ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਰਾਮਾਯਣੇ ਸੁਨ੍ਦਰਕਾਣ੍ਡਮ੍ ।
ਅਥ ਦ੍ਵਿषष੍ਟਿਤਮਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ।
ਤਾਨੁਵਾਚ ਹਰਿਸ਼੍ਰੇष੍ਠੋ ਹਨੁਮਾਨ੍ਵਾਨਰਰ੍षਭਃ ।
ਅਵ੍ਯਗ੍ਰਮਨਸੋ ਯੂਯਂ ਮਧੁ ਸੇਵਤ ਵਾਨਰਾਃ ॥ 1 ॥
ਅਹਮਾਵਾਰਯਿष੍ਯਾਮਿ ਯੁष੍ਮਾਕਂ ਪਰਿਪਨ੍ਥਿਨਃ ।
ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਹਨੁਮਤੋ ਵਾਕ੍ਯਂ ਹਰੀਣਾਂ ਪ੍ਰਵਰੋऽਙ੍ਗਦਃ ॥ 2 ॥
ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਵਾਚ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਾਤ੍ਮਾ ਪਿਬਨ੍ਤੁ ਹਰਯੋ ਮਧੁ ।
ਅਵਸ਼੍ਯਂ ਕृਤਕਾਰ੍ਯਸ੍ਯ ਵਾਕ੍ਯਂ ਹਨੁਮਤੋ ਮਯਾ ॥ 3 ॥
ਅਕਾਰ੍ਯਮਪਿ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਕਿਮਙ੍ਗ ਪੁਨਰੀਦृਸ਼ਮ੍ ।
ਅਙ੍ਗਦਸ੍ਯ ਮੁਖਾਚ੍ਛ੍ਰੁਤ੍ਵਾਵਚਨਂ ਵਾਨਰਰ੍षਭਾਃ ॥ 4 ॥
ਸਾਧੁਸਾਧ੍ਵਿਤਿ ਸਂਹृष੍ਟਾ ਵਾਨਰਾਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਪੂਜਯਨ੍ ।
ਪੂਜਯਿਤ੍ਵਾਙ੍ਗਦਂ ਸਰ੍ਵੇ ਵਾਨਰਾ ਵਾਨਰਰ੍षਭਮ੍ ॥ 5 ॥
ਜਗ੍ਮੁਰ੍ਮਧੁਵਨਂ ਯਤ੍ਰ ਨਦੀਵੇਗ ਇਵ ਦ੍ਰੁਮਮ੍ ।
ਤੇ ਪ੍ਰਵਿष੍ਟਾ ਮਧੁਵਨਂ ਪਾਲਾਨਾਕ੍ਰਮ੍ਯ ਵੀਰ੍ਯਤਃ ॥ 6 ॥
ਅਤਿਸਰ੍ਗਾਚ੍ਚ ਪਟਵੋ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਚ ਮੈਥਿਲੀਮ੍ ।
ਪਪੁਸ੍ਸਰ੍ਵੇ ਮਧੁ ਤਦਾ ਰਸਵਤ੍ਫਲਮਾਦਦੁਃ ॥ 7 ॥
ਉਤ੍ਪਤ੍ਯ ਚ ਤਤਸ੍ਸਰ੍ਵੇ ਵਨਪਾਲਾਨ੍ ਸਮਾਗਤਾਨ੍ ।
ਤਾਡਯਨ੍ਤਿ ਸ੍ਮ ਸ਼ਤਸ਼ ਸ੍ਸਕ੍ਤਾਨ੍ਮਧੁਵਨੇ ਤਦਾ ॥ 8 ॥
ਮਧੂਨਿ ਦ੍ਰੋਣਮਾਤ੍ਰਾਣਿ ਬਾਹੁਭਿਃ ਪਰਿਗृਹ੍ਯ ਤੇ ।
ਪਿਬਨ੍ਤਿ ਸਹਿਤਾ ਸ੍ਸਰ੍ਵੇ ਨਿਘ੍ਨਨ੍ਤਿ ਸ੍ਮ ਤਥਾਪਰੇ ॥ 9 ॥
ਕੇਚਿਤ੍ਪੀਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਵਿਧ੍ਯਨ੍ਤਿ ਮਧੂਨਿ ਮਧੁਪਿਙ੍ਗਲਾਃ ।
ਮਧੂਚ੍ਛਿष੍ਟੇਨ ਕੇਚਿਚ੍ਚ ਜਗ੍ਮੁਰਨ੍ਯੋਨ੍ਯਮੁਤ੍ਕਟਾਃ ॥ 10 ॥
ਅਪਰੇ ਵृਕ੍षਮੂਲੇ ਤੁ ਸ਼ਾਖਾਂ ਗृਹ੍ਯ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ ।
ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਚ ਮਦਗ੍ਲਾਨਾਃ ਪਰ੍ਣਾਨ੍ਯਾਸ੍ਤੀਰ੍ਯ ਸ਼ੇਰਤੇ ॥ 11 ॥
ਉਨ੍ਮਤ੍ਤਭੂਤਾਃ ਪ੍ਲਵਗਾ ਮਧੁਮਤ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਹृष੍ਟਵਤ੍ ।
ਕ੍षਿਪਨ੍ਤਿ ਚ ਤਥਾਨ੍ਯੋਨ੍ਯਂ ਸ੍ਖਲਨ੍ਤਿ ਚ ਤਥਾऽਪਰੇ ॥ 12 ॥
ਕੇਚਿਤ੍ ਕ੍ष੍ਵੇਲਾਂ ਪ੍ਰਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਕੂਜਨ੍ਤਿ ਹृष੍ਟਵਤ੍ ।
ਹਰਯੋਮਧੁਨਾ ਮਤ੍ਤਾਃ ਕੇਚਿਤ੍ਸੁਪ੍ਤਾ ਮਹੀਤਲੇ ॥ 13 ॥
ਕृਤ੍ਵਾ ਕੇਚਿਦ੍ਧਸਨ੍ਤ੍ਯਨ੍ਯੇ ਕੇਚਿਤ੍ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਚੇਤਰਤ੍ ।
ਕृਤ੍ਵਾ ਕੇਚਿਦ੍ਵਦਨ੍ਤ੍ਯਨ੍ਯੇ ਕੇਚਿਦ੍ਬੁਧ੍ਯਨ੍ਤਿ ਚੇਤਰਤ੍ ॥ 14 ॥
ਯੇऽਪ੍ਯਤ੍ਰ ਮਧੁਪਾਲਾ ਸ੍ਸ੍ਯੁਃ ਪ੍ਰੇष੍ਯਾ ਦਧਿਮੁਖਸ੍ਯ ਤੁ ।
ਤੇऽਪਿ ਤੈਰ੍ਵਾਨਰੈਰ੍ਭੀਮੈਃ ਪ੍ਰਤਿषਿਦ੍ਧਾ ਦਿਸ਼ੋ ਗਤਾਃ ॥ 15 ॥
ਜਾਨੁਭਿਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਕृष੍ਟਾਸ਼੍ਚ ਦੇਵਮਾਰ੍ਗਂ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਿਤਾਃ ।
ਅਬ੍ਰੁਵਨ੍ ਪਰਮੋਦ੍ਵਿਗ੍ਨਾ ਗਤ੍ਵਾ ਦਧਿਮੁਖਂ ਵਚਃ ॥ 16 ॥
ਹਨੂਮਤਾ ਦਤ੍ਤਵਰੈਰ੍ਹਤਂ ਮਧੁਵਨਂ ਬਲਾਤ੍ ।
ਵਯਂ ਚ ਜਾਨੁਭਿਃ ਕृष੍ਟਾ ਦੇਵਮਾਰ੍ਗਂ ਚ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਾਃ ॥ 17 ॥
ਤਤੋ ਦਧਿਮੁਖਃ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧੋ ਵਨਪਸ੍ਤਤ੍ਰ ਵਾਨਰਃ ।
ਹਤਂ ਮਧੁਵਨਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਸਾਨ੍ਤ੍ਵਯਾਮਾਸ ਤਾਨ੍ ਹਰੀਨ੍ ॥ 18 ॥
ਇਹਾਗਚ੍ਛਤ ਗਚ੍ਛਾਮੋ ਵਾਨਰਾਨ੍ ਬਲਦਰ੍ਪਿਤਾਨ੍ ।
ਬਲੇਨ ਵਾਰਯਿष੍ਯਾਮੋ ਮਧੁ ਭਕ੍षਯਤੋ ਵਯਮ੍ ॥ 19 ॥
ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਦਧਿਮੁਖਸ੍ਯੇਦਂ ਵਚਨਂ ਵਾਨਰਰ੍षਭਾਃ ।
ਪੁਨਰ੍ਵੀਰਾ ਮਧੁਵਨਂ ਤੇਨੈਵ ਸਹਸਾ ਯਯੁਃ ॥ 20 ॥
ਮਧ੍ਯੇ ਚੈषਾਂ ਦਧਿਮੁਖਃ ਪ੍ਰਗृਹ੍ਯ ਤਰਸਾ ਤਰੁਮ੍ ।
ਸਮਭ੍ਯਧਾਵਦ੍ਵੇਗੇਨ ਤੇ ਚ ਸਰ੍ਵੇ ਪ੍ਲਵਙ੍ਗਮਾਃ ॥ 21 ॥
ਤੇ ਸ਼ਿਲਾਃ ਪਾਦਪਾਂਸ਼੍ਚਾਪਿ ਪਰ੍ਵਤਾਂਸ਼੍ਚਾਪਿ ਵਾਨਰਾਃ ।
ਗृਹੀਤ੍ਵਾऽऽਭ੍ਯਗਮਨ੍ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਾ ਯਤ੍ਰ ਤੇ ਕਪਿਕੁਞ੍ਜਰਾਃ ॥ 22 ॥
ਤੇ ਸ੍ਵਾਮਿਵਚਨਂ ਵੀਰਾ ਹृਦਯੇष੍ਵਵਸਜ੍ਯ ਤਤ੍ ।
ਤ੍ਵਰਯਾ ਹ੍ਯਭ੍ਯਧਾਵਨ੍ਤ ਸਾਲਤਾਲਸ਼ਿਲਾਯੁਧਾਃ ॥ 23 ॥
ਵृਕ੍षਸ੍ਥਾਂਸ਼੍ਚ ਤਲਸ੍ਥਾਂਸ਼੍ਚ ਵਾਨਰਾਨ੍ ਬਲਦਰ੍ਪਿਤਾਨ੍ ।
ਅਭ੍ਯਕ੍ਰਾਮਂਸ੍ਤਤੋ ਵੀਰਾਃ ਪਾਲਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਃ ॥ 24 ॥
ਅਥ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਦਧਿਮੁਖਂ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਂ ਵਾਨਰਪੁਙ੍ਗਵਾਃ ।
ਅਭ੍ਯਧਾਵਨ੍ਤ ਵੇਗੇਨ ਹਨੁਮਤ੍ਪ੍ਰਮੁਖਾਸ੍ਤਦਾ ॥ 25 ॥
ਤਂ ਸਵृਕ੍षਂ ਮਹਾਬਾਹੁਮਾਪਤਨ੍ਤਂ ਮਹਾਬਲਮ੍ ।
ਆਰ੍ਯਕਂ ਪ੍ਰਾਹਰਤ੍ਤਤ੍ਰ ਬਾਹੁਭ੍ਯਾਂ ਕੁਪਿਤੋऽਙ੍ਗਦਃ ॥ 26 ॥
ਮਦਾਨ੍ਧਸ਼੍ਚ ਨ ਵੇਦੈਨਮਾਰ੍ਯਕੋऽਯਂ ਮਮੇਤਿ ਸਃ ।
ਅਥੈਨਂ ਨਿष੍ਪਿਪੇषਾਸ਼ੁ ਵੇਗਵਦ੍ਵਸੁਧਾਤਲੇ ॥ 27 ॥
ਸ ਭਗ੍ਨਬਾਹੂਰੁਭੁਜੋ ਵਿਹ੍ਵਲਸ਼੍ਸ਼ੋਣਿਤੋਕ੍षਿਤਃ ।
ਮੁਮੋਹ ਸਹਸਾ ਵੀਰੋ ਮੁਹੂਰ੍ਤਂ ਕਪਿਕੁਞ੍ਜਰਃ ॥ 28 ॥
ਸ ਸਮਾਸ਼੍ਵਸ੍ਯ ਸਹਸਾ ਸਙ੍ਕृਦ੍ਧੋ ਰਾਜਮਾਤੁਲਃ ।
ਵਾਨਰਾਨ੍ਵਾਰਯਾਮਾਸ ਦਣ੍ਡੇਨ ਮਧੁਮੋਹਿਤਾਨ੍ ॥ 29 ॥
ਸ ਕਥਞ੍ਚਿਦ੍ਵਿਮੁਕ੍ਤਸ੍ਸ੍ਤੈਰ੍ਵਾਨਰੈਰ੍ਵਾਨਰਰ੍षਭਃ ।
ਉਵਾਚੈਕਾਨ੍ਤਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਭृਤ੍ਯਾਨ੍ ਸ੍ਵਾਨ੍ ਸਮੁਪਾਗਤਾਨ੍ ॥ 30 ॥
ਏਤੇ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤੁ ਗਚ੍ਛਾਮੋ ਭਰ੍ਤਾ ਨੋ ਯਤ੍ਰ ਵਾਨਰਃ ।
ਸੁਗ੍ਰੀਵੋ ਵਿਪੁਲਗ੍ਰੀਵਃ ਸਹ ਰਾਮੇਣ ਤਿष੍ਠਤਿ ॥ 31 ॥
ਸਰ੍ਵਂ ਚੈਵਾਙ੍ਗਦੇ ਦੋषਂ ਸ਼੍ਰਾਵਯਿष੍ਯਾਮਿ ਪਾਰ੍ਥਿਵੇ ।
ਅਮਰ੍षੀ ਵਚਨਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਘਾਤਯਿष੍ਯਤਿ ਵਾਨਰਾਨ੍ ॥ 32 ॥
ਇष੍ਟਂ ਮਧੁਵਨਂ ਹ੍ਯੇਤਤ੍ਪਾਰ੍ਥਿਵਸ੍ਯ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ ।
ਪਿਤृਪੈਤਾਮਹਂ ਦਿਵ੍ਯਂ ਦੇਵੈਰਪਿ ਦੁਰਾਸਦਮ੍ ॥ 33 ॥
ਸ ਵਾਨਰਾਨਿਮਾਨ੍ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ ਮਧੁਲੁਬ੍ਧਾਨ੍ ਗਤਾਯੁषਃ ।
ਘਾਤਯਿष੍ਯਤਿ ਦਣ੍ਡੇਨ ਸੁਗ੍ਰੀਵਸ੍ਸਸੁਹृਜ੍ਜਨਾਨ੍ ॥ 34 ॥
ਵਧ੍ਯਾ ਹ੍ਯੇਤੇ ਦੁਰਾਤ੍ਮਾਨੋ ਨृਪਾਜ੍ਞਾਪਰਿਭਾਵਿਨਃ ।
ਅਮਰ੍षਪ੍ਰਭਵੋ ਰੋषਸ੍ਸਫਲੋ ਨੋ ਭਵਿष੍ਯਤਿ ॥ 35 ॥
ਏਵਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਦਧਿਮੁਖੋ ਵਨਪਾਲਾਨ੍ਮਹਾਬਲਃ ।
ਜਗਾਮ ਸਹਸੋਤ੍ਪਤ੍ਯ ਵਨਪਾਲੈਸ੍ਸਮਨ੍ਵਿਤਃ ॥ 36 ॥
ਨਿਮੇषਾਨ੍ਤਰਮਾਤ੍ਰੇਣ ਸ ਹਿ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੋ ਵਨਾਲਯਃ ।
ਸਹਸ੍ਰਾਂਸ਼ੁਸੁਤੋ ਧੀਮਾਨ੍ ਸੁਗ੍ਰੀਵੋ ਯਤ੍ਰ ਵਾਨਰਃ ॥ 37 ॥
ਰਾਮਂ ਚ ਲਕ੍ष੍ਮਣਂ ਚੈਵ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਸੁਗ੍ਰੀਵਮੇਵ ਚ ।
ਸਮਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਂ ਜਗਤੀਮਾਕਾਸ਼ਾਨ੍ਨਿਪਪਾਤ ਹ ॥ 38 ॥
ਸਨ੍ਨਿਪਤ੍ਯ ਮਹਾਵੀਰ੍ਯਸ੍ਸਰ੍ਵੈਸ੍ਤੈਃ ਪਰਿਵਾਰਿਤਃ ।
ਹਰਿਰ੍ਦਧਿਮੁਖਃ ਪਾਲੈਃ ਪਾਲਾਨਾਂ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰਃ ॥ 39 ॥
ਸ ਦੀਨਵਦਨੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਕृਤ੍ਵਾ ਸ਼ਿਰਸਿ ਚਾਞ੍ਜਲਿਮ੍ ।
ਸੁਗ੍ਰੀਵਸ੍ਯ ਸ਼ੁਭੌ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਾ ਚਰਣੌ ਪਤ੍ਯਪੀਡਯਤ੍ ॥ 40 ॥
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਸੁਨ੍ਦਰਕਾਣ੍ਡੇ ਦ੍ਵਿषष੍ਟਿਤਮਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |
atha dviṣaṣṭitamassargaḥ |
tānuvāca hariśreṣṭho hanumānvānararṣabhaḥ |
avyagramanaso yūyaṃ madhu sevata vānarāḥ || 1 ||
ahamāvārayiṣyāmi yuṣmākaṃ paripanthinaḥ |
śrutvā hanumato vākyaṃ harīṇāṃ pravaro'ṅgadaḥ || 2 ||
pratyuvāca prasannātmā pibantu harayo madhu |
avaśyaṃ kṛtakāryasya vākyaṃ hanumato mayā || 3 ||
akāryamapi kartavyaṃ kimaṅga punarīdṛśam |
aṅgadasya mukhācchrutvāvacanaṃ vānararṣabhāḥ || 4 ||
sādhusādhviti saṃhṛṣṭā vānarāḥ pratyapūjayan |
pūjayitvāṅgadaṃ sarve vānarā vānararṣabham || 5 ||
jagmurmadhuvanaṃ yatra nadīvega iva drumam |
te praviṣṭā madhuvanaṃ pālānākramya vīryataḥ || 6 ||
atisargācca paṭavo dṛṣṭvā śrutvā ca maithilīm |
papussarve madhu tadā rasavatphalamādaduḥ || 7 ||
utpatya ca tatassarve vanapālān samāgatān |
tāḍayanti sma śataśa ssaktānmadhuvane tadā || 8 ||
madhūni droṇamātrāṇi bāhubhiḥ parigṛhya te |
pibanti sahitā ssarve nighnanti sma tathāpare || 9 ||
kecitpītvā pravidhyanti madhūni madhupiṅgalāḥ |
madhūcchiṣṭena kecicca jagmuranyonyamutkaṭāḥ || 10 ||
apare vṛkṣamūle tu śākhāṃ gṛhya vyavasthitāḥ |
atyarthaṃ ca madaglānāḥ parṇānyāstīrya śerate || 11 ||
unmattabhūtāḥ plavagā madhumattāśca hṛṣṭavat |
kṣipanti ca tathānyonyaṃ skhalanti ca tathā'pare || 12 ||
kecit kṣvelāṃ prakurvanti kecit kūjanti hṛṣṭavat |
harayomadhunā mattāḥ kecitsuptā mahītale || 13 ||
kṛtvā keciddhasantyanye kecitkurvanti cetarat |
kṛtvā kecidvadantyanye kecidbudhyanti cetarat || 14 ||
ye'pyatra madhupālā ssyuḥ preṣyā dadhimukhasya tu |
te'pi tairvānarairbhīmaiḥ pratiṣiddhā diśo gatāḥ || 15 ||
jānubhistu prakṛṣṭāśca devamārgaṃ pradarśitāḥ |
abruvan paramodvignā gatvā dadhimukhaṃ vacaḥ || 16 ||
hanūmatā dattavarairhataṃ madhuvanaṃ balāt |
vayaṃ ca jānubhiḥ kṛṣṭā devamārgaṃ ca darśitāḥ || 17 ||
tato dadhimukhaḥ kruddho vanapastatra vānaraḥ |
hataṃ madhuvanaṃ śrutvā sāntvayāmāsa tān harīn || 18 ||
ihāgacchata gacchāmo vānarān baladarpitān |
balena vārayiṣyāmo madhu bhakṣayato vayam || 19 ||
śrutvā dadhimukhasyedaṃ vacanaṃ vānararṣabhāḥ |
punarvīrā madhuvanaṃ tenaiva sahasā yayuḥ || 20 ||
madhye caiṣāṃ dadhimukhaḥ pragṛhya tarasā tarum |
samabhyadhāvadvegena te ca sarve plavaṅgamāḥ || 21 ||
te śilāḥ pādapāṃścāpi parvatāṃścāpi vānarāḥ |
gṛhītvā''bhyagaman kruddhā yatra te kapikuñjarāḥ || 22 ||
te svāmivacanaṃ vīrā hṛdayeṣvavasajya tat |
tvarayā hyabhyadhāvanta sālatālaśilāyudhāḥ || 23 ||
vṛkṣasthāṃśca talasthāṃśca vānarān baladarpitān |
abhyakrāmaṃstato vīrāḥ pālāstatra sahasraśaḥ || 24 ||
atha dṛṣṭvā dadhimukhaṃ kruddhaṃ vānarapuṅgavāḥ |
abhyadhāvanta vegena hanumatpramukhāstadā || 25 ||
taṃ savṛkṣaṃ mahābāhumāpatantaṃ mahābalam |
āryakaṃ prāharattatra bāhubhyāṃ kupito'ṅgadaḥ || 26 ||
madāndhaśca na vedainamāryako'yaṃ mameti saḥ |
athainaṃ niṣpipeṣāśu vegavadvasudhātale || 27 ||
sa bhagnabāhūrubhujo vihvalaśśoṇitokṣitaḥ |
mumoha sahasā vīro muhūrtaṃ kapikuñjaraḥ || 28 ||
sa samāśvasya sahasā saṅkṛddho rājamātulaḥ |
vānarānvārayāmāsa daṇḍena madhumohitān || 29 ||
sa kathañcidvimuktasstairvānarairvānararṣabhaḥ |
uvācaikāntamāśritya bhṛtyān svān samupāgatān || 30 ||
ete tiṣṭhantu gacchāmo bhartā no yatra vānaraḥ |
sugrīvo vipulagrīvaḥ saha rāmeṇa tiṣṭhati || 31 ||
sarvaṃ caivāṅgade doṣaṃ śrāvayiṣyāmi pārthive |
amarṣī vacanaṃ śrutvā ghātayiṣyati vānarān || 32 ||
iṣṭaṃ madhuvanaṃ hyetatpārthivasya mahātmanaḥ |
pitṛpaitāmahaṃ divyaṃ devairapi durāsadam || 33 ||
sa vānarānimān sarvān madhulubdhān gatāyuṣaḥ |
ghātayiṣyati daṇḍena sugrīvassasuhṛjjanān || 34 ||
vadhyā hyete durātmāno nṛpājñāparibhāvinaḥ |
amarṣaprabhavo roṣassaphalo no bhaviṣyati || 35 ||
evamuktvā dadhimukho vanapālānmahābalaḥ |
jagāma sahasotpatya vanapālaissamanvitaḥ || 36 ||
nimeṣāntaramātreṇa sa hi prāpto vanālayaḥ |
sahasrāṃśusuto dhīmān sugrīvo yatra vānaraḥ || 37 ||
rāmaṃ ca lakṣmaṇaṃ caiva dṛṣṭvā sugrīvameva ca |
samapratiṣṭhāṃ jagatīmākāśānnipapāta ha || 38 ||
sannipatya mahāvīryassarvaistaiḥ parivāritaḥ |
harirdadhimukhaḥ pālaiḥ pālānāṃ parameśvaraḥ || 39 ||
sa dīnavadano bhūtvā kṛtvā śirasi cāñjalim |
sugrīvasya śubhau mūrdhnā caraṇau patyapīḍayat || 40 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe dviṣaṣṭitamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे सुन्दरकाण्डम् ।
अथ द्विषष्टितमस्सर्गः ।
तानुवाच हरिश्रेष्ठो हनुमान्वानरर्षभः ।
अव्यग्रमनसो यूयं मधु सेवत वानराः ॥ 1 ॥
अहमावारयिष्यामि युष्माकं परिपन्थिनः ।
श्रुत्वा हनुमतो वाक्यं हरीणां प्रवरोऽङ्गदः ॥ 2 ॥
प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा पिबन्तु हरयो मधु ।
अवश्यं कृतकार्यस्य वाक्यं हनुमतो मया ॥ 3 ॥
अकार्यमपि कर्तव्यं किमङ्ग पुनरीदृशम् ।
अङ्गदस्य मुखाच्छ्रुत्वावचनं वानरर्षभाः ॥ 4 ॥
साधुसाध्विति संहृष्टा वानराः प्रत्यपूजयन् ।
पूजयित्वाङ्गदं सर्वे वानरा वानरर्षभम् ॥ 5 ॥
जग्मुर्मधुवनं यत्र नदीवेग इव द्रुमम् ।
ते प्रविष्टा मधुवनं पालानाक्रम्य वीर्यतः ॥ 6 ॥
अतिसर्गाच्च पटवो दृष्ट्वा श्रुत्वा च मैथिलीम् ।
पपुस्सर्वे मधु तदा रसवत्फलमाददुः ॥ 7 ॥
उत्पत्य च ततस्सर्वे वनपालान् समागतान् ।
ताडयन्ति स्म शतश स्सक्तान्मधुवने तदा ॥ 8 ॥
मधूनि द्रोणमात्राणि बाहुभिः परिगृह्य ते ।
पिबन्ति सहिता स्सर्वे निघ्नन्ति स्म तथापरे ॥ 9 ॥
केचित्पीत्वा प्रविध्यन्ति मधूनि मधुपिङ्गलाः ।
मधूच्छिष्टेन केचिच्च जग्मुरन्योन्यमुत्कटाः ॥ 10 ॥
अपरे वृक्षमूले तु शाखां गृह्य व्यवस्थिताः ।
अत्यर्थं च मदग्लानाः पर्णान्यास्तीर्य शेरते ॥ 11 ॥
उन्मत्तभूताः प्लवगा मधुमत्ताश्च हृष्टवत् ।
क्षिपन्ति च तथान्योन्यं स्खलन्ति च तथाऽपरे ॥ 12 ॥
केचित् क्ष्वेलां प्रकुर्वन्ति केचित् कूजन्ति हृष्टवत् ।
हरयोमधुना मत्ताः केचित्सुप्ता महीतले ॥ 13 ॥
कृत्वा केचिद्धसन्त्यन्ये केचित्कुर्वन्ति चेतरत् ।
कृत्वा केचिद्वदन्त्यन्ये केचिद्बुध्यन्ति चेतरत् ॥ 14 ॥
येऽप्यत्र मधुपाला स्स्युः प्रेष्या दधिमुखस्य तु ।
तेऽपि तैर्वानरैर्भीमैः प्रतिषिद्धा दिशो गताः ॥ 15 ॥
जानुभिस्तु प्रकृष्टाश्च देवमार्गं प्रदर्शिताः ।
अब्रुवन् परमोद्विग्ना गत्वा दधिमुखं वचः ॥ 16 ॥
हनूमता दत्तवरैर्हतं मधुवनं बलात् ।
वयं च जानुभिः कृष्टा देवमार्गं च दर्शिताः ॥ 17 ॥
ततो दधिमुखः क्रुद्धो वनपस्तत्र वानरः ।
हतं मधुवनं श्रुत्वा सान्त्वयामास तान् हरीन् ॥ 18 ॥
इहागच्छत गच्छामो वानरान् बलदर्पितान् ।
बलेन वारयिष्यामो मधु भक्षयतो वयम् ॥ 19 ॥
श्रुत्वा दधिमुखस्येदं वचनं वानरर्षभाः ।
पुनर्वीरा मधुवनं तेनैव सहसा ययुः ॥ 20 ॥
मध्ये चैषां दधिमुखः प्रगृह्य तरसा तरुम् ।
समभ्यधावद्वेगेन ते च सर्वे प्लवङ्गमाः ॥ 21 ॥
ते शिलाः पादपांश्चापि पर्वतांश्चापि वानराः ।
गृहीत्वाऽऽभ्यगमन् क्रुद्धा यत्र ते कपिकुञ्जराः ॥ 22 ॥
ते स्वामिवचनं वीरा हृदयेष्ववसज्य तत् ।
त्वरया ह्यभ्यधावन्त सालतालशिलायुधाः ॥ 23 ॥
वृक्षस्थांश्च तलस्थांश्च वानरान् बलदर्पितान् ।
अभ्यक्रामंस्ततो वीराः पालास्तत्र सहस्रशः ॥ 24 ॥
अथ दृष्ट्वा दधिमुखं क्रुद्धं वानरपुङ्गवाः ।
अभ्यधावन्त वेगेन हनुमत्प्रमुखास्तदा ॥ 25 ॥
तं सवृक्षं महाबाहुमापतन्तं महाबलम् ।
आर्यकं प्राहरत्तत्र बाहुभ्यां कुपितोऽङ्गदः ॥ 26 ॥
मदान्धश्च न वेदैनमार्यकोऽयं ममेति सः ।
अथैनं निष्पिपेषाशु वेगवद्वसुधातले ॥ 27 ॥
स भग्नबाहूरुभुजो विह्वलश्शोणितोक्षितः ।
मुमोह सहसा वीरो मुहूर्तं कपिकुञ्जरः ॥ 28 ॥
स समाश्वस्य सहसा सङ्कृद्धो राजमातुलः ।
वानरान्वारयामास दण्डेन मधुमोहितान् ॥ 29 ॥
स कथञ्चिद्विमुक्तस्स्तैर्वानरैर्वानरर्षभः ।
उवाचैकान्तमाश्रित्य भृत्यान् स्वान् समुपागतान् ॥ 30 ॥
एते तिष्ठन्तु गच्छामो भर्ता नो यत्र वानरः ।
सुग्रीवो विपुलग्रीवः सह रामेण तिष्ठति ॥ 31 ॥
सर्वं चैवाङ्गदे दोषं श्रावयिष्यामि पार्थिवे ।
अमर्षी वचनं श्रुत्वा घातयिष्यति वानरान् ॥ 32 ॥
इष्टं मधुवनं ह्येतत्पार्थिवस्य महात्मनः ।
पितृपैतामहं दिव्यं देवैरपि दुरासदम् ॥ 33 ॥
स वानरानिमान् सर्वान् मधुलुब्धान् गतायुषः ।
घातयिष्यति दण्डेन सुग्रीवस्ससुहृज्जनान् ॥ 34 ॥
वध्या ह्येते दुरात्मानो नृपाज्ञापरिभाविनः ।
अमर्षप्रभवो रोषस्सफलो नो भविष्यति ॥ 35 ॥
एवमुक्त्वा दधिमुखो वनपालान्महाबलः ।
जगाम सहसोत्पत्य वनपालैस्समन्वितः ॥ 36 ॥
निमेषान्तरमात्रेण स हि प्राप्तो वनालयः ।
सहस्रांशुसुतो धीमान् सुग्रीवो यत्र वानरः ॥ 37 ॥
रामं च लक्ष्मणं चैव दृष्ट्वा सुग्रीवमेव च ।
समप्रतिष्ठां जगतीमाकाशान्निपपात ह ॥ 38 ॥
सन्निपत्य महावीर्यस्सर्वैस्तैः परिवारितः ।
हरिर्दधिमुखः पालैः पालानां परमेश्वरः ॥ 39 ॥
स दीनवदनो भूत्वा कृत्वा शिरसि चाञ्जलिम् ।
सुग्रीवस्य शुभौ मूर्ध्ना चरणौ पत्यपीडयत् ॥ 40 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे द्विषष्टितमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |
atha dviṣaṣṭitamassargaḥ |
tānuvāca hariśreṣṭho hanumānvānararṣabhaḥ |
avyagramanaso yūyaṃ madhu sevata vānarāḥ || 1 ||
ahamāvārayiṣyāmi yuṣmākaṃ paripanthinaḥ |
śrutvā hanumato vākyaṃ harīṇāṃ pravaro'ṅgadaḥ || 2 ||
pratyuvāca prasannātmā pibantu harayo madhu |
avaśyaṃ kṛtakāryasya vākyaṃ hanumato mayā || 3 ||
akāryamapi kartavyaṃ kimaṅga punarīdṛśam |
aṅgadasya mukhācchrutvāvacanaṃ vānararṣabhāḥ || 4 ||
sādhusādhviti saṃhṛṣṭā vānarāḥ pratyapūjayan |
pūjayitvāṅgadaṃ sarve vānarā vānararṣabham || 5 ||
jagmurmadhuvanaṃ yatra nadīvega iva drumam |
te praviṣṭā madhuvanaṃ pālānākramya vīryataḥ || 6 ||
atisargācca paṭavo dṛṣṭvā śrutvā ca maithilīm |
papussarve madhu tadā rasavatphalamādaduḥ || 7 ||
utpatya ca tatassarve vanapālān samāgatān |
tāḍayanti sma śataśa ssaktānmadhuvane tadā || 8 ||
madhūni droṇamātrāṇi bāhubhiḥ parigṛhya te |
pibanti sahitā ssarve nighnanti sma tathāpare || 9 ||
kecitpītvā pravidhyanti madhūni madhupiṅgalāḥ |
madhūcchiṣṭena kecicca jagmuranyonyamutkaṭāḥ || 10 ||
apare vṛkṣamūle tu śākhāṃ gṛhya vyavasthitāḥ |
atyarthaṃ ca madaglānāḥ parṇānyāstīrya śerate || 11 ||
unmattabhūtāḥ plavagā madhumattāśca hṛṣṭavat |
kṣipanti ca tathānyonyaṃ skhalanti ca tathā'pare || 12 ||
kecit kṣvelāṃ prakurvanti kecit kūjanti hṛṣṭavat |
harayomadhunā mattāḥ kecitsuptā mahītale || 13 ||
kṛtvā keciddhasantyanye kecitkurvanti cetarat |
kṛtvā kecidvadantyanye kecidbudhyanti cetarat || 14 ||
ye'pyatra madhupālā ssyuḥ preṣyā dadhimukhasya tu |
te'pi tairvānarairbhīmaiḥ pratiṣiddhā diśo gatāḥ || 15 ||
jānubhistu prakṛṣṭāśca devamārgaṃ pradarśitāḥ |
abruvan paramodvignā gatvā dadhimukhaṃ vacaḥ || 16 ||
hanūmatā dattavarairhataṃ madhuvanaṃ balāt |
vayaṃ ca jānubhiḥ kṛṣṭā devamārgaṃ ca darśitāḥ || 17 ||
tato dadhimukhaḥ kruddho vanapastatra vānaraḥ |
hataṃ madhuvanaṃ śrutvā sāntvayāmāsa tān harīn || 18 ||
ihāgacchata gacchāmo vānarān baladarpitān |
balena vārayiṣyāmo madhu bhakṣayato vayam || 19 ||
śrutvā dadhimukhasyedaṃ vacanaṃ vānararṣabhāḥ |
punarvīrā madhuvanaṃ tenaiva sahasā yayuḥ || 20 ||
madhye caiṣāṃ dadhimukhaḥ pragṛhya tarasā tarum |
samabhyadhāvadvegena te ca sarve plavaṅgamāḥ || 21 ||
te śilāḥ pādapāṃścāpi parvatāṃścāpi vānarāḥ |
gṛhītvā''bhyagaman kruddhā yatra te kapikuñjarāḥ || 22 ||
te svāmivacanaṃ vīrā hṛdayeṣvavasajya tat |
tvarayā hyabhyadhāvanta sālatālaśilāyudhāḥ || 23 ||
vṛkṣasthāṃśca talasthāṃśca vānarān baladarpitān |
abhyakrāmaṃstato vīrāḥ pālāstatra sahasraśaḥ || 24 ||
atha dṛṣṭvā dadhimukhaṃ kruddhaṃ vānarapuṅgavāḥ |
abhyadhāvanta vegena hanumatpramukhāstadā || 25 ||
taṃ savṛkṣaṃ mahābāhumāpatantaṃ mahābalam |
āryakaṃ prāharattatra bāhubhyāṃ kupito'ṅgadaḥ || 26 ||
madāndhaśca na vedainamāryako'yaṃ mameti saḥ |
athainaṃ niṣpipeṣāśu vegavadvasudhātale || 27 ||
sa bhagnabāhūrubhujo vihvalaśśoṇitokṣitaḥ |
mumoha sahasā vīro muhūrtaṃ kapikuñjaraḥ || 28 ||
sa samāśvasya sahasā saṅkṛddho rājamātulaḥ |
vānarānvārayāmāsa daṇḍena madhumohitān || 29 ||
sa kathañcidvimuktasstairvānarairvānararṣabhaḥ |
uvācaikāntamāśritya bhṛtyān svān samupāgatān || 30 ||
ete tiṣṭhantu gacchāmo bhartā no yatra vānaraḥ |
sugrīvo vipulagrīvaḥ saha rāmeṇa tiṣṭhati || 31 ||
sarvaṃ caivāṅgade doṣaṃ śrāvayiṣyāmi pārthive |
amarṣī vacanaṃ śrutvā ghātayiṣyati vānarān || 32 ||
iṣṭaṃ madhuvanaṃ hyetatpārthivasya mahātmanaḥ |
pitṛpaitāmahaṃ divyaṃ devairapi durāsadam || 33 ||
sa vānarānimān sarvān madhulubdhān gatāyuṣaḥ |
ghātayiṣyati daṇḍena sugrīvassasuhṛjjanān || 34 ||
vadhyā hyete durātmāno nṛpājñāparibhāvinaḥ |
amarṣaprabhavo roṣassaphalo no bhaviṣyati || 35 ||
evamuktvā dadhimukho vanapālānmahābalaḥ |
jagāma sahasotpatya vanapālaissamanvitaḥ || 36 ||
nimeṣāntaramātreṇa sa hi prāpto vanālayaḥ |
sahasrāṃśusuto dhīmān sugrīvo yatra vānaraḥ || 37 ||
rāmaṃ ca lakṣmaṇaṃ caiva dṛṣṭvā sugrīvameva ca |
samapratiṣṭhāṃ jagatīmākāśānnipapāta ha || 38 ||
sannipatya mahāvīryassarvaistaiḥ parivāritaḥ |
harirdadhimukhaḥ pālaiḥ pālānāṃ parameśvaraḥ || 39 ||
sa dīnavadano bhūtvā kṛtvā śirasi cāñjalim |
sugrīvasya śubhau mūrdhnā caraṇau patyapīḍayat || 40 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe dviṣaṣṭitamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gurmukhi script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.