শ্রীমদ্বাল্মীকীয রামাযণে সুন্দরকাণ্ডম্ ।
অথ প্রথমস্সর্গঃ ।
ততো রাবণনীতাযাঃ সীতাযাঃ শত্রুকর্শনঃ ।
ইযেষ পদমন্বেষ্টুং চারণাচরিতে পথি ॥ 1 ॥
দুষ্করং নিষ্প্রতিদ্বন্দ্বং চিকীর্ষন্ কর্ম বানরঃ ।
সমুদগ্রশিরোগ্রীবো গবাম্পতিরিবাবভৌ ॥ 2 ॥
অথ বৈডূর্যবর্ণেষু শাদ্বলেষু মহাবলঃ ।
ধীরঃ সলিলকল্পেষু বিচচার যথাসুখম্ ॥ 3 ॥
দ্বিজান্ বিত্রাসযন্ ধীমানুরসা পাদপান্ হরন্ ।
মৃগাংশ্চ সুবহূন্নিঘ্নন্ প্রবৃদ্ধ ইব কেসরী ॥ 4 ॥
নীললোহিতমাঞ্জিষ্ঠপত্রবর্ণৈঃ সিতাসিতৈঃ ।
স্বভাববিহিতৈশ্চিত্রৈর্ধাতুভিঃ সমলঙ্কৃতম্ ॥ 5 ॥
কামরূপিভিরাবিষ্টমভীক্ষ্ণং সপরিচ্ছদৈঃ ।
যক্ষকিন্নরগন্ধর্বৈর্দেবকল্পৈশ্চ পন্নগৈঃ ॥ 6 ॥
স তস্য গিরিবর্যস্য তলে নাগবরাযুতে ।
তিষ্ঠন্ কপিবরস্তত্র হ্রদে নাগ ইবাবভৌ ॥ 7 ॥
স সূর্যায মহেন্দ্রায পবনায স্বযম্ভুবে ।
ভূতেভ্যশ্চাঞ্জলিং কৃত্বা চকার গমনে মতিম্ ॥ 8 ॥
অঞ্জলিং প্রাঙ্মুখঃ কুর্বন্ পবনাযাত্মযোনযে ।
ততো হি ববৃধে গন্তুং দক্ষিণো দক্ষিণাং দিশম্ ॥ 9 ॥
প্লবঙ্গপ্রবরৈর্দৃষ্টঃ প্লবনে কৃতনিশ্চযঃ ।
ববৃধে রামবৃদ্ধ্যর্থং সমুদ্র ইব পর্বসু ॥ 10 ॥
নিষ্প্রমাণশরীরঃ সন্ লিলঙ্ঘযিষুরর্ণবম্ ।
বাহুভ্যাং পীডযামাস চরণাভ্যাং চ পর্বতম্ ॥ 11 ॥
স চচালাচলশ্চাপি মুহূর্তং কপিপীডিতঃ ।
তরূণাং পুষ্পিতাগ্রাণাং সর্বং পুষ্পমশাতযত্ ॥ 12 ॥
তেন পাদপমুক্তেন পুষ্পৌঘেণ সুগন্ধিনা ।
সর্বতঃ সংবৃতঃ শৈলো বভৌ পুষ্পমযো যথা ॥ 13 ॥
তেন চোত্তমবীর্যেণ পীড্যমানঃ স পর্বতঃ ।
সলিলং সম্প্রসুস্রাব মদং মত্ত ইব দ্বিপঃ ॥ 14 ॥
পীড্যমানস্তু বলিনা মহেন্দ্রস্তেন পর্বতঃ ।
রীতীর্নির্বর্তযামাস কাঞ্চনাঞ্জনরাজতীঃ ॥ 15 ॥
মুমোচ চ শিলাঃ শৈলো বিশালাঃ সমনঃশিলাঃ ।
মধ্যমেনার্চিষা জুষ্টা ধূমরাজীরিবানলঃ ॥ 16 ॥
গিরিণা পীড্যমানেন পীড্যমানানি সর্বতঃ ।
গুহাবিষ্টানি ভূতানি বিনেদুর্বিকৃতৈঃ স্বরৈঃ ॥ 17 ॥
স মহাসত্ত্বসন্নাদঃ শৈলপীডানিমিত্তজঃ ।
পৃথিবীং পূরযামাস দিশশ্চোপবনানি চ ॥ 18 ॥
শিরোভিঃ পৃথুভিঃ সর্পা ব্যক্তস্বস্তিকলক্ষণৈঃ ।
বমন্তঃ পাবকং ঘোরং দদংশুর্দশনৈঃ শিলাঃ ॥ 19 ॥
তাস্তদা সবিষৈর্দষ্টাঃ কুপিতৈস্তৈর্মহাশিলাঃ ।
জজ্জ্বলুঃ পাবকোদ্দীপ্তা বিভিদুশ্চ সহস্রধা ॥ 20 ॥
যানি চৌষধজালানি তস্মিন্ জাতানি পর্বতে ।
বিষঘ্নান্যপি নাগানাং ন শেকুঃ শমিতুং বিষম্ ॥ 21 ॥
ভিদ্যতেঽযং গিরির্ভূতৈরিতি মত্ত্বা তপস্বিনঃ ।
ত্রস্তা বিদ্যাধরাস্তস্মাদুত্পেতুঃ স্ত্রী গণৈঃ সহ ॥ 22 ॥
পানভূমিগতং হিত্বা হৈমমাসবভাজনম্ ।
পাত্রাণি চ মহার্হাণি করকাংশ্চ হিরণ্মযান্ ॥ 23 ॥
লেহ্যানুচ্চাবচান্ ভক্ষ্যান্ মাংসানি বিবিধানি চ ।
আর্ষভাণি চ চর্মাণি খডগাংশ্চ কনকত্সরূন্ ॥ 24 ॥
কৃতকণ্ঠগুণাঃ ক্ষীবা রক্তমাল্যানুলেপনাঃ ।
রক্তাক্ষাঃ পুষ্করাক্ষাশ্চ গগনং প্রতিপেদিরে ॥ 25 ॥
হারনূপুরকেযূরপারিহার্যধরাঃ স্ত্রিযঃ ।
বিস্মিতাঃ সস্মিতাস্তস্থুরাকাশে রমণৈঃ সহ ॥ 26 ॥
দর্শযন্তো মহাবিদ্যাং বিদ্যাধরমহর্ষযঃ ।
সহিতাস্তস্থুরাকাশে বীক্ষাঞ্চক্রুশ্চ পর্বতম্ ॥ 27 ॥
শুশ্রুবুশ্চ তদা শব্দমৃষীণাং ভাবিতাত্মনাম্ ।
চারণানাং চ সিদ্ধানাং স্থিতানাং বিমলেঽম্বরে ॥ 28 ॥
এষ পর্বতসঙ্কাশো হনুমান্ মারুতাত্মজঃ ।
তিতীর্ষতি মহাবেগস্সমুদ্রং মকরালযম্ ॥ 29 ॥
রামার্থং বানরার্থং চ চিকীর্ষন্ কর্ম দুষ্করম্ ।
সমুদ্রস্য পরং পারং দুষ্প্রাপং প্রাপ্তুমিচ্ছতি ॥ 30 ॥
ইতি বিদ্যাধরাঃ শ্রুত্বা বচস্তেষাং মহাত্মনাম্ ।
তমপ্রমেযং দদৃশুঃ পর্বতে বানরর্ষভম্ ॥ 31 ॥
দুধুবে চ স রোমাণি চকম্পে চাচলোপমঃ ।
ননাদ সুমহানাদং সুমহানিব তোযদঃ ॥ 32 ॥
আনুপূর্ব্যেণ বৃত্তং চ লাঙ্গূলং লোমভিশ্চিতম্ ।
উত্পতিষ্যন্ বিচিক্ষেপ পক্ষিরাজ ইবোরগম্ ॥ 33 ॥
তস্য লাঙ্গূলমাবিদ্ধমাত্তবেগস্য পৃষ্ঠতঃ ।
দদৃশে গরুডেনেব হ্রিযমাণো মহোরগঃ ॥ 34 ॥
বাহূ সংস্তম্ভযামাস মহাপরিঘসন্নিভৌ ।
সসাদ চ কপিঃ কট্যাং চরণৌ সঞ্চুকোচ চ ॥ 35 ॥
সংহৃত্য চ ভুজৌ শ্রীমাংস্তথৈব চ শিরোধরাম্ ।
তেজঃ সত্ত্বং তথা বীর্যমাবিবেশ স বীর্যবান্ ॥ 36 ॥
মার্গমালোকযন্দূরাদূর্ধ্বং প্রণিহিতেক্ষণঃ ।
রুরোধ হৃদযে প্রাণানাকাশমবলোকযন্ ॥ 37 ॥
পদ্ভ্যাং দৃঢমবস্থানং কৃত্বা স কপিকুঞ্জরঃ ।
নিকুঞ্চ্য কর্ণৌ হনুমানুত্পতিষ্যন্ মহাবলঃ ।
বানরান্ বানরশ্রেষ্ঠ ইদং বচনমব্রবীত্ ॥ 38 ॥
যথা রাঘবনির্মুক্তঃ শরঃ শ্বসনবিক্রমঃ ।
গচ্ছেত্তদ্বদ্গমিষ্যামি লঙ্কাং রাবণপালিতাম্ ॥ 39 ॥
ন হি দ্রক্ষ্যামি যদি তাং লঙ্কাযাং জনকাত্মজাম্ ।
অনেনৈব হি বেগেন গমিষ্যামি সুরালযম্ ॥ 40 ॥
যদি বা ত্রিদিবে সীতাং ন দ্রক্ষ্যাম্যকৃতশ্রমঃ ।
বদ্ধ্বা রাক্ষসরাজানমানযিষ্যামি রাবণম্ ॥ 41 ॥
সর্বথা কৃতকার্যোঽহমেষ্যামি সহ সীতযা ।
আনযিষ্যামি বা লঙ্কাং সমুত্পাট্য সরাবণাম্ ॥ 42 ॥
এবমুক্ত্বা তু হনুমান্বানরান্বানরোত্তমঃ ॥ 43 ॥
উত্পপাতাথ বেগেন বেগবানবিচারযন্ ।
সুপর্ণমিব চাত্মানং মেনে স কপিকুঞ্জরঃ ॥ 44 ॥
সমুত্পততি তস্মিংস্তু বেগাত্তে নগরোহিণঃ ।
সংহৃত্য বিটপান্ সর্বান্ সমুত্পেতুঃ সমন্ততঃ ॥ 45 ॥
স মত্তকোযষ্টিমকান্ পাদপান্ পুষ্পশালিনঃ ।
উদ্বহন্নূরুবেগেন জগাম বিমলেঽম্বরে ॥ 46 ॥
ঊরুবেগোদ্ধতা বৃক্ষা মুহূর্তং কপিমন্বযুঃ ।
প্রস্থিতং দীর্ঘমধ্বানং স্ববন্ধুমিব বান্ধবাঃ ॥ 47 ॥
তমূরুবেগোন্মথিতাঃ সালাশ্চান্যে নগোত্তমাঃ ।
অনুজগ্মুর্হনূমন্তং সৈন্যা ইব মহীপতিম্ ॥ 48 ॥
সুপুষ্পিতাগ্রৈর্বহুভিঃ পাদপৈরন্বিতঃ কপিঃ ।
হনুমান্ পর্বতাকারো বভূবাদ্ভুতদর্শনঃ ॥ 49 ॥
সারবন্তোঽথ যে বৃক্ষা ন্যমজ্জন্ লবণাম্ভসি ।
ভযাদিব মহেন্দ্রস্য পর্বতা বরুণালযে ॥ 50 ॥
স নানাকুসুমৈঃ কীর্ণঃ কপিঃ সাঙ্কুরকোরকৈঃ ।
শুশুভে মেঘসঙ্কাশঃ খদ্যোতৈরিব পর্বতঃ ॥ 51 ॥
বিমুক্তাস্তস্য বেগেন মুক্ত্বা পুষ্পাণি তে দ্রুমাঃ ।
অবশীর্যন্ত সলিলে নিবৃত্তাঃ সুহৃদো যথা ॥ 52 ॥
লঘুত্বেনোপপন্নং তদ্বিচিত্রং সাগরেঽপতত্ ।
দ্রুমাণাং বিবিধং পুষ্পং কপিবাযুসমীরিতম্ ॥ 53 ॥
তারাচিতমিবাকাশং প্রবভৌ স মহার্ণবঃ ।
পুষ্পৌঘেণানুবদ্ধেন নানাবর্ণেন বানরঃ ।
বভৌ মেঘ ইবাকাশে বিদ্যুদ্গণ বিভূষিতঃ ॥ 54 ॥
তস্য বেগসমাধূতৈঃ পুষ্পৈস্তোযমদৃশ্যত ॥ 55 ॥
তারাভিরভিরামাভিরুদিতাভিরিবাম্বরম্ ।
তস্যাম্বরগতৌ বাহূ দদৃশাতে প্রসারিতৌ ॥ 56 ॥
পর্বতাগ্রাদ্বিনিষ্ক্রান্তৌ পঞ্চাস্যাবিব পন্নগৌ ।
পিবন্নিব বভৌ চাপি সোর্মিমালং মহার্ণবম্ ॥ 57 ॥
পিপাসুরিব চাকাশং দদৃশে স মহাকপিঃ ।
তস্য বিদ্যুত্প্রভাকারে বাযুমার্গানুসারিণঃ ॥ 58 ॥
নযনে বিপ্রকাশেতে পর্বতস্থাবিবানলৌ ।
পিঙ্গে পিঙ্গাক্ষমুখ্যস্য বৃহতী পরিমণ্ডলে ॥ 59 ॥
চক্ষুষী সম্প্রাকাশেতে চন্দ্রসূর্যাবিবোদিতৌ ।
মুখং নাসিকযা তস্য তাম্রযা তাম্রমাবভৌ ॥ 60 ॥
সন্ধ্যযা সমভিস্পৃষ্টং যথা তত্সূর্যমণ্ডলম্ ।
লাঙ্গূলং চ সমাবিদ্ধং প্লবমানস্য শোভতে ॥ 61 ॥
অম্বরে বাযুপুত্রস্য শক্রধ্বজ ইবোচ্ছ্রিতম্ ।
লাঙ্গূলচক্রেণ মহান্ শুক্লদংষ্ট্রোঽনিলাত্মজঃ ॥ 62 ॥
ব্যরোচত মহাপ্রাজ্ঞঃ পরিবেষীব ভাস্করঃ ।
স্ফিগ্দেশেনাভিতাম্রেণ ররাজ স মহাকপিঃ ॥ 63 ॥
মহতা দারিতেনেব গিরির্গৈরিকধাতুনা ।
তস্য বানরসিংহস্য প্লবমানস্য সাগরম্ ॥ 64 ॥
কক্ষান্তরগতো বাযুর্জীমূত ইব গর্জতি ।
খে যথা নিপতত্যুল্কা হ্যুত্তরান্তাদ্বিনিঃসৃতা ॥ 65 ॥
দৃশ্যতে সানুবন্ধা চ তথা স কপিকুঞ্জরঃ ।
পতত্পতঙ্গসঙ্কাশো ব্যাযতঃ শুশুভে কপিঃ ॥ 66 ॥
প্রবৃদ্ধ ইব মাতঙ্গঃ কক্ষ্যযা বধ্যমানযা ।
উপরিষ্টাচ্ছরীরেণ ছাযযা চাবগাঢযা ॥ 67 ॥
সাগরে মারুতাবিষ্টা নৌরিবাসীত্তদা কপিঃ ।
যং যং দেশং সমুদ্রস্য জগাম স মহাকপিঃ ।
স স তস্যোরুবেগেন সোন্মাদ ইব লক্ষ্যতে ॥ 68 ॥
সাগরস্যোর্মিজালানামুরসা শৈলবর্ষ্মণাম্ ।
অভিঘ্নংস্তু মহাবেগঃ পুপ্লুবে স মহাকপিঃ ॥ 69 ॥
কপিবাতশ্চ বলবান্ মেঘবাতশ্চ নিঃসৃতঃ ।
সাগরং ভীমনির্ঘোষং কম্পযামাসতুর্ভৃশম্ ॥ 70 ॥
বিকর্ষন্নূর্মিজালানি বৃহন্তি লবণাম্ভসি ।
পুপ্লুবে কপিশার্দূলো বিকিরন্নিব রোদসী ॥ 71 ॥
মেরুমন্দরসঙ্কাশানুদ্ধতান্ স মহার্ণবে ।
অত্যক্রামন্মহাবেগস্তরঙ্গান্ গণযন্নিব ॥ 72 ॥
তস্য বেগসমুদ্ধূতং জলং সজলদং তদা ।
অম্বরস্থং বিবভ্রাজ শারদাভ্রমিবাততম্ ॥ 73 ॥
তিমিনক্রঝষাঃ কূর্মা দৃশ্যন্তে বিবৃতাস্তদা ।
বস্ত্রাপকর্ষণেনেব শরীরাণি শরীরিণাম্ ॥ 74 ॥
প্লবমানং সমীক্ষ্যাথ ভুজঙ্গাঃ সাগরালযাঃ ।
ব্যোম্নি তং কপিশার্দূলং সুপর্ণ ইতি মেনিরে ॥ 75 ॥
দশযোজনবিস্তীর্ণা ত্রিংশদ্যোজনমাযতা ।
ছাযা বানরসিংহস্য জলে চারুতরাভবত্ ॥ 76 ॥
শ্বেতাভ্রঘনরাজীব বাযুপুত্রানুগামিনী ।
তস্য সা শুশুভে ছাযা বিততা লবণাম্ভসি ॥ 77 ॥
শুশুভে স মহাতেজা মহাকাযো মহাকপিঃ ।
বাযুমার্গে নিরালম্বে পক্ষবানিব পর্বতঃ ॥ 78 ॥
যেনাসৌ যাতি বলবান্ বেগেন কপিকুঞ্জরঃ ।
তেন মার্গেণ সহসা দ্রোণীকৃত ইবার্ণবঃ ॥ 79 ॥
আপাতে পক্ষিসঙ্ঘানাং পক্ষিরাজ ইব ব্রজন্ ।
হনুমান্ মেঘজালানি প্রকর্ষন্ মারুতো যথা ॥ 80 ॥
পাণ্ডুরারুণবর্ণানি নীলমাঞ্জিষ্ঠকানি চ ।
কপিনাকৃষ্যমাণানি মহাভ্রাণি চকাশিরে ॥ 81 ॥
প্রবিশন্নভ্রজালানি নিষ্পতংশ্চ পুনঃ পুনঃ ।
প্রচ্ছন্নশ্চ প্রকাশশ্চ চন্দ্রমা ইব লক্ষ্যতে ॥ 82 ॥
প্লবমানং তু তং দৃষ্ট্বা প্লবঙ্গং ত্বরিতং তদা ।
ববর্ষুঃ পুষ্পবর্ষাণি দেবগন্ধর্বদানবাঃ ॥ 83 ॥
ততাপ ন হি তং সূর্যঃ প্লবন্তং বানরোত্তমম্ ।
সিষেবে চ তদা বাযূ রামকার্যার্থসিদ্ধযে ॥ 84 ॥
ঋষযস্তুষ্টুবুশ্চৈনং প্লবমানং বিহাযসা ।
জগুশ্চ দেবগন্ধর্বাঃ প্রশংসন্তো মহৌজসম্ ॥ 85 ॥
নাগাশ্চ তুষ্টুবুর্যক্ষা রক্ষাংসি বিবুধাঃ খগাঃ ।
প্রেক্ষ্য সর্বে কপিবরং সহসা বিগতক্লমম্ ॥ 86 ॥
তস্মিন্ প্লবগশার্দূলে প্লবমানে হনূমতি ।
ইক্ষ্বাকুকুলমানার্থী চিন্তযামাস সাগরঃ ॥ 87 ॥
সাহায্যং বানরেন্দ্রস্য যদি নাহং হনূমতঃ ।
করিষ্যামি ভবিষ্যামি সর্ববাচ্যো বিবক্ষতাম্ ॥ 88 ॥
অহমিক্ষ্বাকুনাথেন সগরেণ বিবর্ধিতঃ ।
ইক্ষ্বাকুসচিবশ্চাযং নাবসীদিতুমর্হতি ॥ 89 ॥
তথা মযা বিধাতব্যং বিশ্রমেত যথা কপিঃ ॥ 90 ॥
শেষং চ মযি বিশ্রান্তঃ সুখেনাতিপতিষ্যতি ।
ইতি কৃত্বা মতিং সাধ্বীংসমুদ্র শ্ছন্নমম্ভসি ॥ 91 ॥
হিরণ্যনাভং মৈনাকমুবাচ গিরিসত্তমম্ ।
ত্বমিহাসুরসঙ্ঘানাং পাতালতলবাসিনাম্ ॥ 92 ॥
দেবরাজ্ঞা গিরিশ্রেষ্ঠ পরিঘঃ সন্নিবেশিতঃ ।
ত্বমেষাং জাতবীর্যাণাং পুনরেবোত্পতিষ্যতাম্ ॥ 93 ॥
পাতালস্যাপ্রমেযস্য দ্বারমাবৃত্য তিষ্ঠসি ।
তির্যগূর্ধ্বমধশ্চৈব শক্তিস্তে শৈল বর্ধিতুম্ ॥ 94 ॥
তস্মাত্সঞ্চোদযামি ত্বামুত্তিষ্ঠ গিরিসত্তম ।
স এষ কপিশার্দূলস্ত্বামুপর্যেতি বীর্যবান্ ॥ 95 ॥
হনূমান্রামকার্যার্থং ভীমকর্মা খমাপ্লুতঃ ।
অস্য সাহ্যং মযা কার্যমিক্ষ্বাকুকুলবর্তিনঃ ॥ 96 ॥
মম হীক্ষ্বাকবঃ পূজ্যাঃ পরং পূজ্যতমাস্তব ।
কুরু সাচিব্যমস্মাকং ন নঃ কার্যমতিক্রমেত্ ॥ 97 ॥
কর্তব্যমকৃতং কার্যং সতাং মন্যুমুদীরযেত্ ।
সলিলাদূর্ধ্বমুত্তিষ্ঠ তিষ্ঠত্বেষ কপিস্ত্বযি ॥ 98 ॥
অস্মাকমতিথিশ্চৈব পূজ্যশ্চ প্লবতাং বরঃ ।
চামীকরমহানাভ দেবগন্ধর্বসেবিত ॥ 99 ॥
হনুমাংস্ত্বযি বিশ্রান্তস্ততঃ শেষং গমিষ্যতি ।
কাকুত্স্থস্যানৃশংস্যং চ মৈথিল্যাশ্চ বিবাসনম্ ॥ 100 ॥
শ্রমং চ প্লবগেন্দ্রস্য সমীক্ষ্যোত্থাতুমর্হসি ।
হিরণ্যনাভো মৈনাকো নিশম্য লবণাম্ভসঃ ॥ 101 ॥
উত্পপাত জলাত্তূর্ণং মহাদ্রুমলতাযুতঃ ।
স সাগরজলং ভিত্ত্বা বভূবাভ্যুত্থিতস্তদা ॥ 102 ॥
যথা জলধরং ভিত্ত্বা দীপ্তরশ্মির্দিবাকরঃ ।
স মহাত্মা মুহূর্তেন সর্বতঃ সলিলাবৃতঃ ॥ 103 ॥
দর্শযামাস শৃঙ্গাণি সাগরেণ নিযোজিতঃ ।
আদিত্যোদযসঙ্কাশৈরালিখদ্ভিরিবাম্বরম্ ।
শাতকুম্ভমযৈঃ শৃঙ্গৈঃ সকিন্নরমহোরগৈঃ ॥ 104 ॥
তপ্তজাম্বূনদৈঃ শৃঙ্গৈঃ পর্বতস্য সমুত্থিতৈঃ ॥ 105 ॥
আকাশং শস্ত্রসঙ্কাশমভবত্কাঞ্চনপ্রভম্ ।
জাতরূপমযৈঃ শৃঙ্গৈর্ভ্রাজমানৈঃ স্বযম্প্রভৈঃ ॥ 106 ॥
আদিত্যশতসঙ্কাশঃ সোঽভবদ্গিরিসত্তমঃ ।
তমুত্থিতমসঙ্গেন হনুমানগ্রতঃ স্থিতম্ ॥ 107 ॥
মধ্যে লবণতোযস্য বিঘ্নোঽযমিতি নিশ্চিতঃ ।
স তমুচ্ছ্র্রতমত্যর্থং মহাবেগো মহাকপিঃ ॥ 108 ॥
উরসা পাতযামাস জীমূতমিব মারুতঃ ।
স তথা পাতিতস্তেন কপিনা পর্বতোত্তমঃ ॥ 109 ॥
বুদ্ধ্বা তস্য কপের্বেগং জহর্ষ চ ননন্দ চ ।
তমাকাশগতং বীরমাকাশে সমুপস্থিতঃ ॥ 110 ॥
প্রীতো হৃষ্টমানা বাক্যমব্রবীত্পর্বতঃ কপিম্ ।
মানুষং ধারযন্ রূপমাত্মনঃ শিখরে স্থিতঃ ॥ 111 ॥
দুষ্করং কৃতবান্কর্ম ত্বমিদং বানরোত্তম ।
নিপত্য মম শৃঙ্গেষু বিশ্রমস্ব যথাসুখম্ ॥ 112 ॥
রাঘবস্য কুলে জাতৈরুদধিঃ পরিবর্ধিতঃ ।
স ত্বাং রামহিতে যুক্তং প্রত্যর্চযতি সাগরঃ ॥ 113 ॥
কৃতে চ প্রতিকর্তব্যমেষ ধর্মঃ সনাতনঃ ।
সোঽযং ত্বত্প্রতিকারার্থী ত্বত্তঃ সম্মানমর্হতি ॥ 114 ॥
ত্বন্নিমিত্তমনেনাহং বহুমানাত্প্রচোদিতঃ ।
তিষ্ঠ ত্বং কপিশার্দূল মযি বিশ্রম্য গম্যতাম্ ॥ 115 ॥
তব সানুষু বিশ্রান্তঃ শেষং প্রক্রমতামিতি ।
যোজনানাং শতং চাপি কপিরেষ সমাপ্লুতঃ ॥ 116 ॥
তদিদং গন্ধবত্স্বাদু কন্দমূলফলং বহু ।
তদাস্বাদ্য হরিশ্রেষ্ঠ বিশ্রান্তোঽনু গমিষ্যসি ॥ 117 ॥
অস্মাকমপি সম্বন্ধঃ কপিমুখ্য ত্বযাস্তি বৈ ।
প্রখ্যাতস্ত্রিষু লোকেষু মহাগুণপরিগ্রহঃ ॥ 118 ॥
বেগবন্তঃ প্লবন্তো যে প্লবগা মারুতাত্মজ ।
তেষাং মুখ্যতমং মন্যে ত্বামহং কপিকুঞ্জর ॥ 119 ॥
অতিথিঃ কিল পূজার্হঃ প্রাকৃতোঽপি বিজানতা ।
ধর্মং জিজ্ঞাসমানেন কিং পুনস্ত্বাদৃশো মহান্ ॥ 120 ॥
ত্বং হি দেববরিষ্ঠস্য মারুতস্য মহাত্মনঃ ।
পুত্রস্তস্যৈব বেগেন সদৃশঃ কপিকুঞ্জর ॥ 121 ॥
পূজিতে ত্বযি ধর্মজ্ঞ পূজাং প্রাপ্নোতি মারুতঃ ।
তস্মাত্ত্বং পূজনীযো মে শৃণু চাপ্যত্র কারণম্ ॥ 122 ॥
পূর্বং কৃতযুগে তাত পর্বতাঃ পক্ষিণোঽভবন্ ।
তে হি জগ্মুর্দিশঃ সর্বা গরুডানিলবেগিনঃ ॥ 123 ॥
ততস্তেষু প্রযাতেষু দেবসঙ্ঘাঃ মহর্ষিভিঃ ।
ভূতানি চ ভযং জগ্মুস্তেষাং পতনশঙ্কযা ॥ 124 ॥
ততঃ ক্রুদ্ধঃ সহস্রাক্ষঃ পর্বতানাং শতক্রতুঃ ।
পক্ষান্ চিচ্ছেদ বজ্রেণ তত্র তত্র সহস্রশঃ ॥ 125 ॥
স মামুপাগতঃ ক্রুদ্ধো বজ্রমুদ্যম্য দেবরাট্ ।
ততোঽহং সহসা ক্ষিপ্তঃ শ্বসনেন মহাত্মনা ॥ 126 ॥
অস্মিন্লবণতোযে চ প্রক্ষিপ্তঃ প্লবগোত্তম ।
গুপ্তপক্ষসমগ্রশ্চ তব পিত্রাভিরক্ষিতঃ ॥ 127 ॥
ততোঽহং মানযামি ত্বাং মান্যো হি মম মারুতঃ ।
ত্বযা মে হ্যেষ সম্বন্ধঃ কপিমুখ্য মহাগুণঃ ॥ 128 ॥
অস্মিন্নেবঙ্গতে কার্যে সাগরস্য মমৈব চ ।
প্রীতিং প্রীতমনাঃ কর্তুং ত্বমর্হসি মহাকপে ॥ 129 ॥
শ্রমং মোক্ষয পূজাং চ গৃহাণ কপিসত্তম ।
প্রীতিং চ বহুমন্যস্ব প্রীতোঽস্মি তব দর্শনাত্ ॥ 130 ॥
এবমুক্তঃ কপিশ্রেষ্ঠস্তং নগোত্তমমব্রবীত্ ।
প্রীতোঽস্মি কৃতমাতিথ্যং মন্যুরেষোঽপনীযতাম্ ॥ 131 ॥
ত্বরতে কার্যকালো মে অহশ্চাপ্যতিবর্ততে ।
প্রতিজ্ঞা চ মযা দত্তা ন স্থাতব্যমিহান্তরে ॥ 132 ॥
ইত্যুক্ত্বা পাণিনা শৈলমালভ্য হরিপুঙ্গবঃ ।
জগামাকাশমাবিশ্য বীর্যবান্ প্রহসন্নিব ॥ 133 ॥
স পর্বতসমুদ্রাভ্যাং বহুমানাদবেক্ষিতঃ ।
পূজিতশ্চোপপন্নাভিরাশীর্ভিরনিলাত্মজঃ ॥ 134 ॥
অথোর্ধ্বং দূরমুত্প্লুত্য হিত্বা শৈলমহার্ণবৌ ।
পিতুঃ পন্থানমাস্থায জগাম বিমলেঽম্বরে ॥ 135 ॥
ভূযশ্চোর্ধ্বং গতিং প্রাপ্য গিরিং তমবলোকযন্ ।
বাযুসূনুর্নিরালম্বে জগাম বিমলেঽম্বরে ॥ 136 ॥
তদ্ দ্বিতীযং হনুমতো দৃষ্ট্বা কর্ম সুদুষ্করম্ ।
প্রশশংসুঃ সুরাঃ সর্বে সিদ্ধাশ্চ পরমর্ষযঃ ॥ 137 ॥
দেবতাশ্চাভবন্ হৃষ্টাস্তত্রস্থাস্তস্য কর্মণা ।
কাঞ্চনস্য সুনাভস্য সহস্রাক্ষশ্চ বাসবঃ ॥ 138 ॥
উবাচ বচনং ধীমান্ পরিতোষাত্সগদ্গদম্ ।
সুনাভং পর্বতশ্রেষ্ঠং স্বযমেব শচীপতিঃ ॥ 139 ॥
হিরণ্যনাভ শৈলেন্দ্র পরিতুষ্টোঽস্মি তে ভৃশম্ ।
অভযং তে প্রযচ্ছামি তিষ্ঠ সৌম্য যথাসুখম্ ॥ 140 ॥
সাহ্যং কৃতং তে সুমহদ্বিক্রান্তস্য হনূমতঃ ।
ক্রমতো যোজনশতং নির্ভযস্য ভযে সতি ॥ 141 ॥
রামস্যৈষ হিতাযৈব যাতি দাশরথের্হরিঃ ।
সত্ক্রিযাং কুর্বতা তস্য তোষিতোঽস্মি দৃঢং ত্বযা ॥ 142 ॥
ততঃ প্রহর্ষমগমদ্বিপুলং পর্বতোত্তমঃ ।
দেবতানাং পতিং দৃষ্ট্বা পরিতুষ্টং শতক্রতুম্ ॥ 143 ॥
স বৈ দত্তবরঃ শৈলো বভূবাবস্থিতস্তদা ।
হনুমাংশ্চ মুহূর্তেন ব্যতিচক্রাম সাগরম্ ॥ 144 ॥
ততো দেবাঃ সগন্ধর্বাঃ সিদ্ধাশ্চ পরমর্ষযঃ ।
অব্রুবন্ সূর্যসঙ্কাশাং সুরসাং নাগমাতরম্ ॥ 145 ॥
অযং বাতাত্মজঃ শ্রীমান্প্লবতে সাগরোপরি ।
হনুমান্নাম তস্য ত্বং মুহূর্তং বিঘ্নমাচর ॥ 146 ॥
রাক্ষসং রূপমাস্থায সুঘোরং পর্বতোপমম্ ।
দংষ্ট্রাকরালং পিঙ্গাক্ষং বক্ত্রং কৃত্বা নভঃ সমম্ ॥ 147 ॥
বলমিচ্ছামহে জ্ঞাতুং ভূযশ্চাস্য পরাক্রমম্ ।
ত্বাং বিজেষ্যত্যুপাযেন বিষাদং বা গমিষ্যতি ॥ 148 ॥
এবমুক্তা তু সা দেবী দৈবতৈরভিসত্কৃতা ।
সমুদ্রমধ্যে সুরসা বিভ্রতী রাক্ষসং বপুঃ ॥ 149 ॥
বিকৃতং চ বিরূপং চ সর্বস্য চ ভযাবহম্ ।
প্লবমানং হনূমন্তমাবৃত্যেদমুবাচ হ ॥ 150 ॥
মম ভক্ষঃ প্রদিষ্টস্ত্বমীশ্বরৈর্বানরর্ষভ ।
অহং ত্বাং ভক্ষযিষ্যামি প্রবিশেদং মমাননম্ ॥ 151 ॥
এবমুক্তঃ সুরসযা প্রাঞ্জলির্বানরর্ষভঃ ।
প্রহৃষ্টবদনঃ শ্রীমানিদং বচনমব্রবীত্ ॥ 152 ॥
রামো দাশরথির্নাম প্রবিষ্টো দণ্ডকাবনম্ ।
লক্ষ্মণেন সহ ভ্রাত্রা বৈদেহ্যা চাপি ভার্যযা ॥ 153 ॥
অন্যকার্যবিষক্তস্য বদ্ধবৈরস্য রাক্ষসৈঃ ।
তস্য সীতা হৃতা ভার্যা রাবণেন যশস্বিনী ॥ 154 ॥
তস্যাঃ সকাশং দূতোঽহং গমিষ্যে রামশাসনাত্ ।
কর্তুমর্হসি রামস্য সাহ্যং বিষযবাসিনি ॥ 155 ॥
অথবা মৈথিলীং দৃষ্ট্বা রামং চাক্লিষ্টকারিণম্ ।
আগমিষ্যামি তে বক্ত্রং সত্যং প্রতিশৃণোমি তে ॥ 156 ॥
এবমুক্তা হনুমতা সুরসা কামরূপিণী ।
অব্রবীন্নাতিবর্তেন্মাং কশ্চিদেষ বরো মম ॥ 157 ॥
তং প্রযান্তং সমুদ্বীক্ষ্য সুরসা বাক্যমব্রবীত্ ।
বলং জিজ্ঞাসমানা বৈ নাগমাতা হনূমতঃ ॥ 158 ॥
প্রবিশ্য বদনং মেঽদ্য গন্তব্যং বানরোত্তম ।
বর এষ পুরা দত্তো মম ধাত্রেতি সত্বরা ॥ 159 ॥
ব্যাদায বিপুলং বক্ত্রং স্থিতা সা মারুতেঃ পুরঃ ।
এবমুক্তঃ সুরসযা ক্রুদ্ধো বানরপুঙ্গবঃ ॥ 160 ॥
অব্রবীত্কুরু বৈ বক্ত্রং যেন মাং বিষহিষ্যসে ।
ইত্যুক্ত্বা সুরসাং ক্রুদ্ধো ধশযোজনমাযতা ॥ 161 ॥
দশযোজনবিস্তারো বভূব হনুমাংস্তদা ।
তং দৃষ্ট্বা মেঘসঙ্কাশং দশযোজনমাযতম্ ॥ 162 ॥
চকার সুরসা চাস্যং বিংশদ্যোজনমাযতম্ ।
হনুমাংস্তু ততঃ ক্রুদ্ধস্ত্রিংশদ্যোজনমাযতঃ ॥ 163 ॥
চকার সুরসা বক্ত্রং চত্বারিংশত্তথোচ্ছ্রিতম্ ।
বভূব হনুমাবনীরঃ পঞ্চাশদ্যোজনোচ্ছ্রিতঃ ॥ 164 ॥
চকার সুরসা বক্ত্রং ষষ্টিযোজনমাযতম্ ।
তথৈব হনুমাবনীরঃ সপ্ততীযোজনোচ্ছ্রিতঃ ॥ 165 ॥
চকার সুরসা বক্ত্রমশীতীযোজনাযতম্ ।
হনুমানচলপ্রখ্যো নবতীযোজনোচ্ছ্রিতঃ ॥ 166 ॥
চকার সুরসা বক্ত্রং শতযোজনমাযতং তব সানুষু বিশ্রান্তঃ শেষং প্রক্রমতামিতি ।
তদ্দৃষ্ট্বা ব্যাদিতং ত্বাস্যং বাযুপুত্রঃ সুবুদ্ধিমান্ ।
দীর্ঘজিহ্বং সুরসযা সুঘোরং নরকোপমম্ ॥ 167 ॥
সুসঙ্ক্ষিপ্যাত্মনঃ কাযং বভূবাঙ্গুষ্ঠমাত্রকঃ ।
সোঽভিপত্যাশু তদ্বক্ত্রং নিষ্পত্য চ মহাবলঃ ।
অন্তরিক্ষে স্থিতঃ শ্রীমানিদং বচনমব্রবীত্ ॥ 168 ॥
প্রবিষ্টোঽস্মি হি তে বক্ত্রং দাক্ষাযণি নমোঽস্তু তে ।
গমিষ্যে যত্র বৈদেহী সত্যং চাসীদ্বরস্তব ॥ 169 ॥
তং দৃষ্ট্বা বদনান্মুক্তং চন্দ্রং রাহুমুখাদিব ।
অব্রবীত্সুরসা দেবী স্বেন রূপেণ বানরম্ ॥ 170 ॥
অর্থসিদ্ধ্যৈ হরিশ্রেষ্ঠ গচ্ছ সৌম্য যথাসুখম্ ।
সমানযস্ব বৈদেহীং রাঘবেণ মহাত্মনা ॥ 171 ॥
তত্তৃতীযং হনুমতো দৃষ্ট্বা কর্ম সুদুষ্করম্ ।
সাধু সাধ্বিতি ভূতানি প্রশশংসুস্তদা হরিম্ ॥ 172 ॥
স সাগরমনাধৃষ্যমভ্যেত্য বরুণালযম্ ।
জগামাকাশমাবিশ্য বেগেন গরুডোপমঃ ॥ 173 ॥
সেবিতে বারিধারাভিঃ পতগৈশ্চ নিষেবিতে ।
চরিতে কৈশিকাচার্যৈরৈরাবতনিষেবিতে ॥ 174 ॥
সিংহকুঞ্জরশার্দূলপতগোরগবাহনৈঃ ।
বিমানৈঃ সম্পতদ্ভিশ্চ বিমলৈঃ সমলঙ্কৃতে ॥ 175 ॥
বজ্রাশনিসমাঘাতৈঃ পাবকৈরুপশোভিতে ।
কৃতপুণ্যৈর্মহাভাগৈঃ স্বর্গজিদ্ভিরলঙ্কৃতে ॥ 176 ॥
বহতা হব্যমত্যর্ধং সেবিতে চিত্রভানুনা ।
গ্রহনক্ষত্রচন্দ্রার্কতারাগণ বিভূষিতে ॥ 177 ॥
মহর্ষিগণগন্ধর্বনাগযক্ষসমাকুলে ।
বিবিক্তে বিমলে বিশ্বে বিশ্বাবসুনিষেবিতে ॥ 178 ॥
দেবরাজগজাক্রান্তে চন্দ্রসূর্যপথে শিবে ।
বিতানে জীবলোকস্য বিততে ব্রহ্মনির্মিতে ॥ 179 ॥
বহুশঃ সেবিতে বীরৈর্বিদ্যাধরগণৈর্বরৈঃ ।
জগাম বাযুমার্গে তু গরুত্মানিব মারুতিঃ ॥ 180 ॥
প্রদৃশ্যমানঃ সর্বত্রঃ হনুমান্মারুতাত্মজঃ ।
ভেজেঽম্বরং নিরালম্বং লম্বপক্ষ ইবাদ্রিরাট্ ॥ 181 ॥
প্লবমানং তু তং দৃষ্ট্বা সিংহিকা নাম রাক্ষসী ।
মনসা চিন্তযামাস প্রবৃদ্ধা কামরূপিণী ॥ 182 ॥
অদ্য দীর্ঘস্য কালস্য ভবিষ্যাম্যহমাশিতা ।
ইদং হি মে মহত্সত্ত্বং চিরস্য বশমাগতম্ ॥ 183 ॥
ইতি সঞ্চিন্ত্য মনসা ছাযামস্য সমাক্ষিপত্ ।
ছাযাযাং গৃহ্যমাণাযাং চিন্তযামাস বানরঃ ॥ 184 ॥
সমাক্ষিপ্তোঽস্মি সহসা পঙ্গূকৃতপরাক্রমঃ ।
প্রতিলোমেন বাতেন মহানৌরিব সাগরে ॥ 185 ॥
তির্যগূর্ধ্বমধশ্চৈব বীক্ষমাণস্ততঃ কপিঃ ।
দদর্শ স মহত্সত্ত্বমুত্থিতং লবণাম্ভসি ॥ 186 ॥
তদ্ধৃষ্ট্বা চিন্তযামাস মারুতির্বিকৃতাননম্ ।
কপিরাজেন কথিতং সত্ত্বমদ্ভুতদর্শনম্ ॥ 187 ॥
ছাযাগ্রাহি মহাবীর্যং তদিদং নাত্র সংশযঃ ।
স তাং বুদ্ধ্বার্থতত্ত্বেন সিংহিকাং মতিমান্কপিঃ ॥ 188 ॥
ব্যবর্ধত মহাকাযঃ প্রাবৃষীব বলাহকঃ ।
তস্য সা কাযমুদ্বীক্ষ্য বর্ধমানং মহাকপেঃ ॥ 189 ॥
বক্ত্রং প্রসারযামাস পাতালান্তরসন্নিভম্ ।
ঘনরাজীব গর্জন্তী বানরং সমভিদ্রবত্ ॥ 190 ॥
স দদর্শ ততস্তস্যা বিবৃতং সুমহন্মুখম্ ।
কাযমাত্রং চ মেধাবী মর্মাণি চ মহাকপিঃ ॥ 191 ॥
স তস্যা বিবৃতে বক্ত্রে বজ্রসংহননঃ কপিঃ ।
সঙ্ক্ষিপ্য মুহুরাত্মানং নিষ্পপাত মহাবলঃ ॥ 192 ॥
আস্যে তস্যা নিমজ্জন্তং দদৃশুঃ সিদ্ধচারণাঃ ।
গ্রস্যমানং যথা চন্দ্রং পূর্ণং পর্বণি রাহুণা ॥ 193 ॥
ততস্তস্যা নখৈস্তীক্ষ্ণৈর্মর্মাণ্যুত্কৃত্য বানরঃ ।
উত্পপাতাথ বেগেন মনঃ সম্পাতবিক্রমঃ ॥ 194 ॥
তাং তু দৃষ্ট্বা চ ধৃত্যা চ দাক্ষিণ্যেন নিপাত্য চ ।
স কপিপ্রবরো বেগাদ্ববৃধে পুনরাত্মবান্ ॥ 195 ॥
হৃতহৃত্সা হনুমতাপপাত বিধুরাম্ভসি ।
তাং হতাং বানরেণাশু পতিতাং বীক্ষ্য সিংহিকাম্ ॥ 196 ॥
ভূতান্যাকাশচারীণি তমূচুঃ প্লবগোত্তমম্ ।
ভীমমদ্য কৃতং কর্ম মহত্সত্ত্বং ত্বযা হতম্ ॥ 197 ॥
সাধযার্থমভিপ্রেতমরিষ্টং প্লবতাং বর ।
যস্য ত্বেতানি চত্বারি বানরেন্দ্র যথা তব ॥ 198 ॥
ধৃতির্দৃষ্টির্মতির্দাক্ষ্যং সঃ কর্মসু ন সীদতি ।
স তৈঃ সম্ভাবিতঃ পূজ্যঃ প্রতিপন্নপ্রযোজনঃ ॥ 199 ॥
জগামাকাশমাবিশ্য পন্নগাশনবত্কপিঃ ।
প্রাপ্তভূযিষ্ঠপারস্তু সর্বতঃ প্রতিলোকযন্ ॥ 200 ॥
যোজনানাং শতস্যান্তে বনরাজিং দদর্শ সঃ ।
দদর্শ চ পতন্নেব বিবিধদ্রুমভূষিতম্ ॥ 201 ॥
দ্বীপং শাখামৃগশ্রেষ্ঠো মলযোপবনানি চ ।
সাগরং সাগরানূপং সাগরানূপজান্ দ্রুমান্ ॥ 202 ॥
সাগরস্য চ পত্নীনাং মুখ্যান্যপি বিলোকযন্ ।
স মহামেঘসঙ্কাশং সমীক্ষ্যাত্মানমাত্মবান্ ॥ 203 ॥
নিরুন্ধন্তমিবাকাশং চকার মতিমান্ মতিম্ ।
কাযবৃদ্ধিং প্রবেগং চ মম দৃষ্ট্বৈব রাক্ষসাঃ ॥ 204 ॥
মযি কৌতূহলং কুর্যরিতি মেনে মহাকপিঃ ।
ততঃ শরীরং সঙ্ক্ষিপ্য তন্মহীধরসন্নিভম্ ॥ 205 ॥
পুনঃ প্রকৃতিমাপেদে বীতমোহ ইবাত্মবান্ ।
তদ্রূপমতিসঙ্ক্ষিপ্য হনুমান্ প্রকৃতৌ স্থিতঃ ॥ 206 ॥
ত্রীন্ ক্রমানিব বিক্রম্য বলিবীর্যহরো হরিঃ ।
স চারুনানাবিধরূপধারী পরং সমাসাদ্য সমুদ্রতীরম্ ।
পরৈরশক্যঃ প্রতিপন্নরূপঃ সমীক্ষিতাত্মা সমবেক্ষিতার্ধঃ ॥ 207 ॥
ততঃ স লম্বস্য গিরেঃ সমৃদ্ধে বিচিত্রকূটে নিপপাত কূটে ।
সকেতকোদ্দালকনালিকেরে মহাদ্রিকূটপ্রতিমো মহাত্মা ॥ 208 ॥
ততস্তু সম্প্রাপ্য সমুদ্রতীরং সমীক্ষ্য লঙ্কাং গিরিবর্যমূর্ধ্নি ।
কপিস্তু তস্নিন্নিপপাত পর্বতে বিধূয রূপং ব্যথযন্মৃগদ্বিজান্ ॥ 209 ॥
স সাগরং দানবপন্নগাযুতং বলেন বিক্রম্য মহোর্মিমালিনম্ ।
নিপত্য তীরে চ মহোদধেস্তদা দদর্শ লঙ্কামমরাবতীমিব ॥ 210 ॥
ইত্যার্ষে শ্রীমদ্রামাযণে বাল্মীকীয আদিকাব্যে সুন্দরকাণ্ডে প্রথমস্সর্গঃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |
atha prathamassargaḥ |
tato rāvaṇanītāyāḥ sītāyāḥ śatrukarśanaḥ |
iyeṣa padamanveṣṭuṃ cāraṇācarite pathi || 1 ||
duṣkaraṃ niṣpratidvandvaṃ cikīrṣan karma vānaraḥ |
samudagraśirogrīvo gavāmpatirivābabhau || 2 ||
atha vaiḍūryavarṇeṣu śādvaleṣu mahābalaḥ |
dhīraḥ salilakalpeṣu vicacāra yathāsukham || 3 ||
dvijān vitrāsayan dhīmānurasā pādapān haran |
mṛgāṃśca subahūnnighnan pravṛddha iva kesarī || 4 ||
nīlalohitamāñjiṣṭhapatravarṇaiḥ sitāsitaiḥ |
svabhāvavihitaiścitrairdhātubhiḥ samalaṅkṛtam || 5 ||
kāmarūpibhirāviṣṭamabhīkṣṇaṃ saparicchadaiḥ |
yakṣakinnaragandharvairdevakalpaiśca pannagaiḥ || 6 ||
sa tasya girivaryasya tale nāgavarāyute |
tiṣṭhan kapivarastatra hrade nāga ivābabhau || 7 ||
sa sūryāya mahendrāya pavanāya svayambhuve |
bhūtebhyaścāñjaliṃ kṛtvā cakāra gamane matim || 8 ||
añjaliṃ prāṅmukhaḥ kurvan pavanāyātmayonaye |
tato hi vavṛdhe gantuṃ dakṣiṇo dakṣiṇāṃ diśam || 9 ||
plavaṅgapravarairdṛṣṭaḥ plavane kṛtaniścayaḥ |
vavṛdhe rāmavṛddhyarthaṃ samudra iva parvasu || 10 ||
niṣpramāṇaśarīraḥ san lilaṅghayiṣurarṇavam |
bāhubhyāṃ pīḍayāmāsa caraṇābhyāṃ ca parvatam || 11 ||
sa cacālācalaścāpi muhūrtaṃ kapipīḍitaḥ |
tarūṇāṃ puṣpitāgrāṇāṃ sarvaṃ puṣpamaśātayat || 12 ||
tena pādapamuktena puṣpaugheṇa sugandhinā |
sarvataḥ saṃvṛtaḥ śailo babhau puṣpamayo yathā || 13 ||
tena cottamavīryeṇa pīḍyamānaḥ sa parvataḥ |
salilaṃ samprasusrāva madaṃ matta iva dvipaḥ || 14 ||
pīḍyamānastu balinā mahendrastena parvataḥ |
rītīrnirvartayāmāsa kāñcanāñjanarājatīḥ || 15 ||
mumoca ca śilāḥ śailo viśālāḥ samanaḥśilāḥ |
madhyamenārciṣā juṣṭā dhūmarājīrivānalaḥ || 16 ||
giriṇā pīḍyamānena pīḍyamānāni sarvataḥ |
guhāviṣṭāni bhūtāni vinedurvikṛtaiḥ svaraiḥ || 17 ||
sa mahāsattvasannādaḥ śailapīḍānimittajaḥ |
pṛthivīṃ pūrayāmāsa diśaścopavanāni ca || 18 ||
śirobhiḥ pṛthubhiḥ sarpā vyaktasvastikalakṣaṇaiḥ |
vamantaḥ pāvakaṃ ghoraṃ dadaṃśurdaśanaiḥ śilāḥ || 19 ||
tāstadā saviṣairdaṣṭāḥ kupitaistairmahāśilāḥ |
jajjvaluḥ pāvakoddīptā bibhiduśca sahasradhā || 20 ||
yāni cauṣadhajālāni tasmin jātāni parvate |
viṣaghnānyapi nāgānāṃ na śekuḥ śamituṃ viṣam || 21 ||
bhidyate'yaṃ girirbhūtairiti mattvā tapasvinaḥ |
trastā vidyādharāstasmādutpetuḥ strī gaṇaiḥ saha || 22 ||
pānabhūmigataṃ hitvā haimamāsavabhājanam |
pātrāṇi ca mahārhāṇi karakāṃśca hiraṇmayān || 23 ||
lehyānuccāvacān bhakṣyān māṃsāni vividhāni ca |
ārṣabhāṇi ca carmāṇi khaḍagāṃśca kanakatsarūn || 24 ||
kṛtakaṇṭhaguṇāḥ kṣībā raktamālyānulepanāḥ |
raktākṣāḥ puṣkarākṣāśca gaganaṃ pratipedire || 25 ||
hāranūpurakeyūrapārihāryadharāḥ striyaḥ |
vismitāḥ sasmitāstasthurākāśe ramaṇaiḥ saha || 26 ||
darśayanto mahāvidyāṃ vidyādharamaharṣayaḥ |
sahitāstasthurākāśe vīkṣāñcakruśca parvatam || 27 ||
śuśruvuśca tadā śabdamṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām |
cāraṇānāṃ ca siddhānāṃ sthitānāṃ vimale'mbare || 28 ||
eṣa parvatasaṅkāśo hanumān mārutātmajaḥ |
titīrṣati mahāvegassamudraṃ makarālayam || 29 ||
rāmārthaṃ vānarārthaṃ ca cikīrṣan karma duṣkaram |
samudrasya paraṃ pāraṃ duṣprāpaṃ prāptumicchati || 30 ||
iti vidyādharāḥ śrutvā vacasteṣāṃ mahātmanām |
tamaprameyaṃ dadṛśuḥ parvate vānararṣabham || 31 ||
dudhuve ca sa romāṇi cakampe cācalopamaḥ |
nanāda sumahānādaṃ sumahāniva toyadaḥ || 32 ||
ānupūrvyeṇa vṛttaṃ ca lāṅgūlaṃ lomabhiścitam |
utpatiṣyan vicikṣepa pakṣirāja ivoragam || 33 ||
tasya lāṅgūlamāviddhamāttavegasya pṛṣṭhataḥ |
dadṛśe garuḍeneva hriyamāṇo mahoragaḥ || 34 ||
bāhū saṃstambhayāmāsa mahāparighasannibhau |
sasāda ca kapiḥ kaṭyāṃ caraṇau sañcukoca ca || 35 ||
saṃhṛtya ca bhujau śrīmāṃstathaiva ca śirodharām |
tejaḥ sattvaṃ tathā vīryamāviveśa sa vīryavān || 36 ||
mārgamālokayandūrādūrdhvaṃ praṇihitekṣaṇaḥ |
rurodha hṛdaye prāṇānākāśamavalokayan || 37 ||
padbhyāṃ dṛḍhamavasthānaṃ kṛtvā sa kapikuñjaraḥ |
nikuñcya karṇau hanumānutpatiṣyan mahābalaḥ |
vānarān vānaraśreṣṭha idaṃ vacanamabravīt || 38 ||
yathā rāghavanirmuktaḥ śaraḥ śvasanavikramaḥ |
gacchettadvadgamiṣyāmi laṅkāṃ rāvaṇapālitām || 39 ||
na hi drakṣyāmi yadi tāṃ laṅkāyāṃ janakātmajām |
anenaiva hi vegena gamiṣyāmi surālayam || 40 ||
yadi vā tridive sītāṃ na drakṣyāmyakṛtaśramaḥ |
baddhvā rākṣasarājānamānayiṣyāmi rāvaṇam || 41 ||
sarvathā kṛtakāryo'hameṣyāmi saha sītayā |
ānayiṣyāmi vā laṅkāṃ samutpāṭya sarāvaṇām || 42 ||
evamuktvā tu hanumānvānarānvānarottamaḥ || 43 ||
utpapātātha vegena vegavānavicārayan |
suparṇamiva cātmānaṃ mene sa kapikuñjaraḥ || 44 ||
samutpatati tasmiṃstu vegātte nagarohiṇaḥ |
saṃhṛtya viṭapān sarvān samutpetuḥ samantataḥ || 45 ||
sa mattakoyaṣṭimakān pādapān puṣpaśālinaḥ |
udvahannūruvegena jagāma vimale'mbare || 46 ||
ūruvegoddhatā vṛkṣā muhūrtaṃ kapimanvayuḥ |
prasthitaṃ dīrghamadhvānaṃ svabandhumiva bāndhavāḥ || 47 ||
tamūruvegonmathitāḥ sālāścānye nagottamāḥ |
anujagmurhanūmantaṃ sainyā iva mahīpatim || 48 ||
supuṣpitāgrairbahubhiḥ pādapairanvitaḥ kapiḥ |
hanumān parvatākāro babhūvādbhutadarśanaḥ || 49 ||
sāravanto'tha ye vṛkṣā nyamajjan lavaṇāmbhasi |
bhayādiva mahendrasya parvatā varuṇālaye || 50 ||
sa nānākusumaiḥ kīrṇaḥ kapiḥ sāṅkurakorakaiḥ |
śuśubhe meghasaṅkāśaḥ khadyotairiva parvataḥ || 51 ||
vimuktāstasya vegena muktvā puṣpāṇi te drumāḥ |
avaśīryanta salile nivṛttāḥ suhṛdo yathā || 52 ||
laghutvenopapannaṃ tadvicitraṃ sāgare'patat |
drumāṇāṃ vividhaṃ puṣpaṃ kapivāyusamīritam || 53 ||
tārācitamivākāśaṃ prababhau sa mahārṇavaḥ |
puṣpaugheṇānubaddhena nānāvarṇena vānaraḥ |
babhau megha ivākāśe vidyudgaṇa vibhūṣitaḥ || 54 ||
tasya vegasamādhūtaiḥ puṣpaistoyamadṛśyata || 55 ||
tārābhirabhirāmābhiruditābhirivāmbaram |
tasyāmbaragatau bāhū dadṛśāte prasāritau || 56 ||
parvatāgrādviniṣkrāntau pañcāsyāviva pannagau |
pibanniva babhau cāpi sormimālaṃ mahārṇavam || 57 ||
pipāsuriva cākāśaṃ dadṛśe sa mahākapiḥ |
tasya vidyutprabhākāre vāyumārgānusāriṇaḥ || 58 ||
nayane viprakāśete parvatasthāvivānalau |
piṅge piṅgākṣamukhyasya bṛhatī parimaṇḍale || 59 ||
cakṣuṣī samprākāśete candrasūryāvivoditau |
mukhaṃ nāsikayā tasya tāmrayā tāmramābabhau || 60 ||
sandhyayā samabhispṛṣṭaṃ yathā tatsūryamaṇḍalam |
lāṅgūlaṃ ca samāviddhaṃ plavamānasya śobhate || 61 ||
ambare vāyuputrasya śakradhvaja ivocchritam |
lāṅgūlacakreṇa mahān śukladaṃṣṭro'nilātmajaḥ || 62 ||
vyarocata mahāprājñaḥ pariveṣīva bhāskaraḥ |
sphigdeśenābhitāmreṇa rarāja sa mahākapiḥ || 63 ||
mahatā dāriteneva girirgairikadhātunā |
tasya vānarasiṃhasya plavamānasya sāgaram || 64 ||
kakṣāntaragato vāyurjīmūta iva garjati |
khe yathā nipatatyulkā hyuttarāntādviniḥsṛtā || 65 ||
dṛśyate sānubandhā ca tathā sa kapikuñjaraḥ |
patatpataṅgasaṅkāśo vyāyataḥ śuśubhe kapiḥ || 66 ||
pravṛddha iva mātaṅgaḥ kakṣyayā badhyamānayā |
upariṣṭāccharīreṇa chāyayā cāvagāḍhayā || 67 ||
sāgare mārutāviṣṭā naurivāsīttadā kapiḥ |
yaṃ yaṃ deśaṃ samudrasya jagāma sa mahākapiḥ |
sa sa tasyoruvegena sonmāda iva lakṣyate || 68 ||
sāgarasyormijālānāmurasā śailavarṣmaṇām |
abhighnaṃstu mahāvegaḥ pupluve sa mahākapiḥ || 69 ||
kapivātaśca balavān meghavātaśca niḥsṛtaḥ |
sāgaraṃ bhīmanirghoṣaṃ kampayāmāsaturbhṛśam || 70 ||
vikarṣannūrmijālāni bṛhanti lavaṇāmbhasi |
pupluve kapiśārdūlo vikiranniva rodasī || 71 ||
merumandarasaṅkāśānuddhatān sa mahārṇave |
atyakrāmanmahāvegastaraṅgān gaṇayanniva || 72 ||
tasya vegasamuddhūtaṃ jalaṃ sajaladaṃ tadā |
ambarasthaṃ vibabhrāja śāradābhramivātatam || 73 ||
timinakrajhaṣāḥ kūrmā dṛśyante vivṛtāstadā |
vastrāpakarṣaṇeneva śarīrāṇi śarīriṇām || 74 ||
plavamānaṃ samīkṣyātha bhujaṅgāḥ sāgarālayāḥ |
vyomni taṃ kapiśārdūlaṃ suparṇa iti menire || 75 ||
daśayojanavistīrṇā triṃśadyojanamāyatā |
chāyā vānarasiṃhasya jale cārutarābhavat || 76 ||
śvetābhraghanarājīva vāyuputrānugāminī |
tasya sā śuśubhe chāyā vitatā lavaṇāmbhasi || 77 ||
śuśubhe sa mahātejā mahākāyo mahākapiḥ |
vāyumārge nirālambe pakṣavāniva parvataḥ || 78 ||
yenāsau yāti balavān vegena kapikuñjaraḥ |
tena mārgeṇa sahasā droṇīkṛta ivārṇavaḥ || 79 ||
āpāte pakṣisaṅghānāṃ pakṣirāja iva vrajan |
hanumān meghajālāni prakarṣan māruto yathā || 80 ||
pāṇḍurāruṇavarṇāni nīlamāñjiṣṭhakāni ca |
kapinākṛṣyamāṇāni mahābhrāṇi cakāśire || 81 ||
praviśannabhrajālāni niṣpataṃśca punaḥ punaḥ |
pracchannaśca prakāśaśca candramā iva lakṣyate || 82 ||
plavamānaṃ tu taṃ dṛṣṭvā plavaṅgaṃ tvaritaṃ tadā |
vavarṣuḥ puṣpavarṣāṇi devagandharvadānavāḥ || 83 ||
tatāpa na hi taṃ sūryaḥ plavantaṃ vānarottamam |
siṣeve ca tadā vāyū rāmakāryārthasiddhaye || 84 ||
ṛṣayastuṣṭuvuścainaṃ plavamānaṃ vihāyasā |
jaguśca devagandharvāḥ praśaṃsanto mahaujasam || 85 ||
nāgāśca tuṣṭuvuryakṣā rakṣāṃsi vibudhāḥ khagāḥ |
prekṣya sarve kapivaraṃ sahasā vigataklamam || 86 ||
tasmin plavagaśārdūle plavamāne hanūmati |
ikṣvākukulamānārthī cintayāmāsa sāgaraḥ || 87 ||
sāhāyyaṃ vānarendrasya yadi nāhaṃ hanūmataḥ |
kariṣyāmi bhaviṣyāmi sarvavācyo vivakṣatām || 88 ||
ahamikṣvākunāthena sagareṇa vivardhitaḥ |
ikṣvākusacivaścāyaṃ nāvasīditumarhati || 89 ||
tathā mayā vidhātavyaṃ viśrameta yathā kapiḥ || 90 ||
śeṣaṃ ca mayi viśrāntaḥ sukhenātipatiṣyati |
iti kṛtvā matiṃ sādhvīṃsamudra śchannamambhasi || 91 ||
hiraṇyanābhaṃ mainākamuvāca girisattamam |
tvamihāsurasaṅghānāṃ pātālatalavāsinām || 92 ||
devarājñā giriśreṣṭha parighaḥ sanniveśitaḥ |
tvameṣāṃ jātavīryāṇāṃ punarevotpatiṣyatām || 93 ||
pātālasyāprameyasya dvāramāvṛtya tiṣṭhasi |
tiryagūrdhvamadhaścaiva śaktiste śaila vardhitum || 94 ||
tasmātsañcodayāmi tvāmuttiṣṭha girisattama |
sa eṣa kapiśārdūlastvāmuparyeti vīryavān || 95 ||
hanūmānrāmakāryārthaṃ bhīmakarmā khamāplutaḥ |
asya sāhyaṃ mayā kāryamikṣvākukulavartinaḥ || 96 ||
mama hīkṣvākavaḥ pūjyāḥ paraṃ pūjyatamāstava |
kuru sācivyamasmākaṃ na naḥ kāryamatikramet || 97 ||
kartavyamakṛtaṃ kāryaṃ satāṃ manyumudīrayet |
salilādūrdhvamuttiṣṭha tiṣṭhatveṣa kapistvayi || 98 ||
asmākamatithiścaiva pūjyaśca plavatāṃ varaḥ |
cāmīkaramahānābha devagandharvasevita || 99 ||
hanumāṃstvayi viśrāntastataḥ śeṣaṃ gamiṣyati |
kākutsthasyānṛśaṃsyaṃ ca maithilyāśca vivāsanam || 100 ||
śramaṃ ca plavagendrasya samīkṣyotthātumarhasi |
hiraṇyanābho maināko niśamya lavaṇāmbhasaḥ || 101 ||
utpapāta jalāttūrṇaṃ mahādrumalatāyutaḥ |
sa sāgarajalaṃ bhittvā babhūvābhyutthitastadā || 102 ||
yathā jaladharaṃ bhittvā dīptaraśmirdivākaraḥ |
sa mahātmā muhūrtena sarvataḥ salilāvṛtaḥ || 103 ||
darśayāmāsa śṛṅgāṇi sāgareṇa niyojitaḥ |
ādityodayasaṅkāśairālikhadbhirivāmbaram |
śātakumbhamayaiḥ śṛṅgaiḥ sakinnaramahoragaiḥ || 104 ||
taptajāmbūnadaiḥ śṛṅgaiḥ parvatasya samutthitaiḥ || 105 ||
ākāśaṃ śastrasaṅkāśamabhavatkāñcanaprabham |
jātarūpamayaiḥ śṛṅgairbhrājamānaiḥ svayamprabhaiḥ || 106 ||
ādityaśatasaṅkāśaḥ so'bhavadgirisattamaḥ |
tamutthitamasaṅgena hanumānagrataḥ sthitam || 107 ||
madhye lavaṇatoyasya vighno'yamiti niścitaḥ |
sa tamucchrratamatyarthaṃ mahāvego mahākapiḥ || 108 ||
urasā pātayāmāsa jīmūtamiva mārutaḥ |
sa tathā pātitastena kapinā parvatottamaḥ || 109 ||
buddhvā tasya kapervegaṃ jaharṣa ca nananda ca |
tamākāśagataṃ vīramākāśe samupasthitaḥ || 110 ||
prīto hṛṣṭamānā vākyamabravītparvataḥ kapim |
mānuṣaṃ dhārayan rūpamātmanaḥ śikhare sthitaḥ || 111 ||
duṣkaraṃ kṛtavānkarma tvamidaṃ vānarottama |
nipatya mama śṛṅgeṣu viśramasva yathāsukham || 112 ||
rāghavasya kule jātairudadhiḥ parivardhitaḥ |
sa tvāṃ rāmahite yuktaṃ pratyarcayati sāgaraḥ || 113 ||
kṛte ca pratikartavyameṣa dharmaḥ sanātanaḥ |
so'yaṃ tvatpratikārārthī tvattaḥ sammānamarhati || 114 ||
tvannimittamanenāhaṃ bahumānātpracoditaḥ |
tiṣṭha tvaṃ kapiśārdūla mayi viśramya gamyatām || 115 ||
tava sānuṣu viśrāntaḥ śeṣaṃ prakramatāmiti |
yojanānāṃ śataṃ cāpi kapireṣa samāplutaḥ || 116 ||
tadidaṃ gandhavatsvādu kandamūlaphalaṃ bahu |
tadāsvādya hariśreṣṭha viśrānto'nu gamiṣyasi || 117 ||
asmākamapi sambandhaḥ kapimukhya tvayāsti vai |
prakhyātastriṣu lokeṣu mahāguṇaparigrahaḥ || 118 ||
vegavantaḥ plavanto ye plavagā mārutātmaja |
teṣāṃ mukhyatamaṃ manye tvāmahaṃ kapikuñjara || 119 ||
atithiḥ kila pūjārhaḥ prākṛto'pi vijānatā |
dharmaṃ jijñāsamānena kiṃ punastvādṛśo mahān || 120 ||
tvaṃ hi devavariṣṭhasya mārutasya mahātmanaḥ |
putrastasyaiva vegena sadṛśaḥ kapikuñjara || 121 ||
pūjite tvayi dharmajña pūjāṃ prāpnoti mārutaḥ |
tasmāttvaṃ pūjanīyo me śṛṇu cāpyatra kāraṇam || 122 ||
pūrvaṃ kṛtayuge tāta parvatāḥ pakṣiṇo'bhavan |
te hi jagmurdiśaḥ sarvā garuḍānilaveginaḥ || 123 ||
tatasteṣu prayāteṣu devasaṅghāḥ maharṣibhiḥ |
bhūtāni ca bhayaṃ jagmusteṣāṃ patanaśaṅkayā || 124 ||
tataḥ kruddhaḥ sahasrākṣaḥ parvatānāṃ śatakratuḥ |
pakṣān ciccheda vajreṇa tatra tatra sahasraśaḥ || 125 ||
sa māmupāgataḥ kruddho vajramudyamya devarāṭ |
tato'haṃ sahasā kṣiptaḥ śvasanena mahātmanā || 126 ||
asminlavaṇatoye ca prakṣiptaḥ plavagottama |
guptapakṣasamagraśca tava pitrābhirakṣitaḥ || 127 ||
tato'haṃ mānayāmi tvāṃ mānyo hi mama mārutaḥ |
tvayā me hyeṣa sambandhaḥ kapimukhya mahāguṇaḥ || 128 ||
asminnevaṅgate kārye sāgarasya mamaiva ca |
prītiṃ prītamanāḥ kartuṃ tvamarhasi mahākape || 129 ||
śramaṃ mokṣaya pūjāṃ ca gṛhāṇa kapisattama |
prītiṃ ca bahumanyasva prīto'smi tava darśanāt || 130 ||
evamuktaḥ kapiśreṣṭhastaṃ nagottamamabravīt |
prīto'smi kṛtamātithyaṃ manyureṣo'panīyatām || 131 ||
tvarate kāryakālo me ahaścāpyativartate |
pratijñā ca mayā dattā na sthātavyamihāntare || 132 ||
ityuktvā pāṇinā śailamālabhya haripuṅgavaḥ |
jagāmākāśamāviśya vīryavān prahasanniva || 133 ||
sa parvatasamudrābhyāṃ bahumānādavekṣitaḥ |
pūjitaścopapannābhirāśīrbhiranilātmajaḥ || 134 ||
athordhvaṃ dūramutplutya hitvā śailamahārṇavau |
pituḥ panthānamāsthāya jagāma vimale'mbare || 135 ||
bhūyaścordhvaṃ gatiṃ prāpya giriṃ tamavalokayan |
vāyusūnurnirālambe jagāma vimale'mbare || 136 ||
tad dvitīyaṃ hanumato dṛṣṭvā karma suduṣkaram |
praśaśaṃsuḥ surāḥ sarve siddhāśca paramarṣayaḥ || 137 ||
devatāścābhavan hṛṣṭāstatrasthāstasya karmaṇā |
kāñcanasya sunābhasya sahasrākṣaśca vāsavaḥ || 138 ||
uvāca vacanaṃ dhīmān paritoṣātsagadgadam |
sunābhaṃ parvataśreṣṭhaṃ svayameva śacīpatiḥ || 139 ||
hiraṇyanābha śailendra parituṣṭo'smi te bhṛśam |
abhayaṃ te prayacchāmi tiṣṭha saumya yathāsukham || 140 ||
sāhyaṃ kṛtaṃ te sumahadvikrāntasya hanūmataḥ |
kramato yojanaśataṃ nirbhayasya bhaye sati || 141 ||
rāmasyaiṣa hitāyaiva yāti dāśaratherhariḥ |
satkriyāṃ kurvatā tasya toṣito'smi dṛḍhaṃ tvayā || 142 ||
tataḥ praharṣamagamadvipulaṃ parvatottamaḥ |
devatānāṃ patiṃ dṛṣṭvā parituṣṭaṃ śatakratum || 143 ||
sa vai dattavaraḥ śailo babhūvāvasthitastadā |
hanumāṃśca muhūrtena vyaticakrāma sāgaram || 144 ||
tato devāḥ sagandharvāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ |
abruvan sūryasaṅkāśāṃ surasāṃ nāgamātaram || 145 ||
ayaṃ vātātmajaḥ śrīmānplavate sāgaropari |
hanumānnāma tasya tvaṃ muhūrtaṃ vighnamācara || 146 ||
rākṣasaṃ rūpamāsthāya sughoraṃ parvatopamam |
daṃṣṭrākarālaṃ piṅgākṣaṃ vaktraṃ kṛtvā nabhaḥ samam || 147 ||
balamicchāmahe jñātuṃ bhūyaścāsya parākramam |
tvāṃ vijeṣyatyupāyena viṣādaṃ vā gamiṣyati || 148 ||
evamuktā tu sā devī daivatairabhisatkṛtā |
samudramadhye surasā bibhratī rākṣasaṃ vapuḥ || 149 ||
vikṛtaṃ ca virūpaṃ ca sarvasya ca bhayāvaham |
plavamānaṃ hanūmantamāvṛtyedamuvāca ha || 150 ||
mama bhakṣaḥ pradiṣṭastvamīśvarairvānararṣabha |
ahaṃ tvāṃ bhakṣayiṣyāmi praviśedaṃ mamānanam || 151 ||
evamuktaḥ surasayā prāñjalirvānararṣabhaḥ |
prahṛṣṭavadanaḥ śrīmānidaṃ vacanamabravīt || 152 ||
rāmo dāśarathirnāma praviṣṭo daṇḍakāvanam |
lakṣmaṇena saha bhrātrā vaidehyā cāpi bhāryayā || 153 ||
anyakāryaviṣaktasya baddhavairasya rākṣasaiḥ |
tasya sītā hṛtā bhāryā rāvaṇena yaśasvinī || 154 ||
tasyāḥ sakāśaṃ dūto'haṃ gamiṣye rāmaśāsanāt |
kartumarhasi rāmasya sāhyaṃ viṣayavāsini || 155 ||
athavā maithilīṃ dṛṣṭvā rāmaṃ cākliṣṭakāriṇam |
āgamiṣyāmi te vaktraṃ satyaṃ pratiśṛṇomi te || 156 ||
evamuktā hanumatā surasā kāmarūpiṇī |
abravīnnātivartenmāṃ kaścideṣa varo mama || 157 ||
taṃ prayāntaṃ samudvīkṣya surasā vākyamabravīt |
balaṃ jijñāsamānā vai nāgamātā hanūmataḥ || 158 ||
praviśya vadanaṃ me'dya gantavyaṃ vānarottama |
vara eṣa purā datto mama dhātreti satvarā || 159 ||
vyādāya vipulaṃ vaktraṃ sthitā sā māruteḥ puraḥ |
evamuktaḥ surasayā kruddho vānarapuṅgavaḥ || 160 ||
abravītkuru vai vaktraṃ yena māṃ viṣahiṣyase |
ityuktvā surasāṃ kruddho dhaśayojanamāyatā || 161 ||
daśayojanavistāro babhūva hanumāṃstadā |
taṃ dṛṣṭvā meghasaṅkāśaṃ daśayojanamāyatam || 162 ||
cakāra surasā cāsyaṃ viṃśadyojanamāyatam |
hanumāṃstu tataḥ kruddhastriṃśadyojanamāyataḥ || 163 ||
cakāra surasā vaktraṃ catvāriṃśattathocchritam |
babhūva hanumāvanīraḥ pañcāśadyojanocchritaḥ || 164 ||
cakāra surasā vaktraṃ ṣaṣṭiyojanamāyatam |
tathaiva hanumāvanīraḥ saptatīyojanocchritaḥ || 165 ||
cakāra surasā vaktramaśītīyojanāyatam |
hanumānacalaprakhyo navatīyojanocchritaḥ || 166 ||
cakāra surasā vaktraṃ śatayojanamāyataṃ tava sānuṣu viśrāntaḥ śeṣaṃ prakramatāmiti |
taddṛṣṭvā vyāditaṃ tvāsyaṃ vāyuputraḥ subuddhimān |
dīrghajihvaṃ surasayā sughoraṃ narakopamam || 167 ||
susaṅkṣipyātmanaḥ kāyaṃ babhūvāṅguṣṭhamātrakaḥ |
so'bhipatyāśu tadvaktraṃ niṣpatya ca mahābalaḥ |
antarikṣe sthitaḥ śrīmānidaṃ vacanamabravīt || 168 ||
praviṣṭo'smi hi te vaktraṃ dākṣāyaṇi namo'stu te |
gamiṣye yatra vaidehī satyaṃ cāsīdvarastava || 169 ||
taṃ dṛṣṭvā vadanānmuktaṃ candraṃ rāhumukhādiva |
abravītsurasā devī svena rūpeṇa vānaram || 170 ||
arthasiddhyai hariśreṣṭha gaccha saumya yathāsukham |
samānayasva vaidehīṃ rāghaveṇa mahātmanā || 171 ||
tattṛtīyaṃ hanumato dṛṣṭvā karma suduṣkaram |
sādhu sādhviti bhūtāni praśaśaṃsustadā harim || 172 ||
sa sāgaramanādhṛṣyamabhyetya varuṇālayam |
jagāmākāśamāviśya vegena garuḍopamaḥ || 173 ||
sevite vāridhārābhiḥ patagaiśca niṣevite |
carite kaiśikācāryairairāvataniṣevite || 174 ||
siṃhakuñjaraśārdūlapatagoragavāhanaiḥ |
vimānaiḥ sampatadbhiśca vimalaiḥ samalaṅkṛte || 175 ||
vajrāśanisamāghātaiḥ pāvakairupaśobhite |
kṛtapuṇyairmahābhāgaiḥ svargajidbhiralaṅkṛte || 176 ||
vahatā havyamatyardhaṃ sevite citrabhānunā |
grahanakṣatracandrārkatārāgaṇa vibhūṣite || 177 ||
maharṣigaṇagandharvanāgayakṣasamākule |
vivikte vimale viśve viśvāvasuniṣevite || 178 ||
devarājagajākrānte candrasūryapathe śive |
vitāne jīvalokasya vitate brahmanirmite || 179 ||
bahuśaḥ sevite vīrairvidyādharagaṇairvaraiḥ |
jagāma vāyumārge tu garutmāniva mārutiḥ || 180 ||
pradṛśyamānaḥ sarvatraḥ hanumānmārutātmajaḥ |
bheje'mbaraṃ nirālambaṃ lambapakṣa ivādrirāṭ || 181 ||
plavamānaṃ tu taṃ dṛṣṭvā siṃhikā nāma rākṣasī |
manasā cintayāmāsa pravṛddhā kāmarūpiṇī || 182 ||
adya dīrghasya kālasya bhaviṣyāmyahamāśitā |
idaṃ hi me mahatsattvaṃ cirasya vaśamāgatam || 183 ||
iti sañcintya manasā chāyāmasya samākṣipat |
chāyāyāṃ gṛhyamāṇāyāṃ cintayāmāsa vānaraḥ || 184 ||
samākṣipto'smi sahasā paṅgūkṛtaparākramaḥ |
pratilomena vātena mahānauriva sāgare || 185 ||
tiryagūrdhvamadhaścaiva vīkṣamāṇastataḥ kapiḥ |
dadarśa sa mahatsattvamutthitaṃ lavaṇāmbhasi || 186 ||
taddhṛṣṭvā cintayāmāsa mārutirvikṛtānanam |
kapirājena kathitaṃ sattvamadbhutadarśanam || 187 ||
chāyāgrāhi mahāvīryaṃ tadidaṃ nātra saṃśayaḥ |
sa tāṃ buddhvārthatattvena siṃhikāṃ matimānkapiḥ || 188 ||
vyavardhata mahākāyaḥ prāvṛṣīva valāhakaḥ |
tasya sā kāyamudvīkṣya vardhamānaṃ mahākapeḥ || 189 ||
vaktraṃ prasārayāmāsa pātālāntarasannibham |
ghanarājīva garjantī vānaraṃ samabhidravat || 190 ||
sa dadarśa tatastasyā vivṛtaṃ sumahanmukham |
kāyamātraṃ ca medhāvī marmāṇi ca mahākapiḥ || 191 ||
sa tasyā vivṛte vaktre vajrasaṃhananaḥ kapiḥ |
saṅkṣipya muhurātmānaṃ niṣpapāta mahābalaḥ || 192 ||
āsye tasyā nimajjantaṃ dadṛśuḥ siddhacāraṇāḥ |
grasyamānaṃ yathā candraṃ pūrṇaṃ parvaṇi rāhuṇā || 193 ||
tatastasyā nakhaistīkṣṇairmarmāṇyutkṛtya vānaraḥ |
utpapātātha vegena manaḥ sampātavikramaḥ || 194 ||
tāṃ tu dṛṣṭvā ca dhṛtyā ca dākṣiṇyena nipātya ca |
sa kapipravaro vegādvavṛdhe punarātmavān || 195 ||
hṛtahṛtsā hanumatāpapāta vidhurāmbhasi |
tāṃ hatāṃ vānareṇāśu patitāṃ vīkṣya siṃhikām || 196 ||
bhūtānyākāśacārīṇi tamūcuḥ plavagottamam |
bhīmamadya kṛtaṃ karma mahatsattvaṃ tvayā hatam || 197 ||
sādhayārthamabhipretamariṣṭaṃ plavatāṃ vara |
yasya tvetāni catvāri vānarendra yathā tava || 198 ||
dhṛtirdṛṣṭirmatirdākṣyaṃ saḥ karmasu na sīdati |
sa taiḥ sambhāvitaḥ pūjyaḥ pratipannaprayojanaḥ || 199 ||
jagāmākāśamāviśya pannagāśanavatkapiḥ |
prāptabhūyiṣṭhapārastu sarvataḥ pratilokayan || 200 ||
yojanānāṃ śatasyānte vanarājiṃ dadarśa saḥ |
dadarśa ca patanneva vividhadrumabhūṣitam || 201 ||
dvīpaṃ śākhāmṛgaśreṣṭho malayopavanāni ca |
sāgaraṃ sāgarānūpaṃ sāgarānūpajān drumān || 202 ||
sāgarasya ca patnīnāṃ mukhyānyapi vilokayan |
sa mahāmeghasaṅkāśaṃ samīkṣyātmānamātmavān || 203 ||
nirundhantamivākāśaṃ cakāra matimān matim |
kāyavṛddhiṃ pravegaṃ ca mama dṛṣṭvaiva rākṣasāḥ || 204 ||
mayi kautūhalaṃ kuryariti mene mahākapiḥ |
tataḥ śarīraṃ saṅkṣipya tanmahīdharasannibham || 205 ||
punaḥ prakṛtimāpede vītamoha ivātmavān |
tadrūpamatisaṅkṣipya hanumān prakṛtau sthitaḥ || 206 ||
trīn kramāniva vikramya balivīryaharo hariḥ |
sa cārunānāvidharūpadhārī paraṃ samāsādya samudratīram |
parairaśakyaḥ pratipannarūpaḥ samīkṣitātmā samavekṣitārdhaḥ || 207 ||
tataḥ sa lambasya gireḥ samṛddhe vicitrakūṭe nipapāta kūṭe |
saketakoddālakanālikere mahādrikūṭapratimo mahātmā || 208 ||
tatastu samprāpya samudratīraṃ samīkṣya laṅkāṃ girivaryamūrdhni |
kapistu tasninnipapāta parvate vidhūya rūpaṃ vyathayanmṛgadvijān || 209 ||
sa sāgaraṃ dānavapannagāyutaṃ balena vikramya mahormimālinam |
nipatya tīre ca mahodadhestadā dadarśa laṅkāmamarāvatīmiva || 210 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe prathamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे सुन्दरकाण्डम् ।
अथ प्रथमस्सर्गः ।
ततो रावणनीतायाः सीतायाः शत्रुकर्शनः ।
इयेष पदमन्वेष्टुं चारणाचरिते पथि ॥ 1 ॥
दुष्करं निष्प्रतिद्वन्द्वं चिकीर्षन् कर्म वानरः ।
समुदग्रशिरोग्रीवो गवाम्पतिरिवाबभौ ॥ 2 ॥
अथ वैडूर्यवर्णेषु शाद्वलेषु महाबलः ।
धीरः सलिलकल्पेषु विचचार यथासुखम् ॥ 3 ॥
द्विजान् वित्रासयन् धीमानुरसा पादपान् हरन् ।
मृगांश्च सुबहून्निघ्नन् प्रवृद्ध इव केसरी ॥ 4 ॥
नीललोहितमाञ्जिष्ठपत्रवर्णैः सितासितैः ।
स्वभावविहितैश्चित्रैर्धातुभिः समलङ्कृतम् ॥ 5 ॥
कामरूपिभिराविष्टमभीक्ष्णं सपरिच्छदैः ।
यक्षकिन्नरगन्धर्वैर्देवकल्पैश्च पन्नगैः ॥ 6 ॥
स तस्य गिरिवर्यस्य तले नागवरायुते ।
तिष्ठन् कपिवरस्तत्र ह्रदे नाग इवाबभौ ॥ 7 ॥
स सूर्याय महेन्द्राय पवनाय स्वयम्भुवे ।
भूतेभ्यश्चाञ्जलिं कृत्वा चकार गमने मतिम् ॥ 8 ॥
अञ्जलिं प्राङ्मुखः कुर्वन् पवनायात्मयोनये ।
ततो हि ववृधे गन्तुं दक्षिणो दक्षिणां दिशम् ॥ 9 ॥
प्लवङ्गप्रवरैर्दृष्टः प्लवने कृतनिश्चयः ।
ववृधे रामवृद्ध्यर्थं समुद्र इव पर्वसु ॥ 10 ॥
निष्प्रमाणशरीरः सन् लिलङ्घयिषुरर्णवम् ।
बाहुभ्यां पीडयामास चरणाभ्यां च पर्वतम् ॥ 11 ॥
स चचालाचलश्चापि मुहूर्तं कपिपीडितः ।
तरूणां पुष्पिताग्राणां सर्वं पुष्पमशातयत् ॥ 12 ॥
तेन पादपमुक्तेन पुष्पौघेण सुगन्धिना ।
सर्वतः संवृतः शैलो बभौ पुष्पमयो यथा ॥ 13 ॥
तेन चोत्तमवीर्येण पीड्यमानः स पर्वतः ।
सलिलं सम्प्रसुस्राव मदं मत्त इव द्विपः ॥ 14 ॥
पीड्यमानस्तु बलिना महेन्द्रस्तेन पर्वतः ।
रीतीर्निर्वर्तयामास काञ्चनाञ्जनराजतीः ॥ 15 ॥
मुमोच च शिलाः शैलो विशालाः समनःशिलाः ।
मध्यमेनार्चिषा जुष्टा धूमराजीरिवानलः ॥ 16 ॥
गिरिणा पीड्यमानेन पीड्यमानानि सर्वतः ।
गुहाविष्टानि भूतानि विनेदुर्विकृतैः स्वरैः ॥ 17 ॥
स महासत्त्वसन्नादः शैलपीडानिमित्तजः ।
पृथिवीं पूरयामास दिशश्चोपवनानि च ॥ 18 ॥
शिरोभिः पृथुभिः सर्पा व्यक्तस्वस्तिकलक्षणैः ।
वमन्तः पावकं घोरं ददंशुर्दशनैः शिलाः ॥ 19 ॥
तास्तदा सविषैर्दष्टाः कुपितैस्तैर्महाशिलाः ।
जज्ज्वलुः पावकोद्दीप्ता बिभिदुश्च सहस्रधा ॥ 20 ॥
यानि चौषधजालानि तस्मिन् जातानि पर्वते ।
विषघ्नान्यपि नागानां न शेकुः शमितुं विषम् ॥ 21 ॥
भिद्यतेऽयं गिरिर्भूतैरिति मत्त्वा तपस्विनः ।
त्रस्ता विद्याधरास्तस्मादुत्पेतुः स्त्री गणैः सह ॥ 22 ॥
पानभूमिगतं हित्वा हैममासवभाजनम् ।
पात्राणि च महार्हाणि करकांश्च हिरण्मयान् ॥ 23 ॥
लेह्यानुच्चावचान् भक्ष्यान् मांसानि विविधानि च ।
आर्षभाणि च चर्माणि खडगांश्च कनकत्सरून् ॥ 24 ॥
कृतकण्ठगुणाः क्षीबा रक्तमाल्यानुलेपनाः ।
रक्ताक्षाः पुष्कराक्षाश्च गगनं प्रतिपेदिरे ॥ 25 ॥
हारनूपुरकेयूरपारिहार्यधराः स्त्रियः ।
विस्मिताः सस्मितास्तस्थुराकाशे रमणैः सह ॥ 26 ॥
दर्शयन्तो महाविद्यां विद्याधरमहर्षयः ।
सहितास्तस्थुराकाशे वीक्षाञ्चक्रुश्च पर्वतम् ॥ 27 ॥
शुश्रुवुश्च तदा शब्दमृषीणां भावितात्मनाम् ।
चारणानां च सिद्धानां स्थितानां विमलेऽम्बरे ॥ 28 ॥
एष पर्वतसङ्काशो हनुमान् मारुतात्मजः ।
तितीर्षति महावेगस्समुद्रं मकरालयम् ॥ 29 ॥
रामार्थं वानरार्थं च चिकीर्षन् कर्म दुष्करम् ।
समुद्रस्य परं पारं दुष्प्रापं प्राप्तुमिच्छति ॥ 30 ॥
इति विद्याधराः श्रुत्वा वचस्तेषां महात्मनाम् ।
तमप्रमेयं ददृशुः पर्वते वानरर्षभम् ॥ 31 ॥
दुधुवे च स रोमाणि चकम्पे चाचलोपमः ।
ननाद सुमहानादं सुमहानिव तोयदः ॥ 32 ॥
आनुपूर्व्येण वृत्तं च लाङ्गूलं लोमभिश्चितम् ।
उत्पतिष्यन् विचिक्षेप पक्षिराज इवोरगम् ॥ 33 ॥
तस्य लाङ्गूलमाविद्धमात्तवेगस्य पृष्ठतः ।
ददृशे गरुडेनेव ह्रियमाणो महोरगः ॥ 34 ॥
बाहू संस्तम्भयामास महापरिघसन्निभौ ।
ससाद च कपिः कट्यां चरणौ सञ्चुकोच च ॥ 35 ॥
संहृत्य च भुजौ श्रीमांस्तथैव च शिरोधराम् ।
तेजः सत्त्वं तथा वीर्यमाविवेश स वीर्यवान् ॥ 36 ॥
मार्गमालोकयन्दूरादूर्ध्वं प्रणिहितेक्षणः ।
रुरोध हृदये प्राणानाकाशमवलोकयन् ॥ 37 ॥
पद्भ्यां दृढमवस्थानं कृत्वा स कपिकुञ्जरः ।
निकुञ्च्य कर्णौ हनुमानुत्पतिष्यन् महाबलः ।
वानरान् वानरश्रेष्ठ इदं वचनमब्रवीत् ॥ 38 ॥
यथा राघवनिर्मुक्तः शरः श्वसनविक्रमः ।
गच्छेत्तद्वद्गमिष्यामि लङ्कां रावणपालिताम् ॥ 39 ॥
न हि द्रक्ष्यामि यदि तां लङ्कायां जनकात्मजाम् ।
अनेनैव हि वेगेन गमिष्यामि सुरालयम् ॥ 40 ॥
यदि वा त्रिदिवे सीतां न द्रक्ष्याम्यकृतश्रमः ।
बद्ध्वा राक्षसराजानमानयिष्यामि रावणम् ॥ 41 ॥
सर्वथा कृतकार्योऽहमेष्यामि सह सीतया ।
आनयिष्यामि वा लङ्कां समुत्पाट्य सरावणाम् ॥ 42 ॥
एवमुक्त्वा तु हनुमान्वानरान्वानरोत्तमः ॥ 43 ॥
उत्पपाताथ वेगेन वेगवानविचारयन् ।
सुपर्णमिव चात्मानं मेने स कपिकुञ्जरः ॥ 44 ॥
समुत्पतति तस्मिंस्तु वेगात्ते नगरोहिणः ।
संहृत्य विटपान् सर्वान् समुत्पेतुः समन्ततः ॥ 45 ॥
स मत्तकोयष्टिमकान् पादपान् पुष्पशालिनः ।
उद्वहन्नूरुवेगेन जगाम विमलेऽम्बरे ॥ 46 ॥
ऊरुवेगोद्धता वृक्षा मुहूर्तं कपिमन्वयुः ।
प्रस्थितं दीर्घमध्वानं स्वबन्धुमिव बान्धवाः ॥ 47 ॥
तमूरुवेगोन्मथिताः सालाश्चान्ये नगोत्तमाः ।
अनुजग्मुर्हनूमन्तं सैन्या इव महीपतिम् ॥ 48 ॥
सुपुष्पिताग्रैर्बहुभिः पादपैरन्वितः कपिः ।
हनुमान् पर्वताकारो बभूवाद्भुतदर्शनः ॥ 49 ॥
सारवन्तोऽथ ये वृक्षा न्यमज्जन् लवणाम्भसि ।
भयादिव महेन्द्रस्य पर्वता वरुणालये ॥ 50 ॥
स नानाकुसुमैः कीर्णः कपिः साङ्कुरकोरकैः ।
शुशुभे मेघसङ्काशः खद्योतैरिव पर्वतः ॥ 51 ॥
विमुक्तास्तस्य वेगेन मुक्त्वा पुष्पाणि ते द्रुमाः ।
अवशीर्यन्त सलिले निवृत्ताः सुहृदो यथा ॥ 52 ॥
लघुत्वेनोपपन्नं तद्विचित्रं सागरेऽपतत् ।
द्रुमाणां विविधं पुष्पं कपिवायुसमीरितम् ॥ 53 ॥
ताराचितमिवाकाशं प्रबभौ स महार्णवः ।
पुष्पौघेणानुबद्धेन नानावर्णेन वानरः ।
बभौ मेघ इवाकाशे विद्युद्गण विभूषितः ॥ 54 ॥
तस्य वेगसमाधूतैः पुष्पैस्तोयमदृश्यत ॥ 55 ॥
ताराभिरभिरामाभिरुदिताभिरिवाम्बरम् ।
तस्याम्बरगतौ बाहू ददृशाते प्रसारितौ ॥ 56 ॥
पर्वताग्राद्विनिष्क्रान्तौ पञ्चास्याविव पन्नगौ ।
पिबन्निव बभौ चापि सोर्मिमालं महार्णवम् ॥ 57 ॥
पिपासुरिव चाकाशं ददृशे स महाकपिः ।
तस्य विद्युत्प्रभाकारे वायुमार्गानुसारिणः ॥ 58 ॥
नयने विप्रकाशेते पर्वतस्थाविवानलौ ।
पिङ्गे पिङ्गाक्षमुख्यस्य बृहती परिमण्डले ॥ 59 ॥
चक्षुषी सम्प्राकाशेते चन्द्रसूर्याविवोदितौ ।
मुखं नासिकया तस्य ताम्रया ताम्रमाबभौ ॥ 60 ॥
सन्ध्यया समभिस्पृष्टं यथा तत्सूर्यमण्डलम् ।
लाङ्गूलं च समाविद्धं प्लवमानस्य शोभते ॥ 61 ॥
अम्बरे वायुपुत्रस्य शक्रध्वज इवोच्छ्रितम् ।
लाङ्गूलचक्रेण महान् शुक्लदंष्ट्रोऽनिलात्मजः ॥ 62 ॥
व्यरोचत महाप्राज्ञः परिवेषीव भास्करः ।
स्फिग्देशेनाभिताम्रेण रराज स महाकपिः ॥ 63 ॥
महता दारितेनेव गिरिर्गैरिकधातुना ।
तस्य वानरसिंहस्य प्लवमानस्य सागरम् ॥ 64 ॥
कक्षान्तरगतो वायुर्जीमूत इव गर्जति ।
खे यथा निपतत्युल्का ह्युत्तरान्ताद्विनिःसृता ॥ 65 ॥
दृश्यते सानुबन्धा च तथा स कपिकुञ्जरः ।
पतत्पतङ्गसङ्काशो व्यायतः शुशुभे कपिः ॥ 66 ॥
प्रवृद्ध इव मातङ्गः कक्ष्यया बध्यमानया ।
उपरिष्टाच्छरीरेण छायया चावगाढया ॥ 67 ॥
सागरे मारुताविष्टा नौरिवासीत्तदा कपिः ।
यं यं देशं समुद्रस्य जगाम स महाकपिः ।
स स तस्योरुवेगेन सोन्माद इव लक्ष्यते ॥ 68 ॥
सागरस्योर्मिजालानामुरसा शैलवर्ष्मणाम् ।
अभिघ्नंस्तु महावेगः पुप्लुवे स महाकपिः ॥ 69 ॥
कपिवातश्च बलवान् मेघवातश्च निःसृतः ।
सागरं भीमनिर्घोषं कम्पयामासतुर्भृशम् ॥ 70 ॥
विकर्षन्नूर्मिजालानि बृहन्ति लवणाम्भसि ।
पुप्लुवे कपिशार्दूलो विकिरन्निव रोदसी ॥ 71 ॥
मेरुमन्दरसङ्काशानुद्धतान् स महार्णवे ।
अत्यक्रामन्महावेगस्तरङ्गान् गणयन्निव ॥ 72 ॥
तस्य वेगसमुद्धूतं जलं सजलदं तदा ।
अम्बरस्थं विबभ्राज शारदाभ्रमिवाततम् ॥ 73 ॥
तिमिनक्रझषाः कूर्मा दृश्यन्ते विवृतास्तदा ।
वस्त्रापकर्षणेनेव शरीराणि शरीरिणाम् ॥ 74 ॥
प्लवमानं समीक्ष्याथ भुजङ्गाः सागरालयाः ।
व्योम्नि तं कपिशार्दूलं सुपर्ण इति मेनिरे ॥ 75 ॥
दशयोजनविस्तीर्णा त्रिंशद्योजनमायता ।
छाया वानरसिंहस्य जले चारुतराभवत् ॥ 76 ॥
श्वेताभ्रघनराजीव वायुपुत्रानुगामिनी ।
तस्य सा शुशुभे छाया वितता लवणाम्भसि ॥ 77 ॥
शुशुभे स महातेजा महाकायो महाकपिः ।
वायुमार्गे निरालम्बे पक्षवानिव पर्वतः ॥ 78 ॥
येनासौ याति बलवान् वेगेन कपिकुञ्जरः ।
तेन मार्गेण सहसा द्रोणीकृत इवार्णवः ॥ 79 ॥
आपाते पक्षिसङ्घानां पक्षिराज इव व्रजन् ।
हनुमान् मेघजालानि प्रकर्षन् मारुतो यथा ॥ 80 ॥
पाण्डुरारुणवर्णानि नीलमाञ्जिष्ठकानि च ।
कपिनाकृष्यमाणानि महाभ्राणि चकाशिरे ॥ 81 ॥
प्रविशन्नभ्रजालानि निष्पतंश्च पुनः पुनः ।
प्रच्छन्नश्च प्रकाशश्च चन्द्रमा इव लक्ष्यते ॥ 82 ॥
प्लवमानं तु तं दृष्ट्वा प्लवङ्गं त्वरितं तदा ।
ववर्षुः पुष्पवर्षाणि देवगन्धर्वदानवाः ॥ 83 ॥
तताप न हि तं सूर्यः प्लवन्तं वानरोत्तमम् ।
सिषेवे च तदा वायू रामकार्यार्थसिद्धये ॥ 84 ॥
ऋषयस्तुष्टुवुश्चैनं प्लवमानं विहायसा ।
जगुश्च देवगन्धर्वाः प्रशंसन्तो महौजसम् ॥ 85 ॥
नागाश्च तुष्टुवुर्यक्षा रक्षांसि विबुधाः खगाः ।
प्रेक्ष्य सर्वे कपिवरं सहसा विगतक्लमम् ॥ 86 ॥
तस्मिन् प्लवगशार्दूले प्लवमाने हनूमति ।
इक्ष्वाकुकुलमानार्थी चिन्तयामास सागरः ॥ 87 ॥
साहाय्यं वानरेन्द्रस्य यदि नाहं हनूमतः ।
करिष्यामि भविष्यामि सर्ववाच्यो विवक्षताम् ॥ 88 ॥
अहमिक्ष्वाकुनाथेन सगरेण विवर्धितः ।
इक्ष्वाकुसचिवश्चायं नावसीदितुमर्हति ॥ 89 ॥
तथा मया विधातव्यं विश्रमेत यथा कपिः ॥ 90 ॥
शेषं च मयि विश्रान्तः सुखेनातिपतिष्यति ।
इति कृत्वा मतिं साध्वींसमुद्र श्छन्नमम्भसि ॥ 91 ॥
हिरण्यनाभं मैनाकमुवाच गिरिसत्तमम् ।
त्वमिहासुरसङ्घानां पातालतलवासिनाम् ॥ 92 ॥
देवराज्ञा गिरिश्रेष्ठ परिघः सन्निवेशितः ।
त्वमेषां जातवीर्याणां पुनरेवोत्पतिष्यताम् ॥ 93 ॥
पातालस्याप्रमेयस्य द्वारमावृत्य तिष्ठसि ।
तिर्यगूर्ध्वमधश्चैव शक्तिस्ते शैल वर्धितुम् ॥ 94 ॥
तस्मात्सञ्चोदयामि त्वामुत्तिष्ठ गिरिसत्तम ।
स एष कपिशार्दूलस्त्वामुपर्येति वीर्यवान् ॥ 95 ॥
हनूमान्रामकार्यार्थं भीमकर्मा खमाप्लुतः ।
अस्य साह्यं मया कार्यमिक्ष्वाकुकुलवर्तिनः ॥ 96 ॥
मम हीक्ष्वाकवः पूज्याः परं पूज्यतमास्तव ।
कुरु साचिव्यमस्माकं न नः कार्यमतिक्रमेत् ॥ 97 ॥
कर्तव्यमकृतं कार्यं सतां मन्युमुदीरयेत् ।
सलिलादूर्ध्वमुत्तिष्ठ तिष्ठत्वेष कपिस्त्वयि ॥ 98 ॥
अस्माकमतिथिश्चैव पूज्यश्च प्लवतां वरः ।
चामीकरमहानाभ देवगन्धर्वसेवित ॥ 99 ॥
हनुमांस्त्वयि विश्रान्तस्ततः शेषं गमिष्यति ।
काकुत्स्थस्यानृशंस्यं च मैथिल्याश्च विवासनम् ॥ 100 ॥
श्रमं च प्लवगेन्द्रस्य समीक्ष्योत्थातुमर्हसि ।
हिरण्यनाभो मैनाको निशम्य लवणाम्भसः ॥ 101 ॥
उत्पपात जलात्तूर्णं महाद्रुमलतायुतः ।
स सागरजलं भित्त्वा बभूवाभ्युत्थितस्तदा ॥ 102 ॥
यथा जलधरं भित्त्वा दीप्तरश्मिर्दिवाकरः ।
स महात्मा मुहूर्तेन सर्वतः सलिलावृतः ॥ 103 ॥
दर्शयामास शृङ्गाणि सागरेण नियोजितः ।
आदित्योदयसङ्काशैरालिखद्भिरिवाम्बरम् ।
शातकुम्भमयैः शृङ्गैः सकिन्नरमहोरगैः ॥ 104 ॥
तप्तजाम्बूनदैः शृङ्गैः पर्वतस्य समुत्थितैः ॥ 105 ॥
आकाशं शस्त्रसङ्काशमभवत्काञ्चनप्रभम् ।
जातरूपमयैः शृङ्गैर्भ्राजमानैः स्वयम्प्रभैः ॥ 106 ॥
आदित्यशतसङ्काशः सोऽभवद्गिरिसत्तमः ।
तमुत्थितमसङ्गेन हनुमानग्रतः स्थितम् ॥ 107 ॥
मध्ये लवणतोयस्य विघ्नोऽयमिति निश्चितः ।
स तमुच्छ्र्रतमत्यर्थं महावेगो महाकपिः ॥ 108 ॥
उरसा पातयामास जीमूतमिव मारुतः ।
स तथा पातितस्तेन कपिना पर्वतोत्तमः ॥ 109 ॥
बुद्ध्वा तस्य कपेर्वेगं जहर्ष च ननन्द च ।
तमाकाशगतं वीरमाकाशे समुपस्थितः ॥ 110 ॥
प्रीतो हृष्टमाना वाक्यमब्रवीत्पर्वतः कपिम् ।
मानुषं धारयन् रूपमात्मनः शिखरे स्थितः ॥ 111 ॥
दुष्करं कृतवान्कर्म त्वमिदं वानरोत्तम ।
निपत्य मम शृङ्गेषु विश्रमस्व यथासुखम् ॥ 112 ॥
राघवस्य कुले जातैरुदधिः परिवर्धितः ।
स त्वां रामहिते युक्तं प्रत्यर्चयति सागरः ॥ 113 ॥
कृते च प्रतिकर्तव्यमेष धर्मः सनातनः ।
सोऽयं त्वत्प्रतिकारार्थी त्वत्तः सम्मानमर्हति ॥ 114 ॥
त्वन्निमित्तमनेनाहं बहुमानात्प्रचोदितः ।
तिष्ठ त्वं कपिशार्दूल मयि विश्रम्य गम्यताम् ॥ 115 ॥
तव सानुषु विश्रान्तः शेषं प्रक्रमतामिति ।
योजनानां शतं चापि कपिरेष समाप्लुतः ॥ 116 ॥
तदिदं गन्धवत्स्वादु कन्दमूलफलं बहु ।
तदास्वाद्य हरिश्रेष्ठ विश्रान्तोऽनु गमिष्यसि ॥ 117 ॥
अस्माकमपि सम्बन्धः कपिमुख्य त्वयास्ति वै ।
प्रख्यातस्त्रिषु लोकेषु महागुणपरिग्रहः ॥ 118 ॥
वेगवन्तः प्लवन्तो ये प्लवगा मारुतात्मज ।
तेषां मुख्यतमं मन्ये त्वामहं कपिकुञ्जर ॥ 119 ॥
अतिथिः किल पूजार्हः प्राकृतोऽपि विजानता ।
धर्मं जिज्ञासमानेन किं पुनस्त्वादृशो महान् ॥ 120 ॥
त्वं हि देववरिष्ठस्य मारुतस्य महात्मनः ।
पुत्रस्तस्यैव वेगेन सदृशः कपिकुञ्जर ॥ 121 ॥
पूजिते त्वयि धर्मज्ञ पूजां प्राप्नोति मारुतः ।
तस्मात्त्वं पूजनीयो मे शृणु चाप्यत्र कारणम् ॥ 122 ॥
पूर्वं कृतयुगे तात पर्वताः पक्षिणोऽभवन् ।
ते हि जग्मुर्दिशः सर्वा गरुडानिलवेगिनः ॥ 123 ॥
ततस्तेषु प्रयातेषु देवसङ्घाः महर्षिभिः ।
भूतानि च भयं जग्मुस्तेषां पतनशङ्कया ॥ 124 ॥
ततः क्रुद्धः सहस्राक्षः पर्वतानां शतक्रतुः ।
पक्षान् चिच्छेद वज्रेण तत्र तत्र सहस्रशः ॥ 125 ॥
स मामुपागतः क्रुद्धो वज्रमुद्यम्य देवराट् ।
ततोऽहं सहसा क्षिप्तः श्वसनेन महात्मना ॥ 126 ॥
अस्मिन्लवणतोये च प्रक्षिप्तः प्लवगोत्तम ।
गुप्तपक्षसमग्रश्च तव पित्राभिरक्षितः ॥ 127 ॥
ततोऽहं मानयामि त्वां मान्यो हि मम मारुतः ।
त्वया मे ह्येष सम्बन्धः कपिमुख्य महागुणः ॥ 128 ॥
अस्मिन्नेवङ्गते कार्ये सागरस्य ममैव च ।
प्रीतिं प्रीतमनाः कर्तुं त्वमर्हसि महाकपे ॥ 129 ॥
श्रमं मोक्षय पूजां च गृहाण कपिसत्तम ।
प्रीतिं च बहुमन्यस्व प्रीतोऽस्मि तव दर्शनात् ॥ 130 ॥
एवमुक्तः कपिश्रेष्ठस्तं नगोत्तममब्रवीत् ।
प्रीतोऽस्मि कृतमातिथ्यं मन्युरेषोऽपनीयताम् ॥ 131 ॥
त्वरते कार्यकालो मे अहश्चाप्यतिवर्तते ।
प्रतिज्ञा च मया दत्ता न स्थातव्यमिहान्तरे ॥ 132 ॥
इत्युक्त्वा पाणिना शैलमालभ्य हरिपुङ्गवः ।
जगामाकाशमाविश्य वीर्यवान् प्रहसन्निव ॥ 133 ॥
स पर्वतसमुद्राभ्यां बहुमानादवेक्षितः ।
पूजितश्चोपपन्नाभिराशीर्भिरनिलात्मजः ॥ 134 ॥
अथोर्ध्वं दूरमुत्प्लुत्य हित्वा शैलमहार्णवौ ।
पितुः पन्थानमास्थाय जगाम विमलेऽम्बरे ॥ 135 ॥
भूयश्चोर्ध्वं गतिं प्राप्य गिरिं तमवलोकयन् ।
वायुसूनुर्निरालम्बे जगाम विमलेऽम्बरे ॥ 136 ॥
तद् द्वितीयं हनुमतो दृष्ट्वा कर्म सुदुष्करम् ।
प्रशशंसुः सुराः सर्वे सिद्धाश्च परमर्षयः ॥ 137 ॥
देवताश्चाभवन् हृष्टास्तत्रस्थास्तस्य कर्मणा ।
काञ्चनस्य सुनाभस्य सहस्राक्षश्च वासवः ॥ 138 ॥
उवाच वचनं धीमान् परितोषात्सगद्गदम् ।
सुनाभं पर्वतश्रेष्ठं स्वयमेव शचीपतिः ॥ 139 ॥
हिरण्यनाभ शैलेन्द्र परितुष्टोऽस्मि ते भृशम् ।
अभयं ते प्रयच्छामि तिष्ठ सौम्य यथासुखम् ॥ 140 ॥
साह्यं कृतं ते सुमहद्विक्रान्तस्य हनूमतः ।
क्रमतो योजनशतं निर्भयस्य भये सति ॥ 141 ॥
रामस्यैष हितायैव याति दाशरथेर्हरिः ।
सत्क्रियां कुर्वता तस्य तोषितोऽस्मि दृढं त्वया ॥ 142 ॥
ततः प्रहर्षमगमद्विपुलं पर्वतोत्तमः ।
देवतानां पतिं दृष्ट्वा परितुष्टं शतक्रतुम् ॥ 143 ॥
स वै दत्तवरः शैलो बभूवावस्थितस्तदा ।
हनुमांश्च मुहूर्तेन व्यतिचक्राम सागरम् ॥ 144 ॥
ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः ।
अब्रुवन् सूर्यसङ्काशां सुरसां नागमातरम् ॥ 145 ॥
अयं वातात्मजः श्रीमान्प्लवते सागरोपरि ।
हनुमान्नाम तस्य त्वं मुहूर्तं विघ्नमाचर ॥ 146 ॥
राक्षसं रूपमास्थाय सुघोरं पर्वतोपमम् ।
दंष्ट्राकरालं पिङ्गाक्षं वक्त्रं कृत्वा नभः समम् ॥ 147 ॥
बलमिच्छामहे ज्ञातुं भूयश्चास्य पराक्रमम् ।
त्वां विजेष्यत्युपायेन विषादं वा गमिष्यति ॥ 148 ॥
एवमुक्ता तु सा देवी दैवतैरभिसत्कृता ।
समुद्रमध्ये सुरसा बिभ्रती राक्षसं वपुः ॥ 149 ॥
विकृतं च विरूपं च सर्वस्य च भयावहम् ।
प्लवमानं हनूमन्तमावृत्येदमुवाच ह ॥ 150 ॥
मम भक्षः प्रदिष्टस्त्वमीश्वरैर्वानरर्षभ ।
अहं त्वां भक्षयिष्यामि प्रविशेदं ममाननम् ॥ 151 ॥
एवमुक्तः सुरसया प्राञ्जलिर्वानरर्षभः ।
प्रहृष्टवदनः श्रीमानिदं वचनमब्रवीत् ॥ 152 ॥
रामो दाशरथिर्नाम प्रविष्टो दण्डकावनम् ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा वैदेह्या चापि भार्यया ॥ 153 ॥
अन्यकार्यविषक्तस्य बद्धवैरस्य राक्षसैः ।
तस्य सीता हृता भार्या रावणेन यशस्विनी ॥ 154 ॥
तस्याः सकाशं दूतोऽहं गमिष्ये रामशासनात् ।
कर्तुमर्हसि रामस्य साह्यं विषयवासिनि ॥ 155 ॥
अथवा मैथिलीं दृष्ट्वा रामं चाक्लिष्टकारिणम् ।
आगमिष्यामि ते वक्त्रं सत्यं प्रतिशृणोमि ते ॥ 156 ॥
एवमुक्ता हनुमता सुरसा कामरूपिणी ।
अब्रवीन्नातिवर्तेन्मां कश्चिदेष वरो मम ॥ 157 ॥
तं प्रयान्तं समुद्वीक्ष्य सुरसा वाक्यमब्रवीत् ।
बलं जिज्ञासमाना वै नागमाता हनूमतः ॥ 158 ॥
प्रविश्य वदनं मेऽद्य गन्तव्यं वानरोत्तम ।
वर एष पुरा दत्तो मम धात्रेति सत्वरा ॥ 159 ॥
व्यादाय विपुलं वक्त्रं स्थिता सा मारुतेः पुरः ।
एवमुक्तः सुरसया क्रुद्धो वानरपुङ्गवः ॥ 160 ॥
अब्रवीत्कुरु वै वक्त्रं येन मां विषहिष्यसे ।
इत्युक्त्वा सुरसां क्रुद्धो धशयोजनमायता ॥ 161 ॥
दशयोजनविस्तारो बभूव हनुमांस्तदा ।
तं दृष्ट्वा मेघसङ्काशं दशयोजनमायतम् ॥ 162 ॥
चकार सुरसा चास्यं विंशद्योजनमायतम् ।
हनुमांस्तु ततः क्रुद्धस्त्रिंशद्योजनमायतः ॥ 163 ॥
चकार सुरसा वक्त्रं चत्वारिंशत्तथोच्छ्रितम् ।
बभूव हनुमावनीरः पञ्चाशद्योजनोच्छ्रितः ॥ 164 ॥
चकार सुरसा वक्त्रं षष्टियोजनमायतम् ।
तथैव हनुमावनीरः सप्ततीयोजनोच्छ्रितः ॥ 165 ॥
चकार सुरसा वक्त्रमशीतीयोजनायतम् ।
हनुमानचलप्रख्यो नवतीयोजनोच्छ्रितः ॥ 166 ॥
चकार सुरसा वक्त्रं शतयोजनमायतं तव सानुषु विश्रान्तः शेषं प्रक्रमतामिति ।
तद्दृष्ट्वा व्यादितं त्वास्यं वायुपुत्रः सुबुद्धिमान् ।
दीर्घजिह्वं सुरसया सुघोरं नरकोपमम् ॥ 167 ॥
सुसङ्क्षिप्यात्मनः कायं बभूवाङ्गुष्ठमात्रकः ।
सोऽभिपत्याशु तद्वक्त्रं निष्पत्य च महाबलः ।
अन्तरिक्षे स्थितः श्रीमानिदं वचनमब्रवीत् ॥ 168 ॥
प्रविष्टोऽस्मि हि ते वक्त्रं दाक्षायणि नमोऽस्तु ते ।
गमिष्ये यत्र वैदेही सत्यं चासीद्वरस्तव ॥ 169 ॥
तं दृष्ट्वा वदनान्मुक्तं चन्द्रं राहुमुखादिव ।
अब्रवीत्सुरसा देवी स्वेन रूपेण वानरम् ॥ 170 ॥
अर्थसिद्ध्यै हरिश्रेष्ठ गच्छ सौम्य यथासुखम् ।
समानयस्व वैदेहीं राघवेण महात्मना ॥ 171 ॥
तत्तृतीयं हनुमतो दृष्ट्वा कर्म सुदुष्करम् ।
साधु साध्विति भूतानि प्रशशंसुस्तदा हरिम् ॥ 172 ॥
स सागरमनाधृष्यमभ्येत्य वरुणालयम् ।
जगामाकाशमाविश्य वेगेन गरुडोपमः ॥ 173 ॥
सेविते वारिधाराभिः पतगैश्च निषेविते ।
चरिते कैशिकाचार्यैरैरावतनिषेविते ॥ 174 ॥
सिंहकुञ्जरशार्दूलपतगोरगवाहनैः ।
विमानैः सम्पतद्भिश्च विमलैः समलङ्कृते ॥ 175 ॥
वज्राशनिसमाघातैः पावकैरुपशोभिते ।
कृतपुण्यैर्महाभागैः स्वर्गजिद्भिरलङ्कृते ॥ 176 ॥
वहता हव्यमत्यर्धं सेविते चित्रभानुना ।
ग्रहनक्षत्रचन्द्रार्कतारागण विभूषिते ॥ 177 ॥
महर्षिगणगन्धर्वनागयक्षसमाकुले ।
विविक्ते विमले विश्वे विश्वावसुनिषेविते ॥ 178 ॥
देवराजगजाक्रान्ते चन्द्रसूर्यपथे शिवे ।
विताने जीवलोकस्य वितते ब्रह्मनिर्मिते ॥ 179 ॥
बहुशः सेविते वीरैर्विद्याधरगणैर्वरैः ।
जगाम वायुमार्गे तु गरुत्मानिव मारुतिः ॥ 180 ॥
प्रदृश्यमानः सर्वत्रः हनुमान्मारुतात्मजः ।
भेजेऽम्बरं निरालम्बं लम्बपक्ष इवाद्रिराट् ॥ 181 ॥
प्लवमानं तु तं दृष्ट्वा सिंहिका नाम राक्षसी ।
मनसा चिन्तयामास प्रवृद्धा कामरूपिणी ॥ 182 ॥
अद्य दीर्घस्य कालस्य भविष्याम्यहमाशिता ।
इदं हि मे महत्सत्त्वं चिरस्य वशमागतम् ॥ 183 ॥
इति सञ्चिन्त्य मनसा छायामस्य समाक्षिपत् ।
छायायां गृह्यमाणायां चिन्तयामास वानरः ॥ 184 ॥
समाक्षिप्तोऽस्मि सहसा पङ्गूकृतपराक्रमः ।
प्रतिलोमेन वातेन महानौरिव सागरे ॥ 185 ॥
तिर्यगूर्ध्वमधश्चैव वीक्षमाणस्ततः कपिः ।
ददर्श स महत्सत्त्वमुत्थितं लवणाम्भसि ॥ 186 ॥
तद्धृष्ट्वा चिन्तयामास मारुतिर्विकृताननम् ।
कपिराजेन कथितं सत्त्वमद्भुतदर्शनम् ॥ 187 ॥
छायाग्राहि महावीर्यं तदिदं नात्र संशयः ।
स तां बुद्ध्वार्थतत्त्वेन सिंहिकां मतिमान्कपिः ॥ 188 ॥
व्यवर्धत महाकायः प्रावृषीव वलाहकः ।
तस्य सा कायमुद्वीक्ष्य वर्धमानं महाकपेः ॥ 189 ॥
वक्त्रं प्रसारयामास पातालान्तरसन्निभम् ।
घनराजीव गर्जन्ती वानरं समभिद्रवत् ॥ 190 ॥
स ददर्श ततस्तस्या विवृतं सुमहन्मुखम् ।
कायमात्रं च मेधावी मर्माणि च महाकपिः ॥ 191 ॥
स तस्या विवृते वक्त्रे वज्रसंहननः कपिः ।
सङ्क्षिप्य मुहुरात्मानं निष्पपात महाबलः ॥ 192 ॥
आस्ये तस्या निमज्जन्तं ददृशुः सिद्धचारणाः ।
ग्रस्यमानं यथा चन्द्रं पूर्णं पर्वणि राहुणा ॥ 193 ॥
ततस्तस्या नखैस्तीक्ष्णैर्मर्माण्युत्कृत्य वानरः ।
उत्पपाताथ वेगेन मनः सम्पातविक्रमः ॥ 194 ॥
तां तु दृष्ट्वा च धृत्या च दाक्षिण्येन निपात्य च ।
स कपिप्रवरो वेगाद्ववृधे पुनरात्मवान् ॥ 195 ॥
हृतहृत्सा हनुमतापपात विधुराम्भसि ।
तां हतां वानरेणाशु पतितां वीक्ष्य सिंहिकाम् ॥ 196 ॥
भूतान्याकाशचारीणि तमूचुः प्लवगोत्तमम् ।
भीममद्य कृतं कर्म महत्सत्त्वं त्वया हतम् ॥ 197 ॥
साधयार्थमभिप्रेतमरिष्टं प्लवतां वर ।
यस्य त्वेतानि चत्वारि वानरेन्द्र यथा तव ॥ 198 ॥
धृतिर्दृष्टिर्मतिर्दाक्ष्यं सः कर्मसु न सीदति ।
स तैः सम्भावितः पूज्यः प्रतिपन्नप्रयोजनः ॥ 199 ॥
जगामाकाशमाविश्य पन्नगाशनवत्कपिः ।
प्राप्तभूयिष्ठपारस्तु सर्वतः प्रतिलोकयन् ॥ 200 ॥
योजनानां शतस्यान्ते वनराजिं ददर्श सः ।
ददर्श च पतन्नेव विविधद्रुमभूषितम् ॥ 201 ॥
द्वीपं शाखामृगश्रेष्ठो मलयोपवनानि च ।
सागरं सागरानूपं सागरानूपजान् द्रुमान् ॥ 202 ॥
सागरस्य च पत्नीनां मुख्यान्यपि विलोकयन् ।
स महामेघसङ्काशं समीक्ष्यात्मानमात्मवान् ॥ 203 ॥
निरुन्धन्तमिवाकाशं चकार मतिमान् मतिम् ।
कायवृद्धिं प्रवेगं च मम दृष्ट्वैव राक्षसाः ॥ 204 ॥
मयि कौतूहलं कुर्यरिति मेने महाकपिः ।
ततः शरीरं सङ्क्षिप्य तन्महीधरसन्निभम् ॥ 205 ॥
पुनः प्रकृतिमापेदे वीतमोह इवात्मवान् ।
तद्रूपमतिसङ्क्षिप्य हनुमान् प्रकृतौ स्थितः ॥ 206 ॥
त्रीन् क्रमानिव विक्रम्य बलिवीर्यहरो हरिः ।
स चारुनानाविधरूपधारी परं समासाद्य समुद्रतीरम् ।
परैरशक्यः प्रतिपन्नरूपः समीक्षितात्मा समवेक्षितार्धः ॥ 207 ॥
ततः स लम्बस्य गिरेः समृद्धे विचित्रकूटे निपपात कूटे ।
सकेतकोद्दालकनालिकेरे महाद्रिकूटप्रतिमो महात्मा ॥ 208 ॥
ततस्तु सम्प्राप्य समुद्रतीरं समीक्ष्य लङ्कां गिरिवर्यमूर्ध्नि ।
कपिस्तु तस्निन्निपपात पर्वते विधूय रूपं व्यथयन्मृगद्विजान् ॥ 209 ॥
स सागरं दानवपन्नगायुतं बलेन विक्रम्य महोर्मिमालिनम् ।
निपत्य तीरे च महोदधेस्तदा ददर्श लङ्काममरावतीमिव ॥ 210 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे प्रथमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |
atha prathamassargaḥ |
tato rāvaṇanītāyāḥ sītāyāḥ śatrukarśanaḥ |
iyeṣa padamanveṣṭuṃ cāraṇācarite pathi || 1 ||
duṣkaraṃ niṣpratidvandvaṃ cikīrṣan karma vānaraḥ |
samudagraśirogrīvo gavāmpatirivābabhau || 2 ||
atha vaiḍūryavarṇeṣu śādvaleṣu mahābalaḥ |
dhīraḥ salilakalpeṣu vicacāra yathāsukham || 3 ||
dvijān vitrāsayan dhīmānurasā pādapān haran |
mṛgāṃśca subahūnnighnan pravṛddha iva kesarī || 4 ||
nīlalohitamāñjiṣṭhapatravarṇaiḥ sitāsitaiḥ |
svabhāvavihitaiścitrairdhātubhiḥ samalaṅkṛtam || 5 ||
kāmarūpibhirāviṣṭamabhīkṣṇaṃ saparicchadaiḥ |
yakṣakinnaragandharvairdevakalpaiśca pannagaiḥ || 6 ||
sa tasya girivaryasya tale nāgavarāyute |
tiṣṭhan kapivarastatra hrade nāga ivābabhau || 7 ||
sa sūryāya mahendrāya pavanāya svayambhuve |
bhūtebhyaścāñjaliṃ kṛtvā cakāra gamane matim || 8 ||
añjaliṃ prāṅmukhaḥ kurvan pavanāyātmayonaye |
tato hi vavṛdhe gantuṃ dakṣiṇo dakṣiṇāṃ diśam || 9 ||
plavaṅgapravarairdṛṣṭaḥ plavane kṛtaniścayaḥ |
vavṛdhe rāmavṛddhyarthaṃ samudra iva parvasu || 10 ||
niṣpramāṇaśarīraḥ san lilaṅghayiṣurarṇavam |
bāhubhyāṃ pīḍayāmāsa caraṇābhyāṃ ca parvatam || 11 ||
sa cacālācalaścāpi muhūrtaṃ kapipīḍitaḥ |
tarūṇāṃ puṣpitāgrāṇāṃ sarvaṃ puṣpamaśātayat || 12 ||
tena pādapamuktena puṣpaugheṇa sugandhinā |
sarvataḥ saṃvṛtaḥ śailo babhau puṣpamayo yathā || 13 ||
tena cottamavīryeṇa pīḍyamānaḥ sa parvataḥ |
salilaṃ samprasusrāva madaṃ matta iva dvipaḥ || 14 ||
pīḍyamānastu balinā mahendrastena parvataḥ |
rītīrnirvartayāmāsa kāñcanāñjanarājatīḥ || 15 ||
mumoca ca śilāḥ śailo viśālāḥ samanaḥśilāḥ |
madhyamenārciṣā juṣṭā dhūmarājīrivānalaḥ || 16 ||
giriṇā pīḍyamānena pīḍyamānāni sarvataḥ |
guhāviṣṭāni bhūtāni vinedurvikṛtaiḥ svaraiḥ || 17 ||
sa mahāsattvasannādaḥ śailapīḍānimittajaḥ |
pṛthivīṃ pūrayāmāsa diśaścopavanāni ca || 18 ||
śirobhiḥ pṛthubhiḥ sarpā vyaktasvastikalakṣaṇaiḥ |
vamantaḥ pāvakaṃ ghoraṃ dadaṃśurdaśanaiḥ śilāḥ || 19 ||
tāstadā saviṣairdaṣṭāḥ kupitaistairmahāśilāḥ |
jajjvaluḥ pāvakoddīptā bibhiduśca sahasradhā || 20 ||
yāni cauṣadhajālāni tasmin jātāni parvate |
viṣaghnānyapi nāgānāṃ na śekuḥ śamituṃ viṣam || 21 ||
bhidyate'yaṃ girirbhūtairiti mattvā tapasvinaḥ |
trastā vidyādharāstasmādutpetuḥ strī gaṇaiḥ saha || 22 ||
pānabhūmigataṃ hitvā haimamāsavabhājanam |
pātrāṇi ca mahārhāṇi karakāṃśca hiraṇmayān || 23 ||
lehyānuccāvacān bhakṣyān māṃsāni vividhāni ca |
ārṣabhāṇi ca carmāṇi khaḍagāṃśca kanakatsarūn || 24 ||
kṛtakaṇṭhaguṇāḥ kṣībā raktamālyānulepanāḥ |
raktākṣāḥ puṣkarākṣāśca gaganaṃ pratipedire || 25 ||
hāranūpurakeyūrapārihāryadharāḥ striyaḥ |
vismitāḥ sasmitāstasthurākāśe ramaṇaiḥ saha || 26 ||
darśayanto mahāvidyāṃ vidyādharamaharṣayaḥ |
sahitāstasthurākāśe vīkṣāñcakruśca parvatam || 27 ||
śuśruvuśca tadā śabdamṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām |
cāraṇānāṃ ca siddhānāṃ sthitānāṃ vimale'mbare || 28 ||
eṣa parvatasaṅkāśo hanumān mārutātmajaḥ |
titīrṣati mahāvegassamudraṃ makarālayam || 29 ||
rāmārthaṃ vānarārthaṃ ca cikīrṣan karma duṣkaram |
samudrasya paraṃ pāraṃ duṣprāpaṃ prāptumicchati || 30 ||
iti vidyādharāḥ śrutvā vacasteṣāṃ mahātmanām |
tamaprameyaṃ dadṛśuḥ parvate vānararṣabham || 31 ||
dudhuve ca sa romāṇi cakampe cācalopamaḥ |
nanāda sumahānādaṃ sumahāniva toyadaḥ || 32 ||
ānupūrvyeṇa vṛttaṃ ca lāṅgūlaṃ lomabhiścitam |
utpatiṣyan vicikṣepa pakṣirāja ivoragam || 33 ||
tasya lāṅgūlamāviddhamāttavegasya pṛṣṭhataḥ |
dadṛśe garuḍeneva hriyamāṇo mahoragaḥ || 34 ||
bāhū saṃstambhayāmāsa mahāparighasannibhau |
sasāda ca kapiḥ kaṭyāṃ caraṇau sañcukoca ca || 35 ||
saṃhṛtya ca bhujau śrīmāṃstathaiva ca śirodharām |
tejaḥ sattvaṃ tathā vīryamāviveśa sa vīryavān || 36 ||
mārgamālokayandūrādūrdhvaṃ praṇihitekṣaṇaḥ |
rurodha hṛdaye prāṇānākāśamavalokayan || 37 ||
padbhyāṃ dṛḍhamavasthānaṃ kṛtvā sa kapikuñjaraḥ |
nikuñcya karṇau hanumānutpatiṣyan mahābalaḥ |
vānarān vānaraśreṣṭha idaṃ vacanamabravīt || 38 ||
yathā rāghavanirmuktaḥ śaraḥ śvasanavikramaḥ |
gacchettadvadgamiṣyāmi laṅkāṃ rāvaṇapālitām || 39 ||
na hi drakṣyāmi yadi tāṃ laṅkāyāṃ janakātmajām |
anenaiva hi vegena gamiṣyāmi surālayam || 40 ||
yadi vā tridive sītāṃ na drakṣyāmyakṛtaśramaḥ |
baddhvā rākṣasarājānamānayiṣyāmi rāvaṇam || 41 ||
sarvathā kṛtakāryo'hameṣyāmi saha sītayā |
ānayiṣyāmi vā laṅkāṃ samutpāṭya sarāvaṇām || 42 ||
evamuktvā tu hanumānvānarānvānarottamaḥ || 43 ||
utpapātātha vegena vegavānavicārayan |
suparṇamiva cātmānaṃ mene sa kapikuñjaraḥ || 44 ||
samutpatati tasmiṃstu vegātte nagarohiṇaḥ |
saṃhṛtya viṭapān sarvān samutpetuḥ samantataḥ || 45 ||
sa mattakoyaṣṭimakān pādapān puṣpaśālinaḥ |
udvahannūruvegena jagāma vimale'mbare || 46 ||
ūruvegoddhatā vṛkṣā muhūrtaṃ kapimanvayuḥ |
prasthitaṃ dīrghamadhvānaṃ svabandhumiva bāndhavāḥ || 47 ||
tamūruvegonmathitāḥ sālāścānye nagottamāḥ |
anujagmurhanūmantaṃ sainyā iva mahīpatim || 48 ||
supuṣpitāgrairbahubhiḥ pādapairanvitaḥ kapiḥ |
hanumān parvatākāro babhūvādbhutadarśanaḥ || 49 ||
sāravanto'tha ye vṛkṣā nyamajjan lavaṇāmbhasi |
bhayādiva mahendrasya parvatā varuṇālaye || 50 ||
sa nānākusumaiḥ kīrṇaḥ kapiḥ sāṅkurakorakaiḥ |
śuśubhe meghasaṅkāśaḥ khadyotairiva parvataḥ || 51 ||
vimuktāstasya vegena muktvā puṣpāṇi te drumāḥ |
avaśīryanta salile nivṛttāḥ suhṛdo yathā || 52 ||
laghutvenopapannaṃ tadvicitraṃ sāgare'patat |
drumāṇāṃ vividhaṃ puṣpaṃ kapivāyusamīritam || 53 ||
tārācitamivākāśaṃ prababhau sa mahārṇavaḥ |
puṣpaugheṇānubaddhena nānāvarṇena vānaraḥ |
babhau megha ivākāśe vidyudgaṇa vibhūṣitaḥ || 54 ||
tasya vegasamādhūtaiḥ puṣpaistoyamadṛśyata || 55 ||
tārābhirabhirāmābhiruditābhirivāmbaram |
tasyāmbaragatau bāhū dadṛśāte prasāritau || 56 ||
parvatāgrādviniṣkrāntau pañcāsyāviva pannagau |
pibanniva babhau cāpi sormimālaṃ mahārṇavam || 57 ||
pipāsuriva cākāśaṃ dadṛśe sa mahākapiḥ |
tasya vidyutprabhākāre vāyumārgānusāriṇaḥ || 58 ||
nayane viprakāśete parvatasthāvivānalau |
piṅge piṅgākṣamukhyasya bṛhatī parimaṇḍale || 59 ||
cakṣuṣī samprākāśete candrasūryāvivoditau |
mukhaṃ nāsikayā tasya tāmrayā tāmramābabhau || 60 ||
sandhyayā samabhispṛṣṭaṃ yathā tatsūryamaṇḍalam |
lāṅgūlaṃ ca samāviddhaṃ plavamānasya śobhate || 61 ||
ambare vāyuputrasya śakradhvaja ivocchritam |
lāṅgūlacakreṇa mahān śukladaṃṣṭro'nilātmajaḥ || 62 ||
vyarocata mahāprājñaḥ pariveṣīva bhāskaraḥ |
sphigdeśenābhitāmreṇa rarāja sa mahākapiḥ || 63 ||
mahatā dāriteneva girirgairikadhātunā |
tasya vānarasiṃhasya plavamānasya sāgaram || 64 ||
kakṣāntaragato vāyurjīmūta iva garjati |
khe yathā nipatatyulkā hyuttarāntādviniḥsṛtā || 65 ||
dṛśyate sānubandhā ca tathā sa kapikuñjaraḥ |
patatpataṅgasaṅkāśo vyāyataḥ śuśubhe kapiḥ || 66 ||
pravṛddha iva mātaṅgaḥ kakṣyayā badhyamānayā |
upariṣṭāccharīreṇa chāyayā cāvagāḍhayā || 67 ||
sāgare mārutāviṣṭā naurivāsīttadā kapiḥ |
yaṃ yaṃ deśaṃ samudrasya jagāma sa mahākapiḥ |
sa sa tasyoruvegena sonmāda iva lakṣyate || 68 ||
sāgarasyormijālānāmurasā śailavarṣmaṇām |
abhighnaṃstu mahāvegaḥ pupluve sa mahākapiḥ || 69 ||
kapivātaśca balavān meghavātaśca niḥsṛtaḥ |
sāgaraṃ bhīmanirghoṣaṃ kampayāmāsaturbhṛśam || 70 ||
vikarṣannūrmijālāni bṛhanti lavaṇāmbhasi |
pupluve kapiśārdūlo vikiranniva rodasī || 71 ||
merumandarasaṅkāśānuddhatān sa mahārṇave |
atyakrāmanmahāvegastaraṅgān gaṇayanniva || 72 ||
tasya vegasamuddhūtaṃ jalaṃ sajaladaṃ tadā |
ambarasthaṃ vibabhrāja śāradābhramivātatam || 73 ||
timinakrajhaṣāḥ kūrmā dṛśyante vivṛtāstadā |
vastrāpakarṣaṇeneva śarīrāṇi śarīriṇām || 74 ||
plavamānaṃ samīkṣyātha bhujaṅgāḥ sāgarālayāḥ |
vyomni taṃ kapiśārdūlaṃ suparṇa iti menire || 75 ||
daśayojanavistīrṇā triṃśadyojanamāyatā |
chāyā vānarasiṃhasya jale cārutarābhavat || 76 ||
śvetābhraghanarājīva vāyuputrānugāminī |
tasya sā śuśubhe chāyā vitatā lavaṇāmbhasi || 77 ||
śuśubhe sa mahātejā mahākāyo mahākapiḥ |
vāyumārge nirālambe pakṣavāniva parvataḥ || 78 ||
yenāsau yāti balavān vegena kapikuñjaraḥ |
tena mārgeṇa sahasā droṇīkṛta ivārṇavaḥ || 79 ||
āpāte pakṣisaṅghānāṃ pakṣirāja iva vrajan |
hanumān meghajālāni prakarṣan māruto yathā || 80 ||
pāṇḍurāruṇavarṇāni nīlamāñjiṣṭhakāni ca |
kapinākṛṣyamāṇāni mahābhrāṇi cakāśire || 81 ||
praviśannabhrajālāni niṣpataṃśca punaḥ punaḥ |
pracchannaśca prakāśaśca candramā iva lakṣyate || 82 ||
plavamānaṃ tu taṃ dṛṣṭvā plavaṅgaṃ tvaritaṃ tadā |
vavarṣuḥ puṣpavarṣāṇi devagandharvadānavāḥ || 83 ||
tatāpa na hi taṃ sūryaḥ plavantaṃ vānarottamam |
siṣeve ca tadā vāyū rāmakāryārthasiddhaye || 84 ||
ṛṣayastuṣṭuvuścainaṃ plavamānaṃ vihāyasā |
jaguśca devagandharvāḥ praśaṃsanto mahaujasam || 85 ||
nāgāśca tuṣṭuvuryakṣā rakṣāṃsi vibudhāḥ khagāḥ |
prekṣya sarve kapivaraṃ sahasā vigataklamam || 86 ||
tasmin plavagaśārdūle plavamāne hanūmati |
ikṣvākukulamānārthī cintayāmāsa sāgaraḥ || 87 ||
sāhāyyaṃ vānarendrasya yadi nāhaṃ hanūmataḥ |
kariṣyāmi bhaviṣyāmi sarvavācyo vivakṣatām || 88 ||
ahamikṣvākunāthena sagareṇa vivardhitaḥ |
ikṣvākusacivaścāyaṃ nāvasīditumarhati || 89 ||
tathā mayā vidhātavyaṃ viśrameta yathā kapiḥ || 90 ||
śeṣaṃ ca mayi viśrāntaḥ sukhenātipatiṣyati |
iti kṛtvā matiṃ sādhvīṃsamudra śchannamambhasi || 91 ||
hiraṇyanābhaṃ mainākamuvāca girisattamam |
tvamihāsurasaṅghānāṃ pātālatalavāsinām || 92 ||
devarājñā giriśreṣṭha parighaḥ sanniveśitaḥ |
tvameṣāṃ jātavīryāṇāṃ punarevotpatiṣyatām || 93 ||
pātālasyāprameyasya dvāramāvṛtya tiṣṭhasi |
tiryagūrdhvamadhaścaiva śaktiste śaila vardhitum || 94 ||
tasmātsañcodayāmi tvāmuttiṣṭha girisattama |
sa eṣa kapiśārdūlastvāmuparyeti vīryavān || 95 ||
hanūmānrāmakāryārthaṃ bhīmakarmā khamāplutaḥ |
asya sāhyaṃ mayā kāryamikṣvākukulavartinaḥ || 96 ||
mama hīkṣvākavaḥ pūjyāḥ paraṃ pūjyatamāstava |
kuru sācivyamasmākaṃ na naḥ kāryamatikramet || 97 ||
kartavyamakṛtaṃ kāryaṃ satāṃ manyumudīrayet |
salilādūrdhvamuttiṣṭha tiṣṭhatveṣa kapistvayi || 98 ||
asmākamatithiścaiva pūjyaśca plavatāṃ varaḥ |
cāmīkaramahānābha devagandharvasevita || 99 ||
hanumāṃstvayi viśrāntastataḥ śeṣaṃ gamiṣyati |
kākutsthasyānṛśaṃsyaṃ ca maithilyāśca vivāsanam || 100 ||
śramaṃ ca plavagendrasya samīkṣyotthātumarhasi |
hiraṇyanābho maināko niśamya lavaṇāmbhasaḥ || 101 ||
utpapāta jalāttūrṇaṃ mahādrumalatāyutaḥ |
sa sāgarajalaṃ bhittvā babhūvābhyutthitastadā || 102 ||
yathā jaladharaṃ bhittvā dīptaraśmirdivākaraḥ |
sa mahātmā muhūrtena sarvataḥ salilāvṛtaḥ || 103 ||
darśayāmāsa śṛṅgāṇi sāgareṇa niyojitaḥ |
ādityodayasaṅkāśairālikhadbhirivāmbaram |
śātakumbhamayaiḥ śṛṅgaiḥ sakinnaramahoragaiḥ || 104 ||
taptajāmbūnadaiḥ śṛṅgaiḥ parvatasya samutthitaiḥ || 105 ||
ākāśaṃ śastrasaṅkāśamabhavatkāñcanaprabham |
jātarūpamayaiḥ śṛṅgairbhrājamānaiḥ svayamprabhaiḥ || 106 ||
ādityaśatasaṅkāśaḥ so'bhavadgirisattamaḥ |
tamutthitamasaṅgena hanumānagrataḥ sthitam || 107 ||
madhye lavaṇatoyasya vighno'yamiti niścitaḥ |
sa tamucchrratamatyarthaṃ mahāvego mahākapiḥ || 108 ||
urasā pātayāmāsa jīmūtamiva mārutaḥ |
sa tathā pātitastena kapinā parvatottamaḥ || 109 ||
buddhvā tasya kapervegaṃ jaharṣa ca nananda ca |
tamākāśagataṃ vīramākāśe samupasthitaḥ || 110 ||
prīto hṛṣṭamānā vākyamabravītparvataḥ kapim |
mānuṣaṃ dhārayan rūpamātmanaḥ śikhare sthitaḥ || 111 ||
duṣkaraṃ kṛtavānkarma tvamidaṃ vānarottama |
nipatya mama śṛṅgeṣu viśramasva yathāsukham || 112 ||
rāghavasya kule jātairudadhiḥ parivardhitaḥ |
sa tvāṃ rāmahite yuktaṃ pratyarcayati sāgaraḥ || 113 ||
kṛte ca pratikartavyameṣa dharmaḥ sanātanaḥ |
so'yaṃ tvatpratikārārthī tvattaḥ sammānamarhati || 114 ||
tvannimittamanenāhaṃ bahumānātpracoditaḥ |
tiṣṭha tvaṃ kapiśārdūla mayi viśramya gamyatām || 115 ||
tava sānuṣu viśrāntaḥ śeṣaṃ prakramatāmiti |
yojanānāṃ śataṃ cāpi kapireṣa samāplutaḥ || 116 ||
tadidaṃ gandhavatsvādu kandamūlaphalaṃ bahu |
tadāsvādya hariśreṣṭha viśrānto'nu gamiṣyasi || 117 ||
asmākamapi sambandhaḥ kapimukhya tvayāsti vai |
prakhyātastriṣu lokeṣu mahāguṇaparigrahaḥ || 118 ||
vegavantaḥ plavanto ye plavagā mārutātmaja |
teṣāṃ mukhyatamaṃ manye tvāmahaṃ kapikuñjara || 119 ||
atithiḥ kila pūjārhaḥ prākṛto'pi vijānatā |
dharmaṃ jijñāsamānena kiṃ punastvādṛśo mahān || 120 ||
tvaṃ hi devavariṣṭhasya mārutasya mahātmanaḥ |
putrastasyaiva vegena sadṛśaḥ kapikuñjara || 121 ||
pūjite tvayi dharmajña pūjāṃ prāpnoti mārutaḥ |
tasmāttvaṃ pūjanīyo me śṛṇu cāpyatra kāraṇam || 122 ||
pūrvaṃ kṛtayuge tāta parvatāḥ pakṣiṇo'bhavan |
te hi jagmurdiśaḥ sarvā garuḍānilaveginaḥ || 123 ||
tatasteṣu prayāteṣu devasaṅghāḥ maharṣibhiḥ |
bhūtāni ca bhayaṃ jagmusteṣāṃ patanaśaṅkayā || 124 ||
tataḥ kruddhaḥ sahasrākṣaḥ parvatānāṃ śatakratuḥ |
pakṣān ciccheda vajreṇa tatra tatra sahasraśaḥ || 125 ||
sa māmupāgataḥ kruddho vajramudyamya devarāṭ |
tato'haṃ sahasā kṣiptaḥ śvasanena mahātmanā || 126 ||
asminlavaṇatoye ca prakṣiptaḥ plavagottama |
guptapakṣasamagraśca tava pitrābhirakṣitaḥ || 127 ||
tato'haṃ mānayāmi tvāṃ mānyo hi mama mārutaḥ |
tvayā me hyeṣa sambandhaḥ kapimukhya mahāguṇaḥ || 128 ||
asminnevaṅgate kārye sāgarasya mamaiva ca |
prītiṃ prītamanāḥ kartuṃ tvamarhasi mahākape || 129 ||
śramaṃ mokṣaya pūjāṃ ca gṛhāṇa kapisattama |
prītiṃ ca bahumanyasva prīto'smi tava darśanāt || 130 ||
evamuktaḥ kapiśreṣṭhastaṃ nagottamamabravīt |
prīto'smi kṛtamātithyaṃ manyureṣo'panīyatām || 131 ||
tvarate kāryakālo me ahaścāpyativartate |
pratijñā ca mayā dattā na sthātavyamihāntare || 132 ||
ityuktvā pāṇinā śailamālabhya haripuṅgavaḥ |
jagāmākāśamāviśya vīryavān prahasanniva || 133 ||
sa parvatasamudrābhyāṃ bahumānādavekṣitaḥ |
pūjitaścopapannābhirāśīrbhiranilātmajaḥ || 134 ||
athordhvaṃ dūramutplutya hitvā śailamahārṇavau |
pituḥ panthānamāsthāya jagāma vimale'mbare || 135 ||
bhūyaścordhvaṃ gatiṃ prāpya giriṃ tamavalokayan |
vāyusūnurnirālambe jagāma vimale'mbare || 136 ||
tad dvitīyaṃ hanumato dṛṣṭvā karma suduṣkaram |
praśaśaṃsuḥ surāḥ sarve siddhāśca paramarṣayaḥ || 137 ||
devatāścābhavan hṛṣṭāstatrasthāstasya karmaṇā |
kāñcanasya sunābhasya sahasrākṣaśca vāsavaḥ || 138 ||
uvāca vacanaṃ dhīmān paritoṣātsagadgadam |
sunābhaṃ parvataśreṣṭhaṃ svayameva śacīpatiḥ || 139 ||
hiraṇyanābha śailendra parituṣṭo'smi te bhṛśam |
abhayaṃ te prayacchāmi tiṣṭha saumya yathāsukham || 140 ||
sāhyaṃ kṛtaṃ te sumahadvikrāntasya hanūmataḥ |
kramato yojanaśataṃ nirbhayasya bhaye sati || 141 ||
rāmasyaiṣa hitāyaiva yāti dāśaratherhariḥ |
satkriyāṃ kurvatā tasya toṣito'smi dṛḍhaṃ tvayā || 142 ||
tataḥ praharṣamagamadvipulaṃ parvatottamaḥ |
devatānāṃ patiṃ dṛṣṭvā parituṣṭaṃ śatakratum || 143 ||
sa vai dattavaraḥ śailo babhūvāvasthitastadā |
hanumāṃśca muhūrtena vyaticakrāma sāgaram || 144 ||
tato devāḥ sagandharvāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ |
abruvan sūryasaṅkāśāṃ surasāṃ nāgamātaram || 145 ||
ayaṃ vātātmajaḥ śrīmānplavate sāgaropari |
hanumānnāma tasya tvaṃ muhūrtaṃ vighnamācara || 146 ||
rākṣasaṃ rūpamāsthāya sughoraṃ parvatopamam |
daṃṣṭrākarālaṃ piṅgākṣaṃ vaktraṃ kṛtvā nabhaḥ samam || 147 ||
balamicchāmahe jñātuṃ bhūyaścāsya parākramam |
tvāṃ vijeṣyatyupāyena viṣādaṃ vā gamiṣyati || 148 ||
evamuktā tu sā devī daivatairabhisatkṛtā |
samudramadhye surasā bibhratī rākṣasaṃ vapuḥ || 149 ||
vikṛtaṃ ca virūpaṃ ca sarvasya ca bhayāvaham |
plavamānaṃ hanūmantamāvṛtyedamuvāca ha || 150 ||
mama bhakṣaḥ pradiṣṭastvamīśvarairvānararṣabha |
ahaṃ tvāṃ bhakṣayiṣyāmi praviśedaṃ mamānanam || 151 ||
evamuktaḥ surasayā prāñjalirvānararṣabhaḥ |
prahṛṣṭavadanaḥ śrīmānidaṃ vacanamabravīt || 152 ||
rāmo dāśarathirnāma praviṣṭo daṇḍakāvanam |
lakṣmaṇena saha bhrātrā vaidehyā cāpi bhāryayā || 153 ||
anyakāryaviṣaktasya baddhavairasya rākṣasaiḥ |
tasya sītā hṛtā bhāryā rāvaṇena yaśasvinī || 154 ||
tasyāḥ sakāśaṃ dūto'haṃ gamiṣye rāmaśāsanāt |
kartumarhasi rāmasya sāhyaṃ viṣayavāsini || 155 ||
athavā maithilīṃ dṛṣṭvā rāmaṃ cākliṣṭakāriṇam |
āgamiṣyāmi te vaktraṃ satyaṃ pratiśṛṇomi te || 156 ||
evamuktā hanumatā surasā kāmarūpiṇī |
abravīnnātivartenmāṃ kaścideṣa varo mama || 157 ||
taṃ prayāntaṃ samudvīkṣya surasā vākyamabravīt |
balaṃ jijñāsamānā vai nāgamātā hanūmataḥ || 158 ||
praviśya vadanaṃ me'dya gantavyaṃ vānarottama |
vara eṣa purā datto mama dhātreti satvarā || 159 ||
vyādāya vipulaṃ vaktraṃ sthitā sā māruteḥ puraḥ |
evamuktaḥ surasayā kruddho vānarapuṅgavaḥ || 160 ||
abravītkuru vai vaktraṃ yena māṃ viṣahiṣyase |
ityuktvā surasāṃ kruddho dhaśayojanamāyatā || 161 ||
daśayojanavistāro babhūva hanumāṃstadā |
taṃ dṛṣṭvā meghasaṅkāśaṃ daśayojanamāyatam || 162 ||
cakāra surasā cāsyaṃ viṃśadyojanamāyatam |
hanumāṃstu tataḥ kruddhastriṃśadyojanamāyataḥ || 163 ||
cakāra surasā vaktraṃ catvāriṃśattathocchritam |
babhūva hanumāvanīraḥ pañcāśadyojanocchritaḥ || 164 ||
cakāra surasā vaktraṃ ṣaṣṭiyojanamāyatam |
tathaiva hanumāvanīraḥ saptatīyojanocchritaḥ || 165 ||
cakāra surasā vaktramaśītīyojanāyatam |
hanumānacalaprakhyo navatīyojanocchritaḥ || 166 ||
cakāra surasā vaktraṃ śatayojanamāyataṃ tava sānuṣu viśrāntaḥ śeṣaṃ prakramatāmiti |
taddṛṣṭvā vyāditaṃ tvāsyaṃ vāyuputraḥ subuddhimān |
dīrghajihvaṃ surasayā sughoraṃ narakopamam || 167 ||
susaṅkṣipyātmanaḥ kāyaṃ babhūvāṅguṣṭhamātrakaḥ |
so'bhipatyāśu tadvaktraṃ niṣpatya ca mahābalaḥ |
antarikṣe sthitaḥ śrīmānidaṃ vacanamabravīt || 168 ||
praviṣṭo'smi hi te vaktraṃ dākṣāyaṇi namo'stu te |
gamiṣye yatra vaidehī satyaṃ cāsīdvarastava || 169 ||
taṃ dṛṣṭvā vadanānmuktaṃ candraṃ rāhumukhādiva |
abravītsurasā devī svena rūpeṇa vānaram || 170 ||
arthasiddhyai hariśreṣṭha gaccha saumya yathāsukham |
samānayasva vaidehīṃ rāghaveṇa mahātmanā || 171 ||
tattṛtīyaṃ hanumato dṛṣṭvā karma suduṣkaram |
sādhu sādhviti bhūtāni praśaśaṃsustadā harim || 172 ||
sa sāgaramanādhṛṣyamabhyetya varuṇālayam |
jagāmākāśamāviśya vegena garuḍopamaḥ || 173 ||
sevite vāridhārābhiḥ patagaiśca niṣevite |
carite kaiśikācāryairairāvataniṣevite || 174 ||
siṃhakuñjaraśārdūlapatagoragavāhanaiḥ |
vimānaiḥ sampatadbhiśca vimalaiḥ samalaṅkṛte || 175 ||
vajrāśanisamāghātaiḥ pāvakairupaśobhite |
kṛtapuṇyairmahābhāgaiḥ svargajidbhiralaṅkṛte || 176 ||
vahatā havyamatyardhaṃ sevite citrabhānunā |
grahanakṣatracandrārkatārāgaṇa vibhūṣite || 177 ||
maharṣigaṇagandharvanāgayakṣasamākule |
vivikte vimale viśve viśvāvasuniṣevite || 178 ||
devarājagajākrānte candrasūryapathe śive |
vitāne jīvalokasya vitate brahmanirmite || 179 ||
bahuśaḥ sevite vīrairvidyādharagaṇairvaraiḥ |
jagāma vāyumārge tu garutmāniva mārutiḥ || 180 ||
pradṛśyamānaḥ sarvatraḥ hanumānmārutātmajaḥ |
bheje'mbaraṃ nirālambaṃ lambapakṣa ivādrirāṭ || 181 ||
plavamānaṃ tu taṃ dṛṣṭvā siṃhikā nāma rākṣasī |
manasā cintayāmāsa pravṛddhā kāmarūpiṇī || 182 ||
adya dīrghasya kālasya bhaviṣyāmyahamāśitā |
idaṃ hi me mahatsattvaṃ cirasya vaśamāgatam || 183 ||
iti sañcintya manasā chāyāmasya samākṣipat |
chāyāyāṃ gṛhyamāṇāyāṃ cintayāmāsa vānaraḥ || 184 ||
samākṣipto'smi sahasā paṅgūkṛtaparākramaḥ |
pratilomena vātena mahānauriva sāgare || 185 ||
tiryagūrdhvamadhaścaiva vīkṣamāṇastataḥ kapiḥ |
dadarśa sa mahatsattvamutthitaṃ lavaṇāmbhasi || 186 ||
taddhṛṣṭvā cintayāmāsa mārutirvikṛtānanam |
kapirājena kathitaṃ sattvamadbhutadarśanam || 187 ||
chāyāgrāhi mahāvīryaṃ tadidaṃ nātra saṃśayaḥ |
sa tāṃ buddhvārthatattvena siṃhikāṃ matimānkapiḥ || 188 ||
vyavardhata mahākāyaḥ prāvṛṣīva valāhakaḥ |
tasya sā kāyamudvīkṣya vardhamānaṃ mahākapeḥ || 189 ||
vaktraṃ prasārayāmāsa pātālāntarasannibham |
ghanarājīva garjantī vānaraṃ samabhidravat || 190 ||
sa dadarśa tatastasyā vivṛtaṃ sumahanmukham |
kāyamātraṃ ca medhāvī marmāṇi ca mahākapiḥ || 191 ||
sa tasyā vivṛte vaktre vajrasaṃhananaḥ kapiḥ |
saṅkṣipya muhurātmānaṃ niṣpapāta mahābalaḥ || 192 ||
āsye tasyā nimajjantaṃ dadṛśuḥ siddhacāraṇāḥ |
grasyamānaṃ yathā candraṃ pūrṇaṃ parvaṇi rāhuṇā || 193 ||
tatastasyā nakhaistīkṣṇairmarmāṇyutkṛtya vānaraḥ |
utpapātātha vegena manaḥ sampātavikramaḥ || 194 ||
tāṃ tu dṛṣṭvā ca dhṛtyā ca dākṣiṇyena nipātya ca |
sa kapipravaro vegādvavṛdhe punarātmavān || 195 ||
hṛtahṛtsā hanumatāpapāta vidhurāmbhasi |
tāṃ hatāṃ vānareṇāśu patitāṃ vīkṣya siṃhikām || 196 ||
bhūtānyākāśacārīṇi tamūcuḥ plavagottamam |
bhīmamadya kṛtaṃ karma mahatsattvaṃ tvayā hatam || 197 ||
sādhayārthamabhipretamariṣṭaṃ plavatāṃ vara |
yasya tvetāni catvāri vānarendra yathā tava || 198 ||
dhṛtirdṛṣṭirmatirdākṣyaṃ saḥ karmasu na sīdati |
sa taiḥ sambhāvitaḥ pūjyaḥ pratipannaprayojanaḥ || 199 ||
jagāmākāśamāviśya pannagāśanavatkapiḥ |
prāptabhūyiṣṭhapārastu sarvataḥ pratilokayan || 200 ||
yojanānāṃ śatasyānte vanarājiṃ dadarśa saḥ |
dadarśa ca patanneva vividhadrumabhūṣitam || 201 ||
dvīpaṃ śākhāmṛgaśreṣṭho malayopavanāni ca |
sāgaraṃ sāgarānūpaṃ sāgarānūpajān drumān || 202 ||
sāgarasya ca patnīnāṃ mukhyānyapi vilokayan |
sa mahāmeghasaṅkāśaṃ samīkṣyātmānamātmavān || 203 ||
nirundhantamivākāśaṃ cakāra matimān matim |
kāyavṛddhiṃ pravegaṃ ca mama dṛṣṭvaiva rākṣasāḥ || 204 ||
mayi kautūhalaṃ kuryariti mene mahākapiḥ |
tataḥ śarīraṃ saṅkṣipya tanmahīdharasannibham || 205 ||
punaḥ prakṛtimāpede vītamoha ivātmavān |
tadrūpamatisaṅkṣipya hanumān prakṛtau sthitaḥ || 206 ||
trīn kramāniva vikramya balivīryaharo hariḥ |
sa cārunānāvidharūpadhārī paraṃ samāsādya samudratīram |
parairaśakyaḥ pratipannarūpaḥ samīkṣitātmā samavekṣitārdhaḥ || 207 ||
tataḥ sa lambasya gireḥ samṛddhe vicitrakūṭe nipapāta kūṭe |
saketakoddālakanālikere mahādrikūṭapratimo mahātmā || 208 ||
tatastu samprāpya samudratīraṃ samīkṣya laṅkāṃ girivaryamūrdhni |
kapistu tasninnipapāta parvate vidhūya rūpaṃ vyathayanmṛgadvijān || 209 ||
sa sāgaraṃ dānavapannagāyutaṃ balena vikramya mahormimālinam |
nipatya tīre ca mahodadhestadā dadarśa laṅkāmamarāvatīmiva || 210 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe prathamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Bengali script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.