂ ਸ਼ੋਕਪਰੀਤਾਨਾਮਹੋਰਾਤ੍ਰਗਣਾ ਗਤਾਃ ॥ 57 ॥
ਤੇ ਵਯਂ ਕਾਰ੍ਯਨੈਰਾਸ਼੍ਯਾਤ੍ਕਾਲਸ੍ਯਾਤਿਕ੍ਰਮੇਣ ਚ ।
ਭਯਾਚ੍ਚ ਕਪਿਰਾਜਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਣਾਂਸ੍ਤ੍ਯਕ੍ਤੁਂ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ ॥ 58 ॥
ਵਿਚਿਤ੍ਯ ਵਨਦੁਰ੍ਗਾਣਿ ਗਿਰਿਪ੍ਰਸ੍ਰਵਣਾਨਿ ਚ ।
ਅਨਾਸਾਦ੍ਯ ਪਦਂ ਦੇਵ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਾਣਾਂਸ੍ਤ੍ਯਕ੍ਤੁਂ ਸਮੁਦ੍ਯਤਾਃ ॥ 59 ॥
ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਪ੍ਰਾਯੋਪਵਿष੍ਟਾਂਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ਵਾਨਰਪੁਙ੍ਗਵਾਨ੍ ।
ਭृਸ਼ਂ ਸ਼ੋਕਾਰ੍ਣਵੇ ਮਗ੍ਨਃ ਪਰ੍ਯਦੇਵਯਦਙ੍ਗਦਃ ॥ 60 ॥
ਤਵ ਨਾਸ਼ਂ ਚ ਵੈਦੇਹਿ ਵਾਲਿਨਸ਼੍ਚ ਵਧਂ ਤਥਾ ।
ਪ੍ਰਾਯੋਪਵੇਸ਼ਮਸ੍ਮਾਕਂ ਮਰਣਂ ਚ ਜਟਾਯੁषਃ ॥ 61 ॥
ਤੇषਾਂ ਨਸ੍ਵਾਮਿਸਨ੍ਦੇਸ਼ਾਨ੍ਨਿਰਾਸ਼ਾਨਾਂ ਮੁਮੂਰ੍षਤਾਮ੍ ।
ਕਾਰ੍ਯਹੇਤੋਰਿਵਾਯਾਤਸ਼੍ਸ਼ਕੁਨਿਰ੍ਵੀਰ੍ਯਵਾਨ੍ਮਹਾਨ੍ ॥ 62 ॥
ਗृਧ੍ਰਰਾਜਸ੍ਯ ਸੋਦਰ੍ਯਃ ਸਮ੍ਪਾਤਿਰ੍ਨਾਮ ਗृਧ੍ਰਰਾਟ੍ ।
ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਭ੍ਰਾਤृਵਧਂ ਕੋਪਾਦਿਦਂ ਵਚਨਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 63 ॥
ਯਵੀਯਾਨ੍ਕੇਨ ਮੇ ਭ੍ਰਾਤਾ ਹਤਃ ਕ੍ਵ ਚ ਨਿਪਾਤਿਤਃ ।
ਏਤਦਾਖ੍ਯਾਤੁਮਿਚ੍ਛਾਮਿ ਭਵਦ੍ਭਿਰ੍ਵਾਨਰੋਤ੍ਤਮਾਃ ॥ 64 ॥
ਅਙ੍ਗਦੋऽਕਥਯਤ੍ਤਸ੍ਯ ਜਨਸ੍ਥਾਨੇ ਮਹਦ੍ਵਧਮ੍ ।
ਰਕ੍षਸਾ ਭੀਮਰੂਪੇਣ ਤ੍ਵਾਮੁਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਯਥਾਤਥਮ੍ ॥ 65 ॥
ਜਟਾਯੁषੋ ਵਧਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਦੁਃਖਿਤਸ੍ਸੋऽਰੁਣਾਤ੍ਮਜਃ ।
ਤ੍ਵਾਂ ਸ਼ਸ਼ਂਸ ਵਰਾਰੋਹੇ ਵਸਨ੍ਤੀਂ ਰਾਵਣਾਲਯੇ ॥ 66 ॥
ਤਸ੍ਯ ਤਦ੍ਵਚਨਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਸਮ੍ਪਾਤੇਃ ਪ੍ਰੀਤਿਵਰ੍ਧਨਮ੍ ।
ਅਙ੍ਗਦਪ੍ਰਮੁਖਾਸ੍ਤੂਰ੍ਣਂ ਤਤਸ੍ਸਮ੍ਪ੍ਰਸ੍ਥਿਤਾ ਵਯਮ੍ ॥ 67 ॥
ਵਿਨ੍ਧ੍ਯਾਦੁਤ੍ਥਾਯ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ ਸ੍ਸਾਗਰਸ੍ਯਾਨ੍ਤਮੁਤ੍ਤਰਮ੍ ।
ਤ੍ਵਦ੍ਧਰ੍ਸ਼ਨਕृਤੋਤ੍ਸਾਹਾ ਹृष੍ਟਾਸ੍ਤੁष੍ਟਾਃ ਪ੍ਲਵਙ੍ਗਮਾਃ ॥ 68 ॥
ਅਙ੍ਗਦਪ੍ਰਮੁਖਾਸ੍ਸਰ੍ਵੇ ਵੇਲੋਪਾਨ੍ਤਮੁਪਸ੍ਥਿਤਾਃ ।
ਚਿਨ੍ਤਾਂ ਜਗ੍ਮੁਃ ਪੁਨਰ੍ਭੀਤਾਸ੍ਤ੍ਵਦ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਸਮੁਤ੍ਸੁਕਾਃ ॥ 69 ॥
ਅਥਾਹਂ ਹਰਿਸੈਨ੍ਯਸ੍ਯ ਸਾਗਰਂ ਪ੍ਰੇਕ੍ष੍ਯ ਸੀਦਤਃ ।
ਵ੍ਯਵਧੂਯ ਭਯਂ ਤੀਵ੍ਰਂ ਯੋਜਨਾਨਾਂ ਸ਼ਤਂ ਪ੍ਲੁਤਃ ॥ 70 ॥
ਲਙ੍ਕਾ ਚਾਪਿ ਮਯਾ ਰਾਤ੍ਰੌ ਪ੍ਰਵਿष੍ਟਾ ਰਾਕ੍षਸਾਕੁਲਾ ।
ਰਾਵਣਸ਼੍ਚ ਮਯਾ ਦृष੍ਟਸ੍ਤ੍ਵਂ ਚ ਸ਼ੋਕਪਰਿਪ੍ਲੁਤਾ ॥ 71 ॥
ਏਤਤ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵਮਾਖ੍ਯਾਤਂ ਯਥਾਵृਤ੍ਤਮਨਨ੍ਦਿਤੇ ।
ਅਭਿਭਾषਸ੍ਵ ਮਾਂ ਦੇਵਿ ਦੂਤੋ ਦਾਸ਼ਰਥੇਰਹਮ੍ ॥ 72 ॥
ਤਂ ਮਾਂ ਰਾਮਕृਤੋਦ੍ਯੋਗਂ ਤ੍ਵਨ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤਮਿਹਾਗਤਮ੍ ।
ਸੁਗ੍ਰੀਵਸਚਿਵਂ ਦੇਵਿ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਸ੍ਵ ਪਵਨਾਤ੍ਮਜਮ੍ ॥ 73 ॥
ਕੁਸ਼ਲੀ ਤਵ ਕਾਕੁਤ੍ਸ੍ਥਸ੍ਸਰ੍ਵਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਭृਤਾਂ ਵਰਃ ।
ਗੁਰੋਰਾਰਾਧਨੇ ਯੁਕ੍ਤੋ ਲਕ੍ष੍ਮਣਸ਼੍ਚ ਸੁਲਕ੍षਣਃ ॥ 74 ॥
ਤਸ੍ਯ ਵੀਰ੍ਯਵਤੋ ਦੇਵਿ ਭਰ੍ਤੁਸ੍ਤਵ ਹਿਤੇ ਰਤਃ ।
ਅਹਮੇਕਸ੍ਤੁ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ ਸ੍ਸੁਗ੍ਰੀਵਵਚਨਾਦਿਹ ॥ 75 ॥
ਮਯੇਯਮਸਹਾਯੇਨ ਚਰਤਾ ਕਾਮਰੂਪਿਣਾ ।
ਦਕ੍षਿਣਾ ਦਿਗਨੁਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾ ਤ੍ਵਨ੍ਮਾਰ੍ਗਵਿਚਯੈषਿਣਾ ॥ 76 ॥
ਦਿष੍ਟ੍ਯਾਹਂ ਹਰਿਸੈਨ੍ਯਾਨਾਂ ਤ੍ਵਨ੍ਨਾਸ਼ਮਨੁਸ਼ੋਚਤਾਮ੍ ।
ਅਪਨੇष੍ਯਾਮਿ ਸਨ੍ਤਾਪਂ ਤਵਾਭਿਗਮਸ਼ਂਸਨਾਤ੍ ॥ 77 ॥
ਦਿष੍ਟ੍ਯਾ ਹਿ ਮਮ ਨ ਵ੍ਯਰ੍ਥਂ ਦੇਵਿ ਸਾਗਰਲਙ੍ਘਨਮ੍ ।
ਪ੍ਰਾਪ੍ਸ੍ਯਾਮ੍ਯਹਮਿਦਂ ਦਿष੍ਟ੍ਯਾ ਤ੍ਵਦ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਕृਤਂ ਯਸ਼ਃ ॥ 78 ॥
ਰਾਘਵਸ਼੍ਚ ਮਹਾਵੀਰ੍ਯਃ ਕ੍षਿਪ੍ਰਂ ਤ੍ਵਾਮਭਿਪਤ੍ਸ੍ਯਤੇ ।
ਸਮਿਤ੍ਰਬਾਨ੍ਧਵਂ ਹਤ੍ਵਾ ਰਾਵਣਂ ਰਾਕ੍षਸਾਧਿਪਮ੍ ॥ 79 ॥
ਮਾਲ੍ਯਵਾਨ੍ਨਾਮ ਵੈਦੇਹਿ ਗਿਰੀਣਾਮੁਤ੍ਤਮੋ ਗਿਰਿਃ ।
ਤਤੋ ਗਚ੍ਛਤਿ ਗੋਕਰ੍ਣਂ ਪਰ੍ਵਤਂ ਕੇਸਰੀ ਹਰਿਃ ॥ 80 ॥
ਸ ਚ ਦੇਵਰ੍षਿਭਿਰ੍ਦਿष੍ਟਃ ਪਿਤਾ ਮਮ ਮਹਾਕਪਿਃ ।
ਤੀਰ੍ਥੇ ਨਦੀਪਤੇਃ ਪੁਣ੍ਯੇ ਸ਼ਮ੍ਬਸਾਦਨਮੁਦ੍ਧਰਤ੍ ॥ 81 ॥
ਤਸ੍ਯਾਹਂ ਹਰਿਣਃ ਕ੍षੇਤ੍ਰੇ ਜਾਤੋ ਵਾਤੇਨ ਮੈਥਿਲਿ ।
ਹਨੁਮਾਨਿਤਿ ਵਿਖ੍ਯਾਤੋ ਲੋਕੇ ਸ੍ਵੇਨੈਵ ਕਰ੍ਮਣਾ ॥ 82 ॥
ਵਿਸ਼੍ਵਾਸਾਰ੍ਥਂ ਤੁ ਵੈਦੇਹਿ ਭਰ੍ਤੁਰੁਕ੍ਤਾ ਮਯਾ ਗੁਣਾਃ ।
ਅਚਿਰਾਦ੍ਰਾਘਵੋ ਦੇਵਿ ਤ੍ਵਾਮਿਤੋ ਨਯਿਤਾऽਨਘੇ ॥ 83 ॥
ਏਵਂ ਵਿਸ਼੍ਵਾਸਿਤਾ ਸੀਤਾ ਹੇਤੁਭਿਸ਼੍ਸ਼ੋਕਕਰ੍ਸ਼ਿਤਾ ।
ਉਪਪਨ੍ਨੈਰਭਿਜ੍ਞਾਨੈਰ੍ਦੂਤਂ ਤਮਵਗਚ੍ਛਤਿ ॥ 84 ॥
ਅਤੁਲਂ ਚ ਗਤਾ ਹਰ੍षਂ ਪ੍ਰਹਰ੍षੇਣ ਚ ਜਾਨਕੀ ।
ਨੇਤ੍ਰਾਭ੍ਯਾਂ ਵਕ੍ਰਪਕ੍ष੍ਮਾਭ੍ਯਾਂ ਮੁਮੋਚਾਨਨ੍ਦਜਂ ਜਲਮ੍ ॥ 85 ॥
ਚਾਰੁ ਤਦ੍ਵਦਨਂ ਤਸ੍ਯਾਸ੍ਤਾਮ੍ਰਸ਼ੁਕ੍ਲਾਯਤੇਕ੍षਣਮ੍ ।
ਅਸ਼ੋਭਤ ਵਿਸ਼ਾਲਾਕ੍ष੍ਯਾ ਰਾਹੁਮੁਕ੍ਤ ਇਵੋਡੁਰਾਟ੍ ॥ 86 ॥
ਹਨੁਮਨ੍ਤਂ ਕਪਿਂ ਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਮਨ੍ਯਤੇ ਨਾਨ੍ਯਥੇਤਿ ਸਾ ।
ਅਥੋਵਾਚ ਹਨੂਮਾਂਸ੍ਤਾਮੁਤ੍ਤਰਂ ਪ੍ਰਿਯਦਰ੍ਸ਼ਨਾਮ੍ ॥ 87 ॥
ਏਤਤ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵਮਾਖ੍ਯਾਤਂ ਸਮਾਸ਼੍ਵਸਿਹਿ ਮੈਥਿਲਿ ।
ਕਿਂ ਕਰੋਮਿ ਕਥਂ ਵਾ ਤੇ ਰੋਚਤੇ ਪ੍ਰਤਿਯਾਮ੍ਯਹਮ੍ ॥ 88 ॥
ਹਤੇऽਸੁਰੇ ਸਂਯਤਿ ਸ਼ਮ੍ਬਸਾਦਨੇ ਕਪਿਪ੍ਰਵੀਰੇਣ ਮਹਰ੍षਿਚੋਦਨਾਤ੍ ।
ਤਤੋऽਸ੍ਮਿ ਵਾਯੁਪ੍ਰਭਵੋ ਹਿ ਮੈਥਿਲਿ ਪ੍ਰਭਾਵਤਸ੍ਤਤ੍ਪ੍ਰਤਿਮਸ਼੍ਚ ਵਾਨਰਃ ॥ 89 ॥
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਸੁਨ੍ਦਰਕਾਣ੍ਡੇ ਪਞ੍ਚਤ੍ਰਿਂਸ਼ਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |
atha pañcatriṃśassargaḥ |
tāṃ tu rāmakathāṃ śrutvā vaidehī vānararṣabhāt |
uvāca vacanaṃ sāntvamidaṃ madhurayā girā || 1 ||
kva te rāmeṇa saṃsargaḥ kathaṃ jānāsi lakṣmaṇam |
vānarāṇāṃ narāṇāṃ ca kathamāsītsamāgamaḥ || 2 ||
yāni rāmasya liṅgāni lakṣmaṇasya ca vānara |
tāni bhūyassamācakṣva na māṃ śokassamāviśet || 3 ||
kīdṛśaṃ tasya saṃsthānaṃ rūpaṃ rāmasya kīdṛśam |
kathamūrū kathaṃ bāhū lakṣmaṇasya ca śaṃsa me || 4 ||
evamuktastu vaidehyā hanumānmārutātmajaḥ |
tato rāmaṃ yathātattvamākhyātumupacakrame || 5 ||
jānantī bata diṣṭyā māṃ vaidehi paripṛcchasi |
bhartuḥ kamalapattrākṣi saṃsthānaṃ lakṣmaṇasya ca || 6 ||
yāni rāmasya cihnāni lakṣmaṇasya ca yāni vai |
lakṣitāni viśālākṣi vadataśśṛṇu tāni me || 7 ||
rāmaḥ kamalapattrākṣa ssarvasattvamanoharaḥ |
rūpadākṣiṇyasampannaḥ prasūto janakātmaje || 8 ||
tejasā'ditya saṅkāśaḥ kṣamayā pṛthivīsamaḥ |
bṛhaspatisamo buddhyā yaśasā vāsavopamaḥ || 9 ||
rakṣitā jīvalokasya svajanasyābhirakṣitā |
rakṣitā svasya vṛttasya dharmasya ca parantapaḥ || 10 ||
rāmo bhāmini lokasya cāturvarṇyasya rakṣitā |
maryādānāṃ ca lokasya kartā kārayitā ca saḥ || 11 ||
arciṣmānarcito'tyarthaṃ brahmacaryavrate sthitaḥ |
sādhūnāmupakārajñaḥ pracārajñaśca karmaṇām || 12 ||
rājavidyāvinītaśca brāhmaṇānāmupāsitā |
śrutavānśīlasampanno vinītaśca parantapaḥ || 13 ||
yajurvedavinītaśca vedavidbhissupūjitaḥ |
dhanurvede ca vedeṣu vedāṅgeṣu ca niṣṭhitaḥ || 14 ||
vipulāṃso mahābāhuḥ kambugrīvaśśubhānanaḥ |
gūḍhajatrussutāmrākṣo rāmo devi janai śśrutaḥ || 15 ||
dundubhisvananirghoṣa ssnigdhavarṇaḥ pratāpavān |
sama ssamavibhaktāṅgo varṇaṃ śyāmaṃ samāśritaḥ || 16 ||
tristhirastripralambaśca trisamastriṣu connataḥ |
tritāmrastriṣu ca snigdho gambhīrastriṣu nityaśaḥ || 17 ||
trivalīvāṃstryavanataścaturvyaṅgastriśīrṣavān |
catuṣkalaścaturlekhaścatuṣkiṣkuścatu ssamaḥ || 18 ||
caturdaśasamadvandvaścaturdaṃṣṭraścaturgatiḥ |
mahoṣṭhahanunāsaśca pañcasnigdho'ṣṭavaṃśavān || 19 ||
daśapadmo daśabṛhattribhirvyāpto dviśuklavān |
ṣaḍunnato navatanustribhirvyāpnoti rāghavaḥ || 20 ||
satyadharmaparaśśrīmān saṅgrahānugrahe rataḥ |
deśakālavibhāgajñassarvalokapriyaṃvadaḥ || 21 ||
bhrātā tasya ca dvaimātrassaumitriraparājitaḥ |
anurāgeṇa rūpeṇa guṇaiścaiva tathāvidhaḥ || 22 ||
tāvubhau naraśārdūlau tvaddarśanasamutsukau |
vicinvantau mahīṃ kṛtsnāmasmābhirabhisaṅgatau || 23 ||
tvāmeva mārgamāṇau tau vicarantau vasundharām |
dadarśaturmṛgapatiṃ pūrvajenāvaropitam || 24 ||
ṛśyamūkasya pṛṣṭhe tu bahupādapasaṅkule |
bhrāturbhayārtamāsīnaṃ sugrīvaṃ priyadarśanam || 25 ||
vayaṃ tu harirājaṃ taṃ sugrīvaṃ satyasaṅgaram |
paricaryāmahe rājyātpūrvajenāvaropitam || 26 ||
tatastau cīravasanau dhanuḥ pravarapāṇinau |
ṛśyamūkasya śailasya ramyaṃ deśamupāgatau || 27 ||
sa tau dṛṣṭvā naravyāghrau dhanvinau vānararṣabhaḥ |
avapluto girestasya śikharaṃ bhayamohitaḥ || 28 ||
tatassa śikhare tasminvānarendro vyavasthitaḥ |
tayossamīpaṃ māmeva preṣayāmāsa satvaram || 29 ||
tāvahaṃ puruṣavyāghrau sugrīvavacanātprabhū |
rūpalakṣaṇasampannau kṛtāñjalirupasthitaḥ || 30 ||
tau parijñātatattvārthau mayā prītisamanvitau |
pṛṣṭhamāropya taṃ deśaṃ prāpitau puruṣarṣabhau || 31 ||
niveditau ca tattvena sugrīvāya mahātmane |
tayoranyonyasallāpādbhṛśaṃ prītirajāyata || 32 ||
tatastau prītisampannau harīśvaranareśvarau |
parasparakṛtāśvāsau kathayā pūrvavṛttayā || 33 ||
tatassa sāntvayāmāsa sugrīvaṃ lakṣmaṇāgrajaḥ |
strīhetorvālinā bhrātrā nirastamurutejasā || 34 ||
tatastvannāśajaṃ śokaṃ rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ |
lakṣmaṇo vānarendrāya sugrīvāya nyavedayat || 35 ||
sa śrutvā vānarendrastu lakṣmaṇeneritaṃ vacaḥ |
tadāsīnniṣprabho'tyarthaṃ grahagrasta ivāṃśumān || 36 ||
tatastvadgātraśobhīni rakṣasā hriyamāṇayā |
yānyābharaṇajālāni pātitāni mahītale || 37 ||
tāni sarvāṇi rāmāya ānīya hariyūthapāḥ |
saṃhṛṣṭā darśayāmāsurgatiṃ tu na vidustava || 38 ||
tāni rāmāya dattāni mayaivopahṛtāni ca |
svanavantyavakīrṇāni tasminvigatacetasi || 39 ||
tānyaṅke darśanīyāni kṛtvā bahuvidhaṃ tava |
tena devaprakāśena devena paridevitam || 40 ||
paśyatastāni rudatastāmyataśca punaḥ punaḥ |
prādīpayandāśarathestāni śokahutāśanam || 41 ||
śayitaṃ ca ciraṃ tena duḥkhārtena mahātmanā |
mayāpi vividhairvākyaiḥ kṛcchrādutthāpitaḥ punaḥ || 42 ||
tāni dṛṣṭvā mahābāhurdarśayitvā muhurmuhuḥ |
rāghavassaha saumitrissugrīve sa nyavedayat || 43 ||
sa tavādarśanādārye rāghavaḥ paritapyate |
mahatā jvalatā nityamagninevāgniparvataḥ || 44 ||
tvatkṛte tamanidrā ca śokaścintā ca rāghavam |
tāpayanti mahātmānamagnyagāramivāgnayaḥ || 45 ||
tavādarśanaśokena rāghavaḥ pravicālyate |
mahatā bhūmikampena mahāniva śiloccayaḥ || 46 ||
kānanāni suramyāṇi nadīḥ prasravaṇāni ca |
caranna ratimāpnoti tvāmapaśyannṛpātmaje || 47 ||
sa tvāṃ manujaśārdūlaḥ kṣipraṃ prāpsyati rāghavaḥ |
samitrabāndhavaṃ hatvā rāvaṇaṃ janakātmaje || 48 ||
sahitau rāmasugrīvāvubhāvakurutāṃ tadā |
samayaṃ vālinaṃ hantuṃ tava cānveṣaṇaṃ tathā || 49 ||
tatastābhyāṃ kumārābhyāṃ vīrābhyāṃ sa harīśvaraḥ |
kiṣkindhāṃ samupāgamya vālī yuddhe nipātitaḥ || 50 ||
tato nihatya tarasā rāmo vālinamāhave |
sarvarkṣaharisaṅghānāṃ sugrīvamakarotpatim || 51 ||
rāmasugrīvayoraikyaṃ devyevaṃ samajāyata |
hanumantaṃ ca māṃ viddhi tayordūtamihāgatam || 52 ||
svarājyaṃ prāpya sugrīvassamānīya harīśvarān |
tvadarthaṃ preṣayāmāsa diśo daśa mahābalān || 53 ||
ādiṣṭā vānarendreṇa sugrīveṇa mahaujasā |
adrirājapratīkāśāssarvataḥ prasthitau mahīm || 54 ||
tataste mārgamāṇā vai sugrīvavacanāturāḥ |
caranti vasudhāṃ kṛtsnāṃ vayamanye ca vānarāḥ || 55 ||
aṅgado nāma lakṣmīvānvālisūnurmahābalaḥ |
prasthitaḥ kapiśārdūlastribhāgabalasaṃvṛtaḥ || 56 ||
teṣāṃ no vipraṇaṣṭānāṃ vindhye parvatasattame |
bhṛśaṃ śokaparītānāmahorātragaṇā gatāḥ || 57 ||
te vayaṃ kāryanairāśyātkālasyātikrameṇa ca |
bhayācca kapirājasya prāṇāṃstyaktuṃ vyavasthitāḥ || 58 ||
vicitya vanadurgāṇi giriprasravaṇāni ca |
anāsādya padaṃ devyāḥ prāṇāṃstyaktuṃ samudyatāḥ || 59 ||
dṛṣṭvā prāyopaviṣṭāṃśca sarvānvānarapuṅgavān |
bhṛśaṃ śokārṇave magnaḥ paryadevayadaṅgadaḥ || 60 ||
tava nāśaṃ ca vaidehi vālinaśca vadhaṃ tathā |
prāyopaveśamasmākaṃ maraṇaṃ ca jaṭāyuṣaḥ || 61 ||
teṣāṃ nasvāmisandeśānnirāśānāṃ mumūrṣatām |
kāryahetorivāyātaśśakunirvīryavānmahān || 62 ||
gṛdhrarājasya sodaryaḥ sampātirnāma gṛdhrarāṭ |
śrutvā bhrātṛvadhaṃ kopādidaṃ vacanamabravīt || 63 ||
yavīyānkena me bhrātā hataḥ kva ca nipātitaḥ |
etadākhyātumicchāmi bhavadbhirvānarottamāḥ || 64 ||
aṅgado'kathayattasya janasthāne mahadvadham |
rakṣasā bhīmarūpeṇa tvāmuddiśya yathātatham || 65 ||
jaṭāyuṣo vadhaṃ śrutvā duḥkhitasso'ruṇātmajaḥ |
tvāṃ śaśaṃsa varārohe vasantīṃ rāvaṇālaye || 66 ||
tasya tadvacanaṃ śrutvā sampāteḥ prītivardhanam |
aṅgadapramukhāstūrṇaṃ tatassamprasthitā vayam || 67 ||
vindhyādutthāya samprāptā ssāgarasyāntamuttaram |
tvaddharśanakṛtotsāhā hṛṣṭāstuṣṭāḥ plavaṅgamāḥ || 68 ||
aṅgadapramukhāssarve velopāntamupasthitāḥ |
cintāṃ jagmuḥ punarbhītāstvaddarśanasamutsukāḥ || 69 ||
athāhaṃ harisainyasya sāgaraṃ prekṣya sīdataḥ |
vyavadhūya bhayaṃ tīvraṃ yojanānāṃ śataṃ plutaḥ || 70 ||
laṅkā cāpi mayā rātrau praviṣṭā rākṣasākulā |
rāvaṇaśca mayā dṛṣṭastvaṃ ca śokapariplutā || 71 ||
etatte sarvamākhyātaṃ yathāvṛttamanandite |
abhibhāṣasva māṃ devi dūto dāśaratheraham || 72 ||
taṃ māṃ rāmakṛtodyogaṃ tvannimittamihāgatam |
sugrīvasacivaṃ devi buddhyasva pavanātmajam || 73 ||
kuśalī tava kākutsthassarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ |
gurorārādhane yukto lakṣmaṇaśca sulakṣaṇaḥ || 74 ||
tasya vīryavato devi bhartustava hite rataḥ |
ahamekastu samprāpta ssugrīvavacanādiha || 75 ||
mayeyamasahāyena caratā kāmarūpiṇā |
dakṣiṇā diganukrāntā tvanmārgavicayaiṣiṇā || 76 ||
diṣṭyāhaṃ harisainyānāṃ tvannāśamanuśocatām |
apaneṣyāmi santāpaṃ tavābhigamaśaṃsanāt || 77 ||
diṣṭyā hi mama na vyarthaṃ devi sāgaralaṅghanam |
prāpsyāmyahamidaṃ diṣṭyā tvaddarśanakṛtaṃ yaśaḥ || 78 ||
rāghavaśca mahāvīryaḥ kṣipraṃ tvāmabhipatsyate |
samitrabāndhavaṃ hatvā rāvaṇaṃ rākṣasādhipam || 79 ||
mālyavānnāma vaidehi girīṇāmuttamo giriḥ |
tato gacchati gokarṇaṃ parvataṃ kesarī hariḥ || 80 ||
sa ca devarṣibhirdiṣṭaḥ pitā mama mahākapiḥ |
tīrthe nadīpateḥ puṇye śambasādanamuddharat || 81 ||
tasyāhaṃ hariṇaḥ kṣetre jāto vātena maithili |
hanumāniti vikhyāto loke svenaiva karmaṇā || 82 ||
viśvāsārthaṃ tu vaidehi bharturuktā mayā guṇāḥ |
acirādrāghavo devi tvāmito nayitā'naghe || 83 ||
evaṃ viśvāsitā sītā hetubhiśśokakarśitā |
upapannairabhijñānairdūtaṃ tamavagacchati || 84 ||
atulaṃ ca gatā harṣaṃ praharṣeṇa ca jānakī |
netrābhyāṃ vakrapakṣmābhyāṃ mumocānandajaṃ jalam || 85 ||
cāru tadvadanaṃ tasyāstāmraśuklāyatekṣaṇam |
aśobhata viśālākṣyā rāhumukta ivoḍurāṭ || 86 ||
hanumantaṃ kapiṃ vyaktaṃ manyate nānyatheti sā |
athovāca hanūmāṃstāmuttaraṃ priyadarśanām || 87 ||
etatte sarvamākhyātaṃ samāśvasihi maithili |
kiṃ karomi kathaṃ vā te rocate pratiyāmyaham || 88 ||
hate'sure saṃyati śambasādane kapipravīreṇa maharṣicodanāt |
tato'smi vāyuprabhavo hi maithili prabhāvatastatpratimaśca vānaraḥ || 89 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe pañcatriṃśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे सुन्दरकाण्डम् ।
अथ पञ्चत्रिंशस्सर्गः ।
तां तु रामकथां श्रुत्वा वैदेही वानरर्षभात् ।
उवाच वचनं सान्त्वमिदं मधुरया गिरा ॥ 1 ॥
क्व ते रामेण संसर्गः कथं जानासि लक्ष्मणम् ।
वानराणां नराणां च कथमासीत्समागमः ॥ 2 ॥
यानि रामस्य लिङ्गानि लक्ष्मणस्य च वानर ।
तानि भूयस्समाचक्ष्व न मां शोकस्समाविशेत् ॥ 3 ॥
कीदृशं तस्य संस्थानं रूपं रामस्य कीदृशम् ।
कथमूरू कथं बाहू लक्ष्मणस्य च शंस मे ॥ 4 ॥
एवमुक्तस्तु वैदेह्या हनुमान्मारुतात्मजः ।
ततो रामं यथातत्त्वमाख्यातुमुपचक्रमे ॥ 5 ॥
जानन्ती बत दिष्ट्या मां वैदेहि परिपृच्छसि ।
भर्तुः कमलपत्त्राक्षि संस्थानं लक्ष्मणस्य च ॥ 6 ॥
यानि रामस्य चिह्नानि लक्ष्मणस्य च यानि वै ।
लक्षितानि विशालाक्षि वदतश्शृणु तानि मे ॥ 7 ॥
रामः कमलपत्त्राक्ष स्सर्वसत्त्वमनोहरः ।
रूपदाक्षिण्यसम्पन्नः प्रसूतो जनकात्मजे ॥ 8 ॥
तेजसाऽदित्य सङ्काशः क्षमया पृथिवीसमः ।
बृहस्पतिसमो बुद्ध्या यशसा वासवोपमः ॥ 9 ॥
रक्षिता जीवलोकस्य स्वजनस्याभिरक्षिता ।
रक्षिता स्वस्य वृत्तस्य धर्मस्य च परन्तपः ॥ 10 ॥
रामो भामिनि लोकस्य चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता ।
मर्यादानां च लोकस्य कर्ता कारयिता च सः ॥ 11 ॥
अर्चिष्मानर्चितोऽत्यर्थं ब्रह्मचर्यव्रते स्थितः ।
साधूनामुपकारज्ञः प्रचारज्ञश्च कर्मणाम् ॥ 12 ॥
राजविद्याविनीतश्च ब्राह्मणानामुपासिता ।
श्रुतवान्शीलसम्पन्नो विनीतश्च परन्तपः ॥ 13 ॥
यजुर्वेदविनीतश्च वेदविद्भिस्सुपूजितः ।
धनुर्वेदे च वेदेषु वेदाङ्गेषु च निष्ठितः ॥ 14 ॥
विपुलांसो महाबाहुः कम्बुग्रीवश्शुभाननः ।
गूढजत्रुस्सुताम्राक्षो रामो देवि जनै श्श्रुतः ॥ 15 ॥
दुन्दुभिस्वननिर्घोष स्स्निग्धवर्णः प्रतापवान् ।
सम स्समविभक्ताङ्गो वर्णं श्यामं समाश्रितः ॥ 16 ॥
त्रिस्थिरस्त्रिप्रलम्बश्च त्रिसमस्त्रिषु चोन्नतः ।
त्रिताम्रस्त्रिषु च स्निग्धो गम्भीरस्त्रिषु नित्यशः ॥ 17 ॥
त्रिवलीवांस्त्र्यवनतश्चतुर्व्यङ्गस्त्रिशीर्षवान् ।
चतुष्कलश्चतुर्लेखश्चतुष्किष्कुश्चतु स्समः ॥ 18 ॥
चतुर्दशसमद्वन्द्वश्चतुर्दंष्ट्रश्चतुर्गतिः ।
महोष्ठहनुनासश्च पञ्चस्निग्धोऽष्टवंशवान् ॥ 19 ॥
दशपद्मो दशबृहत्त्रिभिर्व्याप्तो द्विशुक्लवान् ।
षडुन्नतो नवतनुस्त्रिभिर्व्याप्नोति राघवः ॥ 20 ॥
सत्यधर्मपरश्श्रीमान् सङ्ग्रहानुग्रहे रतः ।
देशकालविभागज्ञस्सर्वलोकप्रियंवदः ॥ 21 ॥
भ्राता तस्य च द्वैमात्रस्सौमित्रिरपराजितः ।
अनुरागेण रूपेण गुणैश्चैव तथाविधः ॥ 22 ॥
तावुभौ नरशार्दूलौ त्वद्दर्शनसमुत्सुकौ ।
विचिन्वन्तौ महीं कृत्स्नामस्माभिरभिसङ्गतौ ॥ 23 ॥
त्वामेव मार्गमाणौ तौ विचरन्तौ वसुन्धराम् ।
ददर्शतुर्मृगपतिं पूर्वजेनावरोपितम् ॥ 24 ॥
ऋश्यमूकस्य पृष्ठे तु बहुपादपसङ्कुले ।
भ्रातुर्भयार्तमासीनं सुग्रीवं प्रियदर्शनम् ॥ 25 ॥
वयं तु हरिराजं तं सुग्रीवं सत्यसङ्गरम् ।
परिचर्यामहे राज्यात्पूर्वजेनावरोपितम् ॥ 26 ॥
ततस्तौ चीरवसनौ धनुः प्रवरपाणिनौ ।
ऋश्यमूकस्य शैलस्य रम्यं देशमुपागतौ ॥ 27 ॥
स तौ दृष्ट्वा नरव्याघ्रौ धन्विनौ वानरर्षभः ।
अवप्लुतो गिरेस्तस्य शिखरं भयमोहितः ॥ 28 ॥
ततस्स शिखरे तस्मिन्वानरेन्द्रो व्यवस्थितः ।
तयोस्समीपं मामेव प्रेषयामास सत्वरम् ॥ 29 ॥
तावहं पुरुषव्याघ्रौ सुग्रीववचनात्प्रभू ।
रूपलक्षणसम्पन्नौ कृताञ्जलिरुपस्थितः ॥ 30 ॥
तौ परिज्ञाततत्त्वार्थौ मया प्रीतिसमन्वितौ ।
पृष्ठमारोप्य तं देशं प्रापितौ पुरुषर्षभौ ॥ 31 ॥
निवेदितौ च तत्त्वेन सुग्रीवाय महात्मने ।
तयोरन्योन्यसल्लापाद्भृशं प्रीतिरजायत ॥ 32 ॥
ततस्तौ प्रीतिसम्पन्नौ हरीश्वरनरेश्वरौ ।
परस्परकृताश्वासौ कथया पूर्ववृत्तया ॥ 33 ॥
ततस्स सान्त्वयामास सुग्रीवं लक्ष्मणाग्रजः ।
स्त्रीहेतोर्वालिना भ्रात्रा निरस्तमुरुतेजसा ॥ 34 ॥
ततस्त्वन्नाशजं शोकं रामस्याक्लिष्टकर्मणः ।
लक्ष्मणो वानरेन्द्राय सुग्रीवाय न्यवेदयत् ॥ 35 ॥
स श्रुत्वा वानरेन्द्रस्तु लक्ष्मणेनेरितं वचः ।
तदासीन्निष्प्रभोऽत्यर्थं ग्रहग्रस्त इवांशुमान् ॥ 36 ॥
ततस्त्वद्गात्रशोभीनि रक्षसा ह्रियमाणया ।
यान्याभरणजालानि पातितानि महीतले ॥ 37 ॥
तानि सर्वाणि रामाय आनीय हरियूथपाः ।
संहृष्टा दर्शयामासुर्गतिं तु न विदुस्तव ॥ 38 ॥
तानि रामाय दत्तानि मयैवोपहृतानि च ।
स्वनवन्त्यवकीर्णानि तस्मिन्विगतचेतसि ॥ 39 ॥
तान्यङ्के दर्शनीयानि कृत्वा बहुविधं तव ।
तेन देवप्रकाशेन देवेन परिदेवितम् ॥ 40 ॥
पश्यतस्तानि रुदतस्ताम्यतश्च पुनः पुनः ।
प्रादीपयन्दाशरथेस्तानि शोकहुताशनम् ॥ 41 ॥
शयितं च चिरं तेन दुःखार्तेन महात्मना ।
मयापि विविधैर्वाक्यैः कृच्छ्रादुत्थापितः पुनः ॥ 42 ॥
तानि दृष्ट्वा महाबाहुर्दर्शयित्वा मुहुर्मुहुः ।
राघवस्सह सौमित्रिस्सुग्रीवे स न्यवेदयत् ॥ 43 ॥
स तवादर्शनादार्ये राघवः परितप्यते ।
महता ज्वलता नित्यमग्निनेवाग्निपर्वतः ॥ 44 ॥
त्वत्कृते तमनिद्रा च शोकश्चिन्ता च राघवम् ।
तापयन्ति महात्मानमग्न्यगारमिवाग्नयः ॥ 45 ॥
तवादर्शनशोकेन राघवः प्रविचाल्यते ।
महता भूमिकम्पेन महानिव शिलोच्चयः ॥ 46 ॥
काननानि सुरम्याणि नदीः प्रस्रवणानि च ।
चरन्न रतिमाप्नोति त्वामपश्यन्नृपात्मजे ॥ 47 ॥
स त्वां मनुजशार्दूलः क्षिप्रं प्राप्स्यति राघवः ।
समित्रबान्धवं हत्वा रावणं जनकात्मजे ॥ 48 ॥
सहितौ रामसुग्रीवावुभावकुरुतां तदा ।
समयं वालिनं हन्तुं तव चान्वेषणं तथा ॥ 49 ॥
ततस्ताभ्यां कुमाराभ्यां वीराभ्यां स हरीश्वरः ।
किष्किन्धां समुपागम्य वाली युद्धे निपातितः ॥ 50 ॥
ततो निहत्य तरसा रामो वालिनमाहवे ।
सर्वर्क्षहरिसङ्घानां सुग्रीवमकरोत्पतिम् ॥ 51 ॥
रामसुग्रीवयोरैक्यं देव्येवं समजायत ।
हनुमन्तं च मां विद्धि तयोर्दूतमिहागतम् ॥ 52 ॥
स्वराज्यं प्राप्य सुग्रीवस्समानीय हरीश्वरान् ।
त्वदर्थं प्रेषयामास दिशो दश महाबलान् ॥ 53 ॥
आदिष्टा वानरेन्द्रेण सुग्रीवेण महौजसा ।
अद्रिराजप्रतीकाशास्सर्वतः प्रस्थितौ महीम् ॥ 54 ॥
ततस्ते मार्गमाणा वै सुग्रीववचनातुराः ।
चरन्ति वसुधां कृत्स्नां वयमन्ये च वानराः ॥ 55 ॥
अङ्गदो नाम लक्ष्मीवान्वालिसूनुर्महाबलः ।
प्रस्थितः कपिशार्दूलस्त्रिभागबलसंवृतः ॥ 56 ॥
तेषां नो विप्रणष्टानां विन्ध्ये पर्वतसत्तमे ।
भृशं शोकपरीतानामहोरात्रगणा गताः ॥ 57 ॥
ते वयं कार्यनैराश्यात्कालस्यातिक्रमेण च ।
भयाच्च कपिराजस्य प्राणांस्त्यक्तुं व्यवस्थिताः ॥ 58 ॥
विचित्य वनदुर्गाणि गिरिप्रस्रवणानि च ।
अनासाद्य पदं देव्याः प्राणांस्त्यक्तुं समुद्यताः ॥ 59 ॥
दृष्ट्वा प्रायोपविष्टांश्च सर्वान्वानरपुङ्गवान् ।
भृशं शोकार्णवे मग्नः पर्यदेवयदङ्गदः ॥ 60 ॥
तव नाशं च वैदेहि वालिनश्च वधं तथा ।
प्रायोपवेशमस्माकं मरणं च जटायुषः ॥ 61 ॥
तेषां नस्वामिसन्देशान्निराशानां मुमूर्षताम् ।
कार्यहेतोरिवायातश्शकुनिर्वीर्यवान्महान् ॥ 62 ॥
गृध्रराजस्य सोदर्यः सम्पातिर्नाम गृध्रराट् ।
श्रुत्वा भ्रातृवधं कोपादिदं वचनमब्रवीत् ॥ 63 ॥
यवीयान्केन मे भ्राता हतः क्व च निपातितः ।
एतदाख्यातुमिच्छामि भवद्भिर्वानरोत्तमाः ॥ 64 ॥
अङ्गदोऽकथयत्तस्य जनस्थाने महद्वधम् ।
रक्षसा भीमरूपेण त्वामुद्दिश्य यथातथम् ॥ 65 ॥
जटायुषो वधं श्रुत्वा दुःखितस्सोऽरुणात्मजः ।
त्वां शशंस वरारोहे वसन्तीं रावणालये ॥ 66 ॥
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सम्पातेः प्रीतिवर्धनम् ।
अङ्गदप्रमुखास्तूर्णं ततस्सम्प्रस्थिता वयम् ॥ 67 ॥
विन्ध्यादुत्थाय सम्प्राप्ता स्सागरस्यान्तमुत्तरम् ।
त्वद्धर्शनकृतोत्साहा हृष्टास्तुष्टाः प्लवङ्गमाः ॥ 68 ॥
अङ्गदप्रमुखास्सर्वे वेलोपान्तमुपस्थिताः ।
चिन्तां जग्मुः पुनर्भीतास्त्वद्दर्शनसमुत्सुकाः ॥ 69 ॥
अथाहं हरिसैन्यस्य सागरं प्रेक्ष्य सीदतः ।
व्यवधूय भयं तीव्रं योजनानां शतं प्लुतः ॥ 70 ॥
लङ्का चापि मया रात्रौ प्रविष्टा राक्षसाकुला ।
रावणश्च मया दृष्टस्त्वं च शोकपरिप्लुता ॥ 71 ॥
एतत्ते सर्वमाख्यातं यथावृत्तमनन्दिते ।
अभिभाषस्व मां देवि दूतो दाशरथेरहम् ॥ 72 ॥
तं मां रामकृतोद्योगं त्वन्निमित्तमिहागतम् ।
सुग्रीवसचिवं देवि बुद्ध्यस्व पवनात्मजम् ॥ 73 ॥
कुशली तव काकुत्स्थस्सर्वशस्त्रभृतां वरः ।
गुरोराराधने युक्तो लक्ष्मणश्च सुलक्षणः ॥ 74 ॥
तस्य वीर्यवतो देवि भर्तुस्तव हिते रतः ।
अहमेकस्तु सम्प्राप्त स्सुग्रीववचनादिह ॥ 75 ॥
मयेयमसहायेन चरता कामरूपिणा ।
दक्षिणा दिगनुक्रान्ता त्वन्मार्गविचयैषिणा ॥ 76 ॥
दिष्ट्याहं हरिसैन्यानां त्वन्नाशमनुशोचताम् ।
अपनेष्यामि सन्तापं तवाभिगमशंसनात् ॥ 77 ॥
दिष्ट्या हि मम न व्यर्थं देवि सागरलङ्घनम् ।
प्राप्स्याम्यहमिदं दिष्ट्या त्वद्दर्शनकृतं यशः ॥ 78 ॥
राघवश्च महावीर्यः क्षिप्रं त्वामभिपत्स्यते ।
समित्रबान्धवं हत्वा रावणं राक्षसाधिपम् ॥ 79 ॥
माल्यवान्नाम वैदेहि गिरीणामुत्तमो गिरिः ।
ततो गच्छति गोकर्णं पर्वतं केसरी हरिः ॥ 80 ॥
स च देवर्षिभिर्दिष्टः पिता मम महाकपिः ।
तीर्थे नदीपतेः पुण्ये शम्बसादनमुद्धरत् ॥ 81 ॥
तस्याहं हरिणः क्षेत्रे जातो वातेन मैथिलि ।
हनुमानिति विख्यातो लोके स्वेनैव कर्मणा ॥ 82 ॥
विश्वासार्थं तु वैदेहि भर्तुरुक्ता मया गुणाः ।
अचिराद्राघवो देवि त्वामितो नयिताऽनघे ॥ 83 ॥
एवं विश्वासिता सीता हेतुभिश्शोककर्शिता ।
उपपन्नैरभिज्ञानैर्दूतं तमवगच्छति ॥ 84 ॥
अतुलं च गता हर्षं प्रहर्षेण च जानकी ।
नेत्राभ्यां वक्रपक्ष्माभ्यां मुमोचानन्दजं जलम् ॥ 85 ॥
चारु तद्वदनं तस्यास्ताम्रशुक्लायतेक्षणम् ।
अशोभत विशालाक्ष्या राहुमुक्त इवोडुराट् ॥ 86 ॥
हनुमन्तं कपिं व्यक्तं मन्यते नान्यथेति सा ।
अथोवाच हनूमांस्तामुत्तरं प्रियदर्शनाम् ॥ 87 ॥
एतत्ते सर्वमाख्यातं समाश्वसिहि मैथिलि ।
किं करोमि कथं वा ते रोचते प्रतियाम्यहम् ॥ 88 ॥
हतेऽसुरे संयति शम्बसादने कपिप्रवीरेण महर्षिचोदनात् ।
ततोऽस्मि वायुप्रभवो हि मैथिलि प्रभावतस्तत्प्रतिमश्च वानरः ॥ 89 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे पञ्चत्रिंशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |
atha pañcatriṃśassargaḥ |
tāṃ tu rāmakathāṃ śrutvā vaidehī vānararṣabhāt |
uvāca vacanaṃ sāntvamidaṃ madhurayā girā || 1 ||
kva te rāmeṇa saṃsargaḥ kathaṃ jānāsi lakṣmaṇam |
vānarāṇāṃ narāṇāṃ ca kathamāsītsamāgamaḥ || 2 ||
yāni rāmasya liṅgāni lakṣmaṇasya ca vānara |
tāni bhūyassamācakṣva na māṃ śokassamāviśet || 3 ||
kīdṛśaṃ tasya saṃsthānaṃ rūpaṃ rāmasya kīdṛśam |
kathamūrū kathaṃ bāhū lakṣmaṇasya ca śaṃsa me || 4 ||
evamuktastu vaidehyā hanumānmārutātmajaḥ |
tato rāmaṃ yathātattvamākhyātumupacakrame || 5 ||
jānantī bata diṣṭyā māṃ vaidehi paripṛcchasi |
bhartuḥ kamalapattrākṣi saṃsthānaṃ lakṣmaṇasya ca || 6 ||
yāni rāmasya cihnāni lakṣmaṇasya ca yāni vai |
lakṣitāni viśālākṣi vadataśśṛṇu tāni me || 7 ||
rāmaḥ kamalapattrākṣa ssarvasattvamanoharaḥ |
rūpadākṣiṇyasampannaḥ prasūto janakātmaje || 8 ||
tejasā'ditya saṅkāśaḥ kṣamayā pṛthivīsamaḥ |
bṛhaspatisamo buddhyā yaśasā vāsavopamaḥ || 9 ||
rakṣitā jīvalokasya svajanasyābhirakṣitā |
rakṣitā svasya vṛttasya dharmasya ca parantapaḥ || 10 ||
rāmo bhāmini lokasya cāturvarṇyasya rakṣitā |
maryādānāṃ ca lokasya kartā kārayitā ca saḥ || 11 ||
arciṣmānarcito'tyarthaṃ brahmacaryavrate sthitaḥ |
sādhūnāmupakārajñaḥ pracārajñaśca karmaṇām || 12 ||
rājavidyāvinītaśca brāhmaṇānāmupāsitā |
śrutavānśīlasampanno vinītaśca parantapaḥ || 13 ||
yajurvedavinītaśca vedavidbhissupūjitaḥ |
dhanurvede ca vedeṣu vedāṅgeṣu ca niṣṭhitaḥ || 14 ||
vipulāṃso mahābāhuḥ kambugrīvaśśubhānanaḥ |
gūḍhajatrussutāmrākṣo rāmo devi janai śśrutaḥ || 15 ||
dundubhisvananirghoṣa ssnigdhavarṇaḥ pratāpavān |
sama ssamavibhaktāṅgo varṇaṃ śyāmaṃ samāśritaḥ || 16 ||
tristhirastripralambaśca trisamastriṣu connataḥ |
tritāmrastriṣu ca snigdho gambhīrastriṣu nityaśaḥ || 17 ||
trivalīvāṃstryavanataścaturvyaṅgastriśīrṣavān |
catuṣkalaścaturlekhaścatuṣkiṣkuścatu ssamaḥ || 18 ||
caturdaśasamadvandvaścaturdaṃṣṭraścaturgatiḥ |
mahoṣṭhahanunāsaśca pañcasnigdho'ṣṭavaṃśavān || 19 ||
daśapadmo daśabṛhattribhirvyāpto dviśuklavān |
ṣaḍunnato navatanustribhirvyāpnoti rāghavaḥ || 20 ||
satyadharmaparaśśrīmān saṅgrahānugrahe rataḥ |
deśakālavibhāgajñassarvalokapriyaṃvadaḥ || 21 ||
bhrātā tasya ca dvaimātrassaumitriraparājitaḥ |
anurāgeṇa rūpeṇa guṇaiścaiva tathāvidhaḥ || 22 ||
tāvubhau naraśārdūlau tvaddarśanasamutsukau |
vicinvantau mahīṃ kṛtsnāmasmābhirabhisaṅgatau || 23 ||
tvāmeva mārgamāṇau tau vicarantau vasundharām |
dadarśaturmṛgapatiṃ pūrvajenāvaropitam || 24 ||
ṛśyamūkasya pṛṣṭhe tu bahupādapasaṅkule |
bhrāturbhayārtamāsīnaṃ sugrīvaṃ priyadarśanam || 25 ||
vayaṃ tu harirājaṃ taṃ sugrīvaṃ satyasaṅgaram |
paricaryāmahe rājyātpūrvajenāvaropitam || 26 ||
tatastau cīravasanau dhanuḥ pravarapāṇinau |
ṛśyamūkasya śailasya ramyaṃ deśamupāgatau || 27 ||
sa tau dṛṣṭvā naravyāghrau dhanvinau vānararṣabhaḥ |
avapluto girestasya śikharaṃ bhayamohitaḥ || 28 ||
tatassa śikhare tasminvānarendro vyavasthitaḥ |
tayossamīpaṃ māmeva preṣayāmāsa satvaram || 29 ||
tāvahaṃ puruṣavyāghrau sugrīvavacanātprabhū |
rūpalakṣaṇasampannau kṛtāñjalirupasthitaḥ || 30 ||
tau parijñātatattvārthau mayā prītisamanvitau |
pṛṣṭhamāropya taṃ deśaṃ prāpitau puruṣarṣabhau || 31 ||
niveditau ca tattvena sugrīvāya mahātmane |
tayoranyonyasallāpādbhṛśaṃ prītirajāyata || 32 ||
tatastau prītisampannau harīśvaranareśvarau |
parasparakṛtāśvāsau kathayā pūrvavṛttayā || 33 ||
tatassa sāntvayāmāsa sugrīvaṃ lakṣmaṇāgrajaḥ |
strīhetorvālinā bhrātrā nirastamurutejasā || 34 ||
tatastvannāśajaṃ śokaṃ rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ |
lakṣmaṇo vānarendrāya sugrīvāya nyavedayat || 35 ||
sa śrutvā vānarendrastu lakṣmaṇeneritaṃ vacaḥ |
tadāsīnniṣprabho'tyarthaṃ grahagrasta ivāṃśumān || 36 ||
tatastvadgātraśobhīni rakṣasā hriyamāṇayā |
yānyābharaṇajālāni pātitāni mahītale || 37 ||
tāni sarvāṇi rāmāya ānīya hariyūthapāḥ |
saṃhṛṣṭā darśayāmāsurgatiṃ tu na vidustava || 38 ||
tāni rāmāya dattāni mayaivopahṛtāni ca |
svanavantyavakīrṇāni tasminvigatacetasi || 39 ||
tānyaṅke darśanīyāni kṛtvā bahuvidhaṃ tava |
tena devaprakāśena devena paridevitam || 40 ||
paśyatastāni rudatastāmyataśca punaḥ punaḥ |
prādīpayandāśarathestāni śokahutāśanam || 41 ||
śayitaṃ ca ciraṃ tena duḥkhārtena mahātmanā |
mayāpi vividhairvākyaiḥ kṛcchrādutthāpitaḥ punaḥ || 42 ||
tāni dṛṣṭvā mahābāhurdarśayitvā muhurmuhuḥ |
rāghavassaha saumitrissugrīve sa nyavedayat || 43 ||
sa tavādarśanādārye rāghavaḥ paritapyate |
mahatā jvalatā nityamagninevāgniparvataḥ || 44 ||
tvatkṛte tamanidrā ca śokaścintā ca rāghavam |
tāpayanti mahātmānamagnyagāramivāgnayaḥ || 45 ||
tavādarśanaśokena rāghavaḥ pravicālyate |
mahatā bhūmikampena mahāniva śiloccayaḥ || 46 ||
kānanāni suramyāṇi nadīḥ prasravaṇāni ca |
caranna ratimāpnoti tvāmapaśyannṛpātmaje || 47 ||
sa tvāṃ manujaśārdūlaḥ kṣipraṃ prāpsyati rāghavaḥ |
samitrabāndhavaṃ hatvā rāvaṇaṃ janakātmaje || 48 ||
sahitau rāmasugrīvāvubhāvakurutāṃ tadā |
samayaṃ vālinaṃ hantuṃ tava cānveṣaṇaṃ tathā || 49 ||
tatastābhyāṃ kumārābhyāṃ vīrābhyāṃ sa harīśvaraḥ |
kiṣkindhāṃ samupāgamya vālī yuddhe nipātitaḥ || 50 ||
tato nihatya tarasā rāmo vālinamāhave |
sarvarkṣaharisaṅghānāṃ sugrīvamakarotpatim || 51 ||
rāmasugrīvayoraikyaṃ devyevaṃ samajāyata |
hanumantaṃ ca māṃ viddhi tayordūtamihāgatam || 52 ||
svarājyaṃ prāpya sugrīvassamānīya harīśvarān |
tvadarthaṃ preṣayāmāsa diśo daśa mahābalān || 53 ||
ādiṣṭā vānarendreṇa sugrīveṇa mahaujasā |
adrirājapratīkāśāssarvataḥ prasthitau mahīm || 54 ||
tataste mārgamāṇā vai sugrīvavacanāturāḥ |
caranti vasudhāṃ kṛtsnāṃ vayamanye ca vānarāḥ || 55 ||
aṅgado nāma lakṣmīvānvālisūnurmahābalaḥ |
prasthitaḥ kapiśārdūlastribhāgabalasaṃvṛtaḥ || 56 ||
teṣāṃ no vipraṇaṣṭānāṃ vindhye parvatasattame |
bhṛśaṃ śokaparītānāmahorātragaṇā gatāḥ || 57 ||
te vayaṃ kāryanairāśyātkālasyātikrameṇa ca |
bhayācca kapirājasya prāṇāṃstyaktuṃ vyavasthitāḥ || 58 ||
vicitya vanadurgāṇi giriprasravaṇāni ca |
anāsādya padaṃ devyāḥ prāṇāṃstyaktuṃ samudyatāḥ || 59 ||
dṛṣṭvā prāyopaviṣṭāṃśca sarvānvānarapuṅgavān |
bhṛśaṃ śokārṇave magnaḥ paryadevayadaṅgadaḥ || 60 ||
tava nāśaṃ ca vaidehi vālinaśca vadhaṃ tathā |
prāyopaveśamasmākaṃ maraṇaṃ ca jaṭāyuṣaḥ || 61 ||
teṣāṃ nasvāmisandeśānnirāśānāṃ mumūrṣatām |
kāryahetorivāyātaśśakunirvīryavānmahān || 62 ||
gṛdhrarājasya sodaryaḥ sampātirnāma gṛdhrarāṭ |
śrutvā bhrātṛvadhaṃ kopādidaṃ vacanamabravīt || 63 ||
yavīyānkena me bhrātā hataḥ kva ca nipātitaḥ |
etadākhyātumicchāmi bhavadbhirvānarottamāḥ || 64 ||
aṅgado'kathayattasya janasthāne mahadvadham |
rakṣasā bhīmarūpeṇa tvāmuddiśya yathātatham || 65 ||
jaṭāyuṣo vadhaṃ śrutvā duḥkhitasso'ruṇātmajaḥ |
tvāṃ śaśaṃsa varārohe vasantīṃ rāvaṇālaye || 66 ||
tasya tadvacanaṃ śrutvā sampāteḥ prītivardhanam |
aṅgadapramukhāstūrṇaṃ tatassamprasthitā vayam || 67 ||
vindhyādutthāya samprāptā ssāgarasyāntamuttaram |
tvaddharśanakṛtotsāhā hṛṣṭāstuṣṭāḥ plavaṅgamāḥ || 68 ||
aṅgadapramukhāssarve velopāntamupasthitāḥ |
cintāṃ jagmuḥ punarbhītāstvaddarśanasamutsukāḥ || 69 ||
athāhaṃ harisainyasya sāgaraṃ prekṣya sīdataḥ |
vyavadhūya bhayaṃ tīvraṃ yojanānāṃ śataṃ plutaḥ || 70 ||
laṅkā cāpi mayā rātrau praviṣṭā rākṣasākulā |
rāvaṇaśca mayā dṛṣṭastvaṃ ca śokapariplutā || 71 ||
etatte sarvamākhyātaṃ yathāvṛttamanandite |
abhibhāṣasva māṃ devi dūto dāśaratheraham || 72 ||
taṃ māṃ rāmakṛtodyogaṃ tvannimittamihāgatam |
sugrīvasacivaṃ devi buddhyasva pavanātmajam || 73 ||
kuśalī tava kākutsthassarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ |
gurorārādhane yukto lakṣmaṇaśca sulakṣaṇaḥ || 74 ||
tasya vīryavato devi bhartustava hite rataḥ |
ahamekastu samprāpta ssugrīvavacanādiha || 75 ||
mayeyamasahāyena caratā kāmarūpiṇā |
dakṣiṇā diganukrāntā tvanmārgavicayaiṣiṇā || 76 ||
diṣṭyāhaṃ harisainyānāṃ tvannāśamanuśocatām |
apaneṣyāmi santāpaṃ tavābhigamaśaṃsanāt || 77 ||
diṣṭyā hi mama na vyarthaṃ devi sāgaralaṅghanam |
prāpsyāmyahamidaṃ diṣṭyā tvaddarśanakṛtaṃ yaśaḥ || 78 ||
rāghavaśca mahāvīryaḥ kṣipraṃ tvāmabhipatsyate |
samitrabāndhavaṃ hatvā rāvaṇaṃ rākṣasādhipam || 79 ||
mālyavānnāma vaidehi girīṇāmuttamo giriḥ |
tato gacchati gokarṇaṃ parvataṃ kesarī hariḥ || 80 ||
sa ca devarṣibhirdiṣṭaḥ pitā mama mahākapiḥ |
tīrthe nadīpateḥ puṇye śambasādanamuddharat || 81 ||
tasyāhaṃ hariṇaḥ kṣetre jāto vātena maithili |
hanumāniti vikhyāto loke svenaiva karmaṇā || 82 ||
viśvāsārthaṃ tu vaidehi bharturuktā mayā guṇāḥ |
acirādrāghavo devi tvāmito nayitā'naghe || 83 ||
evaṃ viśvāsitā sītā hetubhiśśokakarśitā |
upapannairabhijñānairdūtaṃ tamavagacchati || 84 ||
atulaṃ ca gatā harṣaṃ praharṣeṇa ca jānakī |
netrābhyāṃ vakrapakṣmābhyāṃ mumocānandajaṃ jalam || 85 ||
cāru tadvadanaṃ tasyāstāmraśuklāyatekṣaṇam |
aśobhata viśālākṣyā rāhumukta ivoḍurāṭ || 86 ||
hanumantaṃ kapiṃ vyaktaṃ manyate nānyatheti sā |
athovāca hanūmāṃstāmuttaraṃ priyadarśanām || 87 ||
etatte sarvamākhyātaṃ samāśvasihi maithili |
kiṃ karomi kathaṃ vā te rocate pratiyāmyaham || 88 ||
hate'sure saṃyati śambasādane kapipravīreṇa maharṣicodanāt |
tato'smi vāyuprabhavo hi maithili prabhāvatastatpratimaśca vānaraḥ || 89 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe pañcatriṃśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gurmukhi script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.