📚 Valmiki Ramayana · Sundara Kanda

5.1 ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡ - ପ୍ରଥମ ସର୍ଗଃ

Sarga 1

✍️ Author Maharishi Valmiki 🖋️ Oriya script 🔢 207 verses
📄 Download PDF
View: Text in this script too →
🖋️ Script: ଓଡ଼ିଆ ▾
⚠️ AI-generated translation — the English meaning was produced by AI and automatically cross-checked against the Sanskrit, but it may still contain errors. It has not yet been reviewed by a scholar. Please refer to a traditional commentary for study.
Summary — English
This is the first sarga of the Sundarakanda of the Valmiki Ramayana. Hanuman, resolved to search for the path of Sita who had been carried away by Ravana, grows in size on a great mountain and presses it with his arms and feet, causing the mountain to shake, release streams of gold, collyrium and silver, and drive out its serpents, ascetics and Vidyadharas. After saluting the Sun, Mahendra, the Wind, the Self-existent One and the beings, he addresses the monkeys, declaring that he will go to Lanka ruled by Ravana, and that if he does not see Sita he will go to the abode of the gods or bind Ravana and bring him back. He then springs into the sky with great speed, uprooting trees that follow him for a moment before falling into the ocean, and he resembles a mountain, a cloud, a meteor and a ship as he crosses the sea.

AI-generated · not yet verified

The English meaning of each verse is shown below the verse.

Meaning —
ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ରାମାଯଣେ ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡମ୍ ।
ଅଥ ପ୍ରଥମସ୍ସର୍ଗଃ ।
Shloka 1
ତତୋ ରାଵଣନୀତାଯାଃ ସୀତାଯାଃ ଶତ୍ରୁକର୍ଶନଃ ।
ଇଯେଷ ପଦମନ୍ଵେଷ୍ଟୁଂ ଚାରଣାଚରିତେ ପଥି ॥ 1 ॥
tato rāvaṇanītāyāḥ sītāyāḥ śatrukarśanaḥ |
iyeṣa padamanveṣṭuṃ cāraṇācarite pathi || 1 ||

Then the destroyer of enemies, desiring to search for the path of Sita who had been carried away by Ravana, set out on the path frequented by the Charanas. AI

Shloka 2
ଦୁଷ୍କରଂ ନିଷ୍ପ୍ରତିଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵଂ ଚିକୀର୍ଷନ୍ କର୍ମ ଵାନରଃ ।
ସମୁଦଗ୍ରଶିରୋଗ୍ରୀଵୋ ଗଵାମ୍ପତିରିଵାବଭୌ ॥ 2 ॥
duṣkaraṃ niṣpratidvandvaṃ cikīrṣan karma vānaraḥ |
samudagraśirogrīvo gavāmpatirivābabhau || 2 ||

The monkey, intending to accomplish a difficult deed without a rival, with his head and neck raised, appeared like the lord of cows. AI

Shloka 3
ଅଥ ଵୈଡୂର୍ଯଵର୍ଣେଷୁ ଶାଦ୍ଵଲେଷୁ ମହାବଲଃ ।
ଧୀରଃ ସଲିଲକଲ୍ପେଷୁ ଵିଚଚାର ଯଥାସୁଖମ୍ ॥ 3 ॥
atha vaiḍūryavarṇeṣu śādvaleṣu mahābalaḥ |
dhīraḥ salilakalpeṣu vicacāra yathāsukham || 3 ||

Then the mighty one, steadfast, wandered at will on the lawns that were the color of cat's-eye gems and resembled water. AI

Shloka 4
ଦ୍ଵିଜାନ୍ ଵିତ୍ରାସଯନ୍ ଧୀମାନୁରସା ପାଦପାନ୍ ହରନ୍ ।
ମୃଗାଂଶ୍ଚ ସୁବହୂନ୍ନିଘ୍ନନ୍ ପ୍ରଵୃଦ୍ଧ ଇଵ କେସରୀ ॥ 4 ॥
dvijān vitrāsayan dhīmānurasā pādapān haran |
mṛgāṃśca subahūnnighnan pravṛddha iva kesarī || 4 ||

The wise one, frightening the birds, striking down trees with his chest, and killing many deer, appeared like a full-grown lion. AI

Shloka 5
ନୀଲଲୋହିତମାଞ୍ଜିଷ୍ଠପତ୍ରଵର୍ଣୈଃ ସିତାସିତୈଃ ।
ସ୍ଵଭାଵଵିହିତୈଶ୍ଚିତ୍ରୈର୍ଧାତୁଭିଃ ସମଲଙ୍କୃତମ୍ ॥ 5 ॥
nīlalohitamāñjiṣṭhapatravarṇaiḥ sitāsitaiḥ |
svabhāvavihitaiścitrairdhātubhiḥ samalaṅkṛtam || 5 ||

Adorned with various minerals of natural colors—blue, red, madder, leaf-green, white, and black— AI

Shloka 6
କାମରୂପିଭିରାଵିଷ୍ଟମଭୀକ୍ଷ୍ଣଂ ସପରିଚ୍ଛଦୈଃ ।
ଯକ୍ଷକିନ୍ନରଗନ୍ଧର୍ଵୈର୍ଦେଵକଲ୍ପୈଶ୍ଚ ପନ୍ନଗୈଃ ॥ 6 ॥
kāmarūpibhirāviṣṭamabhīkṣṇaṃ saparicchadaiḥ |
yakṣakinnaragandharvairdevakalpaiśca pannagaiḥ || 6 ||

Filled with Yakshas, Kinnaras, Gandharvas, and serpents equal to gods, who were capable of assuming any form and were constantly accompanied by their retinues. AI

Shloka 7
ସ ତସ୍ଯ ଗିରିଵର୍ଯସ୍ଯ ତଲେ ନାଗଵରାଯୁତେ ।
ତିଷ୍ଠନ୍ କପିଵରସ୍ତତ୍ର ହ୍ରଦେ ନାଗ ଇଵାବଭୌ ॥ 7 ॥
sa tasya girivaryasya tale nāgavarāyute |
tiṣṭhan kapivarastatra hrade nāga ivābabhau || 7 ||

That best of monkeys, standing at the foot of that great mountain abounding in excellent elephants, appeared there like an elephant in a lake. AI

Shloka 8
ସ ସୂର୍ଯାଯ ମହେନ୍ଦ୍ରାଯ ପଵନାଯ ସ୍ଵଯମ୍ଭୁଵେ ।
ଭୂତେଭ୍ଯଶ୍ଚାଞ୍ଜଲିଂ କୃତ୍ଵା ଚକାର ଗମନେ ମତିମ୍ ॥ 8 ॥
sa sūryāya mahendrāya pavanāya svayambhuve |
bhūtebhyaścāñjaliṃ kṛtvā cakāra gamane matim || 8 ||

He, having offered salutation to the Sun, to Mahendra, to the Wind, to the Self-existent One, and to the beings, made up his mind to go. AI

Shloka 9
ଅଞ୍ଜଲିଂ ପ୍ରାଙ୍ମୁଖଃ କୁର୍ଵନ୍ ପଵନାଯାତ୍ମଯୋନଯେ ।
ତତୋ ହି ଵଵୃଧେ ଗନ୍ତୁଂ ଦକ୍ଷିଣୋ ଦକ୍ଷିଣାଂ ଦିଶମ୍ ॥ 9 ॥
añjaliṃ prāṅmukhaḥ kurvan pavanāyātmayonaye |
tato hi vavṛdhe gantuṃ dakṣiṇo dakṣiṇāṃ diśam || 9 ||

Facing east, he made obeisance with joined palms to the Wind-god, the self-born, and then he grew in size to go to the southern direction. AI

Shloka 10
ପ୍ଲଵଙ୍ଗପ୍ରଵରୈର୍ଦୃଷ୍ଟଃ ପ୍ଲଵନେ କୃତନିଶ୍ଚଯଃ ।
ଵଵୃଧେ ରାମଵୃଦ୍ଧ୍ଯର୍ଥଂ ସମୁଦ୍ର ଇଵ ପର୍ଵସୁ ॥ 10 ॥
plavaṅgapravarairdṛṣṭaḥ plavane kṛtaniścayaḥ |
vavṛdhe rāmavṛddhyarthaṃ samudra iva parvasu || 10 ||

Seen by the foremost of monkeys, having resolved upon the leap, he grew in size for the increase of Rama's cause, like the ocean on the days of the full moon. AI

Shloka 11
ନିଷ୍ପ୍ରମାଣଶରୀରଃ ସନ୍ ଲିଲଙ୍ଘଯିଷୁରର୍ଣଵମ୍ ।
ବାହୁଭ୍ଯାଂ ପୀଡଯାମାସ ଚରଣାଭ୍ଯାଂ ଚ ପର୍ଵତମ୍ ॥ 11 ॥
niṣpramāṇaśarīraḥ san lilaṅghayiṣurarṇavam |
bāhubhyāṃ pīḍayāmāsa caraṇābhyāṃ ca parvatam || 11 ||

Though his body was without measure, desiring to cross the ocean, he pressed the mountain with his arms and with his feet. AI

Shloka 12
ସ ଚଚାଲାଚଲଶ୍ଚାପି ମୁହୂର୍ତଂ କପିପୀଡିତଃ ।
ତରୂଣାଂ ପୁଷ୍ପିତାଗ୍ରାଣାଂ ସର୍ଵଂ ପୁଷ୍ପମଶାତଯତ୍ ॥ 12 ॥
sa cacālācalaścāpi muhūrtaṃ kapipīḍitaḥ |
tarūṇāṃ puṣpitāgrāṇāṃ sarvaṃ puṣpamaśātayat || 12 ||

And that mountain, pressed by the monkey, shook for a moment; it caused all the flowers of the trees whose tops were blossoming to fall. AI

Shloka 13
ତେନ ପାଦପମୁକ୍ତେନ ପୁଷ୍ପୌଘେଣ ସୁଗନ୍ଧିନା ।
ସର୍ଵତଃ ସଂଵୃତଃ ଶୈଲୋ ବଭୌ ପୁଷ୍ପମଯୋ ଯଥା ॥ 13 ॥
tena pādapamuktena puṣpaugheṇa sugandhinā |
sarvataḥ saṃvṛtaḥ śailo babhau puṣpamayo yathā || 13 ||

By that mass of fragrant flowers released from the trees, the mountain was covered on all sides and shone as if made of flowers. AI

Shloka 14
ତେନ ଚୋତ୍ତମଵୀର୍ଯେଣ ପୀଡ୍ଯମାନଃ ସ ପର୍ଵତଃ ।
ସଲିଲଂ ସମ୍ପ୍ରସୁସ୍ରାଵ ମଦଂ ମତ୍ତ ଇଵ ଦ୍ଵିପଃ ॥ 14 ॥
tena cottamavīryeṇa pīḍyamānaḥ sa parvataḥ |
salilaṃ samprasusrāva madaṃ matta iva dvipaḥ || 14 ||

That mountain, being pressed by him of supreme valor, poured forth water, like a rutting elephant pouring forth rut. AI

Shloka 15
ପୀଡ୍ଯମାନସ୍ତୁ ବଲିନା ମହେନ୍ଦ୍ରସ୍ତେନ ପର୍ଵତଃ ।
ରୀତୀର୍ନିର୍ଵର୍ତଯାମାସ କାଞ୍ଚନାଞ୍ଜନରାଜତୀଃ ॥ 15 ॥
pīḍyamānastu balinā mahendrastena parvataḥ |
rītīrnirvartayāmāsa kāñcanāñjanarājatīḥ || 15 ||

Being pressed by the strong one, that mountain, the great Indra among mountains, produced streams of gold, collyrium, and silver. AI

Shloka 16
ମୁମୋଚ ଚ ଶିଲାଃ ଶୈଲୋ ଵିଶାଲାଃ ସମନଃଶିଲାଃ ।
ମଧ୍ଯମେନାର୍ଚିଷା ଜୁଷ୍ଟା ଧୂମରାଜୀରିଵାନଲଃ ॥ 16 ॥
mumoca ca śilāḥ śailo viśālāḥ samanaḥśilāḥ |
madhyamenārciṣā juṣṭā dhūmarājīrivānalaḥ || 16 ||

The mountain released huge rocks and stones, like a fire attended by flames in its midst, resembling columns of smoke. AI

Shloka 17
ଗିରିଣା ପୀଡ୍ଯମାନେନ ପୀଡ୍ଯମାନାନି ସର୍ଵତଃ ।
ଗୁହାଵିଷ୍ଟାନି ଭୂତାନି ଵିନେଦୁର୍ଵିକୃତୈଃ ସ୍ଵରୈଃ ॥ 17 ॥
giriṇā pīḍyamānena pīḍyamānāni sarvataḥ |
guhāviṣṭāni bhūtāni vinedurvikṛtaiḥ svaraiḥ || 17 ||

Being pressed by the mountain, the creatures that had entered the caves, being oppressed on all sides, cried out with distorted voices. AI

Shloka 18
ସ ମହାସତ୍ତ୍ଵସନ୍ନାଦଃ ଶୈଲପୀଡାନିମିତ୍ତଜଃ ।
ପୃଥିଵୀଂ ପୂରଯାମାସ ଦିଶଶ୍ଚୋପଵନାନି ଚ ॥ 18 ॥
sa mahāsattvasannādaḥ śailapīḍānimittajaḥ |
pṛthivīṃ pūrayāmāsa diśaścopavanāni ca || 18 ||

That great sound of living beings, arising from the pressing of the mountain, filled the earth, the directions, and the gardens. AI

Shloka 19
ଶିରୋଭିଃ ପୃଥୁଭିଃ ସର୍ପା ଵ୍ଯକ୍ତସ୍ଵସ୍ତିକଲକ୍ଷଣୈଃ ।
ଵମନ୍ତଃ ପାଵକଂ ଘୋରଂ ଦଦଂଶୁର୍ଦଶନୈଃ ଶିଲାଃ ॥ 19 ॥
śirobhiḥ pṛthubhiḥ sarpā vyaktasvastikalakṣaṇaiḥ |
vamantaḥ pāvakaṃ ghoraṃ dadaṃśurdaśanaiḥ śilāḥ || 19 ||

The serpents with broad hoods marked with clear svastika signs, vomiting terrible fire, bit the rocks with their fangs. AI

Shloka 20
ତାସ୍ତଦା ସଵିଷୈର୍ଦଷ୍ଟାଃ କୁପିତୈସ୍ତୈର୍ମହାଶିଲାଃ ।
ଜଜ୍ଜ୍ଵଲୁଃ ପାଵକୋଦ୍ଦୀପ୍ତା ବିଭିଦୁଶ୍ଚ ସହସ୍ରଧା ॥ 20 ॥
tāstadā saviṣairdaṣṭāḥ kupitaistairmahāśilāḥ |
jajjvaluḥ pāvakoddīptā bibhiduśca sahasradhā || 20 ||

Those great rocks, bitten by the angry serpents with their venom, blazed forth kindled by fire and split into a thousand pieces. AI

Shloka 21
ଯାନି ଚୌଷଧଜାଲାନି ତସ୍ମିନ୍ ଜାତାନି ପର୍ଵତେ ।
ଵିଷଘ୍ନାନ୍ଯପି ନାଗାନାଂ ନ ଶେକୁଃ ଶମିତୁଂ ଵିଷମ୍ ॥ 21 ॥
yāni cauṣadhajālāni tasmin jātāni parvate |
viṣaghnānyapi nāgānāṃ na śekuḥ śamituṃ viṣam || 21 ||

And whatever collections of herbs grew on that mountain, even those that were antidotes to poison, could not pacify the poison of the serpents. AI

Shloka 22
ଭିଦ୍ଯତେଽଯଂ ଗିରିର୍ଭୂତୈରିତି ମତ୍ତ୍ଵା ତପସ୍ଵିନଃ ।
ତ୍ରସ୍ତା ଵିଦ୍ଯାଧରାସ୍ତସ୍ମାଦୁତ୍ପେତୁଃ ସ୍ତ୍ରୀ ଗଣୈଃ ସହ ॥ 22 ॥
bhidyate'yaṃ girirbhūtairiti mattvā tapasvinaḥ |
trastā vidyādharāstasmādutpetuḥ strī gaṇaiḥ saha || 22 ||

Thinking, 'This mountain is being split by the beings,' the terrified ascetics and Vidyadharas flew up from there together with their troops of women. AI

Shloka 23
ପାନଭୂମିଗତଂ ହିତ୍ଵା ହୈମମାସଵଭାଜନମ୍ ।
ପାତ୍ରାଣି ଚ ମହାର୍ହାଣି କରକାଂଶ୍ଚ ହିରଣ୍ମଯାନ୍ ॥ 23 ॥
pānabhūmigataṃ hitvā haimamāsavabhājanam |
pātrāṇi ca mahārhāṇi karakāṃśca hiraṇmayān || 23 ||

Leaving behind the golden liquor vessel that was on the drinking ground, and the greatly precious vessels and golden pitchers. AI

Shloka 24
ଲେହ୍ଯାନୁଚ୍ଚାଵଚାନ୍ ଭକ୍ଷ୍ଯାନ୍ ମାଂସାନି ଵିଵିଧାନି ଚ ।
ଆର୍ଷଭାଣି ଚ ଚର୍ମାଣି ଖଡଗାଂଶ୍ଚ କନକତ୍ସରୂନ୍ ॥ 24 ॥
lehyānuccāvacān bhakṣyān māṃsāni vividhāni ca |
ārṣabhāṇi ca carmāṇi khaḍagāṃśca kanakatsarūn || 24 ||

Various foods to be licked and eaten, and various meats, and bull-hide garments, and swords with golden hilts. AI

Shloka 25
କୃତକଣ୍ଠଗୁଣାଃ କ୍ଷୀବା ରକ୍ତମାଲ୍ଯାନୁଲେପନାଃ ।
ରକ୍ତାକ୍ଷାଃ ପୁଷ୍କରାକ୍ଷାଶ୍ଚ ଗଗନଂ ପ୍ରତିପେଦିରେ ॥ 25 ॥
kṛtakaṇṭhaguṇāḥ kṣībā raktamālyānulepanāḥ |
raktākṣāḥ puṣkarākṣāśca gaganaṃ pratipedire || 25 ||

With garlands fastened on their necks, intoxicated, with red garlands and unguents, red-eyed and lotus-eyed, they entered the sky. AI

Shloka 26
ହାରନୂପୁରକେଯୂରପାରିହାର୍ଯଧରାଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ ।
ଵିସ୍ମିତାଃ ସସ୍ମିତାସ୍ତସ୍ଥୁରାକାଶେ ରମଣୈଃ ସହ ॥ 26 ॥
hāranūpurakeyūrapārihāryadharāḥ striyaḥ |
vismitāḥ sasmitāstasthurākāśe ramaṇaiḥ saha || 26 ||

Women wearing necklaces, anklets, armlets, and ornaments stood in the sky, astonished and smiling, together with their lovers. AI

Shloka 27
ଦର୍ଶଯନ୍ତୋ ମହାଵିଦ୍ଯାଂ ଵିଦ୍ଯାଧରମହର୍ଷଯଃ ।
ସହିତାସ୍ତସ୍ଥୁରାକାଶେ ଵୀକ୍ଷାଞ୍ଚକ୍ରୁଶ୍ଚ ପର୍ଵତମ୍ ॥ 27 ॥
darśayanto mahāvidyāṃ vidyādharamaharṣayaḥ |
sahitāstasthurākāśe vīkṣāñcakruśca parvatam || 27 ||

The great sages among the Vidyadharas, displaying great knowledge, stood together in the sky and gazed at the mountain. AI

Shloka 28
ଶୁଶ୍ରୁଵୁଶ୍ଚ ତଦା ଶବ୍ଦମୃଷୀଣାଂ ଭାଵିତାତ୍ମନାମ୍ ।
ଚାରଣାନାଂ ଚ ସିଦ୍ଧାନାଂ ସ୍ଥିତାନାଂ ଵିମଲେଽମ୍ବରେ ॥ 28 ॥
śuśruvuśca tadā śabdamṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām |
cāraṇānāṃ ca siddhānāṃ sthitānāṃ vimale'mbare || 28 ||

And then they heard the sound of the sages of purified souls, and of the Charanas and Siddhas standing in the clear sky. AI

Shloka 29
ଏଷ ପର୍ଵତସଙ୍କାଶୋ ହନୁମାନ୍ ମାରୁତାତ୍ମଜଃ ।
ତିତୀର୍ଷତି ମହାଵେଗସ୍ସମୁଦ୍ରଂ ମକରାଲଯମ୍ ॥ 29 ॥
eṣa parvatasaṅkāśo hanumān mārutātmajaḥ |
titīrṣati mahāvegassamudraṃ makarālayam || 29 ||

This Hanuman, son of the wind, resembling a mountain, of great speed, desires to cross the ocean, the abode of crocodiles. AI

Shloka 30
ରାମାର୍ଥଂ ଵାନରାର୍ଥଂ ଚ ଚିକୀର୍ଷନ୍ କର୍ମ ଦୁଷ୍କରମ୍ ।
ସମୁଦ୍ରସ୍ଯ ପରଂ ପାରଂ ଦୁଷ୍ପ୍ରାପଂ ପ୍ରାପ୍ତୁମିଚ୍ଛତି ॥ 30 ॥
rāmārthaṃ vānarārthaṃ ca cikīrṣan karma duṣkaram |
samudrasya paraṃ pāraṃ duṣprāpaṃ prāptumicchati || 30 ||

Wishing to accomplish a difficult deed for the sake of Rama and for the sake of the monkeys, he desires to reach the far shore of the ocean, which is hard to attain. AI

ଇତି ଵିଦ୍ଯାଧରାଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚସ୍ତେଷାଂ ମହାତ୍ମନାମ୍ ।
ତମପ୍ରମେଯଂ ଦଦୃଶୁଃ ପର୍ଵତେ ଵାନରର୍ଷଭମ୍ ॥ 31 ॥
Shloka 32
ଦୁଧୁଵେ ଚ ସ ରୋମାଣି ଚକମ୍ପେ ଚାଚଲୋପମଃ ।
ନନାଦ ସୁମହାନାଦଂ ସୁମହାନିଵ ତୋଯଦଃ ॥ 32 ॥
dudhuve ca sa romāṇi cakampe cācalopamaḥ |
nanāda sumahānādaṃ sumahāniva toyadaḥ || 32 ||

And he shook his hair and trembled, resembling a mountain; he roared a mighty roar, like a great cloud. AI

Shloka 33
ଆନୁପୂର୍ଵ୍ଯେଣ ଵୃତ୍ତଂ ଚ ଲାଙ୍ଗୂଲଂ ଲୋମଭିଶ୍ଚିତମ୍ ।
ଉତ୍ପତିଷ୍ଯନ୍ ଵିଚିକ୍ଷେପ ପକ୍ଷିରାଜ ଇଵୋରଗମ୍ ॥ 33 ॥
ānupūrvyeṇa vṛttaṃ ca lāṅgūlaṃ lomabhiścitam |
utpatiṣyan vicikṣepa pakṣirāja ivoragam || 33 ||

His tail, covered with hair, curved in order, he cast about as he was about to leap, like the king of birds casting off a serpent. AI

Shloka 34
ତସ୍ଯ ଲାଙ୍ଗୂଲମାଵିଦ୍ଧମାତ୍ତଵେଗସ୍ଯ ପୃଷ୍ଠତଃ ।
ଦଦୃଶେ ଗରୁଡେନେଵ ହ୍ରିଯମାଣୋ ମହୋରଗଃ ॥ 34 ॥
tasya lāṅgūlamāviddhamāttavegasya pṛṣṭhataḥ |
dadṛśe garuḍeneva hriyamāṇo mahoragaḥ || 34 ||

As he gathered speed, his tail, coiled and curved, was seen behind him, like a great serpent being carried away by Garuda. AI

Shloka 35
ବାହୂ ସଂସ୍ତମ୍ଭଯାମାସ ମହାପରିଘସନ୍ନିଭୌ ।
ସସାଦ ଚ କପିଃ କଟ୍ଯାଂ ଚରଣୌ ସଞ୍ଚୁକୋଚ ଚ ॥ 35 ॥
bāhū saṃstambhayāmāsa mahāparighasannibhau |
sasāda ca kapiḥ kaṭyāṃ caraṇau sañcukoca ca || 35 ||

The monkey drew up his arms, which resembled great iron bars, and settled his loins, and contracted his feet. AI

Shloka 36
ସଂହୃତ୍ଯ ଚ ଭୁଜୌ ଶ୍ରୀମାଂସ୍ତଥୈଵ ଚ ଶିରୋଧରାମ୍ ।
ତେଜଃ ସତ୍ତ୍ଵଂ ତଥା ଵୀର୍ଯମାଵିଵେଶ ସ ଵୀର୍ଯଵାନ୍ ॥ 36 ॥
saṃhṛtya ca bhujau śrīmāṃstathaiva ca śirodharām |
tejaḥ sattvaṃ tathā vīryamāviveśa sa vīryavān || 36 ||

Having drawn in his arms and likewise his neck, that valiant and illustrious one infused himself with splendor, strength, and prowess. AI

Shloka 37
ମାର୍ଗମାଲୋକଯନ୍ଦୂରାଦୂର୍ଧ୍ଵଂ ପ୍ରଣିହିତେକ୍ଷଣଃ ।
ରୁରୋଧ ହୃଦଯେ ପ୍ରାଣାନାକାଶମଵଲୋକଯନ୍ ॥ 37 ॥
mārgamālokayandūrādūrdhvaṃ praṇihitekṣaṇaḥ |
rurodha hṛdaye prāṇānākāśamavalokayan || 37 ||

With his gaze fixed upward, looking far ahead along the path, he held his breaths within his heart, gazing at the sky. AI

Shloka 38
ପଦ୍ଭ୍ଯାଂ ଦୃଢମଵସ୍ଥାନଂ କୃତ୍ଵା ସ କପିକୁଞ୍ଜରଃ ।
ନିକୁଞ୍ଚ୍ଯ କର୍ଣୌ ହନୁମାନୁତ୍ପତିଷ୍ଯନ୍ ମହାବଲଃ ।
ଵାନରାନ୍ ଵାନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ଇଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 38 ॥
padbhyāṃ dṛḍhamavasthānaṃ kṛtvā sa kapikuñjaraḥ |
nikuñcya karṇau hanumānutpatiṣyan mahābalaḥ |
vānarān vānaraśreṣṭha idaṃ vacanamabravīt || 38 ||

Having firmly planted his feet, that bull among monkeys, the mighty Hanuman, contracting his ears and about to spring, the best of monkeys spoke these words to the monkeys. AI

Shloka 39
ଯଥା ରାଘଵନିର୍ମୁକ୍ତଃ ଶରଃ ଶ୍ଵସନଵିକ୍ରମଃ ।
ଗଚ୍ଛେତ୍ତଦ୍ଵଦ୍ଗମିଷ୍ଯାମି ଲଙ୍କାଂ ରାଵଣପାଲିତାମ୍ ॥ 39 ॥
yathā rāghavanirmuktaḥ śaraḥ śvasanavikramaḥ |
gacchettadvadgamiṣyāmi laṅkāṃ rāvaṇapālitām || 39 ||

Just as an arrow released by Raghava, with the speed of the wind, would go, so shall I go to Lanka ruled by Ravana. AI

Shloka 40
ନ ହି ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଦି ତାଂ ଲଙ୍କାଯାଂ ଜନକାତ୍ମଜାମ୍ ।
ଅନେନୈଵ ହି ଵେଗେନ ଗମିଷ୍ଯାମି ସୁରାଲଯମ୍ ॥ 40 ॥
na hi drakṣyāmi yadi tāṃ laṅkāyāṃ janakātmajām |
anenaiva hi vegena gamiṣyāmi surālayam || 40 ||

If I do not see that daughter of Janaka in Lanka, then with this very speed I shall go to the abode of the gods. AI

Shloka 41
ଯଦି ଵା ତ୍ରିଦିଵେ ସୀତାଂ ନ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯକୃତଶ୍ରମଃ ।
ବଦ୍ଧ୍ଵା ରାକ୍ଷସରାଜାନମାନଯିଷ୍ଯାମି ରାଵଣମ୍ ॥ 41 ॥
yadi vā tridive sītāṃ na drakṣyāmyakṛtaśramaḥ |
baddhvā rākṣasarājānamānayiṣyāmi rāvaṇam || 41 ||

Or if, without fatigue, I do not see Sita in heaven, then I shall bind the king of the rakshasas and bring Ravana back. AI

Shloka 42
ସର୍ଵଥା କୃତକାର୍ଯୋଽହମେଷ୍ଯାମି ସହ ସୀତଯା ।
ଆନଯିଷ୍ଯାମି ଵା ଲଙ୍କାଂ ସମୁତ୍ପାଟ୍ଯ ସରାଵଣାମ୍ ॥ 42 ॥
sarvathā kṛtakāryo'hameṣyāmi saha sītayā |
ānayiṣyāmi vā laṅkāṃ samutpāṭya sarāvaṇām || 42 ||

In every way I shall return having accomplished my task, together with Sita; or I shall uproot Lanka together with Ravana and bring it here. AI

Shloka 43
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ତୁ ହନୁମାନ୍ଵାନରାନ୍ଵାନରୋତ୍ତମଃ ॥ 43 ॥
evamuktvā tu hanumānvānarānvānarottamaḥ || 43 ||

Having spoken thus, Hanuman, the best of monkeys, [addressed] the monkeys. AI

Shloka 44
ଉତ୍ପପାତାଥ ଵେଗେନ ଵେଗଵାନଵିଚାରଯନ୍ ।
ସୁପର୍ଣମିଵ ଚାତ୍ମାନଂ ମେନେ ସ କପିକୁଞ୍ଜରଃ ॥ 44 ॥
utpapātātha vegena vegavānavicārayan |
suparṇamiva cātmānaṃ mene sa kapikuñjaraḥ || 44 ||

Then the swift one, without hesitation, sprang up with speed; that bull among monkeys regarded himself as Garuda. AI

Shloka 45
ସମୁତ୍ପତତି ତସ୍ମିଂସ୍ତୁ ଵେଗାତ୍ତେ ନଗରୋହିଣଃ ।
ସଂହୃତ୍ଯ ଵିଟପାନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ସମୁତ୍ପେତୁଃ ସମନ୍ତତଃ ॥ 45 ॥
samutpatati tasmiṃstu vegātte nagarohiṇaḥ |
saṃhṛtya viṭapān sarvān samutpetuḥ samantataḥ || 45 ||

As he sprang up with speed, those trees that grew on the mountain, drawing together all their branches, sprang up all around. AI

Shloka 46
ସ ମତ୍ତକୋଯଷ୍ଟିମକାନ୍ ପାଦପାନ୍ ପୁଷ୍ପଶାଲିନଃ ।
ଉଦ୍ଵହନ୍ନୂରୁଵେଗେନ ଜଗାମ ଵିମଲେଽମ୍ବରେ ॥ 46 ॥
sa mattakoyaṣṭimakān pādapān puṣpaśālinaḥ |
udvahannūruvegena jagāma vimale'mbare || 46 ||

He, carrying along with the force of his thighs the intoxicated, flower-laden trees, went into the clear sky. AI

Shloka 47
ଊରୁଵେଗୋଦ୍ଧତା ଵୃକ୍ଷା ମୁହୂର୍ତଂ କପିମନ୍ଵଯୁଃ ।
ପ୍ରସ୍ଥିତଂ ଦୀର୍ଘମଧ୍ଵାନଂ ସ୍ଵବନ୍ଧୁମିଵ ବାନ୍ଧଵାଃ ॥ 47 ॥
ūruvegoddhatā vṛkṣā muhūrtaṃ kapimanvayuḥ |
prasthitaṃ dīrghamadhvānaṃ svabandhumiva bāndhavāḥ || 47 ||

The trees uprooted by the force of his thighs followed the monkey for a moment, like kinsmen following a relative who has set out on a long journey. AI

Shloka 48
ତମୂରୁଵେଗୋନ୍ମଥିତାଃ ସାଲାଶ୍ଚାନ୍ଯେ ନଗୋତ୍ତମାଃ ।
ଅନୁଜଗ୍ମୁର୍ହନୂମନ୍ତଂ ସୈନ୍ଯା ଇଵ ମହୀପତିମ୍ ॥ 48 ॥
tamūruvegonmathitāḥ sālāścānye nagottamāḥ |
anujagmurhanūmantaṃ sainyā iva mahīpatim || 48 ||

The sal trees and other great trees torn up by the force of his thighs followed Hanuman, like soldiers following a king. AI

Shloka 49
ସୁପୁଷ୍ପିତାଗ୍ରୈର୍ବହୁଭିଃ ପାଦପୈରନ୍ଵିତଃ କପିଃ ।
ହନୁମାନ୍ ପର୍ଵତାକାରୋ ବଭୂଵାଦ୍ଭୁତଦର୍ଶନଃ ॥ 49 ॥
supuṣpitāgrairbahubhiḥ pādapairanvitaḥ kapiḥ |
hanumān parvatākāro babhūvādbhutadarśanaḥ || 49 ||

The monkey Hanuman, accompanied by many trees with blossoming tops, became mountain-shaped and wonderful to behold. AI

Shloka 50
ସାରଵନ୍ତୋଽଥ ଯେ ଵୃକ୍ଷା ନ୍ଯମଜ୍ଜନ୍ ଲଵଣାମ୍ଭସି ।
ଭଯାଦିଵ ମହେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ପର୍ଵତା ଵରୁଣାଲଯେ ॥ 50 ॥
sāravanto'tha ye vṛkṣā nyamajjan lavaṇāmbhasi |
bhayādiva mahendrasya parvatā varuṇālaye || 50 ||

Then those trees that were full of sap sank into the salt water, as if out of fear of Mahendra, into the abode of Varuna. AI

Shloka 51
ସ ନାନାକୁସୁମୈଃ କୀର୍ଣଃ କପିଃ ସାଙ୍କୁରକୋରକୈଃ ।
ଶୁଶୁଭେ ମେଘସଙ୍କାଶଃ ଖଦ୍ଯୋତୈରିଵ ପର୍ଵତଃ ॥ 51 ॥
sa nānākusumaiḥ kīrṇaḥ kapiḥ sāṅkurakorakaiḥ |
śuśubhe meghasaṅkāśaḥ khadyotairiva parvataḥ || 51 ||

That monkey, resembling a cloud, covered with many kinds of flowers, with sprouts and buds, shone like a mountain adorned with fireflies. AI

Shloka 52
ଵିମୁକ୍ତାସ୍ତସ୍ଯ ଵେଗେନ ମୁକ୍ତ୍ଵା ପୁଷ୍ପାଣି ତେ ଦ୍ରୁମାଃ ।
ଅଵଶୀର୍ଯନ୍ତ ସଲିଲେ ନିଵୃତ୍ତାଃ ସୁହୃଦୋ ଯଥା ॥ 52 ॥
vimuktāstasya vegena muktvā puṣpāṇi te drumāḥ |
avaśīryanta salile nivṛttāḥ suhṛdo yathā || 52 ||

Those trees, released by his speed, letting go of their flowers, fell into the water, like friends who have turned away. AI

Shloka 53
ଲଘୁତ୍ଵେନୋପପନ୍ନଂ ତଦ୍ଵିଚିତ୍ରଂ ସାଗରେଽପତତ୍ ।
ଦ୍ରୁମାଣାଂ ଵିଵିଧଂ ପୁଷ୍ପଂ କପିଵାଯୁସମୀରିତମ୍ ॥ 53 ॥
laghutvenopapannaṃ tadvicitraṃ sāgare'patat |
drumāṇāṃ vividhaṃ puṣpaṃ kapivāyusamīritam || 53 ||

The varied flowers of the trees, stirred by the monkey's wind, fell into the ocean, appearing light and colorful. AI

Shloka 54
ତାରାଚିତମିଵାକାଶଂ ପ୍ରବଭୌ ସ ମହାର୍ଣଵଃ ।
ପୁଷ୍ପୌଘେଣାନୁବଦ୍ଧେନ ନାନାଵର୍ଣେନ ଵାନରଃ ।
ବଭୌ ମେଘ ଇଵାକାଶେ ଵିଦ୍ଯୁଦ୍ଗଣ ଵିଭୂଷିତଃ ॥ 54 ॥
tārācitamivākāśaṃ prababhau sa mahārṇavaḥ |
puṣpaugheṇānubaddhena nānāvarṇena vānaraḥ |
babhau megha ivākāśe vidyudgaṇa vibhūṣitaḥ || 54 ||

That great ocean appeared as if studded with stars, like the sky; the monkey, joined with a mass of flowers of many colors, shone like a cloud in the sky adorned with a multitude of lightning flashes. AI

Shloka 55
ତସ୍ଯ ଵେଗସମାଧୂତୈଃ ପୁଷ୍ପୈସ୍ତୋଯମଦୃଶ୍ଯତ ॥ 55 ॥
tasya vegasamādhūtaiḥ puṣpaistoyamadṛśyata || 55 ||

The water was made invisible by the flowers shaken by his speed. AI

Shloka 56
ତାରାଭିରଭିରାମାଭିରୁଦିତାଭିରିଵାମ୍ବରମ୍ ।
ତସ୍ଯାମ୍ବରଗତୌ ବାହୂ ଦଦୃଶାତେ ପ୍ରସାରିତୌ ॥ 56 ॥
tārābhirabhirāmābhiruditābhirivāmbaram |
tasyāmbaragatau bāhū dadṛśāte prasāritau || 56 ||

His two arms, extended as he moved through the sky, appeared like two stars risen in the sky, delightful to behold. AI

Shloka 57
ପର୍ଵତାଗ୍ରାଦ୍ଵିନିଷ୍କ୍ରାନ୍ତୌ ପଞ୍ଚାସ୍ଯାଵିଵ ପନ୍ନଗୌ ।
ପିବନ୍ନିଵ ବଭୌ ଚାପି ସୋର୍ମିମାଲଂ ମହାର୍ଣଵମ୍ ॥ 57 ॥
parvatāgrādviniṣkrāntau pañcāsyāviva pannagau |
pibanniva babhau cāpi sormimālaṃ mahārṇavam || 57 ||

Emerging from the mountain peak, they looked like two five-faced serpents; and he shone as if drinking the great ocean with its garland of waves. AI

Shloka 58
ପିପାସୁରିଵ ଚାକାଶଂ ଦଦୃଶେ ସ ମହାକପିଃ ।
ତସ୍ଯ ଵିଦ୍ଯୁତ୍ପ୍ରଭାକାରେ ଵାଯୁମାର୍ଗାନୁସାରିଣଃ ॥ 58 ॥
pipāsuriva cākāśaṃ dadṛśe sa mahākapiḥ |
tasya vidyutprabhākāre vāyumārgānusāriṇaḥ || 58 ||

As if thirsty, that great monkey looked at the sky; his eyes, following the path of the wind, had the appearance of lightning. AI

Shloka 59
ନଯନେ ଵିପ୍ରକାଶେତେ ପର୍ଵତସ୍ଥାଵିଵାନଲୌ ।
ପିଙ୍ଗେ ପିଙ୍ଗାକ୍ଷମୁଖ୍ଯସ୍ଯ ବୃହତୀ ପରିମଣ୍ଡଲେ ॥ 59 ॥
nayane viprakāśete parvatasthāvivānalau |
piṅge piṅgākṣamukhyasya bṛhatī parimaṇḍale || 59 ||

His two eyes shone like two fires on a mountain; the large, round eyes of the foremost of the tawny-eyed ones were tawny. AI

Shloka 60
ଚକ୍ଷୁଷୀ ସମ୍ପ୍ରାକାଶେତେ ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯାଵିଵୋଦିତୌ ।
ମୁଖଂ ନାସିକଯା ତସ୍ଯ ତାମ୍ରଯା ତାମ୍ରମାବଭୌ ॥ 60 ॥
cakṣuṣī samprākāśete candrasūryāvivoditau |
mukhaṃ nāsikayā tasya tāmrayā tāmramābabhau || 60 ||

His two eyes shone like the moon and the sun risen together; his face with its copper-red nose appeared copper-red. AI

Shloka 61
ସନ୍ଧ୍ଯଯା ସମଭିସ୍ପୃଷ୍ଟଂ ଯଥା ତତ୍ସୂର୍ଯମଣ୍ଡଲମ୍ ।
ଲାଙ୍ଗୂଲଂ ଚ ସମାଵିଦ୍ଧଂ ପ୍ଲଵମାନସ୍ଯ ଶୋଭତେ ॥ 61 ॥
sandhyayā samabhispṛṣṭaṃ yathā tatsūryamaṇḍalam |
lāṅgūlaṃ ca samāviddhaṃ plavamānasya śobhate || 61 ||

As the orb of the sun is touched by twilight, so his tail, tossed about as he flew, looked beautiful. AI

Shloka 62
ଅମ୍ବରେ ଵାଯୁପୁତ୍ରସ୍ଯ ଶକ୍ରଧ୍ଵଜ ଇଵୋଚ୍ଛ୍ରିତମ୍ ।
ଲାଙ୍ଗୂଲଚକ୍ରେଣ ମହାନ୍ ଶୁକ୍ଲଦଂଷ୍ଟ୍ରୋଽନିଲାତ୍ମଜଃ ॥ 62 ॥
ambare vāyuputrasya śakradhvaja ivocchritam |
lāṅgūlacakreṇa mahān śukladaṃṣṭro'nilātmajaḥ || 62 ||

In the sky, the son of the Wind, with white teeth, appeared raised like Indra's banner, with the circle of his tail. AI

Shloka 63
ଵ୍ଯରୋଚତ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞଃ ପରିଵେଷୀଵ ଭାସ୍କରଃ ।
ସ୍ଫିଗ୍ଦେଶେନାଭିତାମ୍ରେଣ ରରାଜ ସ ମହାକପିଃ ॥ 63 ॥
vyarocata mahāprājñaḥ pariveṣīva bhāskaraḥ |
sphigdeśenābhitāmreṇa rarāja sa mahākapiḥ || 63 ||

The greatly wise one shone like the sun with a halo; that great monkey, with his copper-red hindquarters, looked splendid. AI

Shloka 64
ମହତା ଦାରିତେନେଵ ଗିରିର୍ଗୈରିକଧାତୁନା ।
ତସ୍ଯ ଵାନରସିଂହସ୍ଯ ପ୍ଲଵମାନସ୍ଯ ସାଗରମ୍ ॥ 64 ॥
mahatā dāriteneva girirgairikadhātunā |
tasya vānarasiṃhasya plavamānasya sāgaram || 64 ||

As a mountain is as if split by a great quantity of red ochre, so the ocean was split by that lion among monkeys as he flew. AI

Shloka 65
କକ୍ଷାନ୍ତରଗତୋ ଵାଯୁର୍ଜୀମୂତ ଇଵ ଗର୍ଜତି ।
ଖେ ଯଥା ନିପତତ୍ଯୁଲ୍କା ହ୍ଯୁତ୍ତରାନ୍ତାଦ୍ଵିନିଃସୃତା ॥ 65 ॥
kakṣāntaragato vāyurjīmūta iva garjati |
khe yathā nipatatyulkā hyuttarāntādviniḥsṛtā || 65 ||

The wind entering the space between his flanks roars like a thundercloud; as a meteor fallen from the northern quarter falls in the sky. AI

Shloka 66
ଦୃଶ୍ଯତେ ସାନୁବନ୍ଧା ଚ ତଥା ସ କପିକୁଞ୍ଜରଃ ।
ପତତ୍ପତଙ୍ଗସଙ୍କାଶୋ ଵ୍ଯାଯତଃ ଶୁଶୁଭେ କପିଃ ॥ 66 ॥
dṛśyate sānubandhā ca tathā sa kapikuñjaraḥ |
patatpataṅgasaṅkāśo vyāyataḥ śuśubhe kapiḥ || 66 ||

That elephant among monkeys, accompanied by his followers, appeared like a falling meteor; the monkey, with his vast body, shone brilliantly. AI

Shloka 67
ପ୍ରଵୃଦ୍ଧ ଇଵ ମାତଙ୍ଗଃ କକ୍ଷ୍ଯଯା ବଧ୍ଯମାନଯା ।
ଉପରିଷ୍ଟାଚ୍ଛରୀରେଣ ଛାଯଯା ଚାଵଗାଢଯା ॥ 67 ॥
pravṛddha iva mātaṅgaḥ kakṣyayā badhyamānayā |
upariṣṭāccharīreṇa chāyayā cāvagāḍhayā || 67 ||

Like a mighty elephant bound by a girth rope, with his body above and his shadow cast deep below. AI

Shloka 68
ସାଗରେ ମାରୁତାଵିଷ୍ଟା ନୌରିଵାସୀତ୍ତଦା କପିଃ ।
ଯଂ ଯଂ ଦେଶଂ ସମୁଦ୍ରସ୍ଯ ଜଗାମ ସ ମହାକପିଃ ।
ସ ସ ତସ୍ଯୋରୁଵେଗେନ ସୋନ୍ମାଦ ଇଵ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ ॥ 68 ॥
sāgare mārutāviṣṭā naurivāsīttadā kapiḥ |
yaṃ yaṃ deśaṃ samudrasya jagāma sa mahākapiḥ |
sa sa tasyoruvegena sonmāda iva lakṣyate || 68 ||

Then that monkey resembled a ship driven by wind on the ocean. To whatever region of the sea that great monkey went, by the force of his thighs he appeared as if intoxicated. AI

Shloka 69
ସାଗରସ୍ଯୋର୍ମିଜାଲାନାମୁରସା ଶୈଲଵର୍ଷ୍ମଣାମ୍ ।
ଅଭିଘ୍ନଂସ୍ତୁ ମହାଵେଗଃ ପୁପ୍ଲୁଵେ ସ ମହାକପିଃ ॥ 69 ॥
sāgarasyormijālānāmurasā śailavarṣmaṇām |
abhighnaṃstu mahāvegaḥ pupluve sa mahākapiḥ || 69 ||

Striking with his chest the masses of waves of the ocean that were like mountain peaks, that great monkey of immense speed leaped forward. AI

Shloka 70
କପିଵାତଶ୍ଚ ବଲଵାନ୍ ମେଘଵାତଶ୍ଚ ନିଃସୃତଃ ।
ସାଗରଂ ଭୀମନିର୍ଘୋଷଂ କମ୍ପଯାମାସତୁର୍ଭୃଶମ୍ ॥ 70 ॥
kapivātaśca balavān meghavātaśca niḥsṛtaḥ |
sāgaraṃ bhīmanirghoṣaṃ kampayāmāsaturbhṛśam || 70 ||

The mighty wind from the monkey and the wind released from the clouds violently shook the ocean with its terrible roar. AI

Shloka 71
ଵିକର୍ଷନ୍ନୂର୍ମିଜାଲାନି ବୃହନ୍ତି ଲଵଣାମ୍ଭସି ।
ପୁପ୍ଲୁଵେ କପିଶାର୍ଦୂଲୋ ଵିକିରନ୍ନିଵ ରୋଦସୀ ॥ 71 ॥
vikarṣannūrmijālāni bṛhanti lavaṇāmbhasi |
pupluve kapiśārdūlo vikiranniva rodasī || 71 ||

Dragging along great masses of waves in the salt water, that tiger among monkeys leaped, as if scattering the two worlds. AI

Shloka 72
ମେରୁମନ୍ଦରସଙ୍କାଶାନୁଦ୍ଧତାନ୍ ସ ମହାର୍ଣଵେ ।
ଅତ୍ଯକ୍ରାମନ୍ମହାଵେଗସ୍ତରଙ୍ଗାନ୍ ଗଣଯନ୍ନିଵ ॥ 72 ॥
merumandarasaṅkāśānuddhatān sa mahārṇave |
atyakrāmanmahāvegastaraṅgān gaṇayanniva || 72 ||

Those towering waves in the great ocean, resembling Mount Meru and Mount Mandara, that monkey of immense speed crossed over, as if counting them. AI

Shloka 73
ତସ୍ଯ ଵେଗସମୁଦ୍ଧୂତଂ ଜଲଂ ସଜଲଦଂ ତଦା ।
ଅମ୍ବରସ୍ଥଂ ଵିବଭ୍ରାଜ ଶାରଦାଭ୍ରମିଵାତତମ୍ ॥ 73 ॥
tasya vegasamuddhūtaṃ jalaṃ sajaladaṃ tadā |
ambarasthaṃ vibabhrāja śāradābhramivātatam || 73 ||

The water tossed up by his speed, together with the clouds, then shone in the sky like a vast autumnal cloud. AI

Shloka 74
ତିମିନକ୍ରଝଷାଃ କୂର୍ମା ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ଵିଵୃତାସ୍ତଦା ।
ଵସ୍ତ୍ରାପକର୍ଷଣେନେଵ ଶରୀରାଣି ଶରୀରିଣାମ୍ ॥ 74 ॥
timinakrajhaṣāḥ kūrmā dṛśyante vivṛtāstadā |
vastrāpakarṣaṇeneva śarīrāṇi śarīriṇām || 74 ||

Then fishes, crocodiles, and sea monsters, and turtles were seen exposed, as if the bodies of embodied beings were being stripped of their clothing. AI

Shloka 75
ପ୍ଲଵମାନଂ ସମୀକ୍ଷ୍ଯାଥ ଭୁଜଙ୍ଗାଃ ସାଗରାଲଯାଃ ।
ଵ୍ଯୋମ୍ନି ତଂ କପିଶାର୍ଦୂଲଂ ସୁପର୍ଣ ଇତି ମେନିରେ ॥ 75 ॥
plavamānaṃ samīkṣyātha bhujaṅgāḥ sāgarālayāḥ |
vyomni taṃ kapiśārdūlaṃ suparṇa iti menire || 75 ||

Then the serpents dwelling in the ocean, seeing that tiger among monkeys flying, thought him to be Garuda in the sky. AI

Shloka 76
ଦଶଯୋଜନଵିସ୍ତୀର୍ଣା ତ୍ରିଂଶଦ୍ଯୋଜନମାଯତା ।
ଛାଯା ଵାନରସିଂହସ୍ଯ ଜଲେ ଚାରୁତରାଭଵତ୍ ॥ 76 ॥
daśayojanavistīrṇā triṃśadyojanamāyatā |
chāyā vānarasiṃhasya jale cārutarābhavat || 76 ||

The shadow of that lion among monkeys, ten yojanas wide and thirty yojanas long, became exceedingly beautiful in the water. AI

Shloka 77
ଶ୍ଵେତାଭ୍ରଘନରାଜୀଵ ଵାଯୁପୁତ୍ରାନୁଗାମିନୀ ।
ତସ୍ଯ ସା ଶୁଶୁଭେ ଛାଯା ଵିତତା ଲଵଣାମ୍ଭସି ॥ 77 ॥
śvetābhraghanarājīva vāyuputrānugāminī |
tasya sā śuśubhe chāyā vitatā lavaṇāmbhasi || 77 ||

That shadow of the son of the wind, following him, spread out in the salt water, shone like a mass of white clouds. AI

Shloka 78
ଶୁଶୁଭେ ସ ମହାତେଜା ମହାକାଯୋ ମହାକପିଃ ।
ଵାଯୁମାର୍ଗେ ନିରାଲମ୍ବେ ପକ୍ଷଵାନିଵ ପର୍ଵତଃ ॥ 78 ॥
śuśubhe sa mahātejā mahākāyo mahākapiḥ |
vāyumārge nirālambe pakṣavāniva parvataḥ || 78 ||

That great monkey of mighty splendor and mighty body shone in the path of the wind, unsupported, like a mountain with wings. AI

Shloka 79
ଯେନାସୌ ଯାତି ବଲଵାନ୍ ଵେଗେନ କପିକୁଞ୍ଜରଃ ।
ତେନ ମାର୍ଗେଣ ସହସା ଦ୍ରୋଣୀକୃତ ଇଵାର୍ଣଵଃ ॥ 79 ॥
yenāsau yāti balavān vegena kapikuñjaraḥ |
tena mārgeṇa sahasā droṇīkṛta ivārṇavaḥ || 79 ||

By the path and speed with which that mighty elephant among monkeys went, the ocean was suddenly made into a trough. AI

Shloka 80
ଆପାତେ ପକ୍ଷିସଙ୍ଘାନାଂ ପକ୍ଷିରାଜ ଇଵ ଵ୍ରଜନ୍ ।
ହନୁମାନ୍ ମେଘଜାଲାନି ପ୍ରକର୍ଷନ୍ ମାରୁତୋ ଯଥା ॥ 80 ॥
āpāte pakṣisaṅghānāṃ pakṣirāja iva vrajan |
hanumān meghajālāni prakarṣan māruto yathā || 80 ||

Hanuman, going like the king of birds at the onrush of flocks of birds, dragging masses of clouds like the wind. AI

Shloka 81
ପାଣ୍ଡୁରାରୁଣଵର୍ଣାନି ନୀଲମାଞ୍ଜିଷ୍ଠକାନି ଚ ।
କପିନାକୃଷ୍ଯମାଣାନି ମହାଭ୍ରାଣି ଚକାଶିରେ ॥ 81 ॥
pāṇḍurāruṇavarṇāni nīlamāñjiṣṭhakāni ca |
kapinākṛṣyamāṇāni mahābhrāṇi cakāśire || 81 ||

Clouds of pale and reddish color, and dark blue and madder-red, being drawn by the monkey, shone forth. AI

Shloka 82
ପ୍ରଵିଶନ୍ନଭ୍ରଜାଲାନି ନିଷ୍ପତଂଶ୍ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ ।
ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନଶ୍ଚ ପ୍ରକାଶଶ୍ଚ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଇଵ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ ॥ 82 ॥
praviśannabhrajālāni niṣpataṃśca punaḥ punaḥ |
pracchannaśca prakāśaśca candramā iva lakṣyate || 82 ||

Entering into masses of clouds and again darting out repeatedly, he appeared now hidden and now visible, like the moon. AI

Shloka 83
ପ୍ଲଵମାନଂ ତୁ ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପ୍ଲଵଙ୍ଗଂ ତ୍ଵରିତଂ ତଦା ।
ଵଵର୍ଷୁଃ ପୁଷ୍ପଵର୍ଷାଣି ଦେଵଗନ୍ଧର୍ଵଦାନଵାଃ ॥ 83 ॥
plavamānaṃ tu taṃ dṛṣṭvā plavaṅgaṃ tvaritaṃ tadā |
vavarṣuḥ puṣpavarṣāṇi devagandharvadānavāḥ || 83 ||

Seeing that monkey leaping swiftly, the gods, Gandharvas and Danavas then showered showers of flowers upon him. AI

Shloka 84
ତତାପ ନ ହି ତଂ ସୂର୍ଯଃ ପ୍ଲଵନ୍ତଂ ଵାନରୋତ୍ତମମ୍ ।
ସିଷେଵେ ଚ ତଦା ଵାଯୂ ରାମକାର୍ଯାର୍ଥସିଦ୍ଧଯେ ॥ 84 ॥
tatāpa na hi taṃ sūryaḥ plavantaṃ vānarottamam |
siṣeve ca tadā vāyū rāmakāryārthasiddhaye || 84 ||

The sun did not scorch that best of monkeys as he flew, and the wind then served him for the accomplishment of Rama's purpose. AI

Shloka 85
ଋଷଯସ୍ତୁଷ୍ଟୁଵୁଶ୍ଚୈନଂ ପ୍ଲଵମାନଂ ଵିହାଯସା ।
ଜଗୁଶ୍ଚ ଦେଵଗନ୍ଧର୍ଵାଃ ପ୍ରଶଂସନ୍ତୋ ମହୌଜସମ୍ ॥ 85 ॥
ṛṣayastuṣṭuvuścainaṃ plavamānaṃ vihāyasā |
jaguśca devagandharvāḥ praśaṃsanto mahaujasam || 85 ||

The sages praised him as he flew through the sky, and the gods and Gandharvas sang in praise of the greatly mighty one, extolling him. AI

Shloka 86
ନାଗାଶ୍ଚ ତୁଷ୍ଟୁଵୁର୍ଯକ୍ଷା ରକ୍ଷାଂସି ଵିବୁଧାଃ ଖଗାଃ ।
ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ସର୍ଵେ କପିଵରଂ ସହସା ଵିଗତକ୍ଲମମ୍ ॥ 86 ॥
nāgāśca tuṣṭuvuryakṣā rakṣāṃsi vibudhāḥ khagāḥ |
prekṣya sarve kapivaraṃ sahasā vigataklamam || 86 ||

The Nagas, Yakshas, Rakshasas, gods and birds all praised the foremost monkey, seeing him suddenly free of fatigue. AI

Shloka 87
ତସ୍ମିନ୍ ପ୍ଲଵଗଶାର୍ଦୂଲେ ପ୍ଲଵମାନେ ହନୂମତି ।
ଇକ୍ଷ୍ଵାକୁକୁଲମାନାର୍ଥୀ ଚିନ୍ତଯାମାସ ସାଗରଃ ॥ 87 ॥
tasmin plavagaśārdūle plavamāne hanūmati |
ikṣvākukulamānārthī cintayāmāsa sāgaraḥ || 87 ||

While that tiger among monkeys, Hanuman, was leaping, the ocean, desiring the welfare of the Ikshvaku race, reflected. AI

Shloka 88
ସାହାଯ୍ଯଂ ଵାନରେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ଯଦି ନାହଂ ହନୂମତଃ ।
କରିଷ୍ଯାମି ଭଵିଷ୍ଯାମି ସର୍ଵଵାଚ୍ଯୋ ଵିଵକ୍ଷତାମ୍ ॥ 88 ॥
sāhāyyaṃ vānarendrasya yadi nāhaṃ hanūmataḥ |
kariṣyāmi bhaviṣyāmi sarvavācyo vivakṣatām || 88 ||

If I do not render assistance to the lord of monkeys, Hanuman, I shall become the object of reproach by all who wish to speak. AI

Shloka 89
ଅହମିକ୍ଷ୍ଵାକୁନାଥେନ ସଗରେଣ ଵିଵର୍ଧିତଃ ।
ଇକ୍ଷ୍ଵାକୁସଚିଵଶ୍ଚାଯଂ ନାଵସୀଦିତୁମର୍ହତି ॥ 89 ॥
ahamikṣvākunāthena sagareṇa vivardhitaḥ |
ikṣvākusacivaścāyaṃ nāvasīditumarhati || 89 ||

I was enlarged by Sagara, the lord of the Ikshvakus, and this one is a minister of the Ikshvakus; he should not sink into distress. AI

Shloka 90
ତଥା ମଯା ଵିଧାତଵ୍ଯଂ ଵିଶ୍ରମେତ ଯଥା କପିଃ ॥ 90 ॥
tathā mayā vidhātavyaṃ viśrameta yathā kapiḥ || 90 ||

Therefore I must arrange it so that the monkey may rest. AI

ଶେଷଂ ଚ ମଯି ଵିଶ୍ରାନ୍ତଃ ସୁଖେନାତିପତିଷ୍ଯତି ।
śeṣaṃ ca mayi viśrāntaḥ sukhenātipatiṣyati |

Having rested, he will comfortably pass the remainder of the journey on me. AI

ଇତି କୃତ୍ଵା ମତିଂ ସାଧ୍ଵୀଂସମୁଦ୍ର ଶ୍ଛନ୍ନମମ୍ଭସି ॥ 91 ॥
Shloka 92
ହିରଣ୍ଯନାଭଂ ମୈନାକମୁଵାଚ ଗିରିସତ୍ତମମ୍ ।
ତ୍ଵମିହାସୁରସଙ୍ଘାନାଂ ପାତାଲତଲଵାସିନାମ୍ ॥ 92 ॥
hiraṇyanābhaṃ mainākamuvāca girisattamam |
tvamihāsurasaṅghānāṃ pātālatalavāsinām || 92 ||

He spoke to Mainaka, the best of mountains, named Hiranyanabha: "You stand here as the bar for the hosts of demons dwelling in the netherworld." AI

Shloka 93
ଦେଵରାଜ୍ଞା ଗିରିଶ୍ରେଷ୍ଠ ପରିଘଃ ସନ୍ନିଵେଶିତଃ ।
ତ୍ଵମେଷାଂ ଜାତଵୀର୍ଯାଣାଂ ପୁନରେଵୋତ୍ପତିଷ୍ଯତାମ୍ ॥ 93 ॥
devarājñā giriśreṣṭha parighaḥ sanniveśitaḥ |
tvameṣāṃ jātavīryāṇāṃ punarevotpatiṣyatām || 93 ||

O best of mountains, the bar was placed by the king of the gods for these demons whose strength has been born; they will rise up again. AI

Shloka 94
ପାତାଲସ୍ଯାପ୍ରମେଯସ୍ଯ ଦ୍ଵାରମାଵୃତ୍ଯ ତିଷ୍ଠସି ।
ତିର୍ଯଗୂର୍ଧ୍ଵମଧଶ୍ଚୈଵ ଶକ୍ତିସ୍ତେ ଶୈଲ ଵର୍ଧିତୁମ୍ ॥ 94 ॥
pātālasyāprameyasya dvāramāvṛtya tiṣṭhasi |
tiryagūrdhvamadhaścaiva śaktiste śaila vardhitum || 94 ||

You stand blocking the door of the immeasurable netherworld. O mountain, you have the power to grow sideways, upward, and downward. AI

Shloka 95
ତସ୍ମାତ୍ସଞ୍ଚୋଦଯାମି ତ୍ଵାମୁତ୍ତିଷ୍ଠ ଗିରିସତ୍ତମ ।
ସ ଏଷ କପିଶାର୍ଦୂଲସ୍ତ୍ଵାମୁପର୍ଯେତି ଵୀର୍ଯଵାନ୍ ॥ 95 ॥
tasmātsañcodayāmi tvāmuttiṣṭha girisattama |
sa eṣa kapiśārdūlastvāmuparyeti vīryavān || 95 ||

Therefore I urge you: rise up, O best of mountains. This mighty tiger among monkeys is coming above you. AI

Shloka 96
ହନୂମାନ୍ରାମକାର୍ଯାର୍ଥଂ ଭୀମକର୍ମା ଖମାପ୍ଲୁତଃ ।
ଅସ୍ଯ ସାହ୍ଯଂ ମଯା କାର୍ଯମିକ୍ଷ୍ଵାକୁକୁଲଵର୍ତିନଃ ॥ 96 ॥
hanūmānrāmakāryārthaṃ bhīmakarmā khamāplutaḥ |
asya sāhyaṃ mayā kāryamikṣvākukulavartinaḥ || 96 ||

Hanuman, of terrible deeds, has leapt into the sky for the sake of Rama's work. I must give him help, for he belongs to the Ikshvaku race. AI

Shloka 97
ମମ ହୀକ୍ଷ୍ଵାକଵଃ ପୂଜ୍ଯାଃ ପରଂ ପୂଜ୍ଯତମାସ୍ତଵ ।
କୁରୁ ସାଚିଵ୍ଯମସ୍ମାକଂ ନ ନଃ କାର୍ଯମତିକ୍ରମେତ୍ ॥ 97 ॥
mama hīkṣvākavaḥ pūjyāḥ paraṃ pūjyatamāstava |
kuru sācivyamasmākaṃ na naḥ kāryamatikramet || 97 ||

For the Ikshvakus are to be worshipped by me, and are supremely worshipful to you. Render service to us; let not our work be overstepped. AI

Shloka 98
କର୍ତଵ୍ଯମକୃତଂ କାର୍ଯଂ ସତାଂ ମନ୍ଯୁମୁଦୀରଯେତ୍ ।
ସଲିଲାଦୂର୍ଧ୍ଵମୁତ୍ତିଷ୍ଠ ତିଷ୍ଠତ୍ଵେଷ କପିସ୍ତ୍ଵଯି ॥ 98 ॥
kartavyamakṛtaṃ kāryaṃ satāṃ manyumudīrayet |
salilādūrdhvamuttiṣṭha tiṣṭhatveṣa kapistvayi || 98 ||

A duty that ought to be done but is left undone would stir the wrath of the good. Rise up from the water; let this monkey rest upon you. AI

Shloka 99
ଅସ୍ମାକମତିଥିଶ୍ଚୈଵ ପୂଜ୍ଯଶ୍ଚ ପ୍ଲଵତାଂ ଵରଃ ।
ଚାମୀକରମହାନାଭ ଦେଵଗନ୍ଧର୍ଵସେଵିତ ॥ 99 ॥
asmākamatithiścaiva pūjyaśca plavatāṃ varaḥ |
cāmīkaramahānābha devagandharvasevita || 99 ||

He is our guest and worthy of worship, the foremost among the flying ones. O you whose great navel is of gold, served by gods and gandharvas. AI

Shloka 100
ହନୁମାଂସ୍ତ୍ଵଯି ଵିଶ୍ରାନ୍ତସ୍ତତଃ ଶେଷଂ ଗମିଷ୍ଯତି ।
କାକୁତ୍ସ୍ଥସ୍ଯାନୃଶଂସ୍ଯଂ ଚ ମୈଥିଲ୍ଯାଶ୍ଚ ଵିଵାସନମ୍ ॥ 100 ॥
hanumāṃstvayi viśrāntastataḥ śeṣaṃ gamiṣyati |
kākutsthasyānṛśaṃsyaṃ ca maithilyāśca vivāsanam || 100 ||

Hanuman has rested on you; from there he will proceed for the rest. The compassion of the descendant of Kakutstha, and the exile of the daughter of Mithila. AI

Shloka 101
ଶ୍ରମଂ ଚ ପ୍ଲଵଗେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ସମୀକ୍ଷ୍ଯୋତ୍ଥାତୁମର୍ହସି ।
ହିରଣ୍ଯନାଭୋ ମୈନାକୋ ନିଶମ୍ଯ ଲଵଣାମ୍ଭସଃ ॥ 101 ॥
śramaṃ ca plavagendrasya samīkṣyotthātumarhasi |
hiraṇyanābho maināko niśamya lavaṇāmbhasaḥ || 101 ||

And seeing the fatigue of the lord of the monkeys, you ought to rise up. Mainaka, whose navel is of gold, hearing of the salt sea. AI

Shloka 102
ଉତ୍ପପାତ ଜଲାତ୍ତୂର୍ଣଂ ମହାଦ୍ରୁମଲତାଯୁତଃ ।
ସ ସାଗରଜଲଂ ଭିତ୍ତ୍ଵା ବଭୂଵାଭ୍ଯୁତ୍ଥିତସ୍ତଦା ॥ 102 ॥
utpapāta jalāttūrṇaṃ mahādrumalatāyutaḥ |
sa sāgarajalaṃ bhittvā babhūvābhyutthitastadā || 102 ||

He sprang up swiftly from the water, together with great trees and creepers. He, having split the water of the sea, then rose up. AI

Shloka 103
ଯଥା ଜଲଧରଂ ଭିତ୍ତ୍ଵା ଦୀପ୍ତରଶ୍ମିର୍ଦିଵାକରଃ ।
ସ ମହାତ୍ମା ମୁହୂର୍ତେନ ସର୍ଵତଃ ସଲିଲାଵୃତଃ ॥ 103 ॥
yathā jaladharaṃ bhittvā dīptaraśmirdivākaraḥ |
sa mahātmā muhūrtena sarvataḥ salilāvṛtaḥ || 103 ||

As the sun with blazing rays, having split a water-bearing cloud. That great-souled one, in a moment, surrounded on all sides by water. AI

Shloka 104
ଦର୍ଶଯାମାସ ଶୃଙ୍ଗାଣି ସାଗରେଣ ନିଯୋଜିତଃ ।
ଆଦିତ୍ଯୋଦଯସଙ୍କାଶୈରାଲିଖଦ୍ଭିରିଵାମ୍ବରମ୍ ।
ଶାତକୁମ୍ଭମଯୈଃ ଶୃଙ୍ଗୈଃ ସକିନ୍ନରମହୋରଗୈଃ ॥ 104 ॥
darśayāmāsa śṛṅgāṇi sāgareṇa niyojitaḥ |
ādityodayasaṅkāśairālikhadbhirivāmbaram |
śātakumbhamayaiḥ śṛṅgaiḥ sakinnaramahoragaiḥ || 104 ||

He showed his peaks, appointed by the sea. As if painting the sky with the likeness of the rising sun, with peaks made of gold, together with kinnaras and great serpents. AI

Shloka 105
ତପ୍ତଜାମ୍ବୂନଦୈଃ ଶୃଙ୍ଗୈଃ ପର୍ଵତସ୍ଯ ସମୁତ୍ଥିତୈଃ ॥ 105 ॥
taptajāmbūnadaiḥ śṛṅgaiḥ parvatasya samutthitaiḥ || 105 ||

With peaks of molten gold, risen up of the mountain. AI

Shloka 106
ଆକାଶଂ ଶସ୍ତ୍ରସଙ୍କାଶମଭଵତ୍କାଞ୍ଚନପ୍ରଭମ୍ ।
ଜାତରୂପମଯୈଃ ଶୃଙ୍ଗୈର୍ଭ୍ରାଜମାନୈଃ ସ୍ଵଯମ୍ପ୍ରଭୈଃ ॥ 106 ॥
ākāśaṃ śastrasaṅkāśamabhavatkāñcanaprabham |
jātarūpamayaiḥ śṛṅgairbhrājamānaiḥ svayamprabhaiḥ || 106 ||

The sky became golden-hued, resembling a weapon, blazing with peaks made of gold, shining with their own radiance. AI

Shloka 107
ଆଦିତ୍ଯଶତସଙ୍କାଶଃ ସୋଽଭଵଦ୍ଗିରିସତ୍ତମଃ ।
ତମୁତ୍ଥିତମସଙ୍ଗେନ ହନୁମାନଗ୍ରତଃ ସ୍ଥିତମ୍ ॥ 107 ॥
ādityaśatasaṅkāśaḥ so'bhavadgirisattamaḥ |
tamutthitamasaṅgena hanumānagrataḥ sthitam || 107 ||

That best of mountains became like a hundred suns. Hanuman stood before it as it rose unobstructed. AI

Shloka 108
ମଧ୍ଯେ ଲଵଣତୋଯସ୍ଯ ଵିଘ୍ନୋଽଯମିତି ନିଶ୍ଚିତଃ ।
ସ ତମୁଚ୍ଛ୍ର୍ରତମତ୍ଯର୍ଥଂ ମହାଵେଗୋ ମହାକପିଃ ॥ 108 ॥
madhye lavaṇatoyasya vighno'yamiti niścitaḥ |
sa tamucchrratamatyarthaṃ mahāvego mahākapiḥ || 108 ||

He decided, 'This is an obstacle in the middle of the salt-water ocean.' That great monkey of great speed, at that mountain risen exceedingly high— AI

Shloka 109
ଉରସା ପାତଯାମାସ ଜୀମୂତମିଵ ମାରୁତଃ ।
ସ ତଥା ପାତିତସ୍ତେନ କପିନା ପର୍ଵତୋତ୍ତମଃ ॥ 109 ॥
urasā pātayāmāsa jīmūtamiva mārutaḥ |
sa tathā pātitastena kapinā parvatottamaḥ || 109 ||

—struck it down with his chest, as the wind strikes a cloud. Thus that best of mountains was struck down by that monkey. AI

Shloka 110
ବୁଦ୍ଧ୍ଵା ତସ୍ଯ କପେର୍ଵେଗଂ ଜହର୍ଷ ଚ ନନନ୍ଦ ଚ ।
ତମାକାଶଗତଂ ଵୀରମାକାଶେ ସମୁପସ୍ଥିତଃ ॥ 110 ॥
buddhvā tasya kapervegaṃ jaharṣa ca nananda ca |
tamākāśagataṃ vīramākāśe samupasthitaḥ || 110 ||

Having understood the speed of that monkey, it rejoiced and was delighted. To that hero stationed in the sky, it approached in the sky. AI

Shloka 111
ପ୍ରୀତୋ ହୃଷ୍ଟମାନା ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍ପର୍ଵତଃ କପିମ୍ ।
ମାନୁଷଂ ଧାରଯନ୍ ରୂପମାତ୍ମନଃ ଶିଖରେ ସ୍ଥିତଃ ॥ 111 ॥
prīto hṛṣṭamānā vākyamabravītparvataḥ kapim |
mānuṣaṃ dhārayan rūpamātmanaḥ śikhare sthitaḥ || 111 ||

Pleased and delighted, the mountain, assuming a human form and standing on its own peak, spoke these words to the monkey. AI

Shloka 112
ଦୁଷ୍କରଂ କୃତଵାନ୍କର୍ମ ତ୍ଵମିଦଂ ଵାନରୋତ୍ତମ ।
ନିପତ୍ଯ ମମ ଶୃଙ୍ଗେଷୁ ଵିଶ୍ରମସ୍ଵ ଯଥାସୁଖମ୍ ॥ 112 ॥
duṣkaraṃ kṛtavānkarma tvamidaṃ vānarottama |
nipatya mama śṛṅgeṣu viśramasva yathāsukham || 112 ||

O best of monkeys, you have accomplished this difficult deed. Having alighted on my peaks, rest as you please. AI

Shloka 113
ରାଘଵସ୍ଯ କୁଲେ ଜାତୈରୁଦଧିଃ ପରିଵର୍ଧିତଃ ।
ସ ତ୍ଵାଂ ରାମହିତେ ଯୁକ୍ତଂ ପ୍ରତ୍ଯର୍ଚଯତି ସାଗରଃ ॥ 113 ॥
rāghavasya kule jātairudadhiḥ parivardhitaḥ |
sa tvāṃ rāmahite yuktaṃ pratyarcayati sāgaraḥ || 113 ||

The ocean has been enlarged by those born in Raghu's lineage. The ocean, pleased with you who are devoted to Rama's welfare, honors you in return. AI

Shloka 114
କୃତେ ଚ ପ୍ରତିକର୍ତଵ୍ଯମେଷ ଧର୍ମଃ ସନାତନଃ ।
ସୋଽଯଂ ତ୍ଵତ୍ପ୍ରତିକାରାର୍ଥୀ ତ୍ଵତ୍ତଃ ସମ୍ମାନମର୍ହତି ॥ 114 ॥
kṛte ca pratikartavyameṣa dharmaḥ sanātanaḥ |
so'yaṃ tvatpratikārārthī tvattaḥ sammānamarhati || 114 ||

When a service has been done, repayment is due — this is the eternal law. He, desiring to repay you, deserves honor from you. AI

Shloka 115
ତ୍ଵନ୍ନିମିତ୍ତମନେନାହଂ ବହୁମାନାତ୍ପ୍ରଚୋଦିତଃ ।
ତିଷ୍ଠ ତ୍ଵଂ କପିଶାର୍ଦୂଲ ମଯି ଵିଶ୍ରମ୍ଯ ଗମ୍ଯତାମ୍ ॥ 115 ॥
tvannimittamanenāhaṃ bahumānātpracoditaḥ |
tiṣṭha tvaṃ kapiśārdūla mayi viśramya gamyatām || 115 ||

For your sake, out of great respect, I have been urged by him. O tiger among monkeys, you stay here, rest, and then go. AI

Shloka 116
ତଵ ସାନୁଷୁ ଵିଶ୍ରାନ୍ତଃ ଶେଷଂ ପ୍ରକ୍ରମତାମିତି ।
ଯୋଜନାନାଂ ଶତଂ ଚାପି କପିରେଷ ସମାପ୍ଲୁତଃ ॥ 116 ॥
tava sānuṣu viśrāntaḥ śeṣaṃ prakramatāmiti |
yojanānāṃ śataṃ cāpi kapireṣa samāplutaḥ || 116 ||

Having rested on its peaks, you may then proceed with the rest of the journey. This monkey has already leapt a hundred yojanas. AI

Shloka 117
ତଦିଦଂ ଗନ୍ଧଵତ୍ସ୍ଵାଦୁ କନ୍ଦମୂଲଫଲଂ ବହୁ ।
ତଦାସ୍ଵାଦ୍ଯ ହରିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଵିଶ୍ରାନ୍ତୋଽନୁ ଗମିଷ୍ଯସି ॥ 117 ॥
tadidaṃ gandhavatsvādu kandamūlaphalaṃ bahu |
tadāsvādya hariśreṣṭha viśrānto'nu gamiṣyasi || 117 ||

Here are abundant fragrant and sweet roots, bulbs and fruits. Having tasted them, O best of monkeys, you will rest and then continue. AI

Shloka 118
ଅସ୍ମାକମପି ସମ୍ବନ୍ଧଃ କପିମୁଖ୍ଯ ତ୍ଵଯାସ୍ତି ଵୈ ।
ପ୍ରଖ୍ଯାତସ୍ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ମହାଗୁଣପରିଗ୍ରହଃ ॥ 118 ॥
asmākamapi sambandhaḥ kapimukhya tvayāsti vai |
prakhyātastriṣu lokeṣu mahāguṇaparigrahaḥ || 118 ||

There is also a relationship between us, O chief of monkeys, which is renowned in the three worlds and possesses great virtues. AI

Shloka 119
ଵେଗଵନ୍ତଃ ପ୍ଲଵନ୍ତୋ ଯେ ପ୍ଲଵଗା ମାରୁତାତ୍ମଜ ।
ତେଷାଂ ମୁଖ୍ଯତମଂ ମନ୍ଯେ ତ୍ଵାମହଂ କପିକୁଞ୍ଜର ॥ 119 ॥
vegavantaḥ plavanto ye plavagā mārutātmaja |
teṣāṃ mukhyatamaṃ manye tvāmahaṃ kapikuñjara || 119 ||

Those monkeys who are swift and leap, O son of the wind, among them I consider you the foremost, O elephant among monkeys. AI

Shloka 120
ଅତିଥିଃ କିଲ ପୂଜାର୍ହଃ ପ୍ରାକୃତୋଽପି ଵିଜାନତା ।
ଧର୍ମଂ ଜିଜ୍ଞାସମାନେନ କିଂ ପୁନସ୍ତ୍ଵାଦୃଶୋ ମହାନ୍ ॥ 120 ॥
atithiḥ kila pūjārhaḥ prākṛto'pi vijānatā |
dharmaṃ jijñāsamānena kiṃ punastvādṛśo mahān || 120 ||

A guest is indeed worthy of worship, even an ordinary one, by a wise man seeking to know dharma — how much more so a great one like you. AI

Shloka 121
ତ୍ଵଂ ହି ଦେଵଵରିଷ୍ଠସ୍ଯ ମାରୁତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ ।
ପୁତ୍ରସ୍ତସ୍ଯୈଵ ଵେଗେନ ସଦୃଶଃ କପିକୁଞ୍ଜର ॥ 121 ॥
tvaṃ hi devavariṣṭhasya mārutasya mahātmanaḥ |
putrastasyaiva vegena sadṛśaḥ kapikuñjara || 121 ||

For you are the son of the great-souled Maruta, the best of gods, and you are equal to him in speed, O elephant among monkeys. AI

Shloka 122
ପୂଜିତେ ତ୍ଵଯି ଧର୍ମଜ୍ଞ ପୂଜାଂ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ମାରୁତଃ ।
ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵଂ ପୂଜନୀଯୋ ମେ ଶୃଣୁ ଚାପ୍ଯତ୍ର କାରଣମ୍ ॥ 122 ॥
pūjite tvayi dharmajña pūjāṃ prāpnoti mārutaḥ |
tasmāttvaṃ pūjanīyo me śṛṇu cāpyatra kāraṇam || 122 ||

O knower of dharma, when you are worshipped, Maruta (the wind god) receives that worship. Therefore you are worthy of my worship; listen also to the reason for this. AI

Shloka 123
ପୂର୍ଵଂ କୃତଯୁଗେ ତାତ ପର୍ଵତାଃ ପକ୍ଷିଣୋଽଭଵନ୍ ।
ତେ ହି ଜଗ୍ମୁର୍ଦିଶଃ ସର୍ଵା ଗରୁଡାନିଲଵେଗିନଃ ॥ 123 ॥
pūrvaṃ kṛtayuge tāta parvatāḥ pakṣiṇo'bhavan |
te hi jagmurdiśaḥ sarvā garuḍānilaveginaḥ || 123 ||

Formerly, in the Krita Yuga, O dear one, the mountains were winged. They flew to all directions with the speed of Garuda and the wind. AI

Shloka 124
ତତସ୍ତେଷୁ ପ୍ରଯାତେଷୁ ଦେଵସଙ୍ଘାଃ ମହର୍ଷିଭିଃ ।
ଭୂତାନି ଚ ଭଯଂ ଜଗ୍ମୁସ୍ତେଷାଂ ପତନଶଙ୍କଯା ॥ 124 ॥
tatasteṣu prayāteṣu devasaṅghāḥ maharṣibhiḥ |
bhūtāni ca bhayaṃ jagmusteṣāṃ patanaśaṅkayā || 124 ||

Then, when they were flying, the hosts of gods, the great sages, and the beings became afraid, fearing their fall. AI

Shloka 125
ତତଃ କ୍ରୁଦ୍ଧଃ ସହସ୍ରାକ୍ଷଃ ପର୍ଵତାନାଂ ଶତକ୍ରତୁଃ ।
ପକ୍ଷାନ୍ ଚିଚ୍ଛେଦ ଵଜ୍ରେଣ ତତ୍ର ତତ୍ର ସହସ୍ରଶଃ ॥ 125 ॥
tataḥ kruddhaḥ sahasrākṣaḥ parvatānāṃ śatakratuḥ |
pakṣān ciccheda vajreṇa tatra tatra sahasraśaḥ || 125 ||

Then the thousand-eyed one, Indra, the performer of a hundred sacrifices, became angry and cut off the wings of the mountains with his thunderbolt, in hundreds and thousands, here and there. AI

Shloka 126
ସ ମାମୁପାଗତଃ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଵଜ୍ରମୁଦ୍ଯମ୍ଯ ଦେଵରାଟ୍ ।
ତତୋଽହଂ ସହସା କ୍ଷିପ୍ତଃ ଶ୍ଵସନେନ ମହାତ୍ମନା ॥ 126 ॥
sa māmupāgataḥ kruddho vajramudyamya devarāṭ |
tato'haṃ sahasā kṣiptaḥ śvasanena mahātmanā || 126 ||

That angry king of the gods, Indra, approached me, raising his thunderbolt. Then I was suddenly thrown by the great-souled wind god. AI

Shloka 127
ଅସ୍ମିନ୍ଲଵଣତୋଯେ ଚ ପ୍ରକ୍ଷିପ୍ତଃ ପ୍ଲଵଗୋତ୍ତମ ।
ଗୁପ୍ତପକ୍ଷସମଗ୍ରଶ୍ଚ ତଵ ପିତ୍ରାଭିରକ୍ଷିତଃ ॥ 127 ॥
asminlavaṇatoye ca prakṣiptaḥ plavagottama |
guptapakṣasamagraśca tava pitrābhirakṣitaḥ || 127 ||

O best of monkeys, I was thrown into this salt water, with my wings intact and protected by your father. AI

Shloka 128
ତତୋଽହଂ ମାନଯାମି ତ୍ଵାଂ ମାନ୍ଯୋ ହି ମମ ମାରୁତଃ ।
ତ୍ଵଯା ମେ ହ୍ଯେଷ ସମ୍ବନ୍ଧଃ କପିମୁଖ୍ଯ ମହାଗୁଣଃ ॥ 128 ॥
tato'haṃ mānayāmi tvāṃ mānyo hi mama mārutaḥ |
tvayā me hyeṣa sambandhaḥ kapimukhya mahāguṇaḥ || 128 ||

Therefore I honor you; for Maruta is worthy of my honor. O chief of monkeys, this relationship of yours with me is of great virtue. AI

Shloka 129
ଅସ୍ମିନ୍ନେଵଙ୍ଗତେ କାର୍ଯେ ସାଗରସ୍ଯ ମମୈଵ ଚ ।
ପ୍ରୀତିଂ ପ୍ରୀତମନାଃ କର୍ତୁଂ ତ୍ଵମର୍ହସି ମହାକପେ ॥ 129 ॥
asminnevaṅgate kārye sāgarasya mamaiva ca |
prītiṃ prītamanāḥ kartuṃ tvamarhasi mahākape || 129 ||

O great monkey, in this matter concerning the ocean and myself, you should, with a pleased mind, show your favor. AI

Shloka 130
ଶ୍ରମଂ ମୋକ୍ଷଯ ପୂଜାଂ ଚ ଗୃହାଣ କପିସତ୍ତମ ।
ପ୍ରୀତିଂ ଚ ବହୁମନ୍ଯସ୍ଵ ପ୍ରୀତୋଽସ୍ମି ତଵ ଦର୍ଶନାତ୍ ॥ 130 ॥
śramaṃ mokṣaya pūjāṃ ca gṛhāṇa kapisattama |
prītiṃ ca bahumanyasva prīto'smi tava darśanāt || 130 ||

O best of monkeys, release me from my fatigue and accept my worship; and greatly honor my affection, for I am delighted by your sight. AI

Shloka 131
ଏଵମୁକ୍ତଃ କପିଶ୍ରେଷ୍ଠସ୍ତଂ ନଗୋତ୍ତମମବ୍ରଵୀତ୍ ।
ପ୍ରୀତୋଽସ୍ମି କୃତମାତିଥ୍ଯଂ ମନ୍ଯୁରେଷୋଽପନୀଯତାମ୍ ॥ 131 ॥
evamuktaḥ kapiśreṣṭhastaṃ nagottamamabravīt |
prīto'smi kṛtamātithyaṃ manyureṣo'panīyatām || 131 ||

Thus addressed, the foremost of monkeys spoke to that best of mountains: 'I am pleased; the hospitality has been done; let this anger be set aside.' AI

Shloka 132
ତ୍ଵରତେ କାର୍ଯକାଲୋ ମେ ଅହଶ୍ଚାପ୍ଯତିଵର୍ତତେ ।
ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଚ ମଯା ଦତ୍ତା ନ ସ୍ଥାତଵ୍ଯମିହାନ୍ତରେ ॥ 132 ॥
tvarate kāryakālo me ahaścāpyativartate |
pratijñā ca mayā dattā na sthātavyamihāntare || 132 ||

My time for the task presses; the day too is passing away; and a promise has been made by me that I must not stay here in between. AI

Shloka 133
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ପାଣିନା ଶୈଲମାଲଭ୍ଯ ହରିପୁଙ୍ଗଵଃ ।
ଜଗାମାକାଶମାଵିଶ୍ଯ ଵୀର୍ଯଵାନ୍ ପ୍ରହସନ୍ନିଵ ॥ 133 ॥
ityuktvā pāṇinā śailamālabhya haripuṅgavaḥ |
jagāmākāśamāviśya vīryavān prahasanniva || 133 ||

Having said this, the bull among monkeys, touching the mountain with his hand, entered the sky and went off, as if laughing, the mighty one. AI

Shloka 134
ସ ପର୍ଵତସମୁଦ୍ରାଭ୍ଯାଂ ବହୁମାନାଦଵେକ୍ଷିତଃ ।
ପୂଜିତଶ୍ଚୋପପନ୍ନାଭିରାଶୀର୍ଭିରନିଲାତ୍ମଜଃ ॥ 134 ॥
sa parvatasamudrābhyāṃ bahumānādavekṣitaḥ |
pūjitaścopapannābhirāśīrbhiranilātmajaḥ || 134 ||

The son of the wind was looked upon with great respect by the mountain and the ocean, and was honored with fitting blessings. AI

Shloka 135
ଅଥୋର୍ଧ୍ଵଂ ଦୂରମୁତ୍ପ୍ଲୁତ୍ଯ ହିତ୍ଵା ଶୈଲମହାର୍ଣଵୌ ।
ପିତୁଃ ପନ୍ଥାନମାସ୍ଥାଯ ଜଗାମ ଵିମଲେଽମ୍ବରେ ॥ 135 ॥
athordhvaṃ dūramutplutya hitvā śailamahārṇavau |
pituḥ panthānamāsthāya jagāma vimale'mbare || 135 ||

Then, having leapt far upward, leaving behind the mountain and the great ocean, he took the path of his father and went in the clear sky. AI

Shloka 136
ଭୂଯଶ୍ଚୋର୍ଧ୍ଵଂ ଗତିଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଗିରିଂ ତମଵଲୋକଯନ୍ ।
ଵାଯୁସୂନୁର୍ନିରାଲମ୍ବେ ଜଗାମ ଵିମଲେଽମ୍ବରେ ॥ 136 ॥
bhūyaścordhvaṃ gatiṃ prāpya giriṃ tamavalokayan |
vāyusūnurnirālambe jagāma vimale'mbare || 136 ||

Having again attained a higher course, gazing at that mountain, the son of the wind went in the clear sky without support. AI

Shloka 137
ତଦ୍ ଦ୍ଵିତୀଯଂ ହନୁମତୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କର୍ମ ସୁଦୁଷ୍କରମ୍ ।
ପ୍ରଶଶଂସୁଃ ସୁରାଃ ସର୍ଵେ ସିଦ୍ଧାଶ୍ଚ ପରମର୍ଷଯଃ ॥ 137 ॥
tad dvitīyaṃ hanumato dṛṣṭvā karma suduṣkaram |
praśaśaṃsuḥ surāḥ sarve siddhāśca paramarṣayaḥ || 137 ||

Seeing that second deed of Hanuman, which was very difficult to perform, all the gods, the Siddhas, and the great sages praised it. AI

Shloka 138
ଦେଵତାଶ୍ଚାଭଵନ୍ ହୃଷ୍ଟାସ୍ତତ୍ରସ୍ଥାସ୍ତସ୍ଯ କର୍ମଣା ।
କାଞ୍ଚନସ୍ଯ ସୁନାଭସ୍ଯ ସହସ୍ରାକ୍ଷଶ୍ଚ ଵାସଵଃ ॥ 138 ॥
devatāścābhavan hṛṣṭāstatrasthāstasya karmaṇā |
kāñcanasya sunābhasya sahasrākṣaśca vāsavaḥ || 138 ||

The gods who were present there became delighted by his deed, and so did the thousand-eyed Indra, the lord of the gods, and the golden-naveled (mountain) Sunabha. AI

Shloka 139
ଉଵାଚ ଵଚନଂ ଧୀମାନ୍ ପରିତୋଷାତ୍ସଗଦ୍ଗଦମ୍ ।
ସୁନାଭଂ ପର୍ଵତଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ସ୍ଵଯମେଵ ଶଚୀପତିଃ ॥ 139 ॥
uvāca vacanaṃ dhīmān paritoṣātsagadgadam |
sunābhaṃ parvataśreṣṭhaṃ svayameva śacīpatiḥ || 139 ||

The wise husband of Sachi himself, with his voice choked with tears of joy, spoke these words to Sunabha, the best of mountains: AI

Shloka 140
ହିରଣ୍ଯନାଭ ଶୈଲେନ୍ଦ୍ର ପରିତୁଷ୍ଟୋଽସ୍ମି ତେ ଭୃଶମ୍ ।
ଅଭଯଂ ତେ ପ୍ରଯଚ୍ଛାମି ତିଷ୍ଠ ସୌମ୍ଯ ଯଥାସୁଖମ୍ ॥ 140 ॥
hiraṇyanābha śailendra parituṣṭo'smi te bhṛśam |
abhayaṃ te prayacchāmi tiṣṭha saumya yathāsukham || 140 ||

O Hiranyanabha, lord of mountains, I am exceedingly pleased with you. I grant you fearlessness; stay, gentle one, happily as you please. AI

Shloka 141
ସାହ୍ଯଂ କୃତଂ ତେ ସୁମହଦ୍ଵିକ୍ରାନ୍ତସ୍ଯ ହନୂମତଃ ।
କ୍ରମତୋ ଯୋଜନଶତଂ ନିର୍ଭଯସ୍ଯ ଭଯେ ସତି ॥ 141 ॥
sāhyaṃ kṛtaṃ te sumahadvikrāntasya hanūmataḥ |
kramato yojanaśataṃ nirbhayasya bhaye sati || 141 ||

You have rendered great help to the valiant Hanuman, who was leaping a hundred yojanas and was fearless when there was danger. AI

Shloka 142
ରାମସ୍ଯୈଷ ହିତାଯୈଵ ଯାତି ଦାଶରଥେର୍ହରିଃ ।
ସତ୍କ୍ରିଯାଂ କୁର୍ଵତା ତସ୍ଯ ତୋଷିତୋଽସ୍ମି ଦୃଢଂ ତ୍ଵଯା ॥ 142 ॥
rāmasyaiṣa hitāyaiva yāti dāśaratherhariḥ |
satkriyāṃ kurvatā tasya toṣito'smi dṛḍhaṃ tvayā || 142 ||

This monkey goes for the welfare of Rama, the son of Dasaratha. By doing him this kindness, you have firmly pleased me. AI

Shloka 143
ତତଃ ପ୍ରହର୍ଷମଗମଦ୍ଵିପୁଲଂ ପର୍ଵତୋତ୍ତମଃ ।
ଦେଵତାନାଂ ପତିଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପରିତୁଷ୍ଟଂ ଶତକ୍ରତୁମ୍ ॥ 143 ॥
tataḥ praharṣamagamadvipulaṃ parvatottamaḥ |
devatānāṃ patiṃ dṛṣṭvā parituṣṭaṃ śatakratum || 143 ||

Then the best of mountains attained great joy upon seeing the lord of the gods, the hundred-sacrificed Indra, fully pleased. AI

Shloka 144
ସ ଵୈ ଦତ୍ତଵରଃ ଶୈଲୋ ବଭୂଵାଵସ୍ଥିତସ୍ତଦା ।
ହନୁମାଂଶ୍ଚ ମୁହୂର୍ତେନ ଵ୍ଯତିଚକ୍ରାମ ସାଗରମ୍ ॥ 144 ॥
sa vai dattavaraḥ śailo babhūvāvasthitastadā |
hanumāṃśca muhūrtena vyaticakrāma sāgaram || 144 ||

That mountain, having received the boon, then remained there, and Hanuman crossed the ocean in a moment. AI

Shloka 145
ତତୋ ଦେଵାଃ ସଗନ୍ଧର୍ଵାଃ ସିଦ୍ଧାଶ୍ଚ ପରମର୍ଷଯଃ ।
ଅବ୍ରୁଵନ୍ ସୂର୍ଯସଙ୍କାଶାଂ ସୁରସାଂ ନାଗମାତରମ୍ ॥ 145 ॥
tato devāḥ sagandharvāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ |
abruvan sūryasaṅkāśāṃ surasāṃ nāgamātaram || 145 ||

Then the gods together with the Gandharvas, the Siddhas and the great sages spoke to Surasa, the mother of the Nagas, who was radiant like the sun. AI

Shloka 146
ଅଯଂ ଵାତାତ୍ମଜଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ପ୍ଲଵତେ ସାଗରୋପରି ।
ହନୁମାନ୍ନାମ ତସ୍ଯ ତ୍ଵଂ ମୁହୂର୍ତଂ ଵିଘ୍ନମାଚର ॥ 146 ॥
ayaṃ vātātmajaḥ śrīmānplavate sāgaropari |
hanumānnāma tasya tvaṃ muhūrtaṃ vighnamācara || 146 ||

This glorious son of the Wind-god, named Hanuman, is flying over the ocean. You create an obstacle for him for a moment. AI

Shloka 147
ରାକ୍ଷସଂ ରୂପମାସ୍ଥାଯ ସୁଘୋରଂ ପର୍ଵତୋପମମ୍ ।
ଦଂଷ୍ଟ୍ରାକରାଲଂ ପିଙ୍ଗାକ୍ଷଂ ଵକ୍ତ୍ରଂ କୃତ୍ଵା ନଭଃ ସମମ୍ ॥ 147 ॥
rākṣasaṃ rūpamāsthāya sughoraṃ parvatopamam |
daṃṣṭrākarālaṃ piṅgākṣaṃ vaktraṃ kṛtvā nabhaḥ samam || 147 ||

Assuming a very dreadful demon form, resembling a mountain, with fearful fangs and tawny eyes, making your face equal to the sky. AI

Shloka 148
ବଲମିଚ୍ଛାମହେ ଜ୍ଞାତୁଂ ଭୂଯଶ୍ଚାସ୍ଯ ପରାକ୍ରମମ୍ ।
ତ୍ଵାଂ ଵିଜେଷ୍ଯତ୍ଯୁପାଯେନ ଵିଷାଦଂ ଵା ଗମିଷ୍ଯତି ॥ 148 ॥
balamicchāmahe jñātuṃ bhūyaścāsya parākramam |
tvāṃ vijeṣyatyupāyena viṣādaṃ vā gamiṣyati || 148 ||

We wish to know his strength and further his valor. Whether he will conquer you by some stratagem or will fall into despair. AI

Shloka 149
ଏଵମୁକ୍ତା ତୁ ସା ଦେଵୀ ଦୈଵତୈରଭିସତ୍କୃତା ।
ସମୁଦ୍ରମଧ୍ଯେ ସୁରସା ବିଭ୍ରତୀ ରାକ୍ଷସଂ ଵପୁଃ ॥ 149 ॥
evamuktā tu sā devī daivatairabhisatkṛtā |
samudramadhye surasā bibhratī rākṣasaṃ vapuḥ || 149 ||

Thus addressed by the gods and honored by them, that goddess Surasa, bearing a demon body, stood in the middle of the ocean. AI

Shloka 150
ଵିକୃତଂ ଚ ଵିରୂପଂ ଚ ସର୍ଵସ୍ଯ ଚ ଭଯାଵହମ୍ ।
ପ୍ଲଵମାନଂ ହନୂମନ୍ତମାଵୃତ୍ଯେଦମୁଵାଚ ହ ॥ 150 ॥
vikṛtaṃ ca virūpaṃ ca sarvasya ca bhayāvaham |
plavamānaṃ hanūmantamāvṛtyedamuvāca ha || 150 ||

With a distorted and deformed form, fearful to all, she obstructed the flying Hanuman and spoke this. AI

Shloka 151
ମମ ଭକ୍ଷଃ ପ୍ରଦିଷ୍ଟସ୍ତ୍ଵମୀଶ୍ଵରୈର୍ଵାନରର୍ଷଭ ।
ଅହଂ ତ୍ଵାଂ ଭକ୍ଷଯିଷ୍ଯାମି ପ୍ରଵିଶେଦଂ ମମାନନମ୍ ॥ 151 ॥
mama bhakṣaḥ pradiṣṭastvamīśvarairvānararṣabha |
ahaṃ tvāṃ bhakṣayiṣyāmi praviśedaṃ mamānanam || 151 ||

O bull among monkeys, you have been assigned as my food by the gods. I will devour you; enter my mouth. AI

Shloka 152
ଏଵମୁକ୍ତଃ ସୁରସଯା ପ୍ରାଞ୍ଜଲିର୍ଵାନରର୍ଷଭଃ ।
ପ୍ରହୃଷ୍ଟଵଦନଃ ଶ୍ରୀମାନିଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 152 ॥
evamuktaḥ surasayā prāñjalirvānararṣabhaḥ |
prahṛṣṭavadanaḥ śrīmānidaṃ vacanamabravīt || 152 ||

Thus addressed by Surasa, the bull among monkeys, with joined palms, his face delighted, and glorious, spoke these words. AI

Shloka 153
ରାମୋ ଦାଶରଥିର୍ନାମ ପ୍ରଵିଷ୍ଟୋ ଦଣ୍ଡକାଵନମ୍ ।
ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ସହ ଭ୍ରାତ୍ରା ଵୈଦେହ୍ଯା ଚାପି ଭାର୍ଯଯା ॥ 153 ॥
rāmo dāśarathirnāma praviṣṭo daṇḍakāvanam |
lakṣmaṇena saha bhrātrā vaidehyā cāpi bhāryayā || 153 ||

There is one named Rama, son of Dasaratha, who entered the Dandaka forest together with his brother Lakshmana and also his wife Vaidehi. AI

Shloka 154
ଅନ୍ଯକାର୍ଯଵିଷକ୍ତସ୍ଯ ବଦ୍ଧଵୈରସ୍ଯ ରାକ୍ଷସୈଃ ।
ତସ୍ଯ ସୀତା ହୃତା ଭାର୍ଯା ରାଵଣେନ ଯଶସ୍ଵିନୀ ॥ 154 ॥
anyakāryaviṣaktasya baddhavairasya rākṣasaiḥ |
tasya sītā hṛtā bhāryā rāvaṇena yaśasvinī || 154 ||

While he was engaged in other affairs and had incurred the enmity of the rakshasas, his illustrious wife Sita was abducted by Ravana. AI

Shloka 155
ତସ୍ଯାଃ ସକାଶଂ ଦୂତୋଽହଂ ଗମିଷ୍ଯେ ରାମଶାସନାତ୍ ।
କର୍ତୁମର୍ହସି ରାମସ୍ଯ ସାହ୍ଯଂ ଵିଷଯଵାସିନି ॥ 155 ॥
tasyāḥ sakāśaṃ dūto'haṃ gamiṣye rāmaśāsanāt |
kartumarhasi rāmasya sāhyaṃ viṣayavāsini || 155 ||

By Rama's command I, his messenger, will go to her presence. O dweller of this region, you ought to render help to Rama. AI

Shloka 156
ଅଥଵା ମୈଥିଲୀଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାମଂ ଚାକ୍ଲିଷ୍ଟକାରିଣମ୍ ।
ଆଗମିଷ୍ଯାମି ତେ ଵକ୍ତ୍ରଂ ସତ୍ଯଂ ପ୍ରତିଶୃଣୋମି ତେ ॥ 156 ॥
athavā maithilīṃ dṛṣṭvā rāmaṃ cākliṣṭakāriṇam |
āgamiṣyāmi te vaktraṃ satyaṃ pratiśṛṇomi te || 156 ||

Or, having seen Maithili and Rama, who is untiring in action, I shall return to your mouth; I promise you this truthfully. AI

Shloka 157
ଏଵମୁକ୍ତା ହନୁମତା ସୁରସା କାମରୂପିଣୀ ।
ଅବ୍ରଵୀନ୍ନାତିଵର୍ତେନ୍ମାଂ କଶ୍ଚିଦେଷ ଵରୋ ମମ ॥ 157 ॥
evamuktā hanumatā surasā kāmarūpiṇī |
abravīnnātivartenmāṃ kaścideṣa varo mama || 157 ||

Thus addressed by Hanuman, Surasa, who could assume any form at will, said: 'No one may pass me by; this is a boon granted to me.' AI

Shloka 158
ତଂ ପ୍ରଯାନ୍ତଂ ସମୁଦ୍ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ସୁରସା ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍ ।
ବଲଂ ଜିଜ୍ଞାସମାନା ଵୈ ନାଗମାତା ହନୂମତଃ ॥ 158 ॥
taṃ prayāntaṃ samudvīkṣya surasā vākyamabravīt |
balaṃ jijñāsamānā vai nāgamātā hanūmataḥ || 158 ||

Seeing him as he proceeded, Surasa, the mother of the nagas, wishing to test the strength of Hanuman, spoke these words. AI

Shloka 159
ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ଵଦନଂ ମେଽଦ୍ଯ ଗନ୍ତଵ୍ଯଂ ଵାନରୋତ୍ତମ ।
ଵର ଏଷ ପୁରା ଦତ୍ତୋ ମମ ଧାତ୍ରେତି ସତ୍ଵରା ॥ 159 ॥
praviśya vadanaṃ me'dya gantavyaṃ vānarottama |
vara eṣa purā datto mama dhātreti satvarā || 159 ||

'O best of monkeys, today you must enter my mouth and then go. This boon was granted to me long ago by the Creator' — thus she spoke in haste. AI

Shloka 160
ଵ୍ଯାଦାଯ ଵିପୁଲଂ ଵକ୍ତ୍ରଂ ସ୍ଥିତା ସା ମାରୁତେଃ ପୁରଃ ।
ଏଵମୁକ୍ତଃ ସୁରସଯା କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଵାନରପୁଙ୍ଗଵଃ ॥ 160 ॥
vyādāya vipulaṃ vaktraṃ sthitā sā māruteḥ puraḥ |
evamuktaḥ surasayā kruddho vānarapuṅgavaḥ || 160 ||

Opening her vast mouth, she stood before the son of the wind. Thus addressed by Surasa, the enraged bull among monkeys... AI

Shloka 161
ଅବ୍ରଵୀତ୍କୁରୁ ଵୈ ଵକ୍ତ୍ରଂ ଯେନ ମାଂ ଵିଷହିଷ୍ଯସେ ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ସୁରସାଂ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଧଶଯୋଜନମାଯତା ॥ 161 ॥
abravītkuru vai vaktraṃ yena māṃ viṣahiṣyase |
ityuktvā surasāṃ kruddho dhaśayojanamāyatā || 161 ||

...said, 'Make your mouth wide enough that you may be able to contain me.' Having said this, the angry one expanded to ten yojanas in length. AI

Shloka 162
ଦଶଯୋଜନଵିସ୍ତାରୋ ବଭୂଵ ହନୁମାଂସ୍ତଦା ।
ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମେଘସଙ୍କାଶଂ ଦଶଯୋଜନମାଯତମ୍ ॥ 162 ॥
daśayojanavistāro babhūva hanumāṃstadā |
taṃ dṛṣṭvā meghasaṅkāśaṃ daśayojanamāyatam || 162 ||

Then Hanuman became ten yojanas wide. Seeing him, who resembled a cloud and was ten yojanas in extent, AI

Shloka 163
ଚକାର ସୁରସା ଚାସ୍ଯଂ ଵିଂଶଦ୍ଯୋଜନମାଯତମ୍ ।
ହନୁମାଂସ୍ତୁ ତତଃ କ୍ରୁଦ୍ଧସ୍ତ୍ରିଂଶଦ୍ଯୋଜନମାଯତଃ ॥ 163 ॥
cakāra surasā cāsyaṃ viṃśadyojanamāyatam |
hanumāṃstu tataḥ kruddhastriṃśadyojanamāyataḥ || 163 ||

Surasa made her mouth twenty yojanas in extent. Then Hanuman, enraged, became thirty yojanas in extent. AI

Shloka 164
ଚକାର ସୁରସା ଵକ୍ତ୍ରଂ ଚତ୍ଵାରିଂଶତ୍ତଥୋଚ୍ଛ୍ରିତମ୍ ।
ବଭୂଵ ହନୁମାଵନୀରଃ ପଞ୍ଚାଶଦ୍ଯୋଜନୋଚ୍ଛ୍ରିତଃ ॥ 164 ॥
cakāra surasā vaktraṃ catvāriṃśattathocchritam |
babhūva hanumāvanīraḥ pañcāśadyojanocchritaḥ || 164 ||

Surasa made her mouth forty yojanas in height. Hanuman became fifty yojanas in height. AI

Shloka 165
ଚକାର ସୁରସା ଵକ୍ତ୍ରଂ ଷଷ୍ଟିଯୋଜନମାଯତମ୍ ।
ତଥୈଵ ହନୁମାଵନୀରଃ ସପ୍ତତୀଯୋଜନୋଚ୍ଛ୍ରିତଃ ॥ 165 ॥
cakāra surasā vaktraṃ ṣaṣṭiyojanamāyatam |
tathaiva hanumāvanīraḥ saptatīyojanocchritaḥ || 165 ||

Surasa made her mouth sixty yojanas in extent. Likewise Hanuman became seventy yojanas in height. AI

Shloka 166
ଚକାର ସୁରସା ଵକ୍ତ୍ରମଶୀତୀଯୋଜନାଯତମ୍ ।
ହନୁମାନଚଲପ୍ରଖ୍ଯୋ ନଵତୀଯୋଜନୋଚ୍ଛ୍ରିତଃ ॥ 166 ॥
cakāra surasā vaktramaśītīyojanāyatam |
hanumānacalaprakhyo navatīyojanocchritaḥ || 166 ||

Surasa made her mouth eighty yojanas in extent. Hanuman, resembling a mountain, became ninety yojanas in height. AI

Shloka 167
ଚକାର ସୁରସା ଵକ୍ତ୍ରଂ ଶତଯୋଜନମାଯତଂ ତଵ ସାନୁଷୁ ଵିଶ୍ରାନ୍ତଃ ଶେଷଂ ପ୍ରକ୍ରମତାମିତି ।
ତଦ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵ୍ଯାଦିତଂ ତ୍ଵାସ୍ଯଂ ଵାଯୁପୁତ୍ରଃ ସୁବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ।
ଦୀର୍ଘଜିହ୍ଵଂ ସୁରସଯା ସୁଘୋରଂ ନରକୋପମମ୍ ॥ 167 ॥
cakāra surasā vaktraṃ śatayojanamāyataṃ tava sānuṣu viśrāntaḥ śeṣaṃ prakramatāmiti |
taddṛṣṭvā vyāditaṃ tvāsyaṃ vāyuputraḥ subuddhimān |
dīrghajihvaṃ surasayā sughoraṃ narakopamam || 167 ||

Surasa made her mouth a hundred yojanas in extent, saying, 'You will rest on my breasts, and the rest of you will proceed.' Seeing that mouth opened wide, the wise son of the wind, with her long tongue, very dreadful, resembling a hell, AI

Shloka 168
ସୁସଙ୍କ୍ଷିପ୍ଯାତ୍ମନଃ କାଯଂ ବଭୂଵାଙ୍ଗୁଷ୍ଠମାତ୍ରକଃ ।
ସୋଽଭିପତ୍ଯାଶୁ ତଦ୍ଵକ୍ତ୍ରଂ ନିଷ୍ପତ୍ଯ ଚ ମହାବଲଃ ।
ଅନ୍ତରିକ୍ଷେ ସ୍ଥିତଃ ଶ୍ରୀମାନିଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 168 ॥
susaṅkṣipyātmanaḥ kāyaṃ babhūvāṅguṣṭhamātrakaḥ |
so'bhipatyāśu tadvaktraṃ niṣpatya ca mahābalaḥ |
antarikṣe sthitaḥ śrīmānidaṃ vacanamabravīt || 168 ||

Having quickly contracted his body, he became the size of a thumb. The mighty one, having rushed into her mouth and escaped, stood in the sky and spoke these words, AI

Shloka 169
ପ୍ରଵିଷ୍ଟୋଽସ୍ମି ହି ତେ ଵକ୍ତ୍ରଂ ଦାକ୍ଷାଯଣି ନମୋଽସ୍ତୁ ତେ ।
ଗମିଷ୍ଯେ ଯତ୍ର ଵୈଦେହୀ ସତ୍ଯଂ ଚାସୀଦ୍ଵରସ୍ତଵ ॥ 169 ॥
praviṣṭo'smi hi te vaktraṃ dākṣāyaṇi namo'stu te |
gamiṣye yatra vaidehī satyaṃ cāsīdvarastava || 169 ||

'I have indeed entered your mouth, O daughter of Daksha, salutations to you. I shall go where Vaidehi is; your boon was true.' AI

Shloka 170
ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵଦନାନ୍ମୁକ୍ତଂ ଚନ୍ଦ୍ରଂ ରାହୁମୁଖାଦିଵ ।
ଅବ୍ରଵୀତ୍ସୁରସା ଦେଵୀ ସ୍ଵେନ ରୂପେଣ ଵାନରମ୍ ॥ 170 ॥
taṃ dṛṣṭvā vadanānmuktaṃ candraṃ rāhumukhādiva |
abravītsurasā devī svena rūpeṇa vānaram || 170 ||

Seeing that monkey released from her mouth, like the moon freed from Rahu's mouth, the goddess Surasa spoke to him in her own form. AI

Shloka 171
ଅର୍ଥସିଦ୍ଧ୍ଯୈ ହରିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗଚ୍ଛ ସୌମ୍ଯ ଯଥାସୁଖମ୍ ।
ସମାନଯସ୍ଵ ଵୈଦେହୀଂ ରାଘଵେଣ ମହାତ୍ମନା ॥ 171 ॥
arthasiddhyai hariśreṣṭha gaccha saumya yathāsukham |
samānayasva vaidehīṃ rāghaveṇa mahātmanā || 171 ||

For the accomplishment of the purpose, O best of monkeys, O gentle one, go happily as you please. Bring back Sita for the great-souled Raghava. AI

Shloka 172
ତତ୍ତୃତୀଯଂ ହନୁମତୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କର୍ମ ସୁଦୁଷ୍କରମ୍ ।
ସାଧୁ ସାଧ୍ଵିତି ଭୂତାନି ପ୍ରଶଶଂସୁସ୍ତଦା ହରିମ୍ ॥ 172 ॥
tattṛtīyaṃ hanumato dṛṣṭvā karma suduṣkaram |
sādhu sādhviti bhūtāni praśaśaṃsustadā harim || 172 ||

Seeing that third deed of Hanuman, which was very difficult to perform, the beings then praised that monkey, saying 'Well done, well done!' AI

Shloka 173
ସ ସାଗରମନାଧୃଷ୍ଯମଭ୍ଯେତ୍ଯ ଵରୁଣାଲଯମ୍ ।
ଜଗାମାକାଶମାଵିଶ୍ଯ ଵେଗେନ ଗରୁଡୋପମଃ ॥ 173 ॥
sa sāgaramanādhṛṣyamabhyetya varuṇālayam |
jagāmākāśamāviśya vegena garuḍopamaḥ || 173 ||

Having approached the inviolable ocean, the abode of Varuna, he entered the sky and went with the speed of Garuda. AI

Shloka 174
ସେଵିତେ ଵାରିଧାରାଭିଃ ପତଗୈଶ୍ଚ ନିଷେଵିତେ ।
ଚରିତେ କୈଶିକାଚାର୍ଯୈରୈରାଵତନିଷେଵିତେ ॥ 174 ॥
sevite vāridhārābhiḥ patagaiśca niṣevite |
carite kaiśikācāryairairāvataniṣevite || 174 ||

Served by streams of water, frequented by birds, traversed by the Kaisika teachers, and frequented by Airavata. AI

Shloka 175
ସିଂହକୁଞ୍ଜରଶାର୍ଦୂଲପତଗୋରଗଵାହନୈଃ ।
ଵିମାନୈଃ ସମ୍ପତଦ୍ଭିଶ୍ଚ ଵିମଲୈଃ ସମଲଙ୍କୃତେ ॥ 175 ॥
siṃhakuñjaraśārdūlapatagoragavāhanaiḥ |
vimānaiḥ sampatadbhiśca vimalaiḥ samalaṅkṛte || 175 ||

Adorned with spotless aerial chariots, moving along with lions, elephants, tigers, birds, and serpents as their vehicles. AI

Shloka 176
ଵଜ୍ରାଶନିସମାଘାତୈଃ ପାଵକୈରୁପଶୋଭିତେ ।
କୃତପୁଣ୍ଯୈର୍ମହାଭାଗୈଃ ସ୍ଵର୍ଗଜିଦ୍ଭିରଲଙ୍କୃତେ ॥ 176 ॥
vajrāśanisamāghātaiḥ pāvakairupaśobhite |
kṛtapuṇyairmahābhāgaiḥ svargajidbhiralaṅkṛte || 176 ||

Shining with fires that strike like vajra and lightning, adorned by those of great fortune who have performed meritorious deeds and conquered heaven. AI

Shloka 177
ଵହତା ହଵ୍ଯମତ୍ଯର୍ଧଂ ସେଵିତେ ଚିତ୍ରଭାନୁନା ।
ଗ୍ରହନକ୍ଷତ୍ରଚନ୍ଦ୍ରାର୍କତାରାଗଣ ଵିଭୂଷିତେ ॥ 177 ॥
vahatā havyamatyardhaṃ sevite citrabhānunā |
grahanakṣatracandrārkatārāgaṇa vibhūṣite || 177 ||

Served by the carrier of offerings, the highly resplendent Chitrabhanu, and adorned with the hosts of planets, stars, the moon, the sun, and the constellations. AI

Shloka 178
ମହର୍ଷିଗଣଗନ୍ଧର୍ଵନାଗଯକ୍ଷସମାକୁଲେ ।
ଵିଵିକ୍ତେ ଵିମଲେ ଵିଶ୍ଵେ ଵିଶ୍ଵାଵସୁନିଷେଵିତେ ॥ 178 ॥
maharṣigaṇagandharvanāgayakṣasamākule |
vivikte vimale viśve viśvāvasuniṣevite || 178 ||

Crowded with hosts of great sages, gandharvas, nagas and yakshas; solitary, pure, all-pervading, and frequented by Vishvavasu. AI

Shloka 179
ଦେଵରାଜଗଜାକ୍ରାନ୍ତେ ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯପଥେ ଶିଵେ ।
ଵିତାନେ ଜୀଵଲୋକସ୍ଯ ଵିତତେ ବ୍ରହ୍ମନିର୍ମିତେ ॥ 179 ॥
devarājagajākrānte candrasūryapathe śive |
vitāne jīvalokasya vitate brahmanirmite || 179 ||

Traversed by the elephant of the king of the gods, on the path of the moon and the sun, auspicious, an awning spread out for the world of the living, fashioned by Brahma. AI

Shloka 180
ବହୁଶଃ ସେଵିତେ ଵୀରୈର୍ଵିଦ୍ଯାଧରଗଣୈର୍ଵରୈଃ ।
ଜଗାମ ଵାଯୁମାର୍ଗେ ତୁ ଗରୁତ୍ମାନିଵ ମାରୁତିଃ ॥ 180 ॥
bahuśaḥ sevite vīrairvidyādharagaṇairvaraiḥ |
jagāma vāyumārge tu garutmāniva mārutiḥ || 180 ||

Served many times by valiant heroes and by excellent hosts of vidyadharas, the son of the wind (Hanuman) went along the path of the wind, like Garuda. AI

Shloka 181
ପ୍ରଦୃଶ୍ଯମାନଃ ସର୍ଵତ୍ରଃ ହନୁମାନ୍ମାରୁତାତ୍ମଜଃ ।
ଭେଜେଽମ୍ବରଂ ନିରାଲମ୍ବଂ ଲମ୍ବପକ୍ଷ ଇଵାଦ୍ରିରାଟ୍ ॥ 181 ॥
pradṛśyamānaḥ sarvatraḥ hanumānmārutātmajaḥ |
bheje'mbaraṃ nirālambaṃ lambapakṣa ivādrirāṭ || 181 ||

Hanuman, the son of the wind, visible everywhere, resorted to the unsupported sky, like a great mountain with hanging wings. AI

Shloka 182
ପ୍ଲଵମାନଂ ତୁ ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସିଂହିକା ନାମ ରାକ୍ଷସୀ ।
ମନସା ଚିନ୍ତଯାମାସ ପ୍ରଵୃଦ୍ଧା କାମରୂପିଣୀ ॥ 182 ॥
plavamānaṃ tu taṃ dṛṣṭvā siṃhikā nāma rākṣasī |
manasā cintayāmāsa pravṛddhā kāmarūpiṇī || 182 ||

Seeing him flying, a rakshasi named Simhika, grown huge and able to take any form at will, thought in her mind: AI

Shloka 183
ଅଦ୍ଯ ଦୀର୍ଘସ୍ଯ କାଲସ୍ଯ ଭଵିଷ୍ଯାମ୍ଯହମାଶିତା ।
ଇଦଂ ହି ମେ ମହତ୍ସତ୍ତ୍ଵଂ ଚିରସ୍ଯ ଵଶମାଗତମ୍ ॥ 183 ॥
adya dīrghasya kālasya bhaviṣyāmyahamāśitā |
idaṃ hi me mahatsattvaṃ cirasya vaśamāgatam || 183 ||

'Today, after a long time, I shall be fed. For this great creature has come under my power after a long while.' AI

ଇତି ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ମନସା ଛାଯାମସ୍ଯ ସମାକ୍ଷିପତ୍ ।
ଛାଯାଯାଂ ଗୃହ୍ଯମାଣାଯାଂ ଚିନ୍ତଯାମାସ ଵାନରଃ ॥ 184 ॥
Shloka 185
ସମାକ୍ଷିପ୍ତୋଽସ୍ମି ସହସା ପଙ୍ଗୂକୃତପରାକ୍ରମଃ ।
ପ୍ରତିଲୋମେନ ଵାତେନ ମହାନୌରିଵ ସାଗରେ ॥ 185 ॥
samākṣipto'smi sahasā paṅgūkṛtaparākramaḥ |
pratilomena vātena mahānauriva sāgare || 185 ||

'I have been suddenly seized, my strength made useless, by a contrary wind, like a great ship in the ocean.' AI

Shloka 186
ତିର୍ଯଗୂର୍ଧ୍ଵମଧଶ୍ଚୈଵ ଵୀକ୍ଷମାଣସ୍ତତଃ କପିଃ ।
ଦଦର୍ଶ ସ ମହତ୍ସତ୍ତ୍ଵମୁତ୍ଥିତଂ ଲଵଣାମ୍ଭସି ॥ 186 ॥
tiryagūrdhvamadhaścaiva vīkṣamāṇastataḥ kapiḥ |
dadarśa sa mahatsattvamutthitaṃ lavaṇāmbhasi || 186 ||

Then the monkey, looking sideways, upward and downward, saw that great creature risen up in the salt sea. AI

Shloka 187
ତଦ୍ଧୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚିନ୍ତଯାମାସ ମାରୁତିର୍ଵିକୃତାନନମ୍ ।
କପିରାଜେନ କଥିତଂ ସତ୍ତ୍ଵମଦ୍ଭୁତଦର୍ଶନମ୍ ॥ 187 ॥
taddhṛṣṭvā cintayāmāsa mārutirvikṛtānanam |
kapirājena kathitaṃ sattvamadbhutadarśanam || 187 ||

Seeing that creature with the distorted face, the son of the wind god began to think: 'This is the being of wonderful appearance that the king of the monkeys spoke of.' AI

Shloka 188
ଛାଯାଗ୍ରାହି ମହାଵୀର୍ଯଂ ତଦିଦଂ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ ।
ସ ତାଂ ବୁଦ୍ଧ୍ଵାର୍ଥତତ୍ତ୍ଵେନ ସିଂହିକାଂ ମତିମାନ୍କପିଃ ॥ 188 ॥
chāyāgrāhi mahāvīryaṃ tadidaṃ nātra saṃśayaḥ |
sa tāṃ buddhvārthatattvena siṃhikāṃ matimānkapiḥ || 188 ||

'This is the one who seizes by shadow, of great valor; there is no doubt about it.' The wise monkey, having understood that truth, recognized her as Simhika. AI

Shloka 189
ଵ୍ଯଵର୍ଧତ ମହାକାଯଃ ପ୍ରାଵୃଷୀଵ ଵଲାହକଃ ।
ତସ୍ଯ ସା କାଯମୁଦ୍ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଵର୍ଧମାନଂ ମହାକପେଃ ॥ 189 ॥
vyavardhata mahākāyaḥ prāvṛṣīva valāhakaḥ |
tasya sā kāyamudvīkṣya vardhamānaṃ mahākapeḥ || 189 ||

The great-bodied monkey grew larger, like a cloud in the rainy season. Seeing the body of the great monkey growing, she... AI

Shloka 190
ଵକ୍ତ୍ରଂ ପ୍ରସାରଯାମାସ ପାତାଲାନ୍ତରସନ୍ନିଭମ୍ ।
ଘନରାଜୀଵ ଗର୍ଜନ୍ତୀ ଵାନରଂ ସମଭିଦ୍ରଵତ୍ ॥ 190 ॥
vaktraṃ prasārayāmāsa pātālāntarasannibham |
ghanarājīva garjantī vānaraṃ samabhidravat || 190 ||

...stretched open her mouth, which resembled the depths of the netherworld. Roaring like a mass of clouds, she rushed at the monkey. AI

Shloka 191
ସ ଦଦର୍ଶ ତତସ୍ତସ୍ଯା ଵିଵୃତଂ ସୁମହନ୍ମୁଖମ୍ ।
କାଯମାତ୍ରଂ ଚ ମେଧାଵୀ ମର୍ମାଣି ଚ ମହାକପିଃ ॥ 191 ॥
sa dadarśa tatastasyā vivṛtaṃ sumahanmukham |
kāyamātraṃ ca medhāvī marmāṇi ca mahākapiḥ || 191 ||

Then the wise great monkey saw her wide-open, enormous mouth, her body's full extent, and her vital spots. AI

Shloka 192
ସ ତସ୍ଯା ଵିଵୃତେ ଵକ୍ତ୍ରେ ଵଜ୍ରସଂହନନଃ କପିଃ ।
ସଙ୍କ୍ଷିପ୍ଯ ମୁହୁରାତ୍ମାନଂ ନିଷ୍ପପାତ ମହାବଲଃ ॥ 192 ॥
sa tasyā vivṛte vaktre vajrasaṃhananaḥ kapiḥ |
saṅkṣipya muhurātmānaṃ niṣpapāta mahābalaḥ || 192 ||

That monkey, whose body was as hard as a thunderbolt, contracting himself again and again, sprang out of her open mouth with great strength. AI

Shloka 193
ଆସ୍ଯେ ତସ୍ଯା ନିମଜ୍ଜନ୍ତଂ ଦଦୃଶୁଃ ସିଦ୍ଧଚାରଣାଃ ।
ଗ୍ରସ୍ଯମାନଂ ଯଥା ଚନ୍ଦ୍ରଂ ପୂର୍ଣଂ ପର୍ଵଣି ରାହୁଣା ॥ 193 ॥
āsye tasyā nimajjantaṃ dadṛśuḥ siddhacāraṇāḥ |
grasyamānaṃ yathā candraṃ pūrṇaṃ parvaṇi rāhuṇā || 193 ||

The Siddhas and Charanas saw him plunging into her mouth, like the full moon on the full-moon day being swallowed by Rahu. AI

Shloka 194
ତତସ୍ତସ୍ଯା ନଖୈସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣୈର୍ମର୍ମାଣ୍ଯୁତ୍କୃତ୍ଯ ଵାନରଃ ।
ଉତ୍ପପାତାଥ ଵେଗେନ ମନଃ ସମ୍ପାତଵିକ୍ରମଃ ॥ 194 ॥
tatastasyā nakhaistīkṣṇairmarmāṇyutkṛtya vānaraḥ |
utpapātātha vegena manaḥ sampātavikramaḥ || 194 ||

Then the monkey, tearing her vital spots with his sharp claws, sprang up swiftly, his valor matching the speed of the mind. AI

Shloka 195
ତାଂ ତୁ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚ ଧୃତ୍ଯା ଚ ଦାକ୍ଷିଣ୍ଯେନ ନିପାତ୍ଯ ଚ ।
ସ କପିପ୍ରଵରୋ ଵେଗାଦ୍ଵଵୃଧେ ପୁନରାତ୍ମଵାନ୍ ॥ 195 ॥
tāṃ tu dṛṣṭvā ca dhṛtyā ca dākṣiṇyena nipātya ca |
sa kapipravaro vegādvavṛdhe punarātmavān || 195 ||

But seeing her, and by his courage and his skill casting her down, that foremost of monkeys, self-possessed, grew in speed once more. AI

Shloka 196
ହୃତହୃତ୍ସା ହନୁମତାପପାତ ଵିଧୁରାମ୍ଭସି ।
ତାଂ ହତାଂ ଵାନରେଣାଶୁ ପତିତାଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ସିଂହିକାମ୍ ॥ 196 ॥
hṛtahṛtsā hanumatāpapāta vidhurāmbhasi |
tāṃ hatāṃ vānareṇāśu patitāṃ vīkṣya siṃhikām || 196 ||

She whose heart was stolen away fell into the troubled waters, struck down by Hanuman; and seeing that Simhika, slain by the monkey, had swiftly fallen— AI

Shloka 197
ଭୂତାନ୍ଯାକାଶଚାରୀଣି ତମୂଚୁଃ ପ୍ଲଵଗୋତ୍ତମମ୍ ।
ଭୀମମଦ୍ଯ କୃତଂ କର୍ମ ମହତ୍ସତ୍ତ୍ଵଂ ତ୍ଵଯା ହତମ୍ ॥ 197 ॥
bhūtānyākāśacārīṇi tamūcuḥ plavagottamam |
bhīmamadya kṛtaṃ karma mahatsattvaṃ tvayā hatam || 197 ||

The beings that move in the sky said to that best of monkeys: "A terrible deed has been done today; a great being has been slain by you." AI

Shloka 198
ସାଧଯାର୍ଥମଭିପ୍ରେତମରିଷ୍ଟଂ ପ୍ଲଵତାଂ ଵର ।
ଯସ୍ଯ ତ୍ଵେତାନି ଚତ୍ଵାରି ଵାନରେନ୍ଦ୍ର ଯଥା ତଵ ॥ 198 ॥
sādhayārthamabhipretamariṣṭaṃ plavatāṃ vara |
yasya tvetāni catvāri vānarendra yathā tava || 198 ||

"Accomplish the purpose you desire, O best of flying ones; you are unharmed. O lord of monkeys, these four—courage, insight, wisdom, and skill—are yours as they are yours." AI

Shloka 199
ଧୃତିର୍ଦୃଷ୍ଟିର୍ମତିର୍ଦାକ୍ଷ୍ଯଂ ସଃ କର୍ମସୁ ନ ସୀଦତି ।
ସ ତୈଃ ସମ୍ଭାଵିତଃ ପୂଜ୍ଯଃ ପ୍ରତିପନ୍ନପ୍ରଯୋଜନଃ ॥ 199 ॥
dhṛtirdṛṣṭirmatirdākṣyaṃ saḥ karmasu na sīdati |
sa taiḥ sambhāvitaḥ pūjyaḥ pratipannaprayojanaḥ || 199 ||

Courage, insight, wisdom, and skill—he who has these does not sink in his undertakings. He, honored and revered by them, having his purpose accomplished, AI

Shloka 200
ଜଗାମାକାଶମାଵିଶ୍ଯ ପନ୍ନଗାଶନଵତ୍କପିଃ ।
ପ୍ରାପ୍ତଭୂଯିଷ୍ଠପାରସ୍ତୁ ସର୍ଵତଃ ପ୍ରତିଲୋକଯନ୍ ॥ 200 ॥
jagāmākāśamāviśya pannagāśanavatkapiḥ |
prāptabhūyiṣṭhapārastu sarvataḥ pratilokayan || 200 ||

entered the sky and went like a bird that eats snakes, that monkey; having reached the greater part of the far shore, he looked around on every side. AI

Shloka 201
ଯୋଜନାନାଂ ଶତସ୍ଯାନ୍ତେ ଵନରାଜିଂ ଦଦର୍ଶ ସଃ ।
ଦଦର୍ଶ ଚ ପତନ୍ନେଵ ଵିଵିଧଦ୍ରୁମଭୂଷିତମ୍ ॥ 201 ॥
yojanānāṃ śatasyānte vanarājiṃ dadarśa saḥ |
dadarśa ca patanneva vividhadrumabhūṣitam || 201 ||

At the end of a hundred yojanas he saw a forest region, and as he flew he saw it adorned with various trees. AI

Shloka 202
ଦ୍ଵୀପଂ ଶାଖାମୃଗଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ମଲଯୋପଵନାନି ଚ ।
ସାଗରଂ ସାଗରାନୂପଂ ସାଗରାନୂପଜାନ୍ ଦ୍ରୁମାନ୍ ॥ 202 ॥
dvīpaṃ śākhāmṛgaśreṣṭho malayopavanāni ca |
sāgaraṃ sāgarānūpaṃ sāgarānūpajān drumān || 202 ||

The best of monkeys saw the island, the gardens of the Malaya mountain, the ocean, the ocean's shore, and the trees born on the ocean's shore. AI

Shloka 203
ସାଗରସ୍ଯ ଚ ପତ୍ନୀନାଂ ମୁଖ୍ଯାନ୍ଯପି ଵିଲୋକଯନ୍ ।
ସ ମହାମେଘସଙ୍କାଶଂ ସମୀକ୍ଷ୍ଯାତ୍ମାନମାତ୍ମଵାନ୍ ॥ 203 ॥
sāgarasya ca patnīnāṃ mukhyānyapi vilokayan |
sa mahāmeghasaṅkāśaṃ samīkṣyātmānamātmavān || 203 ||

And beholding even the chief wives of the ocean, that self-possessed one, seeing his own self resembling a great cloud — AI

Shloka 204
ନିରୁନ୍ଧନ୍ତମିଵାକାଶଂ ଚକାର ମତିମାନ୍ ମତିମ୍ ।
କାଯଵୃଦ୍ଧିଂ ପ୍ରଵେଗଂ ଚ ମମ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵୈଵ ରାକ୍ଷସାଃ ॥ 204 ॥
nirundhantamivākāśaṃ cakāra matimān matim |
kāyavṛddhiṃ pravegaṃ ca mama dṛṣṭvaiva rākṣasāḥ || 204 ||

The wise one formed the thought that he would block the sky, as it were. 'Seeing my bodily growth and my speed, the rakshasas —' AI

Shloka 205
ମଯି କୌତୂହଲଂ କୁର୍ଯରିତି ମେନେ ମହାକପିଃ ।
ତତଃ ଶରୀରଂ ସଙ୍କ୍ଷିପ୍ଯ ତନ୍ମହୀଧରସନ୍ନିଭମ୍ ॥ 205 ॥
mayi kautūhalaṃ kuryariti mene mahākapiḥ |
tataḥ śarīraṃ saṅkṣipya tanmahīdharasannibham || 205 ||

'— may feel curiosity about me,' so the great monkey thought. Then, contracting his body, which resembled that great mountain — AI

Shloka 206
ପୁନଃ ପ୍ରକୃତିମାପେଦେ ଵୀତମୋହ ଇଵାତ୍ମଵାନ୍ ।
ତଦ୍ରୂପମତିସଙ୍କ୍ଷିପ୍ଯ ହନୁମାନ୍ ପ୍ରକୃତୌ ସ୍ଥିତଃ ॥ 206 ॥
punaḥ prakṛtimāpede vītamoha ivātmavān |
tadrūpamatisaṅkṣipya hanumān prakṛtau sthitaḥ || 206 ||

he again returned to his natural form, like a self-controlled one freed from delusion. Having greatly contracted that form, Hanuman stood in his natural size. AI

Shloka 207
ତ୍ରୀନ୍ କ୍ରମାନିଵ ଵିକ୍ରମ୍ଯ ବଲିଵୀର୍ଯହରୋ ହରିଃ ।
ସ ଚାରୁନାନାଵିଧରୂପଧାରୀ ପରଂ ସମାସାଦ୍ଯ ସମୁଦ୍ରତୀରମ୍ ।
ପରୈରଶକ୍ଯଃ ପ୍ରତିପନ୍ନରୂପଃ ସମୀକ୍ଷିତାତ୍ମା ସମଵେକ୍ଷିତାର୍ଧଃ ॥ 207 ॥
trīn kramāniva vikramya balivīryaharo hariḥ |
sa cārunānāvidharūpadhārī paraṃ samāsādya samudratīram |
parairaśakyaḥ pratipannarūpaḥ samīkṣitātmā samavekṣitārdhaḥ || 207 ||

As though striding in three steps, the monkey who took away the strength and valor of Bali, wearing charming forms of many kinds, having reached the far shore of the ocean, one who cannot be overcome by others, having assumed a form, self-examined, and having examined his purpose — AI

Shloka 208
ତତଃ ସ ଲମ୍ବସ୍ଯ ଗିରେଃ ସମୃଦ୍ଧେ ଵିଚିତ୍ରକୂଟେ ନିପପାତ କୂଟେ ।
ସକେତକୋଦ୍ଦାଲକନାଲିକେରେ ମହାଦ୍ରିକୂଟପ୍ରତିମୋ ମହାତ୍ମା ॥ 208 ॥
tataḥ sa lambasya gireḥ samṛddhe vicitrakūṭe nipapāta kūṭe |
saketakoddālakanālikere mahādrikūṭapratimo mahātmā || 208 ||

Then he, the great-souled one, resembling a great mountain peak, fell upon a rich and variegated peak of the Lamba mountain, which abounded in ketaka, uddalaka, and coconut trees. AI

Shloka 209
ତତସ୍ତୁ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ଯ ସମୁଦ୍ରତୀରଂ ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ଲଙ୍କାଂ ଗିରିଵର୍ଯମୂର୍ଧ୍ନି ।
କପିସ୍ତୁ ତସ୍ନିନ୍ନିପପାତ ପର୍ଵତେ ଵିଧୂଯ ରୂପଂ ଵ୍ଯଥଯନ୍ମୃଗଦ୍ଵିଜାନ୍ ॥ 209 ॥
tatastu samprāpya samudratīraṃ samīkṣya laṅkāṃ girivaryamūrdhni |
kapistu tasninnipapāta parvate vidhūya rūpaṃ vyathayanmṛgadvijān || 209 ||

Then, having reached the shore of the ocean and having beheld Lanka on the summit of the best of mountains, the monkey fell upon that mountain, shaking off his form and causing distress to the beasts and birds. AI

Shloka 210
ସ ସାଗରଂ ଦାନଵପନ୍ନଗାଯୁତଂ ବଲେନ ଵିକ୍ରମ୍ଯ ମହୋର୍ମିମାଲିନମ୍ ।
ନିପତ୍ଯ ତୀରେ ଚ ମହୋଦଧେସ୍ତଦା ଦଦର୍ଶ ଲଙ୍କାମମରାଵତୀମିଵ ॥ 210 ॥
sa sāgaraṃ dānavapannagāyutaṃ balena vikramya mahormimālinam |
nipatya tīre ca mahodadhestadā dadarśa laṅkāmamarāvatīmiva || 210 ||

He, having crossed the ocean, which was filled with danavas and serpents and adorned with great waves, by his strength and valor, then, descending on the shore of the great ocean, beheld Lanka as if it were Amaravati. AI

ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡେ ପ୍ରଥମସ୍ସର୍ଗଃ ॥
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे सुन्दरकाण्डम् ।
अथ प्रथमस्सर्गः ।
ततो रावणनीतायाः सीतायाः शत्रुकर्शनः ।
इयेष पदमन्वेष्टुं चारणाचरिते पथि ॥ 1 ॥
दुष्करं निष्प्रतिद्वन्द्वं चिकीर्षन् कर्म वानरः ।
समुदग्रशिरोग्रीवो गवाम्पतिरिवाबभौ ॥ 2 ॥
अथ वैडूर्यवर्णेषु शाद्वलेषु महाबलः ।
धीरः सलिलकल्पेषु विचचार यथासुखम् ॥ 3 ॥
द्विजान् वित्रासयन् धीमानुरसा पादपान् हरन् ।
मृगांश्च सुबहून्निघ्नन् प्रवृद्ध इव केसरी ॥ 4 ॥
नीललोहितमाञ्जिष्ठपत्रवर्णैः सितासितैः ।
स्वभावविहितैश्चित्रैर्धातुभिः समलङ्कृतम् ॥ 5 ॥
कामरूपिभिराविष्टमभीक्ष्णं सपरिच्छदैः ।
यक्षकिन्नरगन्धर्वैर्देवकल्पैश्च पन्नगैः ॥ 6 ॥
स तस्य गिरिवर्यस्य तले नागवरायुते ।
तिष्ठन् कपिवरस्तत्र ह्रदे नाग इवाबभौ ॥ 7 ॥
स सूर्याय महेन्द्राय पवनाय स्वयम्भुवे ।
भूतेभ्यश्चाञ्जलिं कृत्वा चकार गमने मतिम् ॥ 8 ॥
अञ्जलिं प्राङ्मुखः कुर्वन् पवनायात्मयोनये ।
ततो हि ववृधे गन्तुं दक्षिणो दक्षिणां दिशम् ॥ 9 ॥
प्लवङ्गप्रवरैर्दृष्टः प्लवने कृतनिश्चयः ।
ववृधे रामवृद्ध्यर्थं समुद्र इव पर्वसु ॥ 10 ॥
निष्प्रमाणशरीरः सन् लिलङ्घयिषुरर्णवम् ।
बाहुभ्यां पीडयामास चरणाभ्यां च पर्वतम् ॥ 11 ॥
स चचालाचलश्चापि मुहूर्तं कपिपीडितः ।
तरूणां पुष्पिताग्राणां सर्वं पुष्पमशातयत् ॥ 12 ॥
तेन पादपमुक्तेन पुष्पौघेण सुगन्धिना ।
सर्वतः संवृतः शैलो बभौ पुष्पमयो यथा ॥ 13 ॥
तेन चोत्तमवीर्येण पीड्यमानः स पर्वतः ।
सलिलं सम्प्रसुस्राव मदं मत्त इव द्विपः ॥ 14 ॥
पीड्यमानस्तु बलिना महेन्द्रस्तेन पर्वतः ।
रीतीर्निर्वर्तयामास काञ्चनाञ्जनराजतीः ॥ 15 ॥
मुमोच च शिलाः शैलो विशालाः समनःशिलाः ।
मध्यमेनार्चिषा जुष्टा धूमराजीरिवानलः ॥ 16 ॥
गिरिणा पीड्यमानेन पीड्यमानानि सर्वतः ।
गुहाविष्टानि भूतानि विनेदुर्विकृतैः स्वरैः ॥ 17 ॥
स महासत्त्वसन्नादः शैलपीडानिमित्तजः ।
पृथिवीं पूरयामास दिशश्चोपवनानि च ॥ 18 ॥
शिरोभिः पृथुभिः सर्पा व्यक्तस्वस्तिकलक्षणैः ।
वमन्तः पावकं घोरं ददंशुर्दशनैः शिलाः ॥ 19 ॥
तास्तदा सविषैर्दष्टाः कुपितैस्तैर्महाशिलाः ।
जज्ज्वलुः पावकोद्दीप्ता बिभिदुश्च सहस्रधा ॥ 20 ॥
यानि चौषधजालानि तस्मिन् जातानि पर्वते ।
विषघ्नान्यपि नागानां न शेकुः शमितुं विषम् ॥ 21 ॥
भिद्यतेऽयं गिरिर्भूतैरिति मत्त्वा तपस्विनः ।
त्रस्ता विद्याधरास्तस्मादुत्पेतुः स्त्री गणैः सह ॥ 22 ॥
पानभूमिगतं हित्वा हैममासवभाजनम् ।
पात्राणि च महार्हाणि करकांश्च हिरण्मयान् ॥ 23 ॥
लेह्यानुच्चावचान् भक्ष्यान् मांसानि विविधानि च ।
आर्षभाणि च चर्माणि खडगांश्च कनकत्सरून् ॥ 24 ॥
कृतकण्ठगुणाः क्षीबा रक्तमाल्यानुलेपनाः ।
रक्ताक्षाः पुष्कराक्षाश्च गगनं प्रतिपेदिरे ॥ 25 ॥
हारनूपुरकेयूरपारिहार्यधराः स्त्रियः ।
विस्मिताः सस्मितास्तस्थुराकाशे रमणैः सह ॥ 26 ॥
दर्शयन्तो महाविद्यां विद्याधरमहर्षयः ।
सहितास्तस्थुराकाशे वीक्षाञ्चक्रुश्च पर्वतम् ॥ 27 ॥
शुश्रुवुश्च तदा शब्दमृषीणां भावितात्मनाम् ।
चारणानां च सिद्धानां स्थितानां विमलेऽम्बरे ॥ 28 ॥
एष पर्वतसङ्काशो हनुमान् मारुतात्मजः ।
तितीर्षति महावेगस्समुद्रं मकरालयम् ॥ 29 ॥
रामार्थं वानरार्थं च चिकीर्षन् कर्म दुष्करम् ।
समुद्रस्य परं पारं दुष्प्रापं प्राप्तुमिच्छति ॥ 30 ॥
इति विद्याधराः श्रुत्वा वचस्तेषां महात्मनाम् ।
तमप्रमेयं ददृशुः पर्वते वानरर्षभम् ॥ 31 ॥
दुधुवे च स रोमाणि चकम्पे चाचलोपमः ।
ननाद सुमहानादं सुमहानिव तोयदः ॥ 32 ॥
आनुपूर्व्येण वृत्तं च लाङ्गूलं लोमभिश्चितम् ।
उत्पतिष्यन् विचिक्षेप पक्षिराज इवोरगम् ॥ 33 ॥
तस्य लाङ्गूलमाविद्धमात्तवेगस्य पृष्ठतः ।
ददृशे गरुडेनेव ह्रियमाणो महोरगः ॥ 34 ॥
बाहू संस्तम्भयामास महापरिघसन्निभौ ।
ससाद च कपिः कट्यां चरणौ सञ्चुकोच च ॥ 35 ॥
संहृत्य च भुजौ श्रीमांस्तथैव च शिरोधराम् ।
तेजः सत्त्वं तथा वीर्यमाविवेश स वीर्यवान् ॥ 36 ॥
मार्गमालोकयन्दूरादूर्ध्वं प्रणिहितेक्षणः ।
रुरोध हृदये प्राणानाकाशमवलोकयन् ॥ 37 ॥
पद्भ्यां दृढमवस्थानं कृत्वा स कपिकुञ्जरः ।
निकुञ्च्य कर्णौ हनुमानुत्पतिष्यन् महाबलः ।
वानरान् वानरश्रेष्ठ इदं वचनमब्रवीत् ॥ 38 ॥
यथा राघवनिर्मुक्तः शरः श्वसनविक्रमः ।
गच्छेत्तद्वद्गमिष्यामि लङ्कां रावणपालिताम् ॥ 39 ॥
न हि द्रक्ष्यामि यदि तां लङ्कायां जनकात्मजाम् ।
अनेनैव हि वेगेन गमिष्यामि सुरालयम् ॥ 40 ॥
यदि वा त्रिदिवे सीतां न द्रक्ष्याम्यकृतश्रमः ।
बद्ध्वा राक्षसराजानमानयिष्यामि रावणम् ॥ 41 ॥
सर्वथा कृतकार्योऽहमेष्यामि सह सीतया ।
आनयिष्यामि वा लङ्कां समुत्पाट्य सरावणाम् ॥ 42 ॥
एवमुक्त्वा तु हनुमान्वानरान्वानरोत्तमः ॥ 43 ॥
उत्पपाताथ वेगेन वेगवानविचारयन् ।
सुपर्णमिव चात्मानं मेने स कपिकुञ्जरः ॥ 44 ॥
समुत्पतति तस्मिंस्तु वेगात्ते नगरोहिणः ।
संहृत्य विटपान् सर्वान् समुत्पेतुः समन्ततः ॥ 45 ॥
स मत्तकोयष्टिमकान् पादपान् पुष्पशालिनः ।
उद्वहन्नूरुवेगेन जगाम विमलेऽम्बरे ॥ 46 ॥
ऊरुवेगोद्धता वृक्षा मुहूर्तं कपिमन्वयुः ।
प्रस्थितं दीर्घमध्वानं स्वबन्धुमिव बान्धवाः ॥ 47 ॥
तमूरुवेगोन्मथिताः सालाश्चान्ये नगोत्तमाः ।
अनुजग्मुर्हनूमन्तं सैन्या इव महीपतिम् ॥ 48 ॥
सुपुष्पिताग्रैर्बहुभिः पादपैरन्वितः कपिः ।
हनुमान् पर्वताकारो बभूवाद्भुतदर्शनः ॥ 49 ॥
सारवन्तोऽथ ये वृक्षा न्यमज्जन् लवणाम्भसि ।
भयादिव महेन्द्रस्य पर्वता वरुणालये ॥ 50 ॥
स नानाकुसुमैः कीर्णः कपिः साङ्कुरकोरकैः ।
शुशुभे मेघसङ्काशः खद्योतैरिव पर्वतः ॥ 51 ॥
विमुक्तास्तस्य वेगेन मुक्त्वा पुष्पाणि ते द्रुमाः ।
अवशीर्यन्त सलिले निवृत्ताः सुहृदो यथा ॥ 52 ॥
लघुत्वेनोपपन्नं तद्विचित्रं सागरेऽपतत् ।
द्रुमाणां विविधं पुष्पं कपिवायुसमीरितम् ॥ 53 ॥
ताराचितमिवाकाशं प्रबभौ स महार्णवः ।
पुष्पौघेणानुबद्धेन नानावर्णेन वानरः ।
बभौ मेघ इवाकाशे विद्युद्गण विभूषितः ॥ 54 ॥
तस्य वेगसमाधूतैः पुष्पैस्तोयमदृश्यत ॥ 55 ॥
ताराभिरभिरामाभिरुदिताभिरिवाम्बरम् ।
तस्याम्बरगतौ बाहू ददृशाते प्रसारितौ ॥ 56 ॥
पर्वताग्राद्विनिष्क्रान्तौ पञ्चास्याविव पन्नगौ ।
पिबन्निव बभौ चापि सोर्मिमालं महार्णवम् ॥ 57 ॥
पिपासुरिव चाकाशं ददृशे स महाकपिः ।
तस्य विद्युत्प्रभाकारे वायुमार्गानुसारिणः ॥ 58 ॥
नयने विप्रकाशेते पर्वतस्थाविवानलौ ।
पिङ्गे पिङ्गाक्षमुख्यस्य बृहती परिमण्डले ॥ 59 ॥
चक्षुषी सम्प्राकाशेते चन्द्रसूर्याविवोदितौ ।
मुखं नासिकया तस्य ताम्रया ताम्रमाबभौ ॥ 60 ॥
सन्ध्यया समभिस्पृष्टं यथा तत्सूर्यमण्डलम् ।
लाङ्गूलं च समाविद्धं प्लवमानस्य शोभते ॥ 61 ॥
अम्बरे वायुपुत्रस्य शक्रध्वज इवोच्छ्रितम् ।
लाङ्गूलचक्रेण महान् शुक्लदंष्ट्रोऽनिलात्मजः ॥ 62 ॥
व्यरोचत महाप्राज्ञः परिवेषीव भास्करः ।
स्फिग्देशेनाभिताम्रेण रराज स महाकपिः ॥ 63 ॥
महता दारितेनेव गिरिर्गैरिकधातुना ।
तस्य वानरसिंहस्य प्लवमानस्य सागरम् ॥ 64 ॥
कक्षान्तरगतो वायुर्जीमूत इव गर्जति ।
खे यथा निपतत्युल्का ह्युत्तरान्ताद्विनिःसृता ॥ 65 ॥
दृश्यते सानुबन्धा च तथा स कपिकुञ्जरः ।
पतत्पतङ्गसङ्काशो व्यायतः शुशुभे कपिः ॥ 66 ॥
प्रवृद्ध इव मातङ्गः कक्ष्यया बध्यमानया ।
उपरिष्टाच्छरीरेण छायया चावगाढया ॥ 67 ॥
सागरे मारुताविष्टा नौरिवासीत्तदा कपिः ।
यं यं देशं समुद्रस्य जगाम स महाकपिः ।
स स तस्योरुवेगेन सोन्माद इव लक्ष्यते ॥ 68 ॥
सागरस्योर्मिजालानामुरसा शैलवर्ष्मणाम् ।
अभिघ्नंस्तु महावेगः पुप्लुवे स महाकपिः ॥ 69 ॥
कपिवातश्च बलवान् मेघवातश्च निःसृतः ।
सागरं भीमनिर्घोषं कम्पयामासतुर्भृशम् ॥ 70 ॥
विकर्षन्नूर्मिजालानि बृहन्ति लवणाम्भसि ।
पुप्लुवे कपिशार्दूलो विकिरन्निव रोदसी ॥ 71 ॥
मेरुमन्दरसङ्काशानुद्धतान् स महार्णवे ।
अत्यक्रामन्महावेगस्तरङ्गान् गणयन्निव ॥ 72 ॥
तस्य वेगसमुद्धूतं जलं सजलदं तदा ।
अम्बरस्थं विबभ्राज शारदाभ्रमिवाततम् ॥ 73 ॥
तिमिनक्रझषाः कूर्मा दृश्यन्ते विवृतास्तदा ।
वस्त्रापकर्षणेनेव शरीराणि शरीरिणाम् ॥ 74 ॥
प्लवमानं समीक्ष्याथ भुजङ्गाः सागरालयाः ।
व्योम्नि तं कपिशार्दूलं सुपर्ण इति मेनिरे ॥ 75 ॥
दशयोजनविस्तीर्णा त्रिंशद्योजनमायता ।
छाया वानरसिंहस्य जले चारुतराभवत् ॥ 76 ॥
श्वेताभ्रघनराजीव वायुपुत्रानुगामिनी ।
तस्य सा शुशुभे छाया वितता लवणाम्भसि ॥ 77 ॥
शुशुभे स महातेजा महाकायो महाकपिः ।
वायुमार्गे निरालम्बे पक्षवानिव पर्वतः ॥ 78 ॥
येनासौ याति बलवान् वेगेन कपिकुञ्जरः ।
तेन मार्गेण सहसा द्रोणीकृत इवार्णवः ॥ 79 ॥
आपाते पक्षिसङ्घानां पक्षिराज इव व्रजन् ।
हनुमान् मेघजालानि प्रकर्षन् मारुतो यथा ॥ 80 ॥
पाण्डुरारुणवर्णानि नीलमाञ्जिष्ठकानि च ।
कपिनाकृष्यमाणानि महाभ्राणि चकाशिरे ॥ 81 ॥
प्रविशन्नभ्रजालानि निष्पतंश्च पुनः पुनः ।
प्रच्छन्नश्च प्रकाशश्च चन्द्रमा इव लक्ष्यते ॥ 82 ॥
प्लवमानं तु तं दृष्ट्वा प्लवङ्गं त्वरितं तदा ।
ववर्षुः पुष्पवर्षाणि देवगन्धर्वदानवाः ॥ 83 ॥
तताप न हि तं सूर्यः प्लवन्तं वानरोत्तमम् ।
सिषेवे च तदा वायू रामकार्यार्थसिद्धये ॥ 84 ॥
ऋषयस्तुष्टुवुश्चैनं प्लवमानं विहायसा ।
जगुश्च देवगन्धर्वाः प्रशंसन्तो महौजसम् ॥ 85 ॥
नागाश्च तुष्टुवुर्यक्षा रक्षांसि विबुधाः खगाः ।
प्रेक्ष्य सर्वे कपिवरं सहसा विगतक्लमम् ॥ 86 ॥
तस्मिन् प्लवगशार्दूले प्लवमाने हनूमति ।
इक्ष्वाकुकुलमानार्थी चिन्तयामास सागरः ॥ 87 ॥
साहाय्यं वानरेन्द्रस्य यदि नाहं हनूमतः ।
करिष्यामि भविष्यामि सर्ववाच्यो विवक्षताम् ॥ 88 ॥
अहमिक्ष्वाकुनाथेन सगरेण विवर्धितः ।
इक्ष्वाकुसचिवश्चायं नावसीदितुमर्हति ॥ 89 ॥
तथा मया विधातव्यं विश्रमेत यथा कपिः ॥ 90 ॥
शेषं च मयि विश्रान्तः सुखेनातिपतिष्यति ।
इति कृत्वा मतिं साध्वींसमुद्र श्छन्नमम्भसि ॥ 91 ॥
हिरण्यनाभं मैनाकमुवाच गिरिसत्तमम् ।
त्वमिहासुरसङ्घानां पातालतलवासिनाम् ॥ 92 ॥
देवराज्ञा गिरिश्रेष्ठ परिघः सन्निवेशितः ।
त्वमेषां जातवीर्याणां पुनरेवोत्पतिष्यताम् ॥ 93 ॥
पातालस्याप्रमेयस्य द्वारमावृत्य तिष्ठसि ।
तिर्यगूर्ध्वमधश्चैव शक्तिस्ते शैल वर्धितुम् ॥ 94 ॥
तस्मात्सञ्चोदयामि त्वामुत्तिष्ठ गिरिसत्तम ।
स एष कपिशार्दूलस्त्वामुपर्येति वीर्यवान् ॥ 95 ॥
हनूमान्रामकार्यार्थं भीमकर्मा खमाप्लुतः ।
अस्य साह्यं मया कार्यमिक्ष्वाकुकुलवर्तिनः ॥ 96 ॥
मम हीक्ष्वाकवः पूज्याः परं पूज्यतमास्तव ।
कुरु साचिव्यमस्माकं न नः कार्यमतिक्रमेत् ॥ 97 ॥
कर्तव्यमकृतं कार्यं सतां मन्युमुदीरयेत् ।
सलिलादूर्ध्वमुत्तिष्ठ तिष्ठत्वेष कपिस्त्वयि ॥ 98 ॥
अस्माकमतिथिश्चैव पूज्यश्च प्लवतां वरः ।
चामीकरमहानाभ देवगन्धर्वसेवित ॥ 99 ॥
हनुमांस्त्वयि विश्रान्तस्ततः शेषं गमिष्यति ।
काकुत्स्थस्यानृशंस्यं च मैथिल्याश्च विवासनम् ॥ 100 ॥
श्रमं च प्लवगेन्द्रस्य समीक्ष्योत्थातुमर्हसि ।
हिरण्यनाभो मैनाको निशम्य लवणाम्भसः ॥ 101 ॥
उत्पपात जलात्तूर्णं महाद्रुमलतायुतः ।
स सागरजलं भित्त्वा बभूवाभ्युत्थितस्तदा ॥ 102 ॥
यथा जलधरं भित्त्वा दीप्तरश्मिर्दिवाकरः ।
स महात्मा मुहूर्तेन सर्वतः सलिलावृतः ॥ 103 ॥
दर्शयामास शृङ्गाणि सागरेण नियोजितः ।
आदित्योदयसङ्काशैरालिखद्भिरिवाम्बरम् ।
शातकुम्भमयैः शृङ्गैः सकिन्नरमहोरगैः ॥ 104 ॥
तप्तजाम्बूनदैः शृङ्गैः पर्वतस्य समुत्थितैः ॥ 105 ॥
आकाशं शस्त्रसङ्काशमभवत्काञ्चनप्रभम् ।
जातरूपमयैः शृङ्गैर्भ्राजमानैः स्वयम्प्रभैः ॥ 106 ॥
आदित्यशतसङ्काशः सोऽभवद्गिरिसत्तमः ।
तमुत्थितमसङ्गेन हनुमानग्रतः स्थितम् ॥ 107 ॥
मध्ये लवणतोयस्य विघ्नोऽयमिति निश्चितः ।
स तमुच्छ्र्रतमत्यर्थं महावेगो महाकपिः ॥ 108 ॥
उरसा पातयामास जीमूतमिव मारुतः ।
स तथा पातितस्तेन कपिना पर्वतोत्तमः ॥ 109 ॥
बुद्ध्वा तस्य कपेर्वेगं जहर्ष च ननन्द च ।
तमाकाशगतं वीरमाकाशे समुपस्थितः ॥ 110 ॥
प्रीतो हृष्टमाना वाक्यमब्रवीत्पर्वतः कपिम् ।
मानुषं धारयन् रूपमात्मनः शिखरे स्थितः ॥ 111 ॥
दुष्करं कृतवान्कर्म त्वमिदं वानरोत्तम ।
निपत्य मम शृङ्गेषु विश्रमस्व यथासुखम् ॥ 112 ॥
राघवस्य कुले जातैरुदधिः परिवर्धितः ।
स त्वां रामहिते युक्तं प्रत्यर्चयति सागरः ॥ 113 ॥
कृते च प्रतिकर्तव्यमेष धर्मः सनातनः ।
सोऽयं त्वत्प्रतिकारार्थी त्वत्तः सम्मानमर्हति ॥ 114 ॥
त्वन्निमित्तमनेनाहं बहुमानात्प्रचोदितः ।
तिष्ठ त्वं कपिशार्दूल मयि विश्रम्य गम्यताम् ॥ 115 ॥
तव सानुषु विश्रान्तः शेषं प्रक्रमतामिति ।
योजनानां शतं चापि कपिरेष समाप्लुतः ॥ 116 ॥
तदिदं गन्धवत्स्वादु कन्दमूलफलं बहु ।
तदास्वाद्य हरिश्रेष्ठ विश्रान्तोऽनु गमिष्यसि ॥ 117 ॥
अस्माकमपि सम्बन्धः कपिमुख्य त्वयास्ति वै ।
प्रख्यातस्त्रिषु लोकेषु महागुणपरिग्रहः ॥ 118 ॥
वेगवन्तः प्लवन्तो ये प्लवगा मारुतात्मज ।
तेषां मुख्यतमं मन्ये त्वामहं कपिकुञ्जर ॥ 119 ॥
अतिथिः किल पूजार्हः प्राकृतोऽपि विजानता ।
धर्मं जिज्ञासमानेन किं पुनस्त्वादृशो महान् ॥ 120 ॥
त्वं हि देववरिष्ठस्य मारुतस्य महात्मनः ।
पुत्रस्तस्यैव वेगेन सदृशः कपिकुञ्जर ॥ 121 ॥
पूजिते त्वयि धर्मज्ञ पूजां प्राप्नोति मारुतः ।
तस्मात्त्वं पूजनीयो मे शृणु चाप्यत्र कारणम् ॥ 122 ॥
पूर्वं कृतयुगे तात पर्वताः पक्षिणोऽभवन् ।
ते हि जग्मुर्दिशः सर्वा गरुडानिलवेगिनः ॥ 123 ॥
ततस्तेषु प्रयातेषु देवसङ्घाः महर्षिभिः ।
भूतानि च भयं जग्मुस्तेषां पतनशङ्कया ॥ 124 ॥
ततः क्रुद्धः सहस्राक्षः पर्वतानां शतक्रतुः ।
पक्षान् चिच्छेद वज्रेण तत्र तत्र सहस्रशः ॥ 125 ॥
स मामुपागतः क्रुद्धो वज्रमुद्यम्य देवराट् ।
ततोऽहं सहसा क्षिप्तः श्वसनेन महात्मना ॥ 126 ॥
अस्मिन्लवणतोये च प्रक्षिप्तः प्लवगोत्तम ।
गुप्तपक्षसमग्रश्च तव पित्राभिरक्षितः ॥ 127 ॥
ततोऽहं मानयामि त्वां मान्यो हि मम मारुतः ।
त्वया मे ह्येष सम्बन्धः कपिमुख्य महागुणः ॥ 128 ॥
अस्मिन्नेवङ्गते कार्ये सागरस्य ममैव च ।
प्रीतिं प्रीतमनाः कर्तुं त्वमर्हसि महाकपे ॥ 129 ॥
श्रमं मोक्षय पूजां च गृहाण कपिसत्तम ।
प्रीतिं च बहुमन्यस्व प्रीतोऽस्मि तव दर्शनात् ॥ 130 ॥
एवमुक्तः कपिश्रेष्ठस्तं नगोत्तममब्रवीत् ।
प्रीतोऽस्मि कृतमातिथ्यं मन्युरेषोऽपनीयताम् ॥ 131 ॥
त्वरते कार्यकालो मे अहश्चाप्यतिवर्तते ।
प्रतिज्ञा च मया दत्ता न स्थातव्यमिहान्तरे ॥ 132 ॥
इत्युक्त्वा पाणिना शैलमालभ्य हरिपुङ्गवः ।
जगामाकाशमाविश्य वीर्यवान् प्रहसन्निव ॥ 133 ॥
स पर्वतसमुद्राभ्यां बहुमानादवेक्षितः ।
पूजितश्चोपपन्नाभिराशीर्भिरनिलात्मजः ॥ 134 ॥
अथोर्ध्वं दूरमुत्प्लुत्य हित्वा शैलमहार्णवौ ।
पितुः पन्थानमास्थाय जगाम विमलेऽम्बरे ॥ 135 ॥
भूयश्चोर्ध्वं गतिं प्राप्य गिरिं तमवलोकयन् ।
वायुसूनुर्निरालम्बे जगाम विमलेऽम्बरे ॥ 136 ॥
तद् द्वितीयं हनुमतो दृष्ट्वा कर्म सुदुष्करम् ।
प्रशशंसुः सुराः सर्वे सिद्धाश्च परमर्षयः ॥ 137 ॥
देवताश्चाभवन् हृष्टास्तत्रस्थास्तस्य कर्मणा ।
काञ्चनस्य सुनाभस्य सहस्राक्षश्च वासवः ॥ 138 ॥
उवाच वचनं धीमान् परितोषात्सगद्गदम् ।
सुनाभं पर्वतश्रेष्ठं स्वयमेव शचीपतिः ॥ 139 ॥
हिरण्यनाभ शैलेन्द्र परितुष्टोऽस्मि ते भृशम् ।
अभयं ते प्रयच्छामि तिष्ठ सौम्य यथासुखम् ॥ 140 ॥
साह्यं कृतं ते सुमहद्विक्रान्तस्य हनूमतः ।
क्रमतो योजनशतं निर्भयस्य भये सति ॥ 141 ॥
रामस्यैष हितायैव याति दाशरथेर्हरिः ।
सत्क्रियां कुर्वता तस्य तोषितोऽस्मि दृढं त्वया ॥ 142 ॥
ततः प्रहर्षमगमद्विपुलं पर्वतोत्तमः ।
देवतानां पतिं दृष्ट्वा परितुष्टं शतक्रतुम् ॥ 143 ॥
स वै दत्तवरः शैलो बभूवावस्थितस्तदा ।
हनुमांश्च मुहूर्तेन व्यतिचक्राम सागरम् ॥ 144 ॥
ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः ।
अब्रुवन् सूर्यसङ्काशां सुरसां नागमातरम् ॥ 145 ॥
अयं वातात्मजः श्रीमान्प्लवते सागरोपरि ।
हनुमान्नाम तस्य त्वं मुहूर्तं विघ्नमाचर ॥ 146 ॥
राक्षसं रूपमास्थाय सुघोरं पर्वतोपमम् ।
दंष्ट्राकरालं पिङ्गाक्षं वक्त्रं कृत्वा नभः समम् ॥ 147 ॥
बलमिच्छामहे ज्ञातुं भूयश्चास्य पराक्रमम् ।
त्वां विजेष्यत्युपायेन विषादं वा गमिष्यति ॥ 148 ॥
एवमुक्ता तु सा देवी दैवतैरभिसत्कृता ।
समुद्रमध्ये सुरसा बिभ्रती राक्षसं वपुः ॥ 149 ॥
विकृतं च विरूपं च सर्वस्य च भयावहम् ।
प्लवमानं हनूमन्तमावृत्येदमुवाच ह ॥ 150 ॥
मम भक्षः प्रदिष्टस्त्वमीश्वरैर्वानरर्षभ ।
अहं त्वां भक्षयिष्यामि प्रविशेदं ममाननम् ॥ 151 ॥
एवमुक्तः सुरसया प्राञ्जलिर्वानरर्षभः ।
प्रहृष्टवदनः श्रीमानिदं वचनमब्रवीत् ॥ 152 ॥
रामो दाशरथिर्नाम प्रविष्टो दण्डकावनम् ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा वैदेह्या चापि भार्यया ॥ 153 ॥
अन्यकार्यविषक्तस्य बद्धवैरस्य राक्षसैः ।
तस्य सीता हृता भार्या रावणेन यशस्विनी ॥ 154 ॥
तस्याः सकाशं दूतोऽहं गमिष्ये रामशासनात् ।
कर्तुमर्हसि रामस्य साह्यं विषयवासिनि ॥ 155 ॥
अथवा मैथिलीं दृष्ट्वा रामं चाक्लिष्टकारिणम् ।
आगमिष्यामि ते वक्त्रं सत्यं प्रतिशृणोमि ते ॥ 156 ॥
एवमुक्ता हनुमता सुरसा कामरूपिणी ।
अब्रवीन्नातिवर्तेन्मां कश्चिदेष वरो मम ॥ 157 ॥
तं प्रयान्तं समुद्वीक्ष्य सुरसा वाक्यमब्रवीत् ।
बलं जिज्ञासमाना वै नागमाता हनूमतः ॥ 158 ॥
प्रविश्य वदनं मेऽद्य गन्तव्यं वानरोत्तम ।
वर एष पुरा दत्तो मम धात्रेति सत्वरा ॥ 159 ॥
व्यादाय विपुलं वक्त्रं स्थिता सा मारुतेः पुरः ।
एवमुक्तः सुरसया क्रुद्धो वानरपुङ्गवः ॥ 160 ॥
अब्रवीत्कुरु वै वक्त्रं येन मां विषहिष्यसे ।
इत्युक्त्वा सुरसां क्रुद्धो धशयोजनमायता ॥ 161 ॥
दशयोजनविस्तारो बभूव हनुमांस्तदा ।
तं दृष्ट्वा मेघसङ्काशं दशयोजनमायतम् ॥ 162 ॥
चकार सुरसा चास्यं विंशद्योजनमायतम् ।
हनुमांस्तु ततः क्रुद्धस्त्रिंशद्योजनमायतः ॥ 163 ॥
चकार सुरसा वक्त्रं चत्वारिंशत्तथोच्छ्रितम् ।
बभूव हनुमावनीरः पञ्चाशद्योजनोच्छ्रितः ॥ 164 ॥
चकार सुरसा वक्त्रं षष्टियोजनमायतम् ।
तथैव हनुमावनीरः सप्ततीयोजनोच्छ्रितः ॥ 165 ॥
चकार सुरसा वक्त्रमशीतीयोजनायतम् ।
हनुमानचलप्रख्यो नवतीयोजनोच्छ्रितः ॥ 166 ॥
चकार सुरसा वक्त्रं शतयोजनमायतं तव सानुषु विश्रान्तः शेषं प्रक्रमतामिति ।
तद्दृष्ट्वा व्यादितं त्वास्यं वायुपुत्रः सुबुद्धिमान् ।
दीर्घजिह्वं सुरसया सुघोरं नरकोपमम् ॥ 167 ॥
सुसङ्क्षिप्यात्मनः कायं बभूवाङ्गुष्ठमात्रकः ।
सोऽभिपत्याशु तद्वक्त्रं निष्पत्य च महाबलः ।
अन्तरिक्षे स्थितः श्रीमानिदं वचनमब्रवीत् ॥ 168 ॥
प्रविष्टोऽस्मि हि ते वक्त्रं दाक्षायणि नमोऽस्तु ते ।
गमिष्ये यत्र वैदेही सत्यं चासीद्वरस्तव ॥ 169 ॥
तं दृष्ट्वा वदनान्मुक्तं चन्द्रं राहुमुखादिव ।
अब्रवीत्सुरसा देवी स्वेन रूपेण वानरम् ॥ 170 ॥
अर्थसिद्ध्यै हरिश्रेष्ठ गच्छ सौम्य यथासुखम् ।
समानयस्व वैदेहीं राघवेण महात्मना ॥ 171 ॥
तत्तृतीयं हनुमतो दृष्ट्वा कर्म सुदुष्करम् ।
साधु साध्विति भूतानि प्रशशंसुस्तदा हरिम् ॥ 172 ॥
स सागरमनाधृष्यमभ्येत्य वरुणालयम् ।
जगामाकाशमाविश्य वेगेन गरुडोपमः ॥ 173 ॥
सेविते वारिधाराभिः पतगैश्च निषेविते ।
चरिते कैशिकाचार्यैरैरावतनिषेविते ॥ 174 ॥
सिंहकुञ्जरशार्दूलपतगोरगवाहनैः ।
विमानैः सम्पतद्भिश्च विमलैः समलङ्कृते ॥ 175 ॥
वज्राशनिसमाघातैः पावकैरुपशोभिते ।
कृतपुण्यैर्महाभागैः स्वर्गजिद्भिरलङ्कृते ॥ 176 ॥
वहता हव्यमत्यर्धं सेविते चित्रभानुना ।
ग्रहनक्षत्रचन्द्रार्कतारागण विभूषिते ॥ 177 ॥
महर्षिगणगन्धर्वनागयक्षसमाकुले ।
विविक्ते विमले विश्वे विश्वावसुनिषेविते ॥ 178 ॥
देवराजगजाक्रान्ते चन्द्रसूर्यपथे शिवे ।
विताने जीवलोकस्य वितते ब्रह्मनिर्मिते ॥ 179 ॥
बहुशः सेविते वीरैर्विद्याधरगणैर्वरैः ।
जगाम वायुमार्गे तु गरुत्मानिव मारुतिः ॥ 180 ॥
प्रदृश्यमानः सर्वत्रः हनुमान्मारुतात्मजः ।
भेजेऽम्बरं निरालम्बं लम्बपक्ष इवाद्रिराट् ॥ 181 ॥
प्लवमानं तु तं दृष्ट्वा सिंहिका नाम राक्षसी ।
मनसा चिन्तयामास प्रवृद्धा कामरूपिणी ॥ 182 ॥
अद्य दीर्घस्य कालस्य भविष्याम्यहमाशिता ।
इदं हि मे महत्सत्त्वं चिरस्य वशमागतम् ॥ 183 ॥
इति सञ्चिन्त्य मनसा छायामस्य समाक्षिपत् ।
छायायां गृह्यमाणायां चिन्तयामास वानरः ॥ 184 ॥
समाक्षिप्तोऽस्मि सहसा पङ्गूकृतपराक्रमः ।
प्रतिलोमेन वातेन महानौरिव सागरे ॥ 185 ॥
तिर्यगूर्ध्वमधश्चैव वीक्षमाणस्ततः कपिः ।
ददर्श स महत्सत्त्वमुत्थितं लवणाम्भसि ॥ 186 ॥
तद्धृष्ट्वा चिन्तयामास मारुतिर्विकृताननम् ।
कपिराजेन कथितं सत्त्वमद्भुतदर्शनम् ॥ 187 ॥
छायाग्राहि महावीर्यं तदिदं नात्र संशयः ।
स तां बुद्ध्वार्थतत्त्वेन सिंहिकां मतिमान्कपिः ॥ 188 ॥
व्यवर्धत महाकायः प्रावृषीव वलाहकः ।
तस्य सा कायमुद्वीक्ष्य वर्धमानं महाकपेः ॥ 189 ॥
वक्त्रं प्रसारयामास पातालान्तरसन्निभम् ।
घनराजीव गर्जन्ती वानरं समभिद्रवत् ॥ 190 ॥
स ददर्श ततस्तस्या विवृतं सुमहन्मुखम् ।
कायमात्रं च मेधावी मर्माणि च महाकपिः ॥ 191 ॥
स तस्या विवृते वक्त्रे वज्रसंहननः कपिः ।
सङ्क्षिप्य मुहुरात्मानं निष्पपात महाबलः ॥ 192 ॥
आस्ये तस्या निमज्जन्तं ददृशुः सिद्धचारणाः ।
ग्रस्यमानं यथा चन्द्रं पूर्णं पर्वणि राहुणा ॥ 193 ॥
ततस्तस्या नखैस्तीक्ष्णैर्मर्माण्युत्कृत्य वानरः ।
उत्पपाताथ वेगेन मनः सम्पातविक्रमः ॥ 194 ॥
तां तु दृष्ट्वा च धृत्या च दाक्षिण्येन निपात्य च ।
स कपिप्रवरो वेगाद्ववृधे पुनरात्मवान् ॥ 195 ॥
हृतहृत्सा हनुमतापपात विधुराम्भसि ।
तां हतां वानरेणाशु पतितां वीक्ष्य सिंहिकाम् ॥ 196 ॥
भूतान्याकाशचारीणि तमूचुः प्लवगोत्तमम् ।
भीममद्य कृतं कर्म महत्सत्त्वं त्वया हतम् ॥ 197 ॥
साधयार्थमभिप्रेतमरिष्टं प्लवतां वर ।
यस्य त्वेतानि चत्वारि वानरेन्द्र यथा तव ॥ 198 ॥
धृतिर्दृष्टिर्मतिर्दाक्ष्यं सः कर्मसु न सीदति ।
स तैः सम्भावितः पूज्यः प्रतिपन्नप्रयोजनः ॥ 199 ॥
जगामाकाशमाविश्य पन्नगाशनवत्कपिः ।
प्राप्तभूयिष्ठपारस्तु सर्वतः प्रतिलोकयन् ॥ 200 ॥
योजनानां शतस्यान्ते वनराजिं ददर्श सः ।
ददर्श च पतन्नेव विविधद्रुमभूषितम् ॥ 201 ॥
द्वीपं शाखामृगश्रेष्ठो मलयोपवनानि च ।
सागरं सागरानूपं सागरानूपजान् द्रुमान् ॥ 202 ॥
सागरस्य च पत्नीनां मुख्यान्यपि विलोकयन् ।
स महामेघसङ्काशं समीक्ष्यात्मानमात्मवान् ॥ 203 ॥
निरुन्धन्तमिवाकाशं चकार मतिमान् मतिम् ।
कायवृद्धिं प्रवेगं च मम दृष्ट्वैव राक्षसाः ॥ 204 ॥
मयि कौतूहलं कुर्यरिति मेने महाकपिः ।
ततः शरीरं सङ्क्षिप्य तन्महीधरसन्निभम् ॥ 205 ॥
पुनः प्रकृतिमापेदे वीतमोह इवात्मवान् ।
तद्रूपमतिसङ्क्षिप्य हनुमान् प्रकृतौ स्थितः ॥ 206 ॥
त्रीन् क्रमानिव विक्रम्य बलिवीर्यहरो हरिः ।
स चारुनानाविधरूपधारी परं समासाद्य समुद्रतीरम् ।
परैरशक्यः प्रतिपन्नरूपः समीक्षितात्मा समवेक्षितार्धः ॥ 207 ॥
ततः स लम्बस्य गिरेः समृद्धे विचित्रकूटे निपपात कूटे ।
सकेतकोद्दालकनालिकेरे महाद्रिकूटप्रतिमो महात्मा ॥ 208 ॥
ततस्तु सम्प्राप्य समुद्रतीरं समीक्ष्य लङ्कां गिरिवर्यमूर्ध्नि ।
कपिस्तु तस्निन्निपपात पर्वते विधूय रूपं व्यथयन्मृगद्विजान् ॥ 209 ॥
स सागरं दानवपन्नगायुतं बलेन विक्रम्य महोर्मिमालिनम् ।
निपत्य तीरे च महोदधेस्तदा ददर्श लङ्काममरावतीमिव ॥ 210 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे प्रथमस्सर्गः ॥
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Oriya script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version. It is a transliteration, not a translation — see “Meaning” for translations where available.
🕉 InfoLyter.in