ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ରାମାଯଣେ ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡମ୍ ।
ଅଥ ଦ୍ଵିଷଷ୍ଟିତମସ୍ସର୍ଗଃ ।
ତାନୁଵାଚ ହରିଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ହନୁମାନ୍ଵାନରର୍ଷଭଃ ।
ଅଵ୍ଯଗ୍ରମନସୋ ଯୂଯଂ ମଧୁ ସେଵତ ଵାନରାଃ ॥ 1 ॥
ଅହମାଵାରଯିଷ୍ଯାମି ଯୁଷ୍ମାକଂ ପରିପନ୍ଥିନଃ ।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ହନୁମତୋ ଵାକ୍ଯଂ ହରୀଣାଂ ପ୍ରଵରୋଽଙ୍ଗଦଃ ॥ 2 ॥
ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ପ୍ରସନ୍ନାତ୍ମା ପିବନ୍ତୁ ହରଯୋ ମଧୁ ।
ଅଵଶ୍ଯଂ କୃତକାର୍ଯସ୍ଯ ଵାକ୍ଯଂ ହନୁମତୋ ମଯା ॥ 3 ॥
ଅକାର୍ଯମପି କର୍ତଵ୍ଯଂ କିମଙ୍ଗ ପୁନରୀଦୃଶମ୍ ।
ଅଙ୍ଗଦସ୍ଯ ମୁଖାଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵାଵଚନଂ ଵାନରର୍ଷଭାଃ ॥ 4 ॥
ସାଧୁସାଧ୍ଵିତି ସଂହୃଷ୍ଟା ଵାନରାଃ ପ୍ରତ୍ଯପୂଜଯନ୍ ।
ପୂଜଯିତ୍ଵାଙ୍ଗଦଂ ସର୍ଵେ ଵାନରା ଵାନରର୍ଷଭମ୍ ॥ 5 ॥
ଜଗ୍ମୁର୍ମଧୁଵନଂ ଯତ୍ର ନଦୀଵେଗ ଇଵ ଦ୍ରୁମମ୍ ।
ତେ ପ୍ରଵିଷ୍ଟା ମଧୁଵନଂ ପାଲାନାକ୍ରମ୍ଯ ଵୀର୍ଯତଃ ॥ 6 ॥
ଅତିସର୍ଗାଚ୍ଚ ପଟଵୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଚ ମୈଥିଲୀମ୍ ।
ପପୁସ୍ସର୍ଵେ ମଧୁ ତଦା ରସଵତ୍ଫଲମାଦଦୁଃ ॥ 7 ॥
ଉତ୍ପତ୍ଯ ଚ ତତସ୍ସର୍ଵେ ଵନପାଲାନ୍ ସମାଗତାନ୍ ।
ତାଡଯନ୍ତି ସ୍ମ ଶତଶ ସ୍ସକ୍ତାନ୍ମଧୁଵନେ ତଦା ॥ 8 ॥
ମଧୂନି ଦ୍ରୋଣମାତ୍ରାଣି ବାହୁଭିଃ ପରିଗୃହ୍ଯ ତେ ।
ପିବନ୍ତି ସହିତା ସ୍ସର୍ଵେ ନିଘ୍ନନ୍ତି ସ୍ମ ତଥାପରେ ॥ 9 ॥
କେଚିତ୍ପୀତ୍ଵା ପ୍ରଵିଧ୍ଯନ୍ତି ମଧୂନି ମଧୁପିଙ୍ଗଲାଃ ।
ମଧୂଚ୍ଛିଷ୍ଟେନ କେଚିଚ୍ଚ ଜଗ୍ମୁରନ୍ଯୋନ୍ଯମୁତ୍କଟାଃ ॥ 10 ॥
ଅପରେ ଵୃକ୍ଷମୂଲେ ତୁ ଶାଖାଂ ଗୃହ୍ଯ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ ।
ଅତ୍ଯର୍ଥଂ ଚ ମଦଗ୍ଲାନାଃ ପର୍ଣାନ୍ଯାସ୍ତୀର୍ଯ ଶେରତେ ॥ 11 ॥
ଉନ୍ମତ୍ତଭୂତାଃ ପ୍ଲଵଗା ମଧୁମତ୍ତାଶ୍ଚ ହୃଷ୍ଟଵତ୍ ।
କ୍ଷିପନ୍ତି ଚ ତଥାନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ସ୍ଖଲନ୍ତି ଚ ତଥାଽପରେ ॥ 12 ॥
କେଚିତ୍ କ୍ଷ୍ଵେଲାଂ ପ୍ରକୁର୍ଵନ୍ତି କେଚିତ୍ କୂଜନ୍ତି ହୃଷ୍ଟଵତ୍ ।
ହରଯୋମଧୁନା ମତ୍ତାଃ କେଚିତ୍ସୁପ୍ତା ମହୀତଲେ ॥ 13 ॥
କୃତ୍ଵା କେଚିଦ୍ଧସନ୍ତ୍ଯନ୍ଯେ କେଚିତ୍କୁର୍ଵନ୍ତି ଚେତରତ୍ ।
କୃତ୍ଵା କେଚିଦ୍ଵଦନ୍ତ୍ଯନ୍ଯେ କେଚିଦ୍ବୁଧ୍ଯନ୍ତି ଚେତରତ୍ ॥ 14 ॥
ଯେଽପ୍ଯତ୍ର ମଧୁପାଲା ସ୍ସ୍ଯୁଃ ପ୍ରେଷ୍ଯା ଦଧିମୁଖସ୍ଯ ତୁ ।
ତେଽପି ତୈର୍ଵାନରୈର୍ଭୀମୈଃ ପ୍ରତିଷିଦ୍ଧା ଦିଶୋ ଗତାଃ ॥ 15 ॥
ଜାନୁଭିସ୍ତୁ ପ୍ରକୃଷ୍ଟାଶ୍ଚ ଦେଵମାର୍ଗଂ ପ୍ରଦର୍ଶିତାଃ ।
ଅବ୍ରୁଵନ୍ ପରମୋଦ୍ଵିଗ୍ନା ଗତ୍ଵା ଦଧିମୁଖଂ ଵଚଃ ॥ 16 ॥
ହନୂମତା ଦତ୍ତଵରୈର୍ହତଂ ମଧୁଵନଂ ବଲାତ୍ ।
ଵଯଂ ଚ ଜାନୁଭିଃ କୃଷ୍ଟା ଦେଵମାର୍ଗଂ ଚ ଦର୍ଶିତାଃ ॥ 17 ॥
ତତୋ ଦଧିମୁଖଃ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଵନପସ୍ତତ୍ର ଵାନରଃ ।
ହତଂ ମଧୁଵନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସାନ୍ତ୍ଵଯାମାସ ତାନ୍ ହରୀନ୍ ॥ 18 ॥
ଇହାଗଚ୍ଛତ ଗଚ୍ଛାମୋ ଵାନରାନ୍ ବଲଦର୍ପିତାନ୍ ।
ବଲେନ ଵାରଯିଷ୍ଯାମୋ ମଧୁ ଭକ୍ଷଯତୋ ଵଯମ୍ ॥ 19 ॥
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଦଧିମୁଖସ୍ଯେଦଂ ଵଚନଂ ଵାନରର୍ଷଭାଃ ।
ପୁନର୍ଵୀରା ମଧୁଵନଂ ତେନୈଵ ସହସା ଯଯୁଃ ॥ 20 ॥
ମଧ୍ଯେ ଚୈଷାଂ ଦଧିମୁଖଃ ପ୍ରଗୃହ୍ଯ ତରସା ତରୁମ୍ ।
ସମଭ୍ଯଧାଵଦ୍ଵେଗେନ ତେ ଚ ସର୍ଵେ ପ୍ଲଵଙ୍ଗମାଃ ॥ 21 ॥
ତେ ଶିଲାଃ ପାଦପାଂଶ୍ଚାପି ପର୍ଵତାଂଶ୍ଚାପି ଵାନରାଃ ।
ଗୃହୀତ୍ଵାଽଽଭ୍ଯଗମନ୍ କ୍ରୁଦ୍ଧା ଯତ୍ର ତେ କପିକୁଞ୍ଜରାଃ ॥ 22 ॥
ତେ ସ୍ଵାମିଵଚନଂ ଵୀରା ହୃଦଯେଷ୍ଵଵସଜ୍ଯ ତତ୍ ।
ତ୍ଵରଯା ହ୍ଯଭ୍ଯଧାଵନ୍ତ ସାଲତାଲଶିଲାଯୁଧାଃ ॥ 23 ॥
ଵୃକ୍ଷସ୍ଥାଂଶ୍ଚ ତଲସ୍ଥାଂଶ୍ଚ ଵାନରାନ୍ ବଲଦର୍ପିତାନ୍ ।
ଅଭ୍ଯକ୍ରାମଂସ୍ତତୋ ଵୀରାଃ ପାଲାସ୍ତତ୍ର ସହସ୍ରଶଃ ॥ 24 ॥
ଅଥ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦଧିମୁଖଂ କ୍ରୁଦ୍ଧଂ ଵାନରପୁଙ୍ଗଵାଃ ।
ଅଭ୍ଯଧାଵନ୍ତ ଵେଗେନ ହନୁମତ୍ପ୍ରମୁଖାସ୍ତଦା ॥ 25 ॥
ତଂ ସଵୃକ୍ଷଂ ମହାବାହୁମାପତନ୍ତଂ ମହାବଲମ୍ ।
ଆର୍ଯକଂ ପ୍ରାହରତ୍ତତ୍ର ବାହୁଭ୍ଯାଂ କୁପିତୋଽଙ୍ଗଦଃ ॥ 26 ॥
ମଦାନ୍ଧଶ୍ଚ ନ ଵେଦୈନମାର୍ଯକୋଽଯଂ ମମେତି ସଃ ।
ଅଥୈନଂ ନିଷ୍ପିପେଷାଶୁ ଵେଗଵଦ୍ଵସୁଧାତଲେ ॥ 27 ॥
ସ ଭଗ୍ନବାହୂରୁଭୁଜୋ ଵିହ୍ଵଲଶ୍ଶୋଣିତୋକ୍ଷିତଃ ।
ମୁମୋହ ସହସା ଵୀରୋ ମୁହୂର୍ତଂ କପିକୁଞ୍ଜରଃ ॥ 28 ॥
ସ ସମାଶ୍ଵସ୍ଯ ସହସା ସଙ୍କୃଦ୍ଧୋ ରାଜମାତୁଲଃ ।
ଵାନରାନ୍ଵାରଯାମାସ ଦଣ୍ଡେନ ମଧୁମୋହିତାନ୍ ॥ 29 ॥
ସ କଥଞ୍ଚିଦ୍ଵିମୁକ୍ତସ୍ସ୍ତୈର୍ଵାନରୈର୍ଵାନରର୍ଷଭଃ ।
ଉଵାଚୈକାନ୍ତମାଶ୍ରିତ୍ଯ ଭୃତ୍ଯାନ୍ ସ୍ଵାନ୍ ସମୁପାଗତାନ୍ ॥ 30 ॥
ଏତେ ତିଷ୍ଠନ୍ତୁ ଗଚ୍ଛାମୋ ଭର୍ତା ନୋ ଯତ୍ର ଵାନରଃ ।
ସୁଗ୍ରୀଵୋ ଵିପୁଲଗ୍ରୀଵଃ ସହ ରାମେଣ ତିଷ୍ଠତି ॥ 31 ॥
ସର୍ଵଂ ଚୈଵାଙ୍ଗଦେ ଦୋଷଂ ଶ୍ରାଵଯିଷ୍ଯାମି ପାର୍ଥିଵେ ।
ଅମର୍ଷୀ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଘାତଯିଷ୍ଯତି ଵାନରାନ୍ ॥ 32 ॥
ଇଷ୍ଟଂ ମଧୁଵନଂ ହ୍ଯେତତ୍ପାର୍ଥିଵସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ ।
ପିତୃପୈତାମହଂ ଦିଵ୍ଯଂ ଦେଵୈରପି ଦୁରାସଦମ୍ ॥ 33 ॥
ସ ଵାନରାନିମାନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ମଧୁଲୁବ୍ଧାନ୍ ଗତାଯୁଷଃ ।
ଘାତଯିଷ୍ଯତି ଦଣ୍ଡେନ ସୁଗ୍ରୀଵସ୍ସସୁହୃଜ୍ଜନାନ୍ ॥ 34 ॥
ଵଧ୍ଯା ହ୍ଯେତେ ଦୁରାତ୍ମାନୋ ନୃପାଜ୍ଞାପରିଭାଵିନଃ ।
ଅମର୍ଷପ୍ରଭଵୋ ରୋଷସ୍ସଫଲୋ ନୋ ଭଵିଷ୍ଯତି ॥ 35 ॥
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ଦଧିମୁଖୋ ଵନପାଲାନ୍ମହାବଲଃ ।
ଜଗାମ ସହସୋତ୍ପତ୍ଯ ଵନପାଲୈସ୍ସମନ୍ଵିତଃ ॥ 36 ॥
ନିମେଷାନ୍ତରମାତ୍ରେଣ ସ ହି ପ୍ରାପ୍ତୋ ଵନାଲଯଃ ।
ସହସ୍ରାଂଶୁସୁତୋ ଧୀମାନ୍ ସୁଗ୍ରୀଵୋ ଯତ୍ର ଵାନରଃ ॥ 37 ॥
ରାମଂ ଚ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ଚୈଵ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସୁଗ୍ରୀଵମେଵ ଚ ।
ସମପ୍ରତିଷ୍ଠାଂ ଜଗତୀମାକାଶାନ୍ନିପପାତ ହ ॥ 38 ॥
ସନ୍ନିପତ୍ଯ ମହାଵୀର୍ଯସ୍ସର୍ଵୈସ୍ତୈଃ ପରିଵାରିତଃ ।
ହରିର୍ଦଧିମୁଖଃ ପାଲୈଃ ପାଲାନାଂ ପରମେଶ୍ଵରଃ ॥ 39 ॥
ସ ଦୀନଵଦନୋ ଭୂତ୍ଵା କୃତ୍ଵା ଶିରସି ଚାଞ୍ଜଲିମ୍ ।
ସୁଗ୍ରୀଵସ୍ଯ ଶୁଭୌ ମୂର୍ଧ୍ନା ଚରଣୌ ପତ୍ଯପୀଡଯତ୍ ॥ 40 ॥
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡେ ଦ୍ଵିଷଷ୍ଟିତମସ୍ସର୍ଗଃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |
atha dviṣaṣṭitamassargaḥ |
tānuvāca hariśreṣṭho hanumānvānararṣabhaḥ |
avyagramanaso yūyaṃ madhu sevata vānarāḥ || 1 ||
ahamāvārayiṣyāmi yuṣmākaṃ paripanthinaḥ |
śrutvā hanumato vākyaṃ harīṇāṃ pravaro'ṅgadaḥ || 2 ||
pratyuvāca prasannātmā pibantu harayo madhu |
avaśyaṃ kṛtakāryasya vākyaṃ hanumato mayā || 3 ||
akāryamapi kartavyaṃ kimaṅga punarīdṛśam |
aṅgadasya mukhācchrutvāvacanaṃ vānararṣabhāḥ || 4 ||
sādhusādhviti saṃhṛṣṭā vānarāḥ pratyapūjayan |
pūjayitvāṅgadaṃ sarve vānarā vānararṣabham || 5 ||
jagmurmadhuvanaṃ yatra nadīvega iva drumam |
te praviṣṭā madhuvanaṃ pālānākramya vīryataḥ || 6 ||
atisargācca paṭavo dṛṣṭvā śrutvā ca maithilīm |
papussarve madhu tadā rasavatphalamādaduḥ || 7 ||
utpatya ca tatassarve vanapālān samāgatān |
tāḍayanti sma śataśa ssaktānmadhuvane tadā || 8 ||
madhūni droṇamātrāṇi bāhubhiḥ parigṛhya te |
pibanti sahitā ssarve nighnanti sma tathāpare || 9 ||
kecitpītvā pravidhyanti madhūni madhupiṅgalāḥ |
madhūcchiṣṭena kecicca jagmuranyonyamutkaṭāḥ || 10 ||
apare vṛkṣamūle tu śākhāṃ gṛhya vyavasthitāḥ |
atyarthaṃ ca madaglānāḥ parṇānyāstīrya śerate || 11 ||
unmattabhūtāḥ plavagā madhumattāśca hṛṣṭavat |
kṣipanti ca tathānyonyaṃ skhalanti ca tathā'pare || 12 ||
kecit kṣvelāṃ prakurvanti kecit kūjanti hṛṣṭavat |
harayomadhunā mattāḥ kecitsuptā mahītale || 13 ||
kṛtvā keciddhasantyanye kecitkurvanti cetarat |
kṛtvā kecidvadantyanye kecidbudhyanti cetarat || 14 ||
ye'pyatra madhupālā ssyuḥ preṣyā dadhimukhasya tu |
te'pi tairvānarairbhīmaiḥ pratiṣiddhā diśo gatāḥ || 15 ||
jānubhistu prakṛṣṭāśca devamārgaṃ pradarśitāḥ |
abruvan paramodvignā gatvā dadhimukhaṃ vacaḥ || 16 ||
hanūmatā dattavarairhataṃ madhuvanaṃ balāt |
vayaṃ ca jānubhiḥ kṛṣṭā devamārgaṃ ca darśitāḥ || 17 ||
tato dadhimukhaḥ kruddho vanapastatra vānaraḥ |
hataṃ madhuvanaṃ śrutvā sāntvayāmāsa tān harīn || 18 ||
ihāgacchata gacchāmo vānarān baladarpitān |
balena vārayiṣyāmo madhu bhakṣayato vayam || 19 ||
śrutvā dadhimukhasyedaṃ vacanaṃ vānararṣabhāḥ |
punarvīrā madhuvanaṃ tenaiva sahasā yayuḥ || 20 ||
madhye caiṣāṃ dadhimukhaḥ pragṛhya tarasā tarum |
samabhyadhāvadvegena te ca sarve plavaṅgamāḥ || 21 ||
te śilāḥ pādapāṃścāpi parvatāṃścāpi vānarāḥ |
gṛhītvā''bhyagaman kruddhā yatra te kapikuñjarāḥ || 22 ||
te svāmivacanaṃ vīrā hṛdayeṣvavasajya tat |
tvarayā hyabhyadhāvanta sālatālaśilāyudhāḥ || 23 ||
vṛkṣasthāṃśca talasthāṃśca vānarān baladarpitān |
abhyakrāmaṃstato vīrāḥ pālāstatra sahasraśaḥ || 24 ||
atha dṛṣṭvā dadhimukhaṃ kruddhaṃ vānarapuṅgavāḥ |
abhyadhāvanta vegena hanumatpramukhāstadā || 25 ||
taṃ savṛkṣaṃ mahābāhumāpatantaṃ mahābalam |
āryakaṃ prāharattatra bāhubhyāṃ kupito'ṅgadaḥ || 26 ||
madāndhaśca na vedainamāryako'yaṃ mameti saḥ |
athainaṃ niṣpipeṣāśu vegavadvasudhātale || 27 ||
sa bhagnabāhūrubhujo vihvalaśśoṇitokṣitaḥ |
mumoha sahasā vīro muhūrtaṃ kapikuñjaraḥ || 28 ||
sa samāśvasya sahasā saṅkṛddho rājamātulaḥ |
vānarānvārayāmāsa daṇḍena madhumohitān || 29 ||
sa kathañcidvimuktasstairvānarairvānararṣabhaḥ |
uvācaikāntamāśritya bhṛtyān svān samupāgatān || 30 ||
ete tiṣṭhantu gacchāmo bhartā no yatra vānaraḥ |
sugrīvo vipulagrīvaḥ saha rāmeṇa tiṣṭhati || 31 ||
sarvaṃ caivāṅgade doṣaṃ śrāvayiṣyāmi pārthive |
amarṣī vacanaṃ śrutvā ghātayiṣyati vānarān || 32 ||
iṣṭaṃ madhuvanaṃ hyetatpārthivasya mahātmanaḥ |
pitṛpaitāmahaṃ divyaṃ devairapi durāsadam || 33 ||
sa vānarānimān sarvān madhulubdhān gatāyuṣaḥ |
ghātayiṣyati daṇḍena sugrīvassasuhṛjjanān || 34 ||
vadhyā hyete durātmāno nṛpājñāparibhāvinaḥ |
amarṣaprabhavo roṣassaphalo no bhaviṣyati || 35 ||
evamuktvā dadhimukho vanapālānmahābalaḥ |
jagāma sahasotpatya vanapālaissamanvitaḥ || 36 ||
nimeṣāntaramātreṇa sa hi prāpto vanālayaḥ |
sahasrāṃśusuto dhīmān sugrīvo yatra vānaraḥ || 37 ||
rāmaṃ ca lakṣmaṇaṃ caiva dṛṣṭvā sugrīvameva ca |
samapratiṣṭhāṃ jagatīmākāśānnipapāta ha || 38 ||
sannipatya mahāvīryassarvaistaiḥ parivāritaḥ |
harirdadhimukhaḥ pālaiḥ pālānāṃ parameśvaraḥ || 39 ||
sa dīnavadano bhūtvā kṛtvā śirasi cāñjalim |
sugrīvasya śubhau mūrdhnā caraṇau patyapīḍayat || 40 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe dviṣaṣṭitamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे सुन्दरकाण्डम् ।
अथ द्विषष्टितमस्सर्गः ।
तानुवाच हरिश्रेष्ठो हनुमान्वानरर्षभः ।
अव्यग्रमनसो यूयं मधु सेवत वानराः ॥ 1 ॥
अहमावारयिष्यामि युष्माकं परिपन्थिनः ।
श्रुत्वा हनुमतो वाक्यं हरीणां प्रवरोऽङ्गदः ॥ 2 ॥
प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा पिबन्तु हरयो मधु ।
अवश्यं कृतकार्यस्य वाक्यं हनुमतो मया ॥ 3 ॥
अकार्यमपि कर्तव्यं किमङ्ग पुनरीदृशम् ।
अङ्गदस्य मुखाच्छ्रुत्वावचनं वानरर्षभाः ॥ 4 ॥
साधुसाध्विति संहृष्टा वानराः प्रत्यपूजयन् ।
पूजयित्वाङ्गदं सर्वे वानरा वानरर्षभम् ॥ 5 ॥
जग्मुर्मधुवनं यत्र नदीवेग इव द्रुमम् ।
ते प्रविष्टा मधुवनं पालानाक्रम्य वीर्यतः ॥ 6 ॥
अतिसर्गाच्च पटवो दृष्ट्वा श्रुत्वा च मैथिलीम् ।
पपुस्सर्वे मधु तदा रसवत्फलमाददुः ॥ 7 ॥
उत्पत्य च ततस्सर्वे वनपालान् समागतान् ।
ताडयन्ति स्म शतश स्सक्तान्मधुवने तदा ॥ 8 ॥
मधूनि द्रोणमात्राणि बाहुभिः परिगृह्य ते ।
पिबन्ति सहिता स्सर्वे निघ्नन्ति स्म तथापरे ॥ 9 ॥
केचित्पीत्वा प्रविध्यन्ति मधूनि मधुपिङ्गलाः ।
मधूच्छिष्टेन केचिच्च जग्मुरन्योन्यमुत्कटाः ॥ 10 ॥
अपरे वृक्षमूले तु शाखां गृह्य व्यवस्थिताः ।
अत्यर्थं च मदग्लानाः पर्णान्यास्तीर्य शेरते ॥ 11 ॥
उन्मत्तभूताः प्लवगा मधुमत्ताश्च हृष्टवत् ।
क्षिपन्ति च तथान्योन्यं स्खलन्ति च तथाऽपरे ॥ 12 ॥
केचित् क्ष्वेलां प्रकुर्वन्ति केचित् कूजन्ति हृष्टवत् ।
हरयोमधुना मत्ताः केचित्सुप्ता महीतले ॥ 13 ॥
कृत्वा केचिद्धसन्त्यन्ये केचित्कुर्वन्ति चेतरत् ।
कृत्वा केचिद्वदन्त्यन्ये केचिद्बुध्यन्ति चेतरत् ॥ 14 ॥
येऽप्यत्र मधुपाला स्स्युः प्रेष्या दधिमुखस्य तु ।
तेऽपि तैर्वानरैर्भीमैः प्रतिषिद्धा दिशो गताः ॥ 15 ॥
जानुभिस्तु प्रकृष्टाश्च देवमार्गं प्रदर्शिताः ।
अब्रुवन् परमोद्विग्ना गत्वा दधिमुखं वचः ॥ 16 ॥
हनूमता दत्तवरैर्हतं मधुवनं बलात् ।
वयं च जानुभिः कृष्टा देवमार्गं च दर्शिताः ॥ 17 ॥
ततो दधिमुखः क्रुद्धो वनपस्तत्र वानरः ।
हतं मधुवनं श्रुत्वा सान्त्वयामास तान् हरीन् ॥ 18 ॥
इहागच्छत गच्छामो वानरान् बलदर्पितान् ।
बलेन वारयिष्यामो मधु भक्षयतो वयम् ॥ 19 ॥
श्रुत्वा दधिमुखस्येदं वचनं वानरर्षभाः ।
पुनर्वीरा मधुवनं तेनैव सहसा ययुः ॥ 20 ॥
मध्ये चैषां दधिमुखः प्रगृह्य तरसा तरुम् ।
समभ्यधावद्वेगेन ते च सर्वे प्लवङ्गमाः ॥ 21 ॥
ते शिलाः पादपांश्चापि पर्वतांश्चापि वानराः ।
गृहीत्वाऽऽभ्यगमन् क्रुद्धा यत्र ते कपिकुञ्जराः ॥ 22 ॥
ते स्वामिवचनं वीरा हृदयेष्ववसज्य तत् ।
त्वरया ह्यभ्यधावन्त सालतालशिलायुधाः ॥ 23 ॥
वृक्षस्थांश्च तलस्थांश्च वानरान् बलदर्पितान् ।
अभ्यक्रामंस्ततो वीराः पालास्तत्र सहस्रशः ॥ 24 ॥
अथ दृष्ट्वा दधिमुखं क्रुद्धं वानरपुङ्गवाः ।
अभ्यधावन्त वेगेन हनुमत्प्रमुखास्तदा ॥ 25 ॥
तं सवृक्षं महाबाहुमापतन्तं महाबलम् ।
आर्यकं प्राहरत्तत्र बाहुभ्यां कुपितोऽङ्गदः ॥ 26 ॥
मदान्धश्च न वेदैनमार्यकोऽयं ममेति सः ।
अथैनं निष्पिपेषाशु वेगवद्वसुधातले ॥ 27 ॥
स भग्नबाहूरुभुजो विह्वलश्शोणितोक्षितः ।
मुमोह सहसा वीरो मुहूर्तं कपिकुञ्जरः ॥ 28 ॥
स समाश्वस्य सहसा सङ्कृद्धो राजमातुलः ।
वानरान्वारयामास दण्डेन मधुमोहितान् ॥ 29 ॥
स कथञ्चिद्विमुक्तस्स्तैर्वानरैर्वानरर्षभः ।
उवाचैकान्तमाश्रित्य भृत्यान् स्वान् समुपागतान् ॥ 30 ॥
एते तिष्ठन्तु गच्छामो भर्ता नो यत्र वानरः ।
सुग्रीवो विपुलग्रीवः सह रामेण तिष्ठति ॥ 31 ॥
सर्वं चैवाङ्गदे दोषं श्रावयिष्यामि पार्थिवे ।
अमर्षी वचनं श्रुत्वा घातयिष्यति वानरान् ॥ 32 ॥
इष्टं मधुवनं ह्येतत्पार्थिवस्य महात्मनः ।
पितृपैतामहं दिव्यं देवैरपि दुरासदम् ॥ 33 ॥
स वानरानिमान् सर्वान् मधुलुब्धान् गतायुषः ।
घातयिष्यति दण्डेन सुग्रीवस्ससुहृज्जनान् ॥ 34 ॥
वध्या ह्येते दुरात्मानो नृपाज्ञापरिभाविनः ।
अमर्षप्रभवो रोषस्सफलो नो भविष्यति ॥ 35 ॥
एवमुक्त्वा दधिमुखो वनपालान्महाबलः ।
जगाम सहसोत्पत्य वनपालैस्समन्वितः ॥ 36 ॥
निमेषान्तरमात्रेण स हि प्राप्तो वनालयः ।
सहस्रांशुसुतो धीमान् सुग्रीवो यत्र वानरः ॥ 37 ॥
रामं च लक्ष्मणं चैव दृष्ट्वा सुग्रीवमेव च ।
समप्रतिष्ठां जगतीमाकाशान्निपपात ह ॥ 38 ॥
सन्निपत्य महावीर्यस्सर्वैस्तैः परिवारितः ।
हरिर्दधिमुखः पालैः पालानां परमेश्वरः ॥ 39 ॥
स दीनवदनो भूत्वा कृत्वा शिरसि चाञ्जलिम् ।
सुग्रीवस्य शुभौ मूर्ध्ना चरणौ पत्यपीडयत् ॥ 40 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे द्विषष्टितमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |
atha dviṣaṣṭitamassargaḥ |
tānuvāca hariśreṣṭho hanumānvānararṣabhaḥ |
avyagramanaso yūyaṃ madhu sevata vānarāḥ || 1 ||
ahamāvārayiṣyāmi yuṣmākaṃ paripanthinaḥ |
śrutvā hanumato vākyaṃ harīṇāṃ pravaro'ṅgadaḥ || 2 ||
pratyuvāca prasannātmā pibantu harayo madhu |
avaśyaṃ kṛtakāryasya vākyaṃ hanumato mayā || 3 ||
akāryamapi kartavyaṃ kimaṅga punarīdṛśam |
aṅgadasya mukhācchrutvāvacanaṃ vānararṣabhāḥ || 4 ||
sādhusādhviti saṃhṛṣṭā vānarāḥ pratyapūjayan |
pūjayitvāṅgadaṃ sarve vānarā vānararṣabham || 5 ||
jagmurmadhuvanaṃ yatra nadīvega iva drumam |
te praviṣṭā madhuvanaṃ pālānākramya vīryataḥ || 6 ||
atisargācca paṭavo dṛṣṭvā śrutvā ca maithilīm |
papussarve madhu tadā rasavatphalamādaduḥ || 7 ||
utpatya ca tatassarve vanapālān samāgatān |
tāḍayanti sma śataśa ssaktānmadhuvane tadā || 8 ||
madhūni droṇamātrāṇi bāhubhiḥ parigṛhya te |
pibanti sahitā ssarve nighnanti sma tathāpare || 9 ||
kecitpītvā pravidhyanti madhūni madhupiṅgalāḥ |
madhūcchiṣṭena kecicca jagmuranyonyamutkaṭāḥ || 10 ||
apare vṛkṣamūle tu śākhāṃ gṛhya vyavasthitāḥ |
atyarthaṃ ca madaglānāḥ parṇānyāstīrya śerate || 11 ||
unmattabhūtāḥ plavagā madhumattāśca hṛṣṭavat |
kṣipanti ca tathānyonyaṃ skhalanti ca tathā'pare || 12 ||
kecit kṣvelāṃ prakurvanti kecit kūjanti hṛṣṭavat |
harayomadhunā mattāḥ kecitsuptā mahītale || 13 ||
kṛtvā keciddhasantyanye kecitkurvanti cetarat |
kṛtvā kecidvadantyanye kecidbudhyanti cetarat || 14 ||
ye'pyatra madhupālā ssyuḥ preṣyā dadhimukhasya tu |
te'pi tairvānarairbhīmaiḥ pratiṣiddhā diśo gatāḥ || 15 ||
jānubhistu prakṛṣṭāśca devamārgaṃ pradarśitāḥ |
abruvan paramodvignā gatvā dadhimukhaṃ vacaḥ || 16 ||
hanūmatā dattavarairhataṃ madhuvanaṃ balāt |
vayaṃ ca jānubhiḥ kṛṣṭā devamārgaṃ ca darśitāḥ || 17 ||
tato dadhimukhaḥ kruddho vanapastatra vānaraḥ |
hataṃ madhuvanaṃ śrutvā sāntvayāmāsa tān harīn || 18 ||
ihāgacchata gacchāmo vānarān baladarpitān |
balena vārayiṣyāmo madhu bhakṣayato vayam || 19 ||
śrutvā dadhimukhasyedaṃ vacanaṃ vānararṣabhāḥ |
punarvīrā madhuvanaṃ tenaiva sahasā yayuḥ || 20 ||
madhye caiṣāṃ dadhimukhaḥ pragṛhya tarasā tarum |
samabhyadhāvadvegena te ca sarve plavaṅgamāḥ || 21 ||
te śilāḥ pādapāṃścāpi parvatāṃścāpi vānarāḥ |
gṛhītvā''bhyagaman kruddhā yatra te kapikuñjarāḥ || 22 ||
te svāmivacanaṃ vīrā hṛdayeṣvavasajya tat |
tvarayā hyabhyadhāvanta sālatālaśilāyudhāḥ || 23 ||
vṛkṣasthāṃśca talasthāṃśca vānarān baladarpitān |
abhyakrāmaṃstato vīrāḥ pālāstatra sahasraśaḥ || 24 ||
atha dṛṣṭvā dadhimukhaṃ kruddhaṃ vānarapuṅgavāḥ |
abhyadhāvanta vegena hanumatpramukhāstadā || 25 ||
taṃ savṛkṣaṃ mahābāhumāpatantaṃ mahābalam |
āryakaṃ prāharattatra bāhubhyāṃ kupito'ṅgadaḥ || 26 ||
madāndhaśca na vedainamāryako'yaṃ mameti saḥ |
athainaṃ niṣpipeṣāśu vegavadvasudhātale || 27 ||
sa bhagnabāhūrubhujo vihvalaśśoṇitokṣitaḥ |
mumoha sahasā vīro muhūrtaṃ kapikuñjaraḥ || 28 ||
sa samāśvasya sahasā saṅkṛddho rājamātulaḥ |
vānarānvārayāmāsa daṇḍena madhumohitān || 29 ||
sa kathañcidvimuktasstairvānarairvānararṣabhaḥ |
uvācaikāntamāśritya bhṛtyān svān samupāgatān || 30 ||
ete tiṣṭhantu gacchāmo bhartā no yatra vānaraḥ |
sugrīvo vipulagrīvaḥ saha rāmeṇa tiṣṭhati || 31 ||
sarvaṃ caivāṅgade doṣaṃ śrāvayiṣyāmi pārthive |
amarṣī vacanaṃ śrutvā ghātayiṣyati vānarān || 32 ||
iṣṭaṃ madhuvanaṃ hyetatpārthivasya mahātmanaḥ |
pitṛpaitāmahaṃ divyaṃ devairapi durāsadam || 33 ||
sa vānarānimān sarvān madhulubdhān gatāyuṣaḥ |
ghātayiṣyati daṇḍena sugrīvassasuhṛjjanān || 34 ||
vadhyā hyete durātmāno nṛpājñāparibhāvinaḥ |
amarṣaprabhavo roṣassaphalo no bhaviṣyati || 35 ||
evamuktvā dadhimukho vanapālānmahābalaḥ |
jagāma sahasotpatya vanapālaissamanvitaḥ || 36 ||
nimeṣāntaramātreṇa sa hi prāpto vanālayaḥ |
sahasrāṃśusuto dhīmān sugrīvo yatra vānaraḥ || 37 ||
rāmaṃ ca lakṣmaṇaṃ caiva dṛṣṭvā sugrīvameva ca |
samapratiṣṭhāṃ jagatīmākāśānnipapāta ha || 38 ||
sannipatya mahāvīryassarvaistaiḥ parivāritaḥ |
harirdadhimukhaḥ pālaiḥ pālānāṃ parameśvaraḥ || 39 ||
sa dīnavadano bhūtvā kṛtvā śirasi cāñjalim |
sugrīvasya śubhau mūrdhnā caraṇau patyapīḍayat || 40 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe dviṣaṣṭitamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Oriya script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.