ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਰਾਮਾਯਣੇ ਸੁਨ੍ਦਰਕਾਣ੍ਡਮ੍ ।
ਅਥ ਪ੍ਰਥਮਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ।
ਤਤੋ ਰਾਵਣਨੀਤਾਯਾਃ ਸੀਤਾਯਾਃ ਸ਼ਤ੍ਰੁਕਰ੍ਸ਼ਨਃ ।
ਇਯੇष ਪਦਮਨ੍ਵੇष੍ਟੁਂ ਚਾਰਣਾਚਰਿਤੇ ਪਥਿ ॥ 1 ॥
ਦੁष੍ਕਰਂ ਨਿष੍ਪ੍ਰਤਿਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਂ ਚਿਕੀਰ੍षਨ੍ ਕਰ੍ਮ ਵਾਨਰਃ ।
ਸਮੁਦਗ੍ਰਸ਼ਿਰੋਗ੍ਰੀਵੋ ਗਵਾਮ੍ਪਤਿਰਿਵਾਬਭੌ ॥ 2 ॥
ਅਥ ਵੈਡੂਰ੍ਯਵਰ੍ਣੇषੁ ਸ਼ਾਦ੍ਵਲੇषੁ ਮਹਾਬਲਃ ।
ਧੀਰਃ ਸਲਿਲਕਲ੍ਪੇषੁ ਵਿਚਚਾਰ ਯਥਾਸੁਖਮ੍ ॥ 3 ॥
ਦ੍ਵਿਜਾਨ੍ ਵਿਤ੍ਰਾਸਯਨ੍ ਧੀਮਾਨੁਰਸਾ ਪਾਦਪਾਨ੍ ਹਰਨ੍ ।
ਮृਗਾਂਸ਼੍ਚ ਸੁਬਹੂਨ੍ਨਿਘ੍ਨਨ੍ ਪ੍ਰਵृਦ੍ਧ ਇਵ ਕੇਸਰੀ ॥ 4 ॥
ਨੀਲਲੋਹਿਤਮਾਞ੍ਜਿष੍ਠਪਤ੍ਰਵਰ੍ਣੈਃ ਸਿਤਾਸਿਤੈਃ ।
ਸ੍ਵਭਾਵਵਿਹਿਤੈਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰੈਰ੍ਧਾਤੁਭਿਃ ਸਮਲਙ੍ਕृਤਮ੍ ॥ 5 ॥
ਕਾਮਰੂਪਿਭਿਰਾਵਿष੍ਟਮਭੀਕ੍ष੍ਣਂ ਸਪਰਿਚ੍ਛਦੈਃ ।
ਯਕ੍षਕਿਨ੍ਨਰਗਨ੍ਧਰ੍ਵੈਰ੍ਦੇਵਕਲ੍ਪੈਸ਼੍ਚ ਪਨ੍ਨਗੈਃ ॥ 6 ॥
ਸ ਤਸ੍ਯ ਗਿਰਿਵਰ੍ਯਸ੍ਯ ਤਲੇ ਨਾਗਵਰਾਯੁਤੇ ।
ਤਿष੍ਠਨ੍ ਕਪਿਵਰਸ੍ਤਤ੍ਰ ਹ੍ਰਦੇ ਨਾਗ ਇਵਾਬਭੌ ॥ 7 ॥
ਸ ਸੂਰ੍ਯਾਯ ਮਹੇਨ੍ਦ੍ਰਾਯ ਪਵਨਾਯ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵੇ ।
ਭੂਤੇਭ੍ਯਸ਼੍ਚਾਞ੍ਜਲਿਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਚਕਾਰ ਗਮਨੇ ਮਤਿਮ੍ ॥ 8 ॥
ਅਞ੍ਜਲਿਂ ਪ੍ਰਾਙ੍ਮੁਖਃ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ ਪਵਨਾਯਾਤ੍ਮਯੋਨਯੇ ।
ਤਤੋ ਹਿ ਵਵृਧੇ ਗਨ੍ਤੁਂ ਦਕ੍षਿਣੋ ਦਕ੍षਿਣਾਂ ਦਿਸ਼ਮ੍ ॥ 9 ॥
ਪ੍ਲਵਙ੍ਗਪ੍ਰਵਰੈਰ੍ਦृष੍ਟਃ ਪ੍ਲਵਨੇ ਕृਤਨਿਸ਼੍ਚਯਃ ।
ਵਵृਧੇ ਰਾਮਵृਦ੍ਧ੍ਯਰ੍ਥਂ ਸਮੁਦ੍ਰ ਇਵ ਪਰ੍ਵਸੁ ॥ 10 ॥
ਨਿष੍ਪ੍ਰਮਾਣਸ਼ਰੀਰਃ ਸਨ੍ ਲਿਲਙ੍ਘਯਿषੁਰਰ੍ਣਵਮ੍ ।
ਬਾਹੁਭ੍ਯਾਂ ਪੀਡਯਾਮਾਸ ਚਰਣਾਭ੍ਯਾਂ ਚ ਪਰ੍ਵਤਮ੍ ॥ 11 ॥
ਸ ਚਚਾਲਾਚਲਸ਼੍ਚਾਪਿ ਮੁਹੂਰ੍ਤਂ ਕਪਿਪੀਡਿਤਃ ।
ਤਰੂਣਾਂ ਪੁष੍ਪਿਤਾਗ੍ਰਾਣਾਂ ਸਰ੍ਵਂ ਪੁष੍ਪਮਸ਼ਾਤਯਤ੍ ॥ 12 ॥
ਤੇਨ ਪਾਦਪਮੁਕ੍ਤੇਨ ਪੁष੍ਪੌਘੇਣ ਸੁਗਨ੍ਧਿਨਾ ।
ਸਰ੍ਵਤਃ ਸਂਵृਤਃ ਸ਼ੈਲੋ ਬਭੌ ਪੁष੍ਪਮਯੋ ਯਥਾ ॥ 13 ॥
ਤੇਨ ਚੋਤ੍ਤਮਵੀਰ੍ਯੇਣ ਪੀਡ੍ਯਮਾਨਃ ਸ ਪਰ੍ਵਤਃ ।
ਸਲਿਲਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਸੁਸ੍ਰਾਵ ਮਦਂ ਮਤ੍ਤ ਇਵ ਦ੍ਵਿਪਃ ॥ 14 ॥
ਪੀਡ੍ਯਮਾਨਸ੍ਤੁ ਬਲਿਨਾ ਮਹੇਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਤੇਨ ਪਰ੍ਵਤਃ ।
ਰੀਤੀਰ੍ਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਯਾਮਾਸ ਕਾਞ੍ਚਨਾਞ੍ਜਨਰਾਜਤੀਃ ॥ 15 ॥
ਮੁਮੋਚ ਚ ਸ਼ਿਲਾਃ ਸ਼ੈਲੋ ਵਿਸ਼ਾਲਾਃ ਸਮਨਃਸ਼ਿਲਾਃ ।
ਮਧ੍ਯਮੇਨਾਰ੍ਚਿषਾ ਜੁष੍ਟਾ ਧੂਮਰਾਜੀਰਿਵਾਨਲਃ ॥ 16 ॥
ਗਿਰਿਣਾ ਪੀਡ੍ਯਮਾਨੇਨ ਪੀਡ੍ਯਮਾਨਾਨਿ ਸਰ੍ਵਤਃ ।
ਗੁਹਾਵਿष੍ਟਾਨਿ ਭੂਤਾਨਿ ਵਿਨੇਦੁਰ੍ਵਿਕृਤੈਃ ਸ੍ਵਰੈਃ ॥ 17 ॥
ਸ ਮਹਾਸਤ੍ਤ੍ਵਸਨ੍ਨਾਦਃ ਸ਼ੈਲਪੀਡਾਨਿਮਿਤ੍ਤਜਃ ।
ਪृਥਿਵੀਂ ਪੂਰਯਾਮਾਸ ਦਿਸ਼ਸ਼੍ਚੋਪਵਨਾਨਿ ਚ ॥ 18 ॥
ਸ਼ਿਰੋਭਿਃ ਪृਥੁਭਿਃ ਸਰ੍ਪਾ ਵ੍ਯਕ੍ਤਸ੍ਵਸ੍ਤਿਕਲਕ੍षਣੈਃ ।
ਵਮਨ੍ਤਃ ਪਾਵਕਂ ਘੋਰਂ ਦਦਂਸ਼ੁਰ੍ਦਸ਼ਨੈਃ ਸ਼ਿਲਾਃ ॥ 19 ॥
ਤਾਸ੍ਤਦਾ ਸਵਿषੈਰ੍ਦष੍ਟਾਃ ਕੁਪਿਤੈਸ੍ਤੈਰ੍ਮਹਾਸ਼ਿਲਾਃ ।
ਜਜ੍ਜ੍ਵਲੁਃ ਪਾਵਕੋਦ੍ਦੀਪ੍ਤਾ ਬਿਭਿਦੁਸ਼੍ਚ ਸਹਸ੍ਰਧਾ ॥ 20 ॥
ਯਾਨਿ ਚੌषਧਜਾਲਾਨਿ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਜਾਤਾਨਿ ਪਰ੍ਵਤੇ ।
ਵਿषਘ੍ਨਾਨ੍ਯਪਿ ਨਾਗਾਨਾਂ ਨ ਸ਼ੇਕੁਃ ਸ਼ਮਿਤੁਂ ਵਿषਮ੍ ॥ 21 ॥
ਭਿਦ੍ਯਤੇऽਯਂ ਗਿਰਿਰ੍ਭੂਤੈਰਿਤਿ ਮਤ੍ਤ੍ਵਾ ਤਪਸ੍ਵਿਨਃ ।
ਤ੍ਰਸ੍ਤਾ ਵਿਦ੍ਯਾਧਰਾਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦੁਤ੍ਪੇਤੁਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਗਣੈਃ ਸਹ ॥ 22 ॥
ਪਾਨਭੂਮਿਗਤਂ ਹਿਤ੍ਵਾ ਹੈਮਮਾਸਵਭਾਜਨਮ੍ ।
ਪਾਤ੍ਰਾਣਿ ਚ ਮਹਾਰ੍ਹਾਣਿ ਕਰਕਾਂਸ਼੍ਚ ਹਿਰਣ੍ਮਯਾਨ੍ ॥ 23 ॥
ਲੇਹ੍ਯਾਨੁਚ੍ਚਾਵਚਾਨ੍ ਭਕ੍ष੍ਯਾਨ੍ ਮਾਂਸਾਨਿ ਵਿਵਿਧਾਨਿ ਚ ।
ਆਰ੍षਭਾਣਿ ਚ ਚਰ੍ਮਾਣਿ ਖਡਗਾਂਸ਼੍ਚ ਕਨਕਤ੍ਸਰੂਨ੍ ॥ 24 ॥
ਕृਤਕਣ੍ਠਗੁਣਾਃ ਕ੍षੀਬਾ ਰਕ੍ਤਮਾਲ੍ਯਾਨੁਲੇਪਨਾਃ ।
ਰਕ੍ਤਾਕ੍षਾਃ ਪੁष੍ਕਰਾਕ੍षਾਸ਼੍ਚ ਗਗਨਂ ਪ੍ਰਤਿਪੇਦਿਰੇ ॥ 25 ॥
ਹਾਰਨੂਪੁਰਕੇਯੂਰਪਾਰਿਹਾਰ੍ਯਧਰਾਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਃ ।
ਵਿਸ੍ਮਿਤਾਃ ਸਸ੍ਮਿਤਾਸ੍ਤਸ੍ਥੁਰਾਕਾਸ਼ੇ ਰਮਣੈਃ ਸਹ ॥ 26 ॥
ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਤੋ ਮਹਾਵਿਦ੍ਯਾਂ ਵਿਦ੍ਯਾਧਰਮਹਰ੍षਯਃ ।
ਸਹਿਤਾਸ੍ਤਸ੍ਥੁਰਾਕਾਸ਼ੇ ਵੀਕ੍षਾਞ੍ਚਕ੍ਰੁਸ਼੍ਚ ਪਰ੍ਵਤਮ੍ ॥ 27 ॥
ਸ਼ੁਸ਼੍ਰੁਵੁਸ਼੍ਚ ਤਦਾ ਸ਼ਬ੍ਦਮृषੀਣਾਂ ਭਾਵਿਤਾਤ੍ਮਨਾਮ੍ ।
ਚਾਰਣਾਨਾਂ ਚ ਸਿਦ੍ਧਾਨਾਂ ਸ੍ਥਿਤਾਨਾਂ ਵਿਮਲੇऽਮ੍ਬਰੇ ॥ 28 ॥
ਏष ਪਰ੍ਵਤਸਙ੍ਕਾਸ਼ੋ ਹਨੁਮਾਨ੍ ਮਾਰੁਤਾਤ੍ਮਜਃ ।
ਤਿਤੀਰ੍षਤਿ ਮਹਾਵੇਗਸ੍ਸਮੁਦ੍ਰਂ ਮਕਰਾਲਯਮ੍ ॥ 29 ॥
ਰਾਮਾਰ੍ਥਂ ਵਾਨਰਾਰ੍ਥਂ ਚ ਚਿਕੀਰ੍षਨ੍ ਕਰ੍ਮ ਦੁष੍ਕਰਮ੍ ।
ਸਮੁਦ੍ਰਸ੍ਯ ਪਰਂ ਪਾਰਂ ਦੁष੍ਪ੍ਰਾਪਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੁਮਿਚ੍ਛਤਿ ॥ 30 ॥
ਇਤਿ ਵਿਦ੍ਯਾਧਰਾਃ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਵਚਸ੍ਤੇषਾਂ ਮਹਾਤ੍ਮਨਾਮ੍ ।
ਤਮਪ੍ਰਮੇਯਂ ਦਦृਸ਼ੁਃ ਪਰ੍ਵਤੇ ਵਾਨਰਰ੍षਭਮ੍ ॥ 31 ॥
ਦੁਧੁਵੇ ਚ ਸ ਰੋਮਾਣਿ ਚਕਮ੍ਪੇ ਚਾਚਲੋਪਮਃ ।
ਨਨਾਦ ਸੁਮਹਾਨਾਦਂ ਸੁਮਹਾਨਿਵ ਤੋਯਦਃ ॥ 32 ॥
ਆਨੁਪੂਰ੍ਵ੍ਯੇਣ ਵृਤ੍ਤਂ ਚ ਲਾਙ੍ਗੂਲਂ ਲੋਮਭਿਸ਼੍ਚਿਤਮ੍ ।
ਉਤ੍ਪਤਿष੍ਯਨ੍ ਵਿਚਿਕ੍षੇਪ ਪਕ੍षਿਰਾਜ ਇਵੋਰਗਮ੍ ॥ 33 ॥
ਤਸ੍ਯ ਲਾਙ੍ਗੂਲਮਾਵਿਦ੍ਧਮਾਤ੍ਤਵੇਗਸ੍ਯ ਪृष੍ਠਤਃ ।
ਦਦृਸ਼ੇ ਗਰੁਡੇਨੇਵ ਹ੍ਰਿਯਮਾਣੋ ਮਹੋਰਗਃ ॥ 34 ॥
ਬਾਹੂ ਸਂਸ੍ਤਮ੍ਭਯਾਮਾਸ ਮਹਾਪਰਿਘਸਨ੍ਨਿਭੌ ।
ਸਸਾਦ ਚ ਕਪਿਃ ਕਟ੍ਯਾਂ ਚਰਣੌ ਸਞ੍ਚੁਕੋਚ ਚ ॥ 35 ॥
ਸਂਹृਤ੍ਯ ਚ ਭੁਜੌ ਸ਼੍ਰੀਮਾਂਸ੍ਤਥੈਵ ਚ ਸ਼ਿਰੋਧਰਾਮ੍ ।
ਤੇਜਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਤਥਾ ਵੀਰ੍ਯਮਾਵਿਵੇਸ਼ ਸ ਵੀਰ੍ਯਵਾਨ੍ ॥ 36 ॥
ਮਾਰ੍ਗਮਾਲੋਕਯਨ੍ਦੂਰਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਣਿਹਿਤੇਕ੍षਣਃ ।
ਰੁਰੋਧ ਹृਦਯੇ ਪ੍ਰਾਣਾਨਾਕਾਸ਼ਮਵਲੋਕਯਨ੍ ॥ 37 ॥
ਪਦ੍ਭ੍ਯਾਂ ਦृਢਮਵਸ੍ਥਾਨਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਸ ਕਪਿਕੁਞ੍ਜਰਃ ।
ਨਿਕੁਞ੍ਚ੍ਯ ਕਰ੍ਣੌ ਹਨੁਮਾਨੁਤ੍ਪਤਿष੍ਯਨ੍ ਮਹਾਬਲਃ ।
ਵਾਨਰਾਨ੍ ਵਾਨਰਸ਼੍ਰੇष੍ਠ ਇਦਂ ਵਚਨਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 38 ॥
ਯਥਾ ਰਾਘਵਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਃ ਸ਼ਰਃ ਸ਼੍ਵਸਨਵਿਕ੍ਰਮਃ ।
ਗਚ੍ਛੇਤ੍ਤਦ੍ਵਦ੍ਗਮਿष੍ਯਾਮਿ ਲਙ੍ਕਾਂ ਰਾਵਣਪਾਲਿਤਾਮ੍ ॥ 39 ॥
ਨ ਹਿ ਦ੍ਰਕ੍ष੍ਯਾਮਿ ਯਦਿ ਤਾਂ ਲਙ੍ਕਾਯਾਂ ਜਨਕਾਤ੍ਮਜਾਮ੍ ।
ਅਨੇਨੈਵ ਹਿ ਵੇਗੇਨ ਗਮਿष੍ਯਾਮਿ ਸੁਰਾਲਯਮ੍ ॥ 40 ॥
ਯਦਿ ਵਾ ਤ੍ਰਿਦਿਵੇ ਸੀਤਾਂ ਨ ਦ੍ਰਕ੍ष੍ਯਾਮ੍ਯਕृਤਸ਼੍ਰਮਃ ।
ਬਦ੍ਧ੍ਵਾ ਰਾਕ੍षਸਰਾਜਾਨਮਾਨਯਿष੍ਯਾਮਿ ਰਾਵਣਮ੍ ॥ 41 ॥
ਸਰ੍ਵਥਾ ਕृਤਕਾਰ੍ਯੋऽਹਮੇष੍ਯਾਮਿ ਸਹ ਸੀਤਯਾ ।
ਆਨਯਿष੍ਯਾਮਿ ਵਾ ਲਙ੍ਕਾਂ ਸਮੁਤ੍ਪਾਟ੍ਯ ਸਰਾਵਣਾਮ੍ ॥ 42 ॥
ਏਵਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਤੁ ਹਨੁਮਾਨ੍ਵਾਨਰਾਨ੍ਵਾਨਰੋਤ੍ਤਮਃ ॥ 43 ॥
ਉਤ੍ਪਪਾਤਾਥ ਵੇਗੇਨ ਵੇਗਵਾਨਵਿਚਾਰਯਨ੍ ।
ਸੁਪਰ੍ਣਮਿਵ ਚਾਤ੍ਮਾਨਂ ਮੇਨੇ ਸ ਕਪਿਕੁਞ੍ਜਰਃ ॥ 44 ॥
ਸਮੁਤ੍ਪਤਤਿ ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤੁ ਵੇਗਾਤ੍ਤੇ ਨਗਰੋਹਿਣਃ ।
ਸਂਹृਤ੍ਯ ਵਿਟਪਾਨ੍ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ ਸਮੁਤ੍ਪੇਤੁਃ ਸਮਨ੍ਤਤਃ ॥ 45 ॥
ਸ ਮਤ੍ਤਕੋਯष੍ਟਿਮਕਾਨ੍ ਪਾਦਪਾਨ੍ ਪੁष੍ਪਸ਼ਾਲਿਨਃ ।
ਉਦ੍ਵਹਨ੍ਨੂਰੁਵੇਗੇਨ ਜਗਾਮ ਵਿਮਲੇऽਮ੍ਬਰੇ ॥ 46 ॥
ਊਰੁਵੇਗੋਦ੍ਧਤਾ ਵृਕ੍षਾ ਮੁਹੂਰ੍ਤਂ ਕਪਿਮਨ੍ਵਯੁਃ ।
ਪ੍ਰਸ੍ਥਿਤਂ ਦੀਰ੍ਘਮਧ੍ਵਾਨਂ ਸ੍ਵਬਨ੍ਧੁਮਿਵ ਬਾਨ੍ਧਵਾਃ ॥ 47 ॥
ਤਮੂਰੁਵੇਗੋਨ੍ਮਥਿਤਾਃ ਸਾਲਾਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯੇ ਨਗੋਤ੍ਤਮਾਃ ।
ਅਨੁਜਗ੍ਮੁਰ੍ਹਨੂਮਨ੍ਤਂ ਸੈਨ੍ਯਾ ਇਵ ਮਹੀਪਤਿਮ੍ ॥ 48 ॥
ਸੁਪੁष੍ਪਿਤਾਗ੍ਰੈਰ੍ਬਹੁਭਿਃ ਪਾਦਪੈਰਨ੍ਵਿਤਃ ਕਪਿਃ ।
ਹਨੁਮਾਨ੍ ਪਰ੍ਵਤਾਕਾਰੋ ਬਭੂਵਾਦ੍ਭੁਤਦਰ੍ਸ਼ਨਃ ॥ 49 ॥
ਸਾਰਵਨ੍ਤੋऽਥ ਯੇ ਵृਕ੍षਾ ਨ੍ਯਮਜ੍ਜਨ੍ ਲਵਣਾਮ੍ਭਸਿ ।
ਭਯਾਦਿਵ ਮਹੇਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯ ਪਰ੍ਵਤਾ ਵਰੁਣਾਲਯੇ ॥ 50 ॥
ਸ ਨਾਨਾਕੁਸੁਮੈਃ ਕੀਰ੍ਣਃ ਕਪਿਃ ਸਾਙ੍ਕੁਰਕੋਰਕੈਃ ।
ਸ਼ੁਸ਼ੁਭੇ ਮੇਘਸਙ੍ਕਾਸ਼ਃ ਖਦ੍ਯੋਤੈਰਿਵ ਪਰ੍ਵਤਃ ॥ 51 ॥
ਵਿਮੁਕ੍ਤਾਸ੍ਤਸ੍ਯ ਵੇਗੇਨ ਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਪੁष੍ਪਾਣਿ ਤੇ ਦ੍ਰੁਮਾਃ ।
ਅਵਸ਼ੀਰ੍ਯਨ੍ਤ ਸਲਿਲੇ ਨਿਵृਤ੍ਤਾਃ ਸੁਹृਦੋ ਯਥਾ ॥ 52 ॥
ਲਘੁਤ੍ਵੇਨੋਪਪਨ੍ਨਂ ਤਦ੍ਵਿਚਿਤ੍ਰਂ ਸਾਗਰੇऽਪਤਤ੍ ।
ਦ੍ਰੁਮਾਣਾਂ ਵਿਵਿਧਂ ਪੁष੍ਪਂ ਕਪਿਵਾਯੁਸਮੀਰਿਤਮ੍ ॥ 53 ॥
ਤਾਰਾਚਿਤਮਿਵਾਕਾਸ਼ਂ ਪ੍ਰਬਭੌ ਸ ਮਹਾਰ੍ਣਵਃ ।
ਪੁष੍ਪੌਘੇਣਾਨੁਬਦ੍ਧੇਨ ਨਾਨਾਵਰ੍ਣੇਨ ਵਾਨਰਃ ।
ਬਭੌ ਮੇਘ ਇਵਾਕਾਸ਼ੇ ਵਿਦ੍ਯੁਦ੍ਗਣ ਵਿਭੂषਿਤਃ ॥ 54 ॥
ਤਸ੍ਯ ਵੇਗਸਮਾਧੂਤੈਃ ਪੁष੍ਪੈਸ੍ਤੋਯਮਦृਸ਼੍ਯਤ ॥ 55 ॥
ਤਾਰਾਭਿਰਭਿਰਾਮਾਭਿਰੁਦਿਤਾਭਿਰਿਵਾਮ੍ਬਰਮ੍ ।
ਤਸ੍ਯਾਮ੍ਬਰਗਤੌ ਬਾਹੂ ਦਦृਸ਼ਾਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤੌ ॥ 56 ॥
ਪਰ੍ਵਤਾਗ੍ਰਾਦ੍ਵਿਨਿष੍ਕ੍ਰਾਨ੍ਤੌ ਪਞ੍ਚਾਸ੍ਯਾਵਿਵ ਪਨ੍ਨਗੌ ।
ਪਿਬਨ੍ਨਿਵ ਬਭੌ ਚਾਪਿ ਸੋਰ੍ਮਿਮਾਲਂ ਮਹਾਰ੍ਣਵਮ੍ ॥ 57 ॥
ਪਿਪਾਸੁਰਿਵ ਚਾਕਾਸ਼ਂ ਦਦृਸ਼ੇ ਸ ਮਹਾਕਪਿਃ ।
ਤਸ੍ਯ ਵਿਦ੍ਯੁਤ੍ਪ੍ਰਭਾਕਾਰੇ ਵਾਯੁਮਾਰ੍ਗਾਨੁਸਾਰਿਣਃ ॥ 58 ॥
ਨਯਨੇ ਵਿਪ੍ਰਕਾਸ਼ੇਤੇ ਪਰ੍ਵਤਸ੍ਥਾਵਿਵਾਨਲੌ ।
ਪਿਙ੍ਗੇ ਪਿਙ੍ਗਾਕ੍षਮੁਖ੍ਯਸ੍ਯ ਬृਹਤੀ ਪਰਿਮਣ੍ਡਲੇ ॥ 59 ॥
ਚਕ੍षੁषੀ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਕਾਸ਼ੇਤੇ ਚਨ੍ਦ੍ਰਸੂਰ੍ਯਾਵਿਵੋਦਿਤੌ ।
ਮੁਖਂ ਨਾਸਿਕਯਾ ਤਸ੍ਯ ਤਾਮ੍ਰਯਾ ਤਾਮ੍ਰਮਾਬਭੌ ॥ 60 ॥
ਸਨ੍ਧ੍ਯਯਾ ਸਮਭਿਸ੍ਪृष੍ਟਂ ਯਥਾ ਤਤ੍ਸੂਰ੍ਯਮਣ੍ਡਲਮ੍ ।
ਲਾਙ੍ਗੂਲਂ ਚ ਸਮਾਵਿਦ੍ਧਂ ਪ੍ਲਵਮਾਨਸ੍ਯ ਸ਼ੋਭਤੇ ॥ 61 ॥
ਅਮ੍ਬਰੇ ਵਾਯੁਪੁਤ੍ਰਸ੍ਯ ਸ਼ਕ੍ਰਧ੍ਵਜ ਇਵੋਚ੍ਛ੍ਰਿਤਮ੍ ।
ਲਾਙ੍ਗੂਲਚਕ੍ਰੇਣ ਮਹਾਨ੍ ਸ਼ੁਕ੍ਲਦਂष੍ਟ੍ਰੋऽਨਿਲਾਤ੍ਮਜਃ ॥ 62 ॥
ਵ੍ਯਰੋਚਤ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ੍ਞਃ ਪਰਿਵੇषੀਵ ਭਾਸ੍ਕਰਃ ।
ਸ੍ਫਿਗ੍ਦੇਸ਼ੇਨਾਭਿਤਾਮ੍ਰੇਣ ਰਰਾਜ ਸ ਮਹਾਕਪਿਃ ॥ 63 ॥
ਮਹਤਾ ਦਾਰਿਤੇਨੇਵ ਗਿਰਿਰ੍ਗੈਰਿਕਧਾਤੁਨਾ ।
ਤਸ੍ਯ ਵਾਨਰਸਿਂਹਸ੍ਯ ਪ੍ਲਵਮਾਨਸ੍ਯ ਸਾਗਰਮ੍ ॥ 64 ॥
ਕਕ੍षਾਨ੍ਤਰਗਤੋ ਵਾਯੁਰ੍ਜੀਮੂਤ ਇਵ ਗਰ੍ਜਤਿ ।
ਖੇ ਯਥਾ ਨਿਪਤਤ੍ਯੁਲ੍ਕਾ ਹ੍ਯੁਤ੍ਤਰਾਨ੍ਤਾਦ੍ਵਿਨਿਃਸृਤਾ ॥ 65 ॥
ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਸਾਨੁਬਨ੍ਧਾ ਚ ਤਥਾ ਸ ਕਪਿਕੁਞ੍ਜਰਃ ।
ਪਤਤ੍ਪਤਙ੍ਗਸਙ੍ਕਾਸ਼ੋ ਵ੍ਯਾਯਤਃ ਸ਼ੁਸ਼ੁਭੇ ਕਪਿਃ ॥ 66 ॥
ਪ੍ਰਵृਦ੍ਧ ਇਵ ਮਾਤਙ੍ਗਃ ਕਕ੍ष੍ਯਯਾ ਬਧ੍ਯਮਾਨਯਾ ।
ਉਪਰਿष੍ਟਾਚ੍ਛਰੀਰੇਣ ਛਾਯਯਾ ਚਾਵਗਾਢਯਾ ॥ 67 ॥
ਸਾਗਰੇ ਮਾਰੁਤਾਵਿष੍ਟਾ ਨੌਰਿਵਾਸੀਤ੍ਤਦਾ ਕਪਿਃ ।
ਯਂ ਯਂ ਦੇਸ਼ਂ ਸਮੁਦ੍ਰਸ੍ਯ ਜਗਾਮ ਸ ਮਹਾਕਪਿਃ ।
ਸ ਸ ਤਸ੍ਯੋਰੁਵੇਗੇਨ ਸੋਨ੍ਮਾਦ ਇਵ ਲਕ੍ष੍ਯਤੇ ॥ 68 ॥
ਸਾਗਰਸ੍ਯੋਰ੍ਮਿਜਾਲਾਨਾਮੁਰਸਾ ਸ਼ੈਲਵਰ੍ष੍ਮਣਾਮ੍ ।
ਅਭਿਘ੍ਨਂਸ੍ਤੁ ਮਹਾਵੇਗਃ ਪੁਪ੍ਲੁਵੇ ਸ ਮਹਾਕਪਿਃ ॥ 69 ॥
ਕਪਿਵਾਤਸ਼੍ਚ ਬਲਵਾਨ੍ ਮੇਘਵਾਤਸ਼੍ਚ ਨਿਃਸृਤਃ ।
ਸਾਗਰਂ ਭੀਮਨਿਰ੍ਘੋषਂ ਕਮ੍ਪਯਾਮਾਸਤੁਰ੍ਭृਸ਼ਮ੍ ॥ 70 ॥
ਵਿਕਰ੍षਨ੍ਨੂਰ੍ਮਿਜਾਲਾਨਿ ਬृਹਨ੍ਤਿ ਲਵਣਾਮ੍ਭਸਿ ।
ਪੁਪ੍ਲੁਵੇ ਕਪਿਸ਼ਾਰ੍ਦੂਲੋ ਵਿਕਿਰਨ੍ਨਿਵ ਰੋਦਸੀ ॥ 71 ॥
ਮੇਰੁਮਨ੍ਦਰਸਙ੍ਕਾਸ਼ਾਨੁਦ੍ਧਤਾਨ੍ ਸ ਮਹਾਰ੍ਣਵੇ ।
ਅਤ੍ਯਕ੍ਰਾਮਨ੍ਮਹਾਵੇਗਸ੍ਤਰਙ੍ਗਾਨ੍ ਗਣਯਨ੍ਨਿਵ ॥ 72 ॥
ਤਸ੍ਯ ਵੇਗਸਮੁਦ੍ਧੂਤਂ ਜਲਂ ਸਜਲਦਂ ਤਦਾ ।
ਅਮ੍ਬਰਸ੍ਥਂ ਵਿਬਭ੍ਰਾਜ ਸ਼ਾਰਦਾਭ੍ਰਮਿਵਾਤਤਮ੍ ॥ 73 ॥
ਤਿਮਿਨਕ੍ਰਝषਾਃ ਕੂਰ੍ਮਾ ਦृਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਵਿਵृਤਾਸ੍ਤਦਾ ।
ਵਸ੍ਤ੍ਰਾਪਕਰ੍षਣੇਨੇਵ ਸ਼ਰੀਰਾਣਿ ਸ਼ਰੀਰਿਣਾਮ੍ ॥ 74 ॥
ਪ੍ਲਵਮਾਨਂ ਸਮੀਕ੍ष੍ਯਾਥ ਭੁਜਙ੍ਗਾਃ ਸਾਗਰਾਲਯਾਃ ।
ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਤਂ ਕਪਿਸ਼ਾਰ੍ਦੂਲਂ ਸੁਪਰ੍ਣ ਇਤਿ ਮੇਨਿਰੇ ॥ 75 ॥
ਦਸ਼ਯੋਜਨਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਾ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ਯੋਜਨਮਾਯਤਾ ।
ਛਾਯਾ ਵਾਨਰਸਿਂਹਸ੍ਯ ਜਲੇ ਚਾਰੁਤਰਾਭਵਤ੍ ॥ 76 ॥
ਸ਼੍ਵੇਤਾਭ੍ਰਘਨਰਾਜੀਵ ਵਾਯੁਪੁਤ੍ਰਾਨੁਗਾਮਿਨੀ ।
ਤਸ੍ਯ ਸਾ ਸ਼ੁਸ਼ੁਭੇ ਛਾਯਾ ਵਿਤਤਾ ਲਵਣਾਮ੍ਭਸਿ ॥ 77 ॥
ਸ਼ੁਸ਼ੁਭੇ ਸ ਮਹਾਤੇਜਾ ਮਹਾਕਾਯੋ ਮਹਾਕਪਿਃ ।
ਵਾਯੁਮਾਰ੍ਗੇ ਨਿਰਾਲਮ੍ਬੇ ਪਕ੍षਵਾਨਿਵ ਪਰ੍ਵਤਃ ॥ 78 ॥
ਯੇਨਾਸੌ ਯਾਤਿ ਬਲਵਾਨ੍ ਵੇਗੇਨ ਕਪਿਕੁਞ੍ਜਰਃ ।
ਤੇਨ ਮਾਰ੍ਗੇਣ ਸਹਸਾ ਦ੍ਰੋਣੀਕृਤ ਇਵਾਰ੍ਣਵਃ ॥ 79 ॥
ਆਪਾਤੇ ਪਕ੍षਿਸਙ੍ਘਾਨਾਂ ਪਕ੍षਿਰਾਜ ਇਵ ਵ੍ਰਜਨ੍ ।
ਹਨੁਮਾਨ੍ ਮੇਘਜਾਲਾਨਿ ਪ੍ਰਕਰ੍षਨ੍ ਮਾਰੁਤੋ ਯਥਾ ॥ 80 ॥
ਪਾਣ੍ਡੁਰਾਰੁਣਵਰ੍ਣਾਨਿ ਨੀਲਮਾਞ੍ਜਿष੍ਠਕਾਨਿ ਚ ।
ਕਪਿਨਾਕृष੍ਯਮਾਣਾਨਿ ਮਹਾਭ੍ਰਾਣਿ ਚਕਾਸ਼ਿਰੇ ॥ 81 ॥
ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਨ੍ਨਭ੍ਰਜਾਲਾਨਿ ਨਿष੍ਪਤਂਸ਼੍ਚ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ।
ਪ੍ਰਚ੍ਛਨ੍ਨਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਸ਼੍ਚ ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਾ ਇਵ ਲਕ੍ष੍ਯਤੇ ॥ 82 ॥
ਪ੍ਲਵਮਾਨਂ ਤੁ ਤਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਪ੍ਲਵਙ੍ਗਂ ਤ੍ਵਰਿਤਂ ਤਦਾ ।
ਵਵਰ੍षੁਃ ਪੁष੍ਪਵਰ੍षਾਣਿ ਦੇਵਗਨ੍ਧਰ੍ਵਦਾਨਵਾਃ ॥ 83 ॥
ਤਤਾਪ ਨ ਹਿ ਤਂ ਸੂਰ੍ਯਃ ਪ੍ਲਵਨ੍ਤਂ ਵਾਨਰੋਤ੍ਤਮਮ੍ ।
ਸਿषੇਵੇ ਚ ਤਦਾ ਵਾਯੂ ਰਾਮਕਾਰ੍ਯਾਰ੍ਥਸਿਦ੍ਧਯੇ ॥ 84 ॥
ऋषਯਸ੍ਤੁष੍ਟੁਵੁਸ਼੍ਚੈਨਂ ਪ੍ਲਵਮਾਨਂ ਵਿਹਾਯਸਾ ।
ਜਗੁਸ਼੍ਚ ਦੇਵਗਨ੍ਧਰ੍ਵਾਃ ਪ੍ਰਸ਼ਂਸਨ੍ਤੋ ਮਹੌਜਸਮ੍ ॥ 85 ॥
ਨਾਗਾਸ਼੍ਚ ਤੁष੍ਟੁਵੁਰ੍ਯਕ੍षਾ ਰਕ੍षਾਂਸਿ ਵਿਬੁਧਾਃ ਖਗਾਃ ।
ਪ੍ਰੇਕ੍ष੍ਯ ਸਰ੍ਵੇ ਕਪਿਵਰਂ ਸਹਸਾ ਵਿਗਤਕ੍ਲਮਮ੍ ॥ 86 ॥
ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਪ੍ਲਵਗਸ਼ਾਰ੍ਦੂਲੇ ਪ੍ਲਵਮਾਨੇ ਹਨੂਮਤਿ ।
ਇਕ੍ष੍ਵਾਕੁਕੁਲਮਾਨਾਰ੍ਥੀ ਚਿਨ੍ਤਯਾਮਾਸ ਸਾਗਰਃ ॥ 87 ॥
ਸਾਹਾਯ੍ਯਂ ਵਾਨਰੇਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯ ਯਦਿ ਨਾਹਂ ਹਨੂਮਤਃ ।
ਕਰਿष੍ਯਾਮਿ ਭਵਿष੍ਯਾਮਿ ਸਰ੍ਵਵਾਚ੍ਯੋ ਵਿਵਕ੍षਤਾਮ੍ ॥ 88 ॥
ਅਹਮਿਕ੍ष੍ਵਾਕੁਨਾਥੇਨ ਸਗਰੇਣ ਵਿਵਰ੍ਧਿਤਃ ।
ਇਕ੍ष੍ਵਾਕੁਸਚਿਵਸ਼੍ਚਾਯਂ ਨਾਵਸੀਦਿਤੁਮਰ੍ਹਤਿ ॥ 89 ॥
ਤਥਾ ਮਯਾ ਵਿਧਾਤਵ੍ਯਂ ਵਿਸ਼੍ਰਮੇਤ ਯਥਾ ਕਪਿਃ ॥ 90 ॥
ਸ਼ੇषਂ ਚ ਮਯਿ ਵਿਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਃ ਸੁਖੇਨਾਤਿਪਤਿष੍ਯਤਿ ।
ਇਤਿ ਕृਤ੍ਵਾ ਮਤਿਂ ਸਾਧ੍ਵੀਂਸਮੁਦ੍ਰ ਸ਼੍ਛਨ੍ਨਮਮ੍ਭਸਿ ॥ 91 ॥
ਹਿਰਣ੍ਯਨਾਭਂ ਮੈਨਾਕਮੁਵਾਚ ਗਿਰਿਸਤ੍ਤਮਮ੍ ।
ਤ੍ਵਮਿਹਾਸੁਰਸਙ੍ਘਾਨਾਂ ਪਾਤਾਲਤਲਵਾਸਿਨਾਮ੍ ॥ 92 ॥
ਦੇਵਰਾਜ੍ਞਾ ਗਿਰਿਸ਼੍ਰੇष੍ਠ ਪਰਿਘਃ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਿਤਃ ।
ਤ੍ਵਮੇषਾਂ ਜਾਤਵੀਰ੍ਯਾਣਾਂ ਪੁਨਰੇਵੋਤ੍ਪਤਿष੍ਯਤਾਮ੍ ॥ 93 ॥
ਪਾਤਾਲਸ੍ਯਾਪ੍ਰਮੇਯਸ੍ਯ ਦ੍ਵਾਰਮਾਵृਤ੍ਯ ਤਿष੍ਠਸਿ ।
ਤਿਰ੍ਯਗੂਰ੍ਧ੍ਵਮਧਸ਼੍ਚੈਵ ਸ਼ਕ੍ਤਿਸ੍ਤੇ ਸ਼ੈਲ ਵਰ੍ਧਿਤੁਮ੍ ॥ 94 ॥
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਞ੍ਚੋਦਯਾਮਿ ਤ੍ਵਾਮੁਤ੍ਤਿष੍ਠ ਗਿਰਿਸਤ੍ਤਮ ।
ਸ ਏष ਕਪਿਸ਼ਾਰ੍ਦੂਲਸ੍ਤ੍ਵਾਮੁਪਰ੍ਯੇਤਿ ਵੀਰ੍ਯਵਾਨ੍ ॥ 95 ॥
ਹਨੂਮਾਨ੍ਰਾਮਕਾਰ੍ਯਾਰ੍ਥਂ ਭੀਮਕਰ੍ਮਾ ਖਮਾਪ੍ਲੁਤਃ ।
ਅਸ੍ਯ ਸਾਹ੍ਯਂ ਮਯਾ ਕਾਰ੍ਯਮਿਕ੍ष੍ਵਾਕੁਕੁਲਵਰ੍ਤਿਨਃ ॥ 96 ॥
ਮਮ ਹੀਕ੍ष੍ਵਾਕਵਃ ਪੂਜ੍ਯਾਃ ਪਰਂ ਪੂਜ੍ਯਤਮਾਸ੍ਤਵ ।
ਕੁਰੁ ਸਾਚਿਵ੍ਯਮਸ੍ਮਾਕਂ ਨ ਨਃ ਕਾਰ੍ਯਮਤਿਕ੍ਰਮੇਤ੍ ॥ 97 ॥
ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮਕृਤਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਸਤਾਂ ਮਨ੍ਯੁਮੁਦੀਰਯੇਤ੍ ।
ਸਲਿਲਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਮੁਤ੍ਤਿष੍ਠ ਤਿष੍ਠਤ੍ਵੇष ਕਪਿਸ੍ਤ੍ਵਯਿ ॥ 98 ॥
ਅਸ੍ਮਾਕਮਤਿਥਿਸ਼੍ਚੈਵ ਪੂਜ੍ਯਸ਼੍ਚ ਪ੍ਲਵਤਾਂ ਵਰਃ ।
ਚਾਮੀਕਰਮਹਾਨਾਭ ਦੇਵਗਨ੍ਧਰ੍ਵਸੇਵਿਤ ॥ 99 ॥
ਹਨੁਮਾਂਸ੍ਤ੍ਵਯਿ ਵਿਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਸ੍ਤਤਃ ਸ਼ੇषਂ ਗਮਿष੍ਯਤਿ ।
ਕਾਕੁਤ੍ਸ੍ਥਸ੍ਯਾਨृਸ਼ਂਸ੍ਯਂ ਚ ਮੈਥਿਲ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਵਿਵਾਸਨਮ੍ ॥ 100 ॥
ਸ਼੍ਰਮਂ ਚ ਪ੍ਲਵਗੇਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯ ਸਮੀਕ੍ष੍ਯੋਤ੍ਥਾਤੁਮਰ੍ਹਸਿ ।
ਹਿਰਣ੍ਯਨਾਭੋ ਮੈਨਾਕੋ ਨਿਸ਼ਮ੍ਯ ਲਵਣਾਮ੍ਭਸਃ ॥ 101 ॥
ਉਤ੍ਪਪਾਤ ਜਲਾਤ੍ਤੂਰ੍ਣਂ ਮਹਾਦ੍ਰੁਮਲਤਾਯੁਤਃ ।
ਸ ਸਾਗਰਜਲਂ ਭਿਤ੍ਤ੍ਵਾ ਬਭੂਵਾਭ੍ਯੁਤ੍ਥਿਤਸ੍ਤਦਾ ॥ 102 ॥
ਯਥਾ ਜਲਧਰਂ ਭਿਤ੍ਤ੍ਵਾ ਦੀਪ੍ਤਰਸ਼੍ਮਿਰ੍ਦਿਵਾਕਰਃ ।
ਸ ਮਹਾਤ੍ਮਾ ਮੁਹੂਰ੍ਤੇਨ ਸਰ੍ਵਤਃ ਸਲਿਲਾਵृਤਃ ॥ 103 ॥
ਦਰ੍ਸ਼ਯਾਮਾਸ ਸ਼ृਙ੍ਗਾਣਿ ਸਾਗਰੇਣ ਨਿਯੋਜਿਤਃ ।
ਆਦਿਤ੍ਯੋਦਯਸਙ੍ਕਾਸ਼ੈਰਾਲਿਖਦ੍ਭਿਰਿਵਾਮ੍ਬਰਮ੍ ।
ਸ਼ਾਤਕੁਮ੍ਭਮਯੈਃ ਸ਼ृਙ੍ਗੈਃ ਸਕਿਨ੍ਨਰਮਹੋਰਗੈਃ ॥ 104 ॥
ਤਪ੍ਤਜਾਮ੍ਬੂਨਦੈਃ ਸ਼ृਙ੍ਗੈਃ ਪਰ੍ਵਤਸ੍ਯ ਸਮੁਤ੍ਥਿਤੈਃ ॥ 105 ॥
ਆਕਾਸ਼ਂ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਸਙ੍ਕਾਸ਼ਮਭਵਤ੍ਕਾਞ੍ਚਨਪ੍ਰਭਮ੍ ।
ਜਾਤਰੂਪਮਯੈਃ ਸ਼ृਙ੍ਗੈਰ੍ਭ੍ਰਾਜਮਾਨੈਃ ਸ੍ਵਯਮ੍ਪ੍ਰਭੈਃ ॥ 106 ॥
ਆਦਿਤ੍ਯਸ਼ਤਸਙ੍ਕਾਸ਼ਃ ਸੋऽਭਵਦ੍ਗਿਰਿਸਤ੍ਤਮਃ ।
ਤਮੁਤ੍ਥਿਤਮਸਙ੍ਗੇਨ ਹਨੁਮਾਨਗ੍ਰਤਃ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ ॥ 107 ॥
ਮਧ੍ਯੇ ਲਵਣਤੋਯਸ੍ਯ ਵਿਘ੍ਨੋऽਯਮਿਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤਃ ।
ਸ ਤਮੁਚ੍ਛ੍ਰ੍ਰਤਮਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਮਹਾਵੇਗੋ ਮਹਾਕਪਿਃ ॥ 108 ॥
ਉਰਸਾ ਪਾਤਯਾਮਾਸ ਜੀਮੂਤਮਿਵ ਮਾਰੁਤਃ ।
ਸ ਤਥਾ ਪਾਤਿਤਸ੍ਤੇਨ ਕਪਿਨਾ ਪਰ੍ਵਤੋਤ੍ਤਮਃ ॥ 109 ॥
ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਤਸ੍ਯ ਕਪੇਰ੍ਵੇਗਂ ਜਹਰ੍ष ਚ ਨਨਨ੍ਦ ਚ ।
ਤਮਾਕਾਸ਼ਗਤਂ ਵੀਰਮਾਕਾਸ਼ੇ ਸਮੁਪਸ੍ਥਿਤਃ ॥ 110 ॥
ਪ੍ਰੀਤੋ ਹृष੍ਟਮਾਨਾ ਵਾਕ੍ਯਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ਪਰ੍ਵਤਃ ਕਪਿਮ੍ ।
ਮਾਨੁषਂ ਧਾਰਯਨ੍ ਰੂਪਮਾਤ੍ਮਨਃ ਸ਼ਿਖਰੇ ਸ੍ਥਿਤਃ ॥ 111 ॥
ਦੁष੍ਕਰਂ ਕृਤਵਾਨ੍ਕਰ੍ਮ ਤ੍ਵਮਿਦਂ ਵਾਨਰੋਤ੍ਤਮ ।
ਨਿਪਤ੍ਯ ਮਮ ਸ਼ृਙ੍ਗੇषੁ ਵਿਸ਼੍ਰਮਸ੍ਵ ਯਥਾਸੁਖਮ੍ ॥ 112 ॥
ਰਾਘਵਸ੍ਯ ਕੁਲੇ ਜਾਤੈਰੁਦਧਿਃ ਪਰਿਵਰ੍ਧਿਤਃ ।
ਸ ਤ੍ਵਾਂ ਰਾਮਹਿਤੇ ਯੁਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਰ੍ਚਯਤਿ ਸਾਗਰਃ ॥ 113 ॥
ਕृਤੇ ਚ ਪ੍ਰਤਿਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮੇष ਧਰ੍ਮਃ ਸਨਾਤਨਃ ।
ਸੋऽਯਂ ਤ੍ਵਤ੍ਪ੍ਰਤਿਕਾਰਾਰ੍ਥੀ ਤ੍ਵਤ੍ਤਃ ਸਮ੍ਮਾਨਮਰ੍ਹਤਿ ॥ 114 ॥
ਤ੍ਵਨ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤਮਨੇਨਾਹਂ ਬਹੁਮਾਨਾਤ੍ਪ੍ਰਚੋਦਿਤਃ ।
ਤਿष੍ਠ ਤ੍ਵਂ ਕਪਿਸ਼ਾਰ੍ਦੂਲ ਮਯਿ ਵਿਸ਼੍ਰਮ੍ਯ ਗਮ੍ਯਤਾਮ੍ ॥ 115 ॥
ਤਵ ਸਾਨੁषੁ ਵਿਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਃ ਸ਼ੇषਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਮਤਾਮਿਤਿ ।
ਯੋਜਨਾਨਾਂ ਸ਼ਤਂ ਚਾਪਿ ਕਪਿਰੇष ਸਮਾਪ੍ਲੁਤਃ ॥ 116 ॥
ਤਦਿਦਂ ਗਨ੍ਧਵਤ੍ਸ੍ਵਾਦੁ ਕਨ੍ਦਮੂਲਫਲਂ ਬਹੁ ।
ਤਦਾਸ੍ਵਾਦ੍ਯ ਹਰਿਸ਼੍ਰੇष੍ਠ ਵਿਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤੋऽਨੁ ਗਮਿष੍ਯਸਿ ॥ 117 ॥
ਅਸ੍ਮਾਕਮਪਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ ਕਪਿਮੁਖ੍ਯ ਤ੍ਵਯਾਸ੍ਤਿ ਵੈ ।
ਪ੍ਰਖ੍ਯਾਤਸ੍ਤ੍ਰਿषੁ ਲੋਕੇषੁ ਮਹਾਗੁਣਪਰਿਗ੍ਰਹਃ ॥ 118 ॥
ਵੇਗਵਨ੍ਤਃ ਪ੍ਲਵਨ੍ਤੋ ਯੇ ਪ੍ਲਵਗਾ ਮਾਰੁਤਾਤ੍ਮਜ ।
ਤੇषਾਂ ਮੁਖ੍ਯਤਮਂ ਮਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਾਮਹਂ ਕਪਿਕੁਞ੍ਜਰ ॥ 119 ॥
ਅਤਿਥਿਃ ਕਿਲ ਪੂਜਾਰ੍ਹਃ ਪ੍ਰਾਕृਤੋऽਪਿ ਵਿਜਾਨਤਾ ।
ਧਰ੍ਮਂ ਜਿਜ੍ਞਾਸਮਾਨੇਨ ਕਿਂ ਪੁਨਸ੍ਤ੍ਵਾਦृਸ਼ੋ ਮਹਾਨ੍ ॥ 120 ॥
ਤ੍ਵਂ ਹਿ ਦੇਵਵਰਿष੍ਠਸ੍ਯ ਮਾਰੁਤਸ੍ਯ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ ।
ਪੁਤ੍ਰਸ੍ਤਸ੍ਯੈਵ ਵੇਗੇਨ ਸਦृਸ਼ਃ ਕਪਿਕੁਞ੍ਜਰ ॥ 121 ॥
ਪੂਜਿਤੇ ਤ੍ਵਯਿ ਧਰ੍ਮਜ੍ਞ ਪੂਜਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ ਮਾਰੁਤਃ ।
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤ੍ਵਂ ਪੂਜਨੀਯੋ ਮੇ ਸ਼ृਣੁ ਚਾਪ੍ਯਤ੍ਰ ਕਾਰਣਮ੍ ॥ 122 ॥
ਪੂਰ੍ਵਂ ਕृਤਯੁਗੇ ਤਾਤ ਪਰ੍ਵਤਾਃ ਪਕ੍षਿਣੋऽਭਵਨ੍ ।
ਤੇ ਹਿ ਜਗ੍ਮੁਰ੍ਦਿਸ਼ਃ ਸਰ੍ਵਾ ਗਰੁਡਾਨਿਲਵੇਗਿਨਃ ॥ 123 ॥
ਤਤਸ੍ਤੇषੁ ਪ੍ਰਯਾਤੇषੁ ਦੇਵਸਙ੍ਘਾਃ ਮਹਰ੍षਿਭਿਃ ।
ਭੂਤਾਨਿ ਚ ਭਯਂ ਜਗ੍ਮੁਸ੍ਤੇषਾਂ ਪਤਨਸ਼ਙ੍ਕਯਾ ॥ 124 ॥
ਤਤਃ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਃ ਸਹਸ੍ਰਾਕ੍षਃ ਪਰ੍ਵਤਾਨਾਂ ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੁਃ ।
ਪਕ੍षਾਨ੍ ਚਿਚ੍ਛੇਦ ਵਜ੍ਰੇਣ ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਃ ॥ 125 ॥
ਸ ਮਾਮੁਪਾਗਤਃ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧੋ ਵਜ੍ਰਮੁਦ੍ਯਮ੍ਯ ਦੇਵਰਾਟ੍ ।
ਤਤੋऽਹਂ ਸਹਸਾ ਕ੍षਿਪ੍ਤਃ ਸ਼੍ਵਸਨੇਨ ਮਹਾਤ੍ਮਨਾ ॥ 126 ॥
ਅਸ੍ਮਿਨ੍ਲਵਣਤੋਯੇ ਚ ਪ੍ਰਕ੍षਿਪ੍ਤਃ ਪ੍ਲਵਗੋਤ੍ਤਮ ।
ਗੁਪ੍ਤਪਕ੍षਸਮਗ੍ਰਸ਼੍ਚ ਤਵ ਪਿਤ੍ਰਾਭਿਰਕ੍षਿਤਃ ॥ 127 ॥
ਤਤੋऽਹਂ ਮਾਨਯਾਮਿ ਤ੍ਵਾਂ ਮਾਨ੍ਯੋ ਹਿ ਮਮ ਮਾਰੁਤਃ ।
ਤ੍ਵਯਾ ਮੇ ਹ੍ਯੇष ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ ਕਪਿਮੁਖ੍ਯ ਮਹਾਗੁਣਃ ॥ 128 ॥
ਅਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵਙ੍ਗਤੇ ਕਾਰ੍ਯੇ ਸਾਗਰਸ੍ਯ ਮਮੈਵ ਚ ।
ਪ੍ਰੀਤਿਂ ਪ੍ਰੀਤਮਨਾਃ ਕਰ੍ਤੁਂ ਤ੍ਵਮਰ੍ਹਸਿ ਮਹਾਕਪੇ ॥ 129 ॥
ਸ਼੍ਰਮਂ ਮੋਕ੍षਯ ਪੂਜਾਂ ਚ ਗृਹਾਣ ਕਪਿਸਤ੍ਤਮ ।
ਪ੍ਰੀਤਿਂ ਚ ਬਹੁਮਨ੍ਯਸ੍ਵ ਪ੍ਰੀਤੋऽਸ੍ਮਿ ਤਵ ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ ॥ 130 ॥
ਏਵਮੁਕ੍ਤਃ ਕਪਿਸ਼੍ਰੇष੍ਠਸ੍ਤਂ ਨਗੋਤ੍ਤਮਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ।
ਪ੍ਰੀਤੋऽਸ੍ਮਿ ਕृਤਮਾਤਿਥ੍ਯਂ ਮਨ੍ਯੁਰੇषੋऽਪਨੀਯਤਾਮ੍ ॥ 131 ॥
ਤ੍ਵਰਤੇ ਕਾਰ੍ਯਕਾਲੋ ਮੇ ਅਹਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਤਿਵਰ੍ਤਤੇ ।
ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾ ਚ ਮਯਾ ਦਤ੍ਤਾ ਨ ਸ੍ਥਾਤਵ੍ਯਮਿਹਾਨ੍ਤਰੇ ॥ 132 ॥
ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਪਾਣਿਨਾ ਸ਼ੈਲਮਾਲਭ੍ਯ ਹਰਿਪੁਙ੍ਗਵਃ ।
ਜਗਾਮਾਕਾਸ਼ਮਾਵਿਸ਼੍ਯ ਵੀਰ੍ਯਵਾਨ੍ ਪ੍ਰਹਸਨ੍ਨਿਵ ॥ 133 ॥
ਸ ਪਰ੍ਵਤਸਮੁਦ੍ਰਾਭ੍ਯਾਂ ਬਹੁਮਾਨਾਦਵੇਕ੍षਿਤਃ ।
ਪੂਜਿਤਸ਼੍ਚੋਪਪਨ੍ਨਾਭਿਰਾਸ਼ੀਰ੍ਭਿਰਨਿਲਾਤ੍ਮਜਃ ॥ 134 ॥
ਅਥੋਰ੍ਧ੍ਵਂ ਦੂਰਮੁਤ੍ਪ੍ਲੁਤ੍ਯ ਹਿਤ੍ਵਾ ਸ਼ੈਲਮਹਾਰ੍ਣਵੌ ।
ਪਿਤੁਃ ਪਨ੍ਥਾਨਮਾਸ੍ਥਾਯ ਜਗਾਮ ਵਿਮਲੇऽਮ੍ਬਰੇ ॥ 135 ॥
ਭੂਯਸ਼੍ਚੋਰ੍ਧ੍ਵਂ ਗਤਿਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਗਿਰਿਂ ਤਮਵਲੋਕਯਨ੍ ।
ਵਾਯੁਸੂਨੁਰ੍ਨਿਰਾਲਮ੍ਬੇ ਜਗਾਮ ਵਿਮਲੇऽਮ੍ਬਰੇ ॥ 136 ॥
ਤਦ੍ ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਹਨੁਮਤੋ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਕਰ੍ਮ ਸੁਦੁष੍ਕਰਮ੍ ।
ਪ੍ਰਸ਼ਸ਼ਂਸੁਃ ਸੁਰਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਸਿਦ੍ਧਾਸ਼੍ਚ ਪਰਮਰ੍षਯਃ ॥ 137 ॥
ਦੇਵਤਾਸ਼੍ਚਾਭਵਨ੍ ਹृष੍ਟਾਸ੍ਤਤ੍ਰਸ੍ਥਾਸ੍ਤਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਣਾ ।
ਕਾਞ੍ਚਨਸ੍ਯ ਸੁਨਾਭਸ੍ਯ ਸਹਸ੍ਰਾਕ੍षਸ਼੍ਚ ਵਾਸਵਃ ॥ 138 ॥
ਉਵਾਚ ਵਚਨਂ ਧੀਮਾਨ੍ ਪਰਿਤੋषਾਤ੍ਸਗਦ੍ਗਦਮ੍ ।
ਸੁਨਾਭਂ ਪਰ੍ਵਤਸ਼੍ਰੇष੍ਠਂ ਸ੍ਵਯਮੇਵ ਸ਼ਚੀਪਤਿਃ ॥ 139 ॥
ਹਿਰਣ੍ਯਨਾਭ ਸ਼ੈਲੇਨ੍ਦ੍ਰ ਪਰਿਤੁष੍ਟੋऽਸ੍ਮਿ ਤੇ ਭृਸ਼ਮ੍ ।
ਅਭਯਂ ਤੇ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛਾਮਿ ਤਿष੍ਠ ਸੌਮ੍ਯ ਯਥਾਸੁਖਮ੍ ॥ 140 ॥
ਸਾਹ੍ਯਂ ਕृਤਂ ਤੇ ਸੁਮਹਦ੍ਵਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਸ੍ਯ ਹਨੂਮਤਃ ।
ਕ੍ਰਮਤੋ ਯੋਜਨਸ਼ਤਂ ਨਿਰ੍ਭਯਸ੍ਯ ਭਯੇ ਸਤਿ ॥ 141 ॥
ਰਾਮਸ੍ਯੈष ਹਿਤਾਯੈਵ ਯਾਤਿ ਦਾਸ਼ਰਥੇਰ੍ਹਰਿਃ ।
ਸਤ੍ਕ੍ਰਿਯਾਂ ਕੁਰ੍ਵਤਾ ਤਸ੍ਯ ਤੋषਿਤੋऽਸ੍ਮਿ ਦृਢਂ ਤ੍ਵਯਾ ॥ 142 ॥
ਤਤਃ ਪ੍ਰਹਰ੍षਮਗਮਦ੍ਵਿਪੁਲਂ ਪਰ੍ਵਤੋਤ੍ਤਮਃ ।
ਦੇਵਤਾਨਾਂ ਪਤਿਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਪਰਿਤੁष੍ਟਂ ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੁਮ੍ ॥ 143 ॥
ਸ ਵੈ ਦਤ੍ਤਵਰਃ ਸ਼ੈਲੋ ਬਭੂਵਾਵਸ੍ਥਿਤਸ੍ਤਦਾ ।
ਹਨੁਮਾਂਸ਼੍ਚ ਮੁਹੂਰ੍ਤੇਨ ਵ੍ਯਤਿਚਕ੍ਰਾਮ ਸਾਗਰਮ੍ ॥ 144 ॥
ਤਤੋ ਦੇਵਾਃ ਸਗਨ੍ਧਰ੍ਵਾਃ ਸਿਦ੍ਧਾਸ਼੍ਚ ਪਰਮਰ੍षਯਃ ।
ਅਬ੍ਰੁਵਨ੍ ਸੂਰ੍ਯਸਙ੍ਕਾਸ਼ਾਂ ਸੁਰਸਾਂ ਨਾਗਮਾਤਰਮ੍ ॥ 145 ॥
ਅਯਂ ਵਾਤਾਤ੍ਮਜਃ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ੍ਪ੍ਲਵਤੇ ਸਾਗਰੋਪਰਿ ।
ਹਨੁਮਾਨ੍ਨਾਮ ਤਸ੍ਯ ਤ੍ਵਂ ਮੁਹੂਰ੍ਤਂ ਵਿਘ੍ਨਮਾਚਰ ॥ 146 ॥
ਰਾਕ੍षਸਂ ਰੂਪਮਾਸ੍ਥਾਯ ਸੁਘੋਰਂ ਪਰ੍ਵਤੋਪਮਮ੍ ।
ਦਂष੍ਟ੍ਰਾਕਰਾਲਂ ਪਿਙ੍ਗਾਕ੍षਂ ਵਕ੍ਤ੍ਰਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਨਭਃ ਸਮਮ੍ ॥ 147 ॥
ਬਲਮਿਚ੍ਛਾਮਹੇ ਜ੍ਞਾਤੁਂ ਭੂਯਸ਼੍ਚਾਸ੍ਯ ਪਰਾਕ੍ਰਮਮ੍ ।
ਤ੍ਵਾਂ ਵਿਜੇष੍ਯਤ੍ਯੁਪਾਯੇਨ ਵਿषਾਦਂ ਵਾ ਗਮਿष੍ਯਤਿ ॥ 148 ॥
ਏਵਮੁਕ੍ਤਾ ਤੁ ਸਾ ਦੇਵੀ ਦੈਵਤੈਰਭਿਸਤ੍ਕृਤਾ ।
ਸਮੁਦ੍ਰਮਧ੍ਯੇ ਸੁਰਸਾ ਬਿਭ੍ਰਤੀ ਰਾਕ੍षਸਂ ਵਪੁਃ ॥ 149 ॥
ਵਿਕृਤਂ ਚ ਵਿਰੂਪਂ ਚ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਚ ਭਯਾਵਹਮ੍ ।
ਪ੍ਲਵਮਾਨਂ ਹਨੂਮਨ੍ਤਮਾਵृਤ੍ਯੇਦਮੁਵਾਚ ਹ ॥ 150 ॥
ਮਮ ਭਕ੍षਃ ਪ੍ਰਦਿष੍ਟਸ੍ਤ੍ਵਮੀਸ਼੍ਵਰੈਰ੍ਵਾਨਰਰ੍षਭ ।
ਅਹਂ ਤ੍ਵਾਂ ਭਕ੍षਯਿष੍ਯਾਮਿ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ੇਦਂ ਮਮਾਨਨਮ੍ ॥ 151 ॥
ਏਵਮੁਕ੍ਤਃ ਸੁਰਸਯਾ ਪ੍ਰਾਞ੍ਜਲਿਰ੍ਵਾਨਰਰ੍षਭਃ ।
ਪ੍ਰਹृष੍ਟਵਦਨਃ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨਿਦਂ ਵਚਨਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 152 ॥
ਰਾਮੋ ਦਾਸ਼ਰਥਿਰ੍ਨਾਮ ਪ੍ਰਵਿष੍ਟੋ ਦਣ੍ਡਕਾਵਨਮ੍ ।
ਲਕ੍ष੍ਮਣੇਨ ਸਹ ਭ੍ਰਾਤ੍ਰਾ ਵੈਦੇਹ੍ਯਾ ਚਾਪਿ ਭਾਰ੍ਯਯਾ ॥ 153 ॥
ਅਨ੍ਯਕਾਰ੍ਯਵਿषਕ੍ਤਸ੍ਯ ਬਦ੍ਧਵੈਰਸ੍ਯ ਰਾਕ੍षਸੈਃ ।
ਤਸ੍ਯ ਸੀਤਾ ਹृਤਾ ਭਾਰ੍ਯਾ ਰਾਵਣੇਨ ਯਸ਼ਸ੍ਵਿਨੀ ॥ 154 ॥
ਤਸ੍ਯਾਃ ਸਕਾਸ਼ਂ ਦੂਤੋऽਹਂ ਗਮਿष੍ਯੇ ਰਾਮਸ਼ਾਸਨਾਤ੍ ।
ਕਰ੍ਤੁਮਰ੍ਹਸਿ ਰਾਮਸ੍ਯ ਸਾਹ੍ਯਂ ਵਿषਯਵਾਸਿਨਿ ॥ 155 ॥
ਅਥਵਾ ਮੈਥਿਲੀਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਰਾਮਂ ਚਾਕ੍ਲਿष੍ਟਕਾਰਿਣਮ੍ ।
ਆਗਮਿष੍ਯਾਮਿ ਤੇ ਵਕ੍ਤ੍ਰਂ ਸਤ੍ਯਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ृਣੋਮਿ ਤੇ ॥ 156 ॥
ਏਵਮੁਕ੍ਤਾ ਹਨੁਮਤਾ ਸੁਰਸਾ ਕਾਮਰੂਪਿਣੀ ।
ਅਬ੍ਰਵੀਨ੍ਨਾਤਿਵਰ੍ਤੇਨ੍ਮਾਂ ਕਸ਼੍ਚਿਦੇष ਵਰੋ ਮਮ ॥ 157 ॥
ਤਂ ਪ੍ਰਯਾਨ੍ਤਂ ਸਮੁਦ੍ਵੀਕ੍ष੍ਯ ਸੁਰਸਾ ਵਾਕ੍ਯਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ।
ਬਲਂ ਜਿਜ੍ਞਾਸਮਾਨਾ ਵੈ ਨਾਗਮਾਤਾ ਹਨੂਮਤਃ ॥ 158 ॥
ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯ ਵਦਨਂ ਮੇऽਦ੍ਯ ਗਨ੍ਤਵ੍ਯਂ ਵਾਨਰੋਤ੍ਤਮ ।
ਵਰ ਏष ਪੁਰਾ ਦਤ੍ਤੋ ਮਮ ਧਾਤ੍ਰੇਤਿ ਸਤ੍ਵਰਾ ॥ 159 ॥
ਵ੍ਯਾਦਾਯ ਵਿਪੁਲਂ ਵਕ੍ਤ੍ਰਂ ਸ੍ਥਿਤਾ ਸਾ ਮਾਰੁਤੇਃ ਪੁਰਃ ।
ਏਵਮੁਕ੍ਤਃ ਸੁਰਸਯਾ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧੋ ਵਾਨਰਪੁਙ੍ਗਵਃ ॥ 160 ॥
ਅਬ੍ਰਵੀਤ੍ਕੁਰੁ ਵੈ ਵਕ੍ਤ੍ਰਂ ਯੇਨ ਮਾਂ ਵਿषਹਿष੍ਯਸੇ ।
ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸੁਰਸਾਂ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧੋ ਧਸ਼ਯੋਜਨਮਾਯਤਾ ॥ 161 ॥
ਦਸ਼ਯੋਜਨਵਿਸ੍ਤਾਰੋ ਬਭੂਵ ਹਨੁਮਾਂਸ੍ਤਦਾ ।
ਤਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਮੇਘਸਙ੍ਕਾਸ਼ਂ ਦਸ਼ਯੋਜਨਮਾਯਤਮ੍ ॥ 162 ॥
ਚਕਾਰ ਸੁਰਸਾ ਚਾਸ੍ਯਂ ਵਿਂਸ਼ਦ੍ਯੋਜਨਮਾਯਤਮ੍ ।
ਹਨੁਮਾਂਸ੍ਤੁ ਤਤਃ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ਯੋਜਨਮਾਯਤਃ ॥ 163 ॥
ਚਕਾਰ ਸੁਰਸਾ ਵਕ੍ਤ੍ਰਂ ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਤ੍ਤਥੋਚ੍ਛ੍ਰਿਤਮ੍ ।
ਬਭੂਵ ਹਨੁਮਾਵਨੀਰਃ ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਦ੍ਯੋਜਨੋਚ੍ਛ੍ਰਿਤਃ ॥ 164 ॥
ਚਕਾਰ ਸੁਰਸਾ ਵਕ੍ਤ੍ਰਂ षष੍ਟਿਯੋਜਨਮਾਯਤਮ੍ ।
ਤਥੈਵ ਹਨੁਮਾਵਨੀਰਃ ਸਪ੍ਤਤੀਯੋਜਨੋਚ੍ਛ੍ਰਿਤਃ ॥ 165 ॥
ਚਕਾਰ ਸੁਰਸਾ ਵਕ੍ਤ੍ਰਮਸ਼ੀਤੀਯੋਜਨਾਯਤਮ੍ ।
ਹਨੁਮਾਨਚਲਪ੍ਰਖ੍ਯੋ ਨਵਤੀਯੋਜਨੋਚ੍ਛ੍ਰਿਤਃ ॥ 166 ॥
ਚਕਾਰ ਸੁਰਸਾ ਵਕ੍ਤ੍ਰਂ ਸ਼ਤਯੋਜਨਮਾਯਤਂ ਤਵ ਸਾਨੁषੁ ਵਿਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਃ ਸ਼ੇषਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਮਤਾਮਿਤਿ ।
ਤਦ੍ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਵ੍ਯਾਦਿਤਂ ਤ੍ਵਾਸ੍ਯਂ ਵਾਯੁਪੁਤ੍ਰਃ ਸੁਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍ ।
ਦੀਰ੍ਘਜਿਹ੍ਵਂ ਸੁਰਸਯਾ ਸੁਘੋਰਂ ਨਰਕੋਪਮਮ੍ ॥ 167 ॥
ਸੁਸਙ੍ਕ੍षਿਪ੍ਯਾਤ੍ਮਨਃ ਕਾਯਂ ਬਭੂਵਾਙ੍ਗੁष੍ਠਮਾਤ੍ਰਕਃ ।
ਸੋऽਭਿਪਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਤਦ੍ਵਕ੍ਤ੍ਰਂ ਨਿष੍ਪਤ੍ਯ ਚ ਮਹਾਬਲਃ ।
ਅਨ੍ਤਰਿਕ੍षੇ ਸ੍ਥਿਤਃ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨਿਦਂ ਵਚਨਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 168 ॥
ਪ੍ਰਵਿष੍ਟੋऽਸ੍ਮਿ ਹਿ ਤੇ ਵਕ੍ਤ੍ਰਂ ਦਾਕ੍षਾਯਣਿ ਨਮੋऽਸ੍ਤੁ ਤੇ ।
ਗਮਿष੍ਯੇ ਯਤ੍ਰ ਵੈਦੇਹੀ ਸਤ੍ਯਂ ਚਾਸੀਦ੍ਵਰਸ੍ਤਵ ॥ 169 ॥
ਤਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਵਦਨਾਨ੍ਮੁਕ੍ਤਂ ਚਨ੍ਦ੍ਰਂ ਰਾਹੁਮੁਖਾਦਿਵ ।
ਅਬ੍ਰਵੀਤ੍ਸੁਰਸਾ ਦੇਵੀ ਸ੍ਵੇਨ ਰੂਪੇਣ ਵਾਨਰਮ੍ ॥ 170 ॥
ਅਰ੍ਥਸਿਦ੍ਧ੍ਯੈ ਹਰਿਸ਼੍ਰੇष੍ਠ ਗਚ੍ਛ ਸੌਮ੍ਯ ਯਥਾਸੁਖਮ੍ ।
ਸਮਾਨਯਸ੍ਵ ਵੈਦੇਹੀਂ ਰਾਘਵੇਣ ਮਹਾਤ੍ਮਨਾ ॥ 171 ॥
ਤਤ੍ਤृਤੀਯਂ ਹਨੁਮਤੋ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਕਰ੍ਮ ਸੁਦੁष੍ਕਰਮ੍ ।
ਸਾਧੁ ਸਾਧ੍ਵਿਤਿ ਭੂਤਾਨਿ ਪ੍ਰਸ਼ਸ਼ਂਸੁਸ੍ਤਦਾ ਹਰਿਮ੍ ॥ 172 ॥
ਸ ਸਾਗਰਮਨਾਧृष੍ਯਮਭ੍ਯੇਤ੍ਯ ਵਰੁਣਾਲਯਮ੍ ।
ਜਗਾਮਾਕਾਸ਼ਮਾਵਿਸ਼੍ਯ ਵੇਗੇਨ ਗਰੁਡੋਪਮਃ ॥ 173 ॥
ਸੇਵਿਤੇ ਵਾਰਿਧਾਰਾਭਿਃ ਪਤਗੈਸ਼੍ਚ ਨਿषੇਵਿਤੇ ।
ਚਰਿਤੇ ਕੈਸ਼ਿਕਾਚਾਰ੍ਯੈਰੈਰਾਵਤਨਿषੇਵਿਤੇ ॥ 174 ॥
ਸਿਂਹਕੁਞ੍ਜਰਸ਼ਾਰ੍ਦੂਲਪਤਗੋਰਗਵਾਹਨੈਃ ।
ਵਿਮਾਨੈਃ ਸਮ੍ਪਤਦ੍ਭਿਸ਼੍ਚ ਵਿਮਲੈਃ ਸਮਲਙ੍ਕृਤੇ ॥ 175 ॥
ਵਜ੍ਰਾਸ਼ਨਿਸਮਾਘਾਤੈਃ ਪਾਵਕੈਰੁਪਸ਼ੋਭਿਤੇ ।
ਕृਤਪੁਣ੍ਯੈਰ੍ਮਹਾਭਾਗੈਃ ਸ੍ਵਰ੍ਗਜਿਦ੍ਭਿਰਲਙ੍ਕृਤੇ ॥ 176 ॥
ਵਹਤਾ ਹਵ੍ਯਮਤ੍ਯਰ੍ਧਂ ਸੇਵਿਤੇ ਚਿਤ੍ਰਭਾਨੁਨਾ ।
ਗ੍ਰਹਨਕ੍षਤ੍ਰਚਨ੍ਦ੍ਰਾਰ੍ਕਤਾਰਾਗਣ ਵਿਭੂषਿਤੇ ॥ 177 ॥
ਮਹਰ੍षਿਗਣਗਨ੍ਧਰ੍ਵਨਾਗਯਕ੍षਸਮਾਕੁਲੇ ।
ਵਿਵਿਕ੍ਤੇ ਵਿਮਲੇ ਵਿਸ਼੍ਵੇ ਵਿਸ਼੍ਵਾਵਸੁਨਿषੇਵਿਤੇ ॥ 178 ॥
ਦੇਵਰਾਜਗਜਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤੇ ਚਨ੍ਦ੍ਰਸੂਰ੍ਯਪਥੇ ਸ਼ਿਵੇ ।
ਵਿਤਾਨੇ ਜੀਵਲੋਕਸ੍ਯ ਵਿਤਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨਿਰ੍ਮਿਤੇ ॥ 179 ॥
ਬਹੁਸ਼ਃ ਸੇਵਿਤੇ ਵੀਰੈਰ੍ਵਿਦ੍ਯਾਧਰਗਣੈਰ੍ਵਰੈਃ ।
ਜਗਾਮ ਵਾਯੁਮਾਰ੍ਗੇ ਤੁ ਗਰੁਤ੍ਮਾਨਿਵ ਮਾਰੁਤਿਃ ॥ 180 ॥
ਪ੍ਰਦृਸ਼੍ਯਮਾਨਃ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰਃ ਹਨੁਮਾਨ੍ਮਾਰੁਤਾਤ੍ਮਜਃ ।
ਭੇਜੇऽਮ੍ਬਰਂ ਨਿਰਾਲਮ੍ਬਂ ਲਮ੍ਬਪਕ੍ष ਇਵਾਦ੍ਰਿਰਾਟ੍ ॥ 181 ॥
ਪ੍ਲਵਮਾਨਂ ਤੁ ਤਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਸਿਂਹਿਕਾ ਨਾਮ ਰਾਕ੍षਸੀ ।
ਮਨਸਾ ਚਿਨ੍ਤਯਾਮਾਸ ਪ੍ਰਵृਦ੍ਧਾ ਕਾਮਰੂਪਿਣੀ ॥ 182 ॥
ਅਦ੍ਯ ਦੀਰ੍ਘਸ੍ਯ ਕਾਲਸ੍ਯ ਭਵਿष੍ਯਾਮ੍ਯਹਮਾਸ਼ਿਤਾ ।
ਇਦਂ ਹਿ ਮੇ ਮਹਤ੍ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਚਿਰਸ੍ਯ ਵਸ਼ਮਾਗਤਮ੍ ॥ 183 ॥
ਇਤਿ ਸਞ੍ਚਿਨ੍ਤ੍ਯ ਮਨਸਾ ਛਾਯਾਮਸ੍ਯ ਸਮਾਕ੍षਿਪਤ੍ ।
ਛਾਯਾਯਾਂ ਗृਹ੍ਯਮਾਣਾਯਾਂ ਚਿਨ੍ਤਯਾਮਾਸ ਵਾਨਰਃ ॥ 184 ॥
ਸਮਾਕ੍षਿਪ੍ਤੋऽਸ੍ਮਿ ਸਹਸਾ ਪਙ੍ਗੂਕृਤਪਰਾਕ੍ਰਮਃ ।
ਪ੍ਰਤਿਲੋਮੇਨ ਵਾਤੇਨ ਮਹਾਨੌਰਿਵ ਸਾਗਰੇ ॥ 185 ॥
ਤਿਰ੍ਯਗੂਰ੍ਧ੍ਵਮਧਸ਼੍ਚੈਵ ਵੀਕ੍षਮਾਣਸ੍ਤਤਃ ਕਪਿਃ ।
ਦਦਰ੍ਸ਼ ਸ ਮਹਤ੍ਸਤ੍ਤ੍ਵਮੁਤ੍ਥਿਤਂ ਲਵਣਾਮ੍ਭਸਿ ॥ 186 ॥
ਤਦ੍ਧृष੍ਟ੍ਵਾ ਚਿਨ੍ਤਯਾਮਾਸ ਮਾਰੁਤਿਰ੍ਵਿਕृਤਾਨਨਮ੍ ।
ਕਪਿਰਾਜੇਨ ਕਥਿਤਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਮਦ੍ਭੁਤਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ ॥ 187 ॥
ਛਾਯਾਗ੍ਰਾਹਿ ਮਹਾਵੀਰ੍ਯਂ ਤਦਿਦਂ ਨਾਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯਃ ।
ਸ ਤਾਂ ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾਰ੍ਥਤਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਸਿਂਹਿਕਾਂ ਮਤਿਮਾਨ੍ਕਪਿਃ ॥ 188 ॥
ਵ੍ਯਵਰ੍ਧਤ ਮਹਾਕਾਯਃ ਪ੍ਰਾਵृषੀਵ ਵਲਾਹਕਃ ।
ਤਸ੍ਯ ਸਾ ਕਾਯਮੁਦ੍ਵੀਕ੍ष੍ਯ ਵਰ੍ਧਮਾਨਂ ਮਹਾਕਪੇਃ ॥ 189 ॥
ਵਕ੍ਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਸਾਰਯਾਮਾਸ ਪਾਤਾਲਾਨ੍ਤਰਸਨ੍ਨਿਭਮ੍ ।
ਘਨਰਾਜੀਵ ਗਰ੍ਜਨ੍ਤੀ ਵਾਨਰਂ ਸਮਭਿਦ੍ਰਵਤ੍ ॥ 190 ॥
ਸ ਦਦਰ੍ਸ਼ ਤਤਸ੍ਤਸ੍ਯਾ ਵਿਵृਤਂ ਸੁਮਹਨ੍ਮੁਖਮ੍ ।
ਕਾਯਮਾਤ੍ਰਂ ਚ ਮੇਧਾਵੀ ਮਰ੍ਮਾਣਿ ਚ ਮਹਾਕਪਿਃ ॥ 191 ॥
ਸ ਤਸ੍ਯਾ ਵਿਵृਤੇ ਵਕ੍ਤ੍ਰੇ ਵਜ੍ਰਸਂਹਨਨਃ ਕਪਿਃ ।
ਸਙ੍ਕ੍षਿਪ੍ਯ ਮੁਹੁਰਾਤ੍ਮਾਨਂ ਨਿष੍ਪਪਾਤ ਮਹਾਬਲਃ ॥ 192 ॥
ਆਸ੍ਯੇ ਤਸ੍ਯਾ ਨਿਮਜ੍ਜਨ੍ਤਂ ਦਦृਸ਼ੁਃ ਸਿਦ੍ਧਚਾਰਣਾਃ ।
ਗ੍ਰਸ੍ਯਮਾਨਂ ਯਥਾ ਚਨ੍ਦ੍ਰਂ ਪੂਰ੍ਣਂ ਪਰ੍ਵਣਿ ਰਾਹੁਣਾ ॥ 193 ॥
ਤਤਸ੍ਤਸ੍ਯਾ ਨਖੈਸ੍ਤੀਕ੍ष੍ਣੈਰ੍ਮਰ੍ਮਾਣ੍ਯੁਤ੍ਕृਤ੍ਯ ਵਾਨਰਃ ।
ਉਤ੍ਪਪਾਤਾਥ ਵੇਗੇਨ ਮਨਃ ਸਮ੍ਪਾਤਵਿਕ੍ਰਮਃ ॥ 194 ॥
ਤਾਂ ਤੁ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਚ ਧृਤ੍ਯਾ ਚ ਦਾਕ੍षਿਣ੍ਯੇਨ ਨਿਪਾਤ੍ਯ ਚ ।
ਸ ਕਪਿਪ੍ਰਵਰੋ ਵੇਗਾਦ੍ਵਵृਧੇ ਪੁਨਰਾਤ੍ਮਵਾਨ੍ ॥ 195 ॥
ਹृਤਹृਤ੍ਸਾ ਹਨੁਮਤਾਪਪਾਤ ਵਿਧੁਰਾਮ੍ਭਸਿ ।
ਤਾਂ ਹਤਾਂ ਵਾਨਰੇਣਾਸ਼ੁ ਪਤਿਤਾਂ ਵੀਕ੍ष੍ਯ ਸਿਂਹਿਕਾਮ੍ ॥ 196 ॥
ਭੂਤਾਨ੍ਯਾਕਾਸ਼ਚਾਰੀਣਿ ਤਮੂਚੁਃ ਪ੍ਲਵਗੋਤ੍ਤਮਮ੍ ।
ਭੀਮਮਦ੍ਯ ਕृਤਂ ਕਰ੍ਮ ਮਹਤ੍ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਤ੍ਵਯਾ ਹਤਮ੍ ॥ 197 ॥
ਸਾਧਯਾਰ੍ਥਮਭਿਪ੍ਰੇਤਮਰਿष੍ਟਂ ਪ੍ਲਵਤਾਂ ਵਰ ।
ਯਸ੍ਯ ਤ੍ਵੇਤਾਨਿ ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਵਾਨਰੇਨ੍ਦ੍ਰ ਯਥਾ ਤਵ ॥ 198 ॥
ਧृਤਿਰ੍ਦृष੍ਟਿਰ੍ਮਤਿਰ੍ਦਾਕ੍ष੍ਯਂ ਸਃ ਕਰ੍ਮਸੁ ਨ ਸੀਦਤਿ ।
ਸ ਤੈਃ ਸਮ੍ਭਾਵਿਤਃ ਪੂਜ੍ਯਃ ਪ੍ਰਤਿਪਨ੍ਨਪ੍ਰਯੋਜਨਃ ॥ 199 ॥
ਜਗਾਮਾਕਾਸ਼ਮਾਵਿਸ਼੍ਯ ਪਨ੍ਨਗਾਸ਼ਨਵਤ੍ਕਪਿਃ ।
ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਭੂਯਿष੍ਠਪਾਰਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵਤਃ ਪ੍ਰਤਿਲੋਕਯਨ੍ ॥ 200 ॥
ਯੋਜਨਾਨਾਂ ਸ਼ਤਸ੍ਯਾਨ੍ਤੇ ਵਨਰਾਜਿਂ ਦਦਰ੍ਸ਼ ਸਃ ।
ਦਦਰ੍ਸ਼ ਚ ਪਤਨ੍ਨੇਵ ਵਿਵਿਧਦ੍ਰੁਮਭੂषਿਤਮ੍ ॥ 201 ॥
ਦ੍ਵੀਪਂ ਸ਼ਾਖਾਮृਗਸ਼੍ਰੇष੍ਠੋ ਮਲਯੋਪਵਨਾਨਿ ਚ ।
ਸਾਗਰਂ ਸਾਗਰਾਨੂਪਂ ਸਾਗਰਾਨੂਪਜਾਨ੍ ਦ੍ਰੁਮਾਨ੍ ॥ 202 ॥
ਸਾਗਰਸ੍ਯ ਚ ਪਤ੍ਨੀਨਾਂ ਮੁਖ੍ਯਾਨ੍ਯਪਿ ਵਿਲੋਕਯਨ੍ ।
ਸ ਮਹਾਮੇਘਸਙ੍ਕਾਸ਼ਂ ਸਮੀਕ੍ष੍ਯਾਤ੍ਮਾਨਮਾਤ੍ਮਵਾਨ੍ ॥ 203 ॥
ਨਿਰੁਨ੍ਧਨ੍ਤਮਿਵਾਕਾਸ਼ਂ ਚਕਾਰ ਮਤਿਮਾਨ੍ ਮਤਿਮ੍ ।
ਕਾਯਵृਦ੍ਧਿਂ ਪ੍ਰਵੇਗਂ ਚ ਮਮ ਦृष੍ਟ੍ਵੈਵ ਰਾਕ੍षਸਾਃ ॥ 204 ॥
ਮਯਿ ਕੌਤੂਹਲਂ ਕੁਰ੍ਯਰਿਤਿ ਮੇਨੇ ਮਹਾਕਪਿਃ ।
ਤਤਃ ਸ਼ਰੀਰਂ ਸਙ੍ਕ੍षਿਪ੍ਯ ਤਨ੍ਮਹੀਧਰਸਨ੍ਨਿਭਮ੍ ॥ 205 ॥
ਪੁਨਃ ਪ੍ਰਕृਤਿਮਾਪੇਦੇ ਵੀਤਮੋਹ ਇਵਾਤ੍ਮਵਾਨ੍ ।
ਤਦ੍ਰੂਪਮਤਿਸਙ੍ਕ੍षਿਪ੍ਯ ਹਨੁਮਾਨ੍ ਪ੍ਰਕृਤੌ ਸ੍ਥਿਤਃ ॥ 206 ॥
ਤ੍ਰੀਨ੍ ਕ੍ਰਮਾਨਿਵ ਵਿਕ੍ਰਮ੍ਯ ਬਲਿਵੀਰ੍ਯਹਰੋ ਹਰਿਃ ।
ਸ ਚਾਰੁਨਾਨਾਵਿਧਰੂਪਧਾਰੀ ਪਰਂ ਸਮਾਸਾਦ੍ਯ ਸਮੁਦ੍ਰਤੀਰਮ੍ ।
ਪਰੈਰਸ਼ਕ੍ਯਃ ਪ੍ਰਤਿਪਨ੍ਨਰੂਪਃ ਸਮੀਕ੍षਿਤਾਤ੍ਮਾ ਸਮਵੇਕ੍षਿਤਾਰ੍ਧਃ ॥ 207 ॥
ਤਤਃ ਸ ਲਮ੍ਬਸ੍ਯ ਗਿਰੇਃ ਸਮृਦ੍ਧੇ ਵਿਚਿਤ੍ਰਕੂਟੇ ਨਿਪਪਾਤ ਕੂਟੇ ।
ਸਕੇਤਕੋਦ੍ਦਾਲਕਨਾਲਿਕੇਰੇ ਮਹਾਦ੍ਰਿਕੂਟਪ੍ਰਤਿਮੋ ਮਹਾਤ੍ਮਾ ॥ 208 ॥
ਤਤਸ੍ਤੁ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਸਮੁਦ੍ਰਤੀਰਂ ਸਮੀਕ੍ष੍ਯ ਲਙ੍ਕਾਂ ਗਿਰਿਵਰ੍ਯਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ।
ਕਪਿਸ੍ਤੁ ਤਸ੍ਨਿਨ੍ਨਿਪਪਾਤ ਪਰ੍ਵਤੇ ਵਿਧੂਯ ਰੂਪਂ ਵ੍ਯਥਯਨ੍ਮृਗਦ੍ਵਿਜਾਨ੍ ॥ 209 ॥
ਸ ਸਾਗਰਂ ਦਾਨਵਪਨ੍ਨਗਾਯੁਤਂ ਬਲੇਨ ਵਿਕ੍ਰਮ੍ਯ ਮਹੋਰ੍ਮਿਮਾਲਿਨਮ੍ ।
ਨਿਪਤ੍ਯ ਤੀਰੇ ਚ ਮਹੋਦਧੇਸ੍ਤਦਾ ਦਦਰ੍ਸ਼ ਲਙ੍ਕਾਮਮਰਾਵਤੀਮਿਵ ॥ 210 ॥
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਸੁਨ੍ਦਰਕਾਣ੍ਡੇ ਪ੍ਰਥਮਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |
atha prathamassargaḥ |
tato rāvaṇanītāyāḥ sītāyāḥ śatrukarśanaḥ |
iyeṣa padamanveṣṭuṃ cāraṇācarite pathi || 1 ||
duṣkaraṃ niṣpratidvandvaṃ cikīrṣan karma vānaraḥ |
samudagraśirogrīvo gavāmpatirivābabhau || 2 ||
atha vaiḍūryavarṇeṣu śādvaleṣu mahābalaḥ |
dhīraḥ salilakalpeṣu vicacāra yathāsukham || 3 ||
dvijān vitrāsayan dhīmānurasā pādapān haran |
mṛgāṃśca subahūnnighnan pravṛddha iva kesarī || 4 ||
nīlalohitamāñjiṣṭhapatravarṇaiḥ sitāsitaiḥ |
svabhāvavihitaiścitrairdhātubhiḥ samalaṅkṛtam || 5 ||
kāmarūpibhirāviṣṭamabhīkṣṇaṃ saparicchadaiḥ |
yakṣakinnaragandharvairdevakalpaiśca pannagaiḥ || 6 ||
sa tasya girivaryasya tale nāgavarāyute |
tiṣṭhan kapivarastatra hrade nāga ivābabhau || 7 ||
sa sūryāya mahendrāya pavanāya svayambhuve |
bhūtebhyaścāñjaliṃ kṛtvā cakāra gamane matim || 8 ||
añjaliṃ prāṅmukhaḥ kurvan pavanāyātmayonaye |
tato hi vavṛdhe gantuṃ dakṣiṇo dakṣiṇāṃ diśam || 9 ||
plavaṅgapravarairdṛṣṭaḥ plavane kṛtaniścayaḥ |
vavṛdhe rāmavṛddhyarthaṃ samudra iva parvasu || 10 ||
niṣpramāṇaśarīraḥ san lilaṅghayiṣurarṇavam |
bāhubhyāṃ pīḍayāmāsa caraṇābhyāṃ ca parvatam || 11 ||
sa cacālācalaścāpi muhūrtaṃ kapipīḍitaḥ |
tarūṇāṃ puṣpitāgrāṇāṃ sarvaṃ puṣpamaśātayat || 12 ||
tena pādapamuktena puṣpaugheṇa sugandhinā |
sarvataḥ saṃvṛtaḥ śailo babhau puṣpamayo yathā || 13 ||
tena cottamavīryeṇa pīḍyamānaḥ sa parvataḥ |
salilaṃ samprasusrāva madaṃ matta iva dvipaḥ || 14 ||
pīḍyamānastu balinā mahendrastena parvataḥ |
rītīrnirvartayāmāsa kāñcanāñjanarājatīḥ || 15 ||
mumoca ca śilāḥ śailo viśālāḥ samanaḥśilāḥ |
madhyamenārciṣā juṣṭā dhūmarājīrivānalaḥ || 16 ||
giriṇā pīḍyamānena pīḍyamānāni sarvataḥ |
guhāviṣṭāni bhūtāni vinedurvikṛtaiḥ svaraiḥ || 17 ||
sa mahāsattvasannādaḥ śailapīḍānimittajaḥ |
pṛthivīṃ pūrayāmāsa diśaścopavanāni ca || 18 ||
śirobhiḥ pṛthubhiḥ sarpā vyaktasvastikalakṣaṇaiḥ |
vamantaḥ pāvakaṃ ghoraṃ dadaṃśurdaśanaiḥ śilāḥ || 19 ||
tāstadā saviṣairdaṣṭāḥ kupitaistairmahāśilāḥ |
jajjvaluḥ pāvakoddīptā bibhiduśca sahasradhā || 20 ||
yāni cauṣadhajālāni tasmin jātāni parvate |
viṣaghnānyapi nāgānāṃ na śekuḥ śamituṃ viṣam || 21 ||
bhidyate'yaṃ girirbhūtairiti mattvā tapasvinaḥ |
trastā vidyādharāstasmādutpetuḥ strī gaṇaiḥ saha || 22 ||
pānabhūmigataṃ hitvā haimamāsavabhājanam |
pātrāṇi ca mahārhāṇi karakāṃśca hiraṇmayān || 23 ||
lehyānuccāvacān bhakṣyān māṃsāni vividhāni ca |
ārṣabhāṇi ca carmāṇi khaḍagāṃśca kanakatsarūn || 24 ||
kṛtakaṇṭhaguṇāḥ kṣībā raktamālyānulepanāḥ |
raktākṣāḥ puṣkarākṣāśca gaganaṃ pratipedire || 25 ||
hāranūpurakeyūrapārihāryadharāḥ striyaḥ |
vismitāḥ sasmitāstasthurākāśe ramaṇaiḥ saha || 26 ||
darśayanto mahāvidyāṃ vidyādharamaharṣayaḥ |
sahitāstasthurākāśe vīkṣāñcakruśca parvatam || 27 ||
śuśruvuśca tadā śabdamṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām |
cāraṇānāṃ ca siddhānāṃ sthitānāṃ vimale'mbare || 28 ||
eṣa parvatasaṅkāśo hanumān mārutātmajaḥ |
titīrṣati mahāvegassamudraṃ makarālayam || 29 ||
rāmārthaṃ vānarārthaṃ ca cikīrṣan karma duṣkaram |
samudrasya paraṃ pāraṃ duṣprāpaṃ prāptumicchati || 30 ||
iti vidyādharāḥ śrutvā vacasteṣāṃ mahātmanām |
tamaprameyaṃ dadṛśuḥ parvate vānararṣabham || 31 ||
dudhuve ca sa romāṇi cakampe cācalopamaḥ |
nanāda sumahānādaṃ sumahāniva toyadaḥ || 32 ||
ānupūrvyeṇa vṛttaṃ ca lāṅgūlaṃ lomabhiścitam |
utpatiṣyan vicikṣepa pakṣirāja ivoragam || 33 ||
tasya lāṅgūlamāviddhamāttavegasya pṛṣṭhataḥ |
dadṛśe garuḍeneva hriyamāṇo mahoragaḥ || 34 ||
bāhū saṃstambhayāmāsa mahāparighasannibhau |
sasāda ca kapiḥ kaṭyāṃ caraṇau sañcukoca ca || 35 ||
saṃhṛtya ca bhujau śrīmāṃstathaiva ca śirodharām |
tejaḥ sattvaṃ tathā vīryamāviveśa sa vīryavān || 36 ||
mārgamālokayandūrādūrdhvaṃ praṇihitekṣaṇaḥ |
rurodha hṛdaye prāṇānākāśamavalokayan || 37 ||
padbhyāṃ dṛḍhamavasthānaṃ kṛtvā sa kapikuñjaraḥ |
nikuñcya karṇau hanumānutpatiṣyan mahābalaḥ |
vānarān vānaraśreṣṭha idaṃ vacanamabravīt || 38 ||
yathā rāghavanirmuktaḥ śaraḥ śvasanavikramaḥ |
gacchettadvadgamiṣyāmi laṅkāṃ rāvaṇapālitām || 39 ||
na hi drakṣyāmi yadi tāṃ laṅkāyāṃ janakātmajām |
anenaiva hi vegena gamiṣyāmi surālayam || 40 ||
yadi vā tridive sītāṃ na drakṣyāmyakṛtaśramaḥ |
baddhvā rākṣasarājānamānayiṣyāmi rāvaṇam || 41 ||
sarvathā kṛtakāryo'hameṣyāmi saha sītayā |
ānayiṣyāmi vā laṅkāṃ samutpāṭya sarāvaṇām || 42 ||
evamuktvā tu hanumānvānarānvānarottamaḥ || 43 ||
utpapātātha vegena vegavānavicārayan |
suparṇamiva cātmānaṃ mene sa kapikuñjaraḥ || 44 ||
samutpatati tasmiṃstu vegātte nagarohiṇaḥ |
saṃhṛtya viṭapān sarvān samutpetuḥ samantataḥ || 45 ||
sa mattakoyaṣṭimakān pādapān puṣpaśālinaḥ |
udvahannūruvegena jagāma vimale'mbare || 46 ||
ūruvegoddhatā vṛkṣā muhūrtaṃ kapimanvayuḥ |
prasthitaṃ dīrghamadhvānaṃ svabandhumiva bāndhavāḥ || 47 ||
tamūruvegonmathitāḥ sālāścānye nagottamāḥ |
anujagmurhanūmantaṃ sainyā iva mahīpatim || 48 ||
supuṣpitāgrairbahubhiḥ pādapairanvitaḥ kapiḥ |
hanumān parvatākāro babhūvādbhutadarśanaḥ || 49 ||
sāravanto'tha ye vṛkṣā nyamajjan lavaṇāmbhasi |
bhayādiva mahendrasya parvatā varuṇālaye || 50 ||
sa nānākusumaiḥ kīrṇaḥ kapiḥ sāṅkurakorakaiḥ |
śuśubhe meghasaṅkāśaḥ khadyotairiva parvataḥ || 51 ||
vimuktāstasya vegena muktvā puṣpāṇi te drumāḥ |
avaśīryanta salile nivṛttāḥ suhṛdo yathā || 52 ||
laghutvenopapannaṃ tadvicitraṃ sāgare'patat |
drumāṇāṃ vividhaṃ puṣpaṃ kapivāyusamīritam || 53 ||
tārācitamivākāśaṃ prababhau sa mahārṇavaḥ |
puṣpaugheṇānubaddhena nānāvarṇena vānaraḥ |
babhau megha ivākāśe vidyudgaṇa vibhūṣitaḥ || 54 ||
tasya vegasamādhūtaiḥ puṣpaistoyamadṛśyata || 55 ||
tārābhirabhirāmābhiruditābhirivāmbaram |
tasyāmbaragatau bāhū dadṛśāte prasāritau || 56 ||
parvatāgrādviniṣkrāntau pañcāsyāviva pannagau |
pibanniva babhau cāpi sormimālaṃ mahārṇavam || 57 ||
pipāsuriva cākāśaṃ dadṛśe sa mahākapiḥ |
tasya vidyutprabhākāre vāyumārgānusāriṇaḥ || 58 ||
nayane viprakāśete parvatasthāvivānalau |
piṅge piṅgākṣamukhyasya bṛhatī parimaṇḍale || 59 ||
cakṣuṣī samprākāśete candrasūryāvivoditau |
mukhaṃ nāsikayā tasya tāmrayā tāmramābabhau || 60 ||
sandhyayā samabhispṛṣṭaṃ yathā tatsūryamaṇḍalam |
lāṅgūlaṃ ca samāviddhaṃ plavamānasya śobhate || 61 ||
ambare vāyuputrasya śakradhvaja ivocchritam |
lāṅgūlacakreṇa mahān śukladaṃṣṭro'nilātmajaḥ || 62 ||
vyarocata mahāprājñaḥ pariveṣīva bhāskaraḥ |
sphigdeśenābhitāmreṇa rarāja sa mahākapiḥ || 63 ||
mahatā dāriteneva girirgairikadhātunā |
tasya vānarasiṃhasya plavamānasya sāgaram || 64 ||
kakṣāntaragato vāyurjīmūta iva garjati |
khe yathā nipatatyulkā hyuttarāntādviniḥsṛtā || 65 ||
dṛśyate sānubandhā ca tathā sa kapikuñjaraḥ |
patatpataṅgasaṅkāśo vyāyataḥ śuśubhe kapiḥ || 66 ||
pravṛddha iva mātaṅgaḥ kakṣyayā badhyamānayā |
upariṣṭāccharīreṇa chāyayā cāvagāḍhayā || 67 ||
sāgare mārutāviṣṭā naurivāsīttadā kapiḥ |
yaṃ yaṃ deśaṃ samudrasya jagāma sa mahākapiḥ |
sa sa tasyoruvegena sonmāda iva lakṣyate || 68 ||
sāgarasyormijālānāmurasā śailavarṣmaṇām |
abhighnaṃstu mahāvegaḥ pupluve sa mahākapiḥ || 69 ||
kapivātaśca balavān meghavātaśca niḥsṛtaḥ |
sāgaraṃ bhīmanirghoṣaṃ kampayāmāsaturbhṛśam || 70 ||
vikarṣannūrmijālāni bṛhanti lavaṇāmbhasi |
pupluve kapiśārdūlo vikiranniva rodasī || 71 ||
merumandarasaṅkāśānuddhatān sa mahārṇave |
atyakrāmanmahāvegastaraṅgān gaṇayanniva || 72 ||
tasya vegasamuddhūtaṃ jalaṃ sajaladaṃ tadā |
ambarasthaṃ vibabhrāja śāradābhramivātatam || 73 ||
timinakrajhaṣāḥ kūrmā dṛśyante vivṛtāstadā |
vastrāpakarṣaṇeneva śarīrāṇi śarīriṇām || 74 ||
plavamānaṃ samīkṣyātha bhujaṅgāḥ sāgarālayāḥ |
vyomni taṃ kapiśārdūlaṃ suparṇa iti menire || 75 ||
daśayojanavistīrṇā triṃśadyojanamāyatā |
chāyā vānarasiṃhasya jale cārutarābhavat || 76 ||
śvetābhraghanarājīva vāyuputrānugāminī |
tasya sā śuśubhe chāyā vitatā lavaṇāmbhasi || 77 ||
śuśubhe sa mahātejā mahākāyo mahākapiḥ |
vāyumārge nirālambe pakṣavāniva parvataḥ || 78 ||
yenāsau yāti balavān vegena kapikuñjaraḥ |
tena mārgeṇa sahasā droṇīkṛta ivārṇavaḥ || 79 ||
āpāte pakṣisaṅghānāṃ pakṣirāja iva vrajan |
hanumān meghajālāni prakarṣan māruto yathā || 80 ||
pāṇḍurāruṇavarṇāni nīlamāñjiṣṭhakāni ca |
kapinākṛṣyamāṇāni mahābhrāṇi cakāśire || 81 ||
praviśannabhrajālāni niṣpataṃśca punaḥ punaḥ |
pracchannaśca prakāśaśca candramā iva lakṣyate || 82 ||
plavamānaṃ tu taṃ dṛṣṭvā plavaṅgaṃ tvaritaṃ tadā |
vavarṣuḥ puṣpavarṣāṇi devagandharvadānavāḥ || 83 ||
tatāpa na hi taṃ sūryaḥ plavantaṃ vānarottamam |
siṣeve ca tadā vāyū rāmakāryārthasiddhaye || 84 ||
ṛṣayastuṣṭuvuścainaṃ plavamānaṃ vihāyasā |
jaguśca devagandharvāḥ praśaṃsanto mahaujasam || 85 ||
nāgāśca tuṣṭuvuryakṣā rakṣāṃsi vibudhāḥ khagāḥ |
prekṣya sarve kapivaraṃ sahasā vigataklamam || 86 ||
tasmin plavagaśārdūle plavamāne hanūmati |
ikṣvākukulamānārthī cintayāmāsa sāgaraḥ || 87 ||
sāhāyyaṃ vānarendrasya yadi nāhaṃ hanūmataḥ |
kariṣyāmi bhaviṣyāmi sarvavācyo vivakṣatām || 88 ||
ahamikṣvākunāthena sagareṇa vivardhitaḥ |
ikṣvākusacivaścāyaṃ nāvasīditumarhati || 89 ||
tathā mayā vidhātavyaṃ viśrameta yathā kapiḥ || 90 ||
śeṣaṃ ca mayi viśrāntaḥ sukhenātipatiṣyati |
iti kṛtvā matiṃ sādhvīṃsamudra śchannamambhasi || 91 ||
hiraṇyanābhaṃ mainākamuvāca girisattamam |
tvamihāsurasaṅghānāṃ pātālatalavāsinām || 92 ||
devarājñā giriśreṣṭha parighaḥ sanniveśitaḥ |
tvameṣāṃ jātavīryāṇāṃ punarevotpatiṣyatām || 93 ||
pātālasyāprameyasya dvāramāvṛtya tiṣṭhasi |
tiryagūrdhvamadhaścaiva śaktiste śaila vardhitum || 94 ||
tasmātsañcodayāmi tvāmuttiṣṭha girisattama |
sa eṣa kapiśārdūlastvāmuparyeti vīryavān || 95 ||
hanūmānrāmakāryārthaṃ bhīmakarmā khamāplutaḥ |
asya sāhyaṃ mayā kāryamikṣvākukulavartinaḥ || 96 ||
mama hīkṣvākavaḥ pūjyāḥ paraṃ pūjyatamāstava |
kuru sācivyamasmākaṃ na naḥ kāryamatikramet || 97 ||
kartavyamakṛtaṃ kāryaṃ satāṃ manyumudīrayet |
salilādūrdhvamuttiṣṭha tiṣṭhatveṣa kapistvayi || 98 ||
asmākamatithiścaiva pūjyaśca plavatāṃ varaḥ |
cāmīkaramahānābha devagandharvasevita || 99 ||
hanumāṃstvayi viśrāntastataḥ śeṣaṃ gamiṣyati |
kākutsthasyānṛśaṃsyaṃ ca maithilyāśca vivāsanam || 100 ||
śramaṃ ca plavagendrasya samīkṣyotthātumarhasi |
hiraṇyanābho maināko niśamya lavaṇāmbhasaḥ || 101 ||
utpapāta jalāttūrṇaṃ mahādrumalatāyutaḥ |
sa sāgarajalaṃ bhittvā babhūvābhyutthitastadā || 102 ||
yathā jaladharaṃ bhittvā dīptaraśmirdivākaraḥ |
sa mahātmā muhūrtena sarvataḥ salilāvṛtaḥ || 103 ||
darśayāmāsa śṛṅgāṇi sāgareṇa niyojitaḥ |
ādityodayasaṅkāśairālikhadbhirivāmbaram |
śātakumbhamayaiḥ śṛṅgaiḥ sakinnaramahoragaiḥ || 104 ||
taptajāmbūnadaiḥ śṛṅgaiḥ parvatasya samutthitaiḥ || 105 ||
ākāśaṃ śastrasaṅkāśamabhavatkāñcanaprabham |
jātarūpamayaiḥ śṛṅgairbhrājamānaiḥ svayamprabhaiḥ || 106 ||
ādityaśatasaṅkāśaḥ so'bhavadgirisattamaḥ |
tamutthitamasaṅgena hanumānagrataḥ sthitam || 107 ||
madhye lavaṇatoyasya vighno'yamiti niścitaḥ |
sa tamucchrratamatyarthaṃ mahāvego mahākapiḥ || 108 ||
urasā pātayāmāsa jīmūtamiva mārutaḥ |
sa tathā pātitastena kapinā parvatottamaḥ || 109 ||
buddhvā tasya kapervegaṃ jaharṣa ca nananda ca |
tamākāśagataṃ vīramākāśe samupasthitaḥ || 110 ||
prīto hṛṣṭamānā vākyamabravītparvataḥ kapim |
mānuṣaṃ dhārayan rūpamātmanaḥ śikhare sthitaḥ || 111 ||
duṣkaraṃ kṛtavānkarma tvamidaṃ vānarottama |
nipatya mama śṛṅgeṣu viśramasva yathāsukham || 112 ||
rāghavasya kule jātairudadhiḥ parivardhitaḥ |
sa tvāṃ rāmahite yuktaṃ pratyarcayati sāgaraḥ || 113 ||
kṛte ca pratikartavyameṣa dharmaḥ sanātanaḥ |
so'yaṃ tvatpratikārārthī tvattaḥ sammānamarhati || 114 ||
tvannimittamanenāhaṃ bahumānātpracoditaḥ |
tiṣṭha tvaṃ kapiśārdūla mayi viśramya gamyatām || 115 ||
tava sānuṣu viśrāntaḥ śeṣaṃ prakramatāmiti |
yojanānāṃ śataṃ cāpi kapireṣa samāplutaḥ || 116 ||
tadidaṃ gandhavatsvādu kandamūlaphalaṃ bahu |
tadāsvādya hariśreṣṭha viśrānto'nu gamiṣyasi || 117 ||
asmākamapi sambandhaḥ kapimukhya tvayāsti vai |
prakhyātastriṣu lokeṣu mahāguṇaparigrahaḥ || 118 ||
vegavantaḥ plavanto ye plavagā mārutātmaja |
teṣāṃ mukhyatamaṃ manye tvāmahaṃ kapikuñjara || 119 ||
atithiḥ kila pūjārhaḥ prākṛto'pi vijānatā |
dharmaṃ jijñāsamānena kiṃ punastvādṛśo mahān || 120 ||
tvaṃ hi devavariṣṭhasya mārutasya mahātmanaḥ |
putrastasyaiva vegena sadṛśaḥ kapikuñjara || 121 ||
pūjite tvayi dharmajña pūjāṃ prāpnoti mārutaḥ |
tasmāttvaṃ pūjanīyo me śṛṇu cāpyatra kāraṇam || 122 ||
pūrvaṃ kṛtayuge tāta parvatāḥ pakṣiṇo'bhavan |
te hi jagmurdiśaḥ sarvā garuḍānilaveginaḥ || 123 ||
tatasteṣu prayāteṣu devasaṅghāḥ maharṣibhiḥ |
bhūtāni ca bhayaṃ jagmusteṣāṃ patanaśaṅkayā || 124 ||
tataḥ kruddhaḥ sahasrākṣaḥ parvatānāṃ śatakratuḥ |
pakṣān ciccheda vajreṇa tatra tatra sahasraśaḥ || 125 ||
sa māmupāgataḥ kruddho vajramudyamya devarāṭ |
tato'haṃ sahasā kṣiptaḥ śvasanena mahātmanā || 126 ||
asminlavaṇatoye ca prakṣiptaḥ plavagottama |
guptapakṣasamagraśca tava pitrābhirakṣitaḥ || 127 ||
tato'haṃ mānayāmi tvāṃ mānyo hi mama mārutaḥ |
tvayā me hyeṣa sambandhaḥ kapimukhya mahāguṇaḥ || 128 ||
asminnevaṅgate kārye sāgarasya mamaiva ca |
prītiṃ prītamanāḥ kartuṃ tvamarhasi mahākape || 129 ||
śramaṃ mokṣaya pūjāṃ ca gṛhāṇa kapisattama |
prītiṃ ca bahumanyasva prīto'smi tava darśanāt || 130 ||
evamuktaḥ kapiśreṣṭhastaṃ nagottamamabravīt |
prīto'smi kṛtamātithyaṃ manyureṣo'panīyatām || 131 ||
tvarate kāryakālo me ahaścāpyativartate |
pratijñā ca mayā dattā na sthātavyamihāntare || 132 ||
ityuktvā pāṇinā śailamālabhya haripuṅgavaḥ |
jagāmākāśamāviśya vīryavān prahasanniva || 133 ||
sa parvatasamudrābhyāṃ bahumānādavekṣitaḥ |
pūjitaścopapannābhirāśīrbhiranilātmajaḥ || 134 ||
athordhvaṃ dūramutplutya hitvā śailamahārṇavau |
pituḥ panthānamāsthāya jagāma vimale'mbare || 135 ||
bhūyaścordhvaṃ gatiṃ prāpya giriṃ tamavalokayan |
vāyusūnurnirālambe jagāma vimale'mbare || 136 ||
tad dvitīyaṃ hanumato dṛṣṭvā karma suduṣkaram |
praśaśaṃsuḥ surāḥ sarve siddhāśca paramarṣayaḥ || 137 ||
devatāścābhavan hṛṣṭāstatrasthāstasya karmaṇā |
kāñcanasya sunābhasya sahasrākṣaśca vāsavaḥ || 138 ||
uvāca vacanaṃ dhīmān paritoṣātsagadgadam |
sunābhaṃ parvataśreṣṭhaṃ svayameva śacīpatiḥ || 139 ||
hiraṇyanābha śailendra parituṣṭo'smi te bhṛśam |
abhayaṃ te prayacchāmi tiṣṭha saumya yathāsukham || 140 ||
sāhyaṃ kṛtaṃ te sumahadvikrāntasya hanūmataḥ |
kramato yojanaśataṃ nirbhayasya bhaye sati || 141 ||
rāmasyaiṣa hitāyaiva yāti dāśaratherhariḥ |
satkriyāṃ kurvatā tasya toṣito'smi dṛḍhaṃ tvayā || 142 ||
tataḥ praharṣamagamadvipulaṃ parvatottamaḥ |
devatānāṃ patiṃ dṛṣṭvā parituṣṭaṃ śatakratum || 143 ||
sa vai dattavaraḥ śailo babhūvāvasthitastadā |
hanumāṃśca muhūrtena vyaticakrāma sāgaram || 144 ||
tato devāḥ sagandharvāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ |
abruvan sūryasaṅkāśāṃ surasāṃ nāgamātaram || 145 ||
ayaṃ vātātmajaḥ śrīmānplavate sāgaropari |
hanumānnāma tasya tvaṃ muhūrtaṃ vighnamācara || 146 ||
rākṣasaṃ rūpamāsthāya sughoraṃ parvatopamam |
daṃṣṭrākarālaṃ piṅgākṣaṃ vaktraṃ kṛtvā nabhaḥ samam || 147 ||
balamicchāmahe jñātuṃ bhūyaścāsya parākramam |
tvāṃ vijeṣyatyupāyena viṣādaṃ vā gamiṣyati || 148 ||
evamuktā tu sā devī daivatairabhisatkṛtā |
samudramadhye surasā bibhratī rākṣasaṃ vapuḥ || 149 ||
vikṛtaṃ ca virūpaṃ ca sarvasya ca bhayāvaham |
plavamānaṃ hanūmantamāvṛtyedamuvāca ha || 150 ||
mama bhakṣaḥ pradiṣṭastvamīśvarairvānararṣabha |
ahaṃ tvāṃ bhakṣayiṣyāmi praviśedaṃ mamānanam || 151 ||
evamuktaḥ surasayā prāñjalirvānararṣabhaḥ |
prahṛṣṭavadanaḥ śrīmānidaṃ vacanamabravīt || 152 ||
rāmo dāśarathirnāma praviṣṭo daṇḍakāvanam |
lakṣmaṇena saha bhrātrā vaidehyā cāpi bhāryayā || 153 ||
anyakāryaviṣaktasya baddhavairasya rākṣasaiḥ |
tasya sītā hṛtā bhāryā rāvaṇena yaśasvinī || 154 ||
tasyāḥ sakāśaṃ dūto'haṃ gamiṣye rāmaśāsanāt |
kartumarhasi rāmasya sāhyaṃ viṣayavāsini || 155 ||
athavā maithilīṃ dṛṣṭvā rāmaṃ cākliṣṭakāriṇam |
āgamiṣyāmi te vaktraṃ satyaṃ pratiśṛṇomi te || 156 ||
evamuktā hanumatā surasā kāmarūpiṇī |
abravīnnātivartenmāṃ kaścideṣa varo mama || 157 ||
taṃ prayāntaṃ samudvīkṣya surasā vākyamabravīt |
balaṃ jijñāsamānā vai nāgamātā hanūmataḥ || 158 ||
praviśya vadanaṃ me'dya gantavyaṃ vānarottama |
vara eṣa purā datto mama dhātreti satvarā || 159 ||
vyādāya vipulaṃ vaktraṃ sthitā sā māruteḥ puraḥ |
evamuktaḥ surasayā kruddho vānarapuṅgavaḥ || 160 ||
abravītkuru vai vaktraṃ yena māṃ viṣahiṣyase |
ityuktvā surasāṃ kruddho dhaśayojanamāyatā || 161 ||
daśayojanavistāro babhūva hanumāṃstadā |
taṃ dṛṣṭvā meghasaṅkāśaṃ daśayojanamāyatam || 162 ||
cakāra surasā cāsyaṃ viṃśadyojanamāyatam |
hanumāṃstu tataḥ kruddhastriṃśadyojanamāyataḥ || 163 ||
cakāra surasā vaktraṃ catvāriṃśattathocchritam |
babhūva hanumāvanīraḥ pañcāśadyojanocchritaḥ || 164 ||
cakāra surasā vaktraṃ ṣaṣṭiyojanamāyatam |
tathaiva hanumāvanīraḥ saptatīyojanocchritaḥ || 165 ||
cakāra surasā vaktramaśītīyojanāyatam |
hanumānacalaprakhyo navatīyojanocchritaḥ || 166 ||
cakāra surasā vaktraṃ śatayojanamāyataṃ tava sānuṣu viśrāntaḥ śeṣaṃ prakramatāmiti |
taddṛṣṭvā vyāditaṃ tvāsyaṃ vāyuputraḥ subuddhimān |
dīrghajihvaṃ surasayā sughoraṃ narakopamam || 167 ||
susaṅkṣipyātmanaḥ kāyaṃ babhūvāṅguṣṭhamātrakaḥ |
so'bhipatyāśu tadvaktraṃ niṣpatya ca mahābalaḥ |
antarikṣe sthitaḥ śrīmānidaṃ vacanamabravīt || 168 ||
praviṣṭo'smi hi te vaktraṃ dākṣāyaṇi namo'stu te |
gamiṣye yatra vaidehī satyaṃ cāsīdvarastava || 169 ||
taṃ dṛṣṭvā vadanānmuktaṃ candraṃ rāhumukhādiva |
abravītsurasā devī svena rūpeṇa vānaram || 170 ||
arthasiddhyai hariśreṣṭha gaccha saumya yathāsukham |
samānayasva vaidehīṃ rāghaveṇa mahātmanā || 171 ||
tattṛtīyaṃ hanumato dṛṣṭvā karma suduṣkaram |
sādhu sādhviti bhūtāni praśaśaṃsustadā harim || 172 ||
sa sāgaramanādhṛṣyamabhyetya varuṇālayam |
jagāmākāśamāviśya vegena garuḍopamaḥ || 173 ||
sevite vāridhārābhiḥ patagaiśca niṣevite |
carite kaiśikācāryairairāvataniṣevite || 174 ||
siṃhakuñjaraśārdūlapatagoragavāhanaiḥ |
vimānaiḥ sampatadbhiśca vimalaiḥ samalaṅkṛte || 175 ||
vajrāśanisamāghātaiḥ pāvakairupaśobhite |
kṛtapuṇyairmahābhāgaiḥ svargajidbhiralaṅkṛte || 176 ||
vahatā havyamatyardhaṃ sevite citrabhānunā |
grahanakṣatracandrārkatārāgaṇa vibhūṣite || 177 ||
maharṣigaṇagandharvanāgayakṣasamākule |
vivikte vimale viśve viśvāvasuniṣevite || 178 ||
devarājagajākrānte candrasūryapathe śive |
vitāne jīvalokasya vitate brahmanirmite || 179 ||
bahuśaḥ sevite vīrairvidyādharagaṇairvaraiḥ |
jagāma vāyumārge tu garutmāniva mārutiḥ || 180 ||
pradṛśyamānaḥ sarvatraḥ hanumānmārutātmajaḥ |
bheje'mbaraṃ nirālambaṃ lambapakṣa ivādrirāṭ || 181 ||
plavamānaṃ tu taṃ dṛṣṭvā siṃhikā nāma rākṣasī |
manasā cintayāmāsa pravṛddhā kāmarūpiṇī || 182 ||
adya dīrghasya kālasya bhaviṣyāmyahamāśitā |
idaṃ hi me mahatsattvaṃ cirasya vaśamāgatam || 183 ||
iti sañcintya manasā chāyāmasya samākṣipat |
chāyāyāṃ gṛhyamāṇāyāṃ cintayāmāsa vānaraḥ || 184 ||
samākṣipto'smi sahasā paṅgūkṛtaparākramaḥ |
pratilomena vātena mahānauriva sāgare || 185 ||
tiryagūrdhvamadhaścaiva vīkṣamāṇastataḥ kapiḥ |
dadarśa sa mahatsattvamutthitaṃ lavaṇāmbhasi || 186 ||
taddhṛṣṭvā cintayāmāsa mārutirvikṛtānanam |
kapirājena kathitaṃ sattvamadbhutadarśanam || 187 ||
chāyāgrāhi mahāvīryaṃ tadidaṃ nātra saṃśayaḥ |
sa tāṃ buddhvārthatattvena siṃhikāṃ matimānkapiḥ || 188 ||
vyavardhata mahākāyaḥ prāvṛṣīva valāhakaḥ |
tasya sā kāyamudvīkṣya vardhamānaṃ mahākapeḥ || 189 ||
vaktraṃ prasārayāmāsa pātālāntarasannibham |
ghanarājīva garjantī vānaraṃ samabhidravat || 190 ||
sa dadarśa tatastasyā vivṛtaṃ sumahanmukham |
kāyamātraṃ ca medhāvī marmāṇi ca mahākapiḥ || 191 ||
sa tasyā vivṛte vaktre vajrasaṃhananaḥ kapiḥ |
saṅkṣipya muhurātmānaṃ niṣpapāta mahābalaḥ || 192 ||
āsye tasyā nimajjantaṃ dadṛśuḥ siddhacāraṇāḥ |
grasyamānaṃ yathā candraṃ pūrṇaṃ parvaṇi rāhuṇā || 193 ||
tatastasyā nakhaistīkṣṇairmarmāṇyutkṛtya vānaraḥ |
utpapātātha vegena manaḥ sampātavikramaḥ || 194 ||
tāṃ tu dṛṣṭvā ca dhṛtyā ca dākṣiṇyena nipātya ca |
sa kapipravaro vegādvavṛdhe punarātmavān || 195 ||
hṛtahṛtsā hanumatāpapāta vidhurāmbhasi |
tāṃ hatāṃ vānareṇāśu patitāṃ vīkṣya siṃhikām || 196 ||
bhūtānyākāśacārīṇi tamūcuḥ plavagottamam |
bhīmamadya kṛtaṃ karma mahatsattvaṃ tvayā hatam || 197 ||
sādhayārthamabhipretamariṣṭaṃ plavatāṃ vara |
yasya tvetāni catvāri vānarendra yathā tava || 198 ||
dhṛtirdṛṣṭirmatirdākṣyaṃ saḥ karmasu na sīdati |
sa taiḥ sambhāvitaḥ pūjyaḥ pratipannaprayojanaḥ || 199 ||
jagāmākāśamāviśya pannagāśanavatkapiḥ |
prāptabhūyiṣṭhapārastu sarvataḥ pratilokayan || 200 ||
yojanānāṃ śatasyānte vanarājiṃ dadarśa saḥ |
dadarśa ca patanneva vividhadrumabhūṣitam || 201 ||
dvīpaṃ śākhāmṛgaśreṣṭho malayopavanāni ca |
sāgaraṃ sāgarānūpaṃ sāgarānūpajān drumān || 202 ||
sāgarasya ca patnīnāṃ mukhyānyapi vilokayan |
sa mahāmeghasaṅkāśaṃ samīkṣyātmānamātmavān || 203 ||
nirundhantamivākāśaṃ cakāra matimān matim |
kāyavṛddhiṃ pravegaṃ ca mama dṛṣṭvaiva rākṣasāḥ || 204 ||
mayi kautūhalaṃ kuryariti mene mahākapiḥ |
tataḥ śarīraṃ saṅkṣipya tanmahīdharasannibham || 205 ||
punaḥ prakṛtimāpede vītamoha ivātmavān |
tadrūpamatisaṅkṣipya hanumān prakṛtau sthitaḥ || 206 ||
trīn kramāniva vikramya balivīryaharo hariḥ |
sa cārunānāvidharūpadhārī paraṃ samāsādya samudratīram |
parairaśakyaḥ pratipannarūpaḥ samīkṣitātmā samavekṣitārdhaḥ || 207 ||
tataḥ sa lambasya gireḥ samṛddhe vicitrakūṭe nipapāta kūṭe |
saketakoddālakanālikere mahādrikūṭapratimo mahātmā || 208 ||
tatastu samprāpya samudratīraṃ samīkṣya laṅkāṃ girivaryamūrdhni |
kapistu tasninnipapāta parvate vidhūya rūpaṃ vyathayanmṛgadvijān || 209 ||
sa sāgaraṃ dānavapannagāyutaṃ balena vikramya mahormimālinam |
nipatya tīre ca mahodadhestadā dadarśa laṅkāmamarāvatīmiva || 210 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe prathamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे सुन्दरकाण्डम् ।
अथ प्रथमस्सर्गः ।
ततो रावणनीतायाः सीतायाः शत्रुकर्शनः ।
इयेष पदमन्वेष्टुं चारणाचरिते पथि ॥ 1 ॥
दुष्करं निष्प्रतिद्वन्द्वं चिकीर्षन् कर्म वानरः ।
समुदग्रशिरोग्रीवो गवाम्पतिरिवाबभौ ॥ 2 ॥
अथ वैडूर्यवर्णेषु शाद्वलेषु महाबलः ।
धीरः सलिलकल्पेषु विचचार यथासुखम् ॥ 3 ॥
द्विजान् वित्रासयन् धीमानुरसा पादपान् हरन् ।
मृगांश्च सुबहून्निघ्नन् प्रवृद्ध इव केसरी ॥ 4 ॥
नीललोहितमाञ्जिष्ठपत्रवर्णैः सितासितैः ।
स्वभावविहितैश्चित्रैर्धातुभिः समलङ्कृतम् ॥ 5 ॥
कामरूपिभिराविष्टमभीक्ष्णं सपरिच्छदैः ।
यक्षकिन्नरगन्धर्वैर्देवकल्पैश्च पन्नगैः ॥ 6 ॥
स तस्य गिरिवर्यस्य तले नागवरायुते ।
तिष्ठन् कपिवरस्तत्र ह्रदे नाग इवाबभौ ॥ 7 ॥
स सूर्याय महेन्द्राय पवनाय स्वयम्भुवे ।
भूतेभ्यश्चाञ्जलिं कृत्वा चकार गमने मतिम् ॥ 8 ॥
अञ्जलिं प्राङ्मुखः कुर्वन् पवनायात्मयोनये ।
ततो हि ववृधे गन्तुं दक्षिणो दक्षिणां दिशम् ॥ 9 ॥
प्लवङ्गप्रवरैर्दृष्टः प्लवने कृतनिश्चयः ।
ववृधे रामवृद्ध्यर्थं समुद्र इव पर्वसु ॥ 10 ॥
निष्प्रमाणशरीरः सन् लिलङ्घयिषुरर्णवम् ।
बाहुभ्यां पीडयामास चरणाभ्यां च पर्वतम् ॥ 11 ॥
स चचालाचलश्चापि मुहूर्तं कपिपीडितः ।
तरूणां पुष्पिताग्राणां सर्वं पुष्पमशातयत् ॥ 12 ॥
तेन पादपमुक्तेन पुष्पौघेण सुगन्धिना ।
सर्वतः संवृतः शैलो बभौ पुष्पमयो यथा ॥ 13 ॥
तेन चोत्तमवीर्येण पीड्यमानः स पर्वतः ।
सलिलं सम्प्रसुस्राव मदं मत्त इव द्विपः ॥ 14 ॥
पीड्यमानस्तु बलिना महेन्द्रस्तेन पर्वतः ।
रीतीर्निर्वर्तयामास काञ्चनाञ्जनराजतीः ॥ 15 ॥
मुमोच च शिलाः शैलो विशालाः समनःशिलाः ।
मध्यमेनार्चिषा जुष्टा धूमराजीरिवानलः ॥ 16 ॥
गिरिणा पीड्यमानेन पीड्यमानानि सर्वतः ।
गुहाविष्टानि भूतानि विनेदुर्विकृतैः स्वरैः ॥ 17 ॥
स महासत्त्वसन्नादः शैलपीडानिमित्तजः ।
पृथिवीं पूरयामास दिशश्चोपवनानि च ॥ 18 ॥
शिरोभिः पृथुभिः सर्पा व्यक्तस्वस्तिकलक्षणैः ।
वमन्तः पावकं घोरं ददंशुर्दशनैः शिलाः ॥ 19 ॥
तास्तदा सविषैर्दष्टाः कुपितैस्तैर्महाशिलाः ।
जज्ज्वलुः पावकोद्दीप्ता बिभिदुश्च सहस्रधा ॥ 20 ॥
यानि चौषधजालानि तस्मिन् जातानि पर्वते ।
विषघ्नान्यपि नागानां न शेकुः शमितुं विषम् ॥ 21 ॥
भिद्यतेऽयं गिरिर्भूतैरिति मत्त्वा तपस्विनः ।
त्रस्ता विद्याधरास्तस्मादुत्पेतुः स्त्री गणैः सह ॥ 22 ॥
पानभूमिगतं हित्वा हैममासवभाजनम् ।
पात्राणि च महार्हाणि करकांश्च हिरण्मयान् ॥ 23 ॥
लेह्यानुच्चावचान् भक्ष्यान् मांसानि विविधानि च ।
आर्षभाणि च चर्माणि खडगांश्च कनकत्सरून् ॥ 24 ॥
कृतकण्ठगुणाः क्षीबा रक्तमाल्यानुलेपनाः ।
रक्ताक्षाः पुष्कराक्षाश्च गगनं प्रतिपेदिरे ॥ 25 ॥
हारनूपुरकेयूरपारिहार्यधराः स्त्रियः ।
विस्मिताः सस्मितास्तस्थुराकाशे रमणैः सह ॥ 26 ॥
दर्शयन्तो महाविद्यां विद्याधरमहर्षयः ।
सहितास्तस्थुराकाशे वीक्षाञ्चक्रुश्च पर्वतम् ॥ 27 ॥
शुश्रुवुश्च तदा शब्दमृषीणां भावितात्मनाम् ।
चारणानां च सिद्धानां स्थितानां विमलेऽम्बरे ॥ 28 ॥
एष पर्वतसङ्काशो हनुमान् मारुतात्मजः ।
तितीर्षति महावेगस्समुद्रं मकरालयम् ॥ 29 ॥
रामार्थं वानरार्थं च चिकीर्षन् कर्म दुष्करम् ।
समुद्रस्य परं पारं दुष्प्रापं प्राप्तुमिच्छति ॥ 30 ॥
इति विद्याधराः श्रुत्वा वचस्तेषां महात्मनाम् ।
तमप्रमेयं ददृशुः पर्वते वानरर्षभम् ॥ 31 ॥
दुधुवे च स रोमाणि चकम्पे चाचलोपमः ।
ननाद सुमहानादं सुमहानिव तोयदः ॥ 32 ॥
आनुपूर्व्येण वृत्तं च लाङ्गूलं लोमभिश्चितम् ।
उत्पतिष्यन् विचिक्षेप पक्षिराज इवोरगम् ॥ 33 ॥
तस्य लाङ्गूलमाविद्धमात्तवेगस्य पृष्ठतः ।
ददृशे गरुडेनेव ह्रियमाणो महोरगः ॥ 34 ॥
बाहू संस्तम्भयामास महापरिघसन्निभौ ।
ससाद च कपिः कट्यां चरणौ सञ्चुकोच च ॥ 35 ॥
संहृत्य च भुजौ श्रीमांस्तथैव च शिरोधराम् ।
तेजः सत्त्वं तथा वीर्यमाविवेश स वीर्यवान् ॥ 36 ॥
मार्गमालोकयन्दूरादूर्ध्वं प्रणिहितेक्षणः ।
रुरोध हृदये प्राणानाकाशमवलोकयन् ॥ 37 ॥
पद्भ्यां दृढमवस्थानं कृत्वा स कपिकुञ्जरः ।
निकुञ्च्य कर्णौ हनुमानुत्पतिष्यन् महाबलः ।
वानरान् वानरश्रेष्ठ इदं वचनमब्रवीत् ॥ 38 ॥
यथा राघवनिर्मुक्तः शरः श्वसनविक्रमः ।
गच्छेत्तद्वद्गमिष्यामि लङ्कां रावणपालिताम् ॥ 39 ॥
न हि द्रक्ष्यामि यदि तां लङ्कायां जनकात्मजाम् ।
अनेनैव हि वेगेन गमिष्यामि सुरालयम् ॥ 40 ॥
यदि वा त्रिदिवे सीतां न द्रक्ष्याम्यकृतश्रमः ।
बद्ध्वा राक्षसराजानमानयिष्यामि रावणम् ॥ 41 ॥
सर्वथा कृतकार्योऽहमेष्यामि सह सीतया ।
आनयिष्यामि वा लङ्कां समुत्पाट्य सरावणाम् ॥ 42 ॥
एवमुक्त्वा तु हनुमान्वानरान्वानरोत्तमः ॥ 43 ॥
उत्पपाताथ वेगेन वेगवानविचारयन् ।
सुपर्णमिव चात्मानं मेने स कपिकुञ्जरः ॥ 44 ॥
समुत्पतति तस्मिंस्तु वेगात्ते नगरोहिणः ।
संहृत्य विटपान् सर्वान् समुत्पेतुः समन्ततः ॥ 45 ॥
स मत्तकोयष्टिमकान् पादपान् पुष्पशालिनः ।
उद्वहन्नूरुवेगेन जगाम विमलेऽम्बरे ॥ 46 ॥
ऊरुवेगोद्धता वृक्षा मुहूर्तं कपिमन्वयुः ।
प्रस्थितं दीर्घमध्वानं स्वबन्धुमिव बान्धवाः ॥ 47 ॥
तमूरुवेगोन्मथिताः सालाश्चान्ये नगोत्तमाः ।
अनुजग्मुर्हनूमन्तं सैन्या इव महीपतिम् ॥ 48 ॥
सुपुष्पिताग्रैर्बहुभिः पादपैरन्वितः कपिः ।
हनुमान् पर्वताकारो बभूवाद्भुतदर्शनः ॥ 49 ॥
सारवन्तोऽथ ये वृक्षा न्यमज्जन् लवणाम्भसि ।
भयादिव महेन्द्रस्य पर्वता वरुणालये ॥ 50 ॥
स नानाकुसुमैः कीर्णः कपिः साङ्कुरकोरकैः ।
शुशुभे मेघसङ्काशः खद्योतैरिव पर्वतः ॥ 51 ॥
विमुक्तास्तस्य वेगेन मुक्त्वा पुष्पाणि ते द्रुमाः ।
अवशीर्यन्त सलिले निवृत्ताः सुहृदो यथा ॥ 52 ॥
लघुत्वेनोपपन्नं तद्विचित्रं सागरेऽपतत् ।
द्रुमाणां विविधं पुष्पं कपिवायुसमीरितम् ॥ 53 ॥
ताराचितमिवाकाशं प्रबभौ स महार्णवः ।
पुष्पौघेणानुबद्धेन नानावर्णेन वानरः ।
बभौ मेघ इवाकाशे विद्युद्गण विभूषितः ॥ 54 ॥
तस्य वेगसमाधूतैः पुष्पैस्तोयमदृश्यत ॥ 55 ॥
ताराभिरभिरामाभिरुदिताभिरिवाम्बरम् ।
तस्याम्बरगतौ बाहू ददृशाते प्रसारितौ ॥ 56 ॥
पर्वताग्राद्विनिष्क्रान्तौ पञ्चास्याविव पन्नगौ ।
पिबन्निव बभौ चापि सोर्मिमालं महार्णवम् ॥ 57 ॥
पिपासुरिव चाकाशं ददृशे स महाकपिः ।
तस्य विद्युत्प्रभाकारे वायुमार्गानुसारिणः ॥ 58 ॥
नयने विप्रकाशेते पर्वतस्थाविवानलौ ।
पिङ्गे पिङ्गाक्षमुख्यस्य बृहती परिमण्डले ॥ 59 ॥
चक्षुषी सम्प्राकाशेते चन्द्रसूर्याविवोदितौ ।
मुखं नासिकया तस्य ताम्रया ताम्रमाबभौ ॥ 60 ॥
सन्ध्यया समभिस्पृष्टं यथा तत्सूर्यमण्डलम् ।
लाङ्गूलं च समाविद्धं प्लवमानस्य शोभते ॥ 61 ॥
अम्बरे वायुपुत्रस्य शक्रध्वज इवोच्छ्रितम् ।
लाङ्गूलचक्रेण महान् शुक्लदंष्ट्रोऽनिलात्मजः ॥ 62 ॥
व्यरोचत महाप्राज्ञः परिवेषीव भास्करः ।
स्फिग्देशेनाभिताम्रेण रराज स महाकपिः ॥ 63 ॥
महता दारितेनेव गिरिर्गैरिकधातुना ।
तस्य वानरसिंहस्य प्लवमानस्य सागरम् ॥ 64 ॥
कक्षान्तरगतो वायुर्जीमूत इव गर्जति ।
खे यथा निपतत्युल्का ह्युत्तरान्ताद्विनिःसृता ॥ 65 ॥
दृश्यते सानुबन्धा च तथा स कपिकुञ्जरः ।
पतत्पतङ्गसङ्काशो व्यायतः शुशुभे कपिः ॥ 66 ॥
प्रवृद्ध इव मातङ्गः कक्ष्यया बध्यमानया ।
उपरिष्टाच्छरीरेण छायया चावगाढया ॥ 67 ॥
सागरे मारुताविष्टा नौरिवासीत्तदा कपिः ।
यं यं देशं समुद्रस्य जगाम स महाकपिः ।
स स तस्योरुवेगेन सोन्माद इव लक्ष्यते ॥ 68 ॥
सागरस्योर्मिजालानामुरसा शैलवर्ष्मणाम् ।
अभिघ्नंस्तु महावेगः पुप्लुवे स महाकपिः ॥ 69 ॥
कपिवातश्च बलवान् मेघवातश्च निःसृतः ।
सागरं भीमनिर्घोषं कम्पयामासतुर्भृशम् ॥ 70 ॥
विकर्षन्नूर्मिजालानि बृहन्ति लवणाम्भसि ।
पुप्लुवे कपिशार्दूलो विकिरन्निव रोदसी ॥ 71 ॥
मेरुमन्दरसङ्काशानुद्धतान् स महार्णवे ।
अत्यक्रामन्महावेगस्तरङ्गान् गणयन्निव ॥ 72 ॥
तस्य वेगसमुद्धूतं जलं सजलदं तदा ।
अम्बरस्थं विबभ्राज शारदाभ्रमिवाततम् ॥ 73 ॥
तिमिनक्रझषाः कूर्मा दृश्यन्ते विवृतास्तदा ।
वस्त्रापकर्षणेनेव शरीराणि शरीरिणाम् ॥ 74 ॥
प्लवमानं समीक्ष्याथ भुजङ्गाः सागरालयाः ।
व्योम्नि तं कपिशार्दूलं सुपर्ण इति मेनिरे ॥ 75 ॥
दशयोजनविस्तीर्णा त्रिंशद्योजनमायता ।
छाया वानरसिंहस्य जले चारुतराभवत् ॥ 76 ॥
श्वेताभ्रघनराजीव वायुपुत्रानुगामिनी ।
तस्य सा शुशुभे छाया वितता लवणाम्भसि ॥ 77 ॥
शुशुभे स महातेजा महाकायो महाकपिः ।
वायुमार्गे निरालम्बे पक्षवानिव पर्वतः ॥ 78 ॥
येनासौ याति बलवान् वेगेन कपिकुञ्जरः ।
तेन मार्गेण सहसा द्रोणीकृत इवार्णवः ॥ 79 ॥
आपाते पक्षिसङ्घानां पक्षिराज इव व्रजन् ।
हनुमान् मेघजालानि प्रकर्षन् मारुतो यथा ॥ 80 ॥
पाण्डुरारुणवर्णानि नीलमाञ्जिष्ठकानि च ।
कपिनाकृष्यमाणानि महाभ्राणि चकाशिरे ॥ 81 ॥
प्रविशन्नभ्रजालानि निष्पतंश्च पुनः पुनः ।
प्रच्छन्नश्च प्रकाशश्च चन्द्रमा इव लक्ष्यते ॥ 82 ॥
प्लवमानं तु तं दृष्ट्वा प्लवङ्गं त्वरितं तदा ।
ववर्षुः पुष्पवर्षाणि देवगन्धर्वदानवाः ॥ 83 ॥
तताप न हि तं सूर्यः प्लवन्तं वानरोत्तमम् ।
सिषेवे च तदा वायू रामकार्यार्थसिद्धये ॥ 84 ॥
ऋषयस्तुष्टुवुश्चैनं प्लवमानं विहायसा ।
जगुश्च देवगन्धर्वाः प्रशंसन्तो महौजसम् ॥ 85 ॥
नागाश्च तुष्टुवुर्यक्षा रक्षांसि विबुधाः खगाः ।
प्रेक्ष्य सर्वे कपिवरं सहसा विगतक्लमम् ॥ 86 ॥
तस्मिन् प्लवगशार्दूले प्लवमाने हनूमति ।
इक्ष्वाकुकुलमानार्थी चिन्तयामास सागरः ॥ 87 ॥
साहाय्यं वानरेन्द्रस्य यदि नाहं हनूमतः ।
करिष्यामि भविष्यामि सर्ववाच्यो विवक्षताम् ॥ 88 ॥
अहमिक्ष्वाकुनाथेन सगरेण विवर्धितः ।
इक्ष्वाकुसचिवश्चायं नावसीदितुमर्हति ॥ 89 ॥
तथा मया विधातव्यं विश्रमेत यथा कपिः ॥ 90 ॥
शेषं च मयि विश्रान्तः सुखेनातिपतिष्यति ।
इति कृत्वा मतिं साध्वींसमुद्र श्छन्नमम्भसि ॥ 91 ॥
हिरण्यनाभं मैनाकमुवाच गिरिसत्तमम् ।
त्वमिहासुरसङ्घानां पातालतलवासिनाम् ॥ 92 ॥
देवराज्ञा गिरिश्रेष्ठ परिघः सन्निवेशितः ।
त्वमेषां जातवीर्याणां पुनरेवोत्पतिष्यताम् ॥ 93 ॥
पातालस्याप्रमेयस्य द्वारमावृत्य तिष्ठसि ।
तिर्यगूर्ध्वमधश्चैव शक्तिस्ते शैल वर्धितुम् ॥ 94 ॥
तस्मात्सञ्चोदयामि त्वामुत्तिष्ठ गिरिसत्तम ।
स एष कपिशार्दूलस्त्वामुपर्येति वीर्यवान् ॥ 95 ॥
हनूमान्रामकार्यार्थं भीमकर्मा खमाप्लुतः ।
अस्य साह्यं मया कार्यमिक्ष्वाकुकुलवर्तिनः ॥ 96 ॥
मम हीक्ष्वाकवः पूज्याः परं पूज्यतमास्तव ।
कुरु साचिव्यमस्माकं न नः कार्यमतिक्रमेत् ॥ 97 ॥
कर्तव्यमकृतं कार्यं सतां मन्युमुदीरयेत् ।
सलिलादूर्ध्वमुत्तिष्ठ तिष्ठत्वेष कपिस्त्वयि ॥ 98 ॥
अस्माकमतिथिश्चैव पूज्यश्च प्लवतां वरः ।
चामीकरमहानाभ देवगन्धर्वसेवित ॥ 99 ॥
हनुमांस्त्वयि विश्रान्तस्ततः शेषं गमिष्यति ।
काकुत्स्थस्यानृशंस्यं च मैथिल्याश्च विवासनम् ॥ 100 ॥
श्रमं च प्लवगेन्द्रस्य समीक्ष्योत्थातुमर्हसि ।
हिरण्यनाभो मैनाको निशम्य लवणाम्भसः ॥ 101 ॥
उत्पपात जलात्तूर्णं महाद्रुमलतायुतः ।
स सागरजलं भित्त्वा बभूवाभ्युत्थितस्तदा ॥ 102 ॥
यथा जलधरं भित्त्वा दीप्तरश्मिर्दिवाकरः ।
स महात्मा मुहूर्तेन सर्वतः सलिलावृतः ॥ 103 ॥
दर्शयामास शृङ्गाणि सागरेण नियोजितः ।
आदित्योदयसङ्काशैरालिखद्भिरिवाम्बरम् ।
शातकुम्भमयैः शृङ्गैः सकिन्नरमहोरगैः ॥ 104 ॥
तप्तजाम्बूनदैः शृङ्गैः पर्वतस्य समुत्थितैः ॥ 105 ॥
आकाशं शस्त्रसङ्काशमभवत्काञ्चनप्रभम् ।
जातरूपमयैः शृङ्गैर्भ्राजमानैः स्वयम्प्रभैः ॥ 106 ॥
आदित्यशतसङ्काशः सोऽभवद्गिरिसत्तमः ।
तमुत्थितमसङ्गेन हनुमानग्रतः स्थितम् ॥ 107 ॥
मध्ये लवणतोयस्य विघ्नोऽयमिति निश्चितः ।
स तमुच्छ्र्रतमत्यर्थं महावेगो महाकपिः ॥ 108 ॥
उरसा पातयामास जीमूतमिव मारुतः ।
स तथा पातितस्तेन कपिना पर्वतोत्तमः ॥ 109 ॥
बुद्ध्वा तस्य कपेर्वेगं जहर्ष च ननन्द च ।
तमाकाशगतं वीरमाकाशे समुपस्थितः ॥ 110 ॥
प्रीतो हृष्टमाना वाक्यमब्रवीत्पर्वतः कपिम् ।
मानुषं धारयन् रूपमात्मनः शिखरे स्थितः ॥ 111 ॥
दुष्करं कृतवान्कर्म त्वमिदं वानरोत्तम ।
निपत्य मम शृङ्गेषु विश्रमस्व यथासुखम् ॥ 112 ॥
राघवस्य कुले जातैरुदधिः परिवर्धितः ।
स त्वां रामहिते युक्तं प्रत्यर्चयति सागरः ॥ 113 ॥
कृते च प्रतिकर्तव्यमेष धर्मः सनातनः ।
सोऽयं त्वत्प्रतिकारार्थी त्वत्तः सम्मानमर्हति ॥ 114 ॥
त्वन्निमित्तमनेनाहं बहुमानात्प्रचोदितः ।
तिष्ठ त्वं कपिशार्दूल मयि विश्रम्य गम्यताम् ॥ 115 ॥
तव सानुषु विश्रान्तः शेषं प्रक्रमतामिति ।
योजनानां शतं चापि कपिरेष समाप्लुतः ॥ 116 ॥
तदिदं गन्धवत्स्वादु कन्दमूलफलं बहु ।
तदास्वाद्य हरिश्रेष्ठ विश्रान्तोऽनु गमिष्यसि ॥ 117 ॥
अस्माकमपि सम्बन्धः कपिमुख्य त्वयास्ति वै ।
प्रख्यातस्त्रिषु लोकेषु महागुणपरिग्रहः ॥ 118 ॥
वेगवन्तः प्लवन्तो ये प्लवगा मारुतात्मज ।
तेषां मुख्यतमं मन्ये त्वामहं कपिकुञ्जर ॥ 119 ॥
अतिथिः किल पूजार्हः प्राकृतोऽपि विजानता ।
धर्मं जिज्ञासमानेन किं पुनस्त्वादृशो महान् ॥ 120 ॥
त्वं हि देववरिष्ठस्य मारुतस्य महात्मनः ।
पुत्रस्तस्यैव वेगेन सदृशः कपिकुञ्जर ॥ 121 ॥
पूजिते त्वयि धर्मज्ञ पूजां प्राप्नोति मारुतः ।
तस्मात्त्वं पूजनीयो मे शृणु चाप्यत्र कारणम् ॥ 122 ॥
पूर्वं कृतयुगे तात पर्वताः पक्षिणोऽभवन् ।
ते हि जग्मुर्दिशः सर्वा गरुडानिलवेगिनः ॥ 123 ॥
ततस्तेषु प्रयातेषु देवसङ्घाः महर्षिभिः ।
भूतानि च भयं जग्मुस्तेषां पतनशङ्कया ॥ 124 ॥
ततः क्रुद्धः सहस्राक्षः पर्वतानां शतक्रतुः ।
पक्षान् चिच्छेद वज्रेण तत्र तत्र सहस्रशः ॥ 125 ॥
स मामुपागतः क्रुद्धो वज्रमुद्यम्य देवराट् ।
ततोऽहं सहसा क्षिप्तः श्वसनेन महात्मना ॥ 126 ॥
अस्मिन्लवणतोये च प्रक्षिप्तः प्लवगोत्तम ।
गुप्तपक्षसमग्रश्च तव पित्राभिरक्षितः ॥ 127 ॥
ततोऽहं मानयामि त्वां मान्यो हि मम मारुतः ।
त्वया मे ह्येष सम्बन्धः कपिमुख्य महागुणः ॥ 128 ॥
अस्मिन्नेवङ्गते कार्ये सागरस्य ममैव च ।
प्रीतिं प्रीतमनाः कर्तुं त्वमर्हसि महाकपे ॥ 129 ॥
श्रमं मोक्षय पूजां च गृहाण कपिसत्तम ।
प्रीतिं च बहुमन्यस्व प्रीतोऽस्मि तव दर्शनात् ॥ 130 ॥
एवमुक्तः कपिश्रेष्ठस्तं नगोत्तममब्रवीत् ।
प्रीतोऽस्मि कृतमातिथ्यं मन्युरेषोऽपनीयताम् ॥ 131 ॥
त्वरते कार्यकालो मे अहश्चाप्यतिवर्तते ।
प्रतिज्ञा च मया दत्ता न स्थातव्यमिहान्तरे ॥ 132 ॥
इत्युक्त्वा पाणिना शैलमालभ्य हरिपुङ्गवः ।
जगामाकाशमाविश्य वीर्यवान् प्रहसन्निव ॥ 133 ॥
स पर्वतसमुद्राभ्यां बहुमानादवेक्षितः ।
पूजितश्चोपपन्नाभिराशीर्भिरनिलात्मजः ॥ 134 ॥
अथोर्ध्वं दूरमुत्प्लुत्य हित्वा शैलमहार्णवौ ।
पितुः पन्थानमास्थाय जगाम विमलेऽम्बरे ॥ 135 ॥
भूयश्चोर्ध्वं गतिं प्राप्य गिरिं तमवलोकयन् ।
वायुसूनुर्निरालम्बे जगाम विमलेऽम्बरे ॥ 136 ॥
तद् द्वितीयं हनुमतो दृष्ट्वा कर्म सुदुष्करम् ।
प्रशशंसुः सुराः सर्वे सिद्धाश्च परमर्षयः ॥ 137 ॥
देवताश्चाभवन् हृष्टास्तत्रस्थास्तस्य कर्मणा ।
काञ्चनस्य सुनाभस्य सहस्राक्षश्च वासवः ॥ 138 ॥
उवाच वचनं धीमान् परितोषात्सगद्गदम् ।
सुनाभं पर्वतश्रेष्ठं स्वयमेव शचीपतिः ॥ 139 ॥
हिरण्यनाभ शैलेन्द्र परितुष्टोऽस्मि ते भृशम् ।
अभयं ते प्रयच्छामि तिष्ठ सौम्य यथासुखम् ॥ 140 ॥
साह्यं कृतं ते सुमहद्विक्रान्तस्य हनूमतः ।
क्रमतो योजनशतं निर्भयस्य भये सति ॥ 141 ॥
रामस्यैष हितायैव याति दाशरथेर्हरिः ।
सत्क्रियां कुर्वता तस्य तोषितोऽस्मि दृढं त्वया ॥ 142 ॥
ततः प्रहर्षमगमद्विपुलं पर्वतोत्तमः ।
देवतानां पतिं दृष्ट्वा परितुष्टं शतक्रतुम् ॥ 143 ॥
स वै दत्तवरः शैलो बभूवावस्थितस्तदा ।
हनुमांश्च मुहूर्तेन व्यतिचक्राम सागरम् ॥ 144 ॥
ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः ।
अब्रुवन् सूर्यसङ्काशां सुरसां नागमातरम् ॥ 145 ॥
अयं वातात्मजः श्रीमान्प्लवते सागरोपरि ।
हनुमान्नाम तस्य त्वं मुहूर्तं विघ्नमाचर ॥ 146 ॥
राक्षसं रूपमास्थाय सुघोरं पर्वतोपमम् ।
दंष्ट्राकरालं पिङ्गाक्षं वक्त्रं कृत्वा नभः समम् ॥ 147 ॥
बलमिच्छामहे ज्ञातुं भूयश्चास्य पराक्रमम् ।
त्वां विजेष्यत्युपायेन विषादं वा गमिष्यति ॥ 148 ॥
एवमुक्ता तु सा देवी दैवतैरभिसत्कृता ।
समुद्रमध्ये सुरसा बिभ्रती राक्षसं वपुः ॥ 149 ॥
विकृतं च विरूपं च सर्वस्य च भयावहम् ।
प्लवमानं हनूमन्तमावृत्येदमुवाच ह ॥ 150 ॥
मम भक्षः प्रदिष्टस्त्वमीश्वरैर्वानरर्षभ ।
अहं त्वां भक्षयिष्यामि प्रविशेदं ममाननम् ॥ 151 ॥
एवमुक्तः सुरसया प्राञ्जलिर्वानरर्षभः ।
प्रहृष्टवदनः श्रीमानिदं वचनमब्रवीत् ॥ 152 ॥
रामो दाशरथिर्नाम प्रविष्टो दण्डकावनम् ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा वैदेह्या चापि भार्यया ॥ 153 ॥
अन्यकार्यविषक्तस्य बद्धवैरस्य राक्षसैः ।
तस्य सीता हृता भार्या रावणेन यशस्विनी ॥ 154 ॥
तस्याः सकाशं दूतोऽहं गमिष्ये रामशासनात् ।
कर्तुमर्हसि रामस्य साह्यं विषयवासिनि ॥ 155 ॥
अथवा मैथिलीं दृष्ट्वा रामं चाक्लिष्टकारिणम् ।
आगमिष्यामि ते वक्त्रं सत्यं प्रतिशृणोमि ते ॥ 156 ॥
एवमुक्ता हनुमता सुरसा कामरूपिणी ।
अब्रवीन्नातिवर्तेन्मां कश्चिदेष वरो मम ॥ 157 ॥
तं प्रयान्तं समुद्वीक्ष्य सुरसा वाक्यमब्रवीत् ।
बलं जिज्ञासमाना वै नागमाता हनूमतः ॥ 158 ॥
प्रविश्य वदनं मेऽद्य गन्तव्यं वानरोत्तम ।
वर एष पुरा दत्तो मम धात्रेति सत्वरा ॥ 159 ॥
व्यादाय विपुलं वक्त्रं स्थिता सा मारुतेः पुरः ।
एवमुक्तः सुरसया क्रुद्धो वानरपुङ्गवः ॥ 160 ॥
अब्रवीत्कुरु वै वक्त्रं येन मां विषहिष्यसे ।
इत्युक्त्वा सुरसां क्रुद्धो धशयोजनमायता ॥ 161 ॥
दशयोजनविस्तारो बभूव हनुमांस्तदा ।
तं दृष्ट्वा मेघसङ्काशं दशयोजनमायतम् ॥ 162 ॥
चकार सुरसा चास्यं विंशद्योजनमायतम् ।
हनुमांस्तु ततः क्रुद्धस्त्रिंशद्योजनमायतः ॥ 163 ॥
चकार सुरसा वक्त्रं चत्वारिंशत्तथोच्छ्रितम् ।
बभूव हनुमावनीरः पञ्चाशद्योजनोच्छ्रितः ॥ 164 ॥
चकार सुरसा वक्त्रं षष्टियोजनमायतम् ।
तथैव हनुमावनीरः सप्ततीयोजनोच्छ्रितः ॥ 165 ॥
चकार सुरसा वक्त्रमशीतीयोजनायतम् ।
हनुमानचलप्रख्यो नवतीयोजनोच्छ्रितः ॥ 166 ॥
चकार सुरसा वक्त्रं शतयोजनमायतं तव सानुषु विश्रान्तः शेषं प्रक्रमतामिति ।
तद्दृष्ट्वा व्यादितं त्वास्यं वायुपुत्रः सुबुद्धिमान् ।
दीर्घजिह्वं सुरसया सुघोरं नरकोपमम् ॥ 167 ॥
सुसङ्क्षिप्यात्मनः कायं बभूवाङ्गुष्ठमात्रकः ।
सोऽभिपत्याशु तद्वक्त्रं निष्पत्य च महाबलः ।
अन्तरिक्षे स्थितः श्रीमानिदं वचनमब्रवीत् ॥ 168 ॥
प्रविष्टोऽस्मि हि ते वक्त्रं दाक्षायणि नमोऽस्तु ते ।
गमिष्ये यत्र वैदेही सत्यं चासीद्वरस्तव ॥ 169 ॥
तं दृष्ट्वा वदनान्मुक्तं चन्द्रं राहुमुखादिव ।
अब्रवीत्सुरसा देवी स्वेन रूपेण वानरम् ॥ 170 ॥
अर्थसिद्ध्यै हरिश्रेष्ठ गच्छ सौम्य यथासुखम् ।
समानयस्व वैदेहीं राघवेण महात्मना ॥ 171 ॥
तत्तृतीयं हनुमतो दृष्ट्वा कर्म सुदुष्करम् ।
साधु साध्विति भूतानि प्रशशंसुस्तदा हरिम् ॥ 172 ॥
स सागरमनाधृष्यमभ्येत्य वरुणालयम् ।
जगामाकाशमाविश्य वेगेन गरुडोपमः ॥ 173 ॥
सेविते वारिधाराभिः पतगैश्च निषेविते ।
चरिते कैशिकाचार्यैरैरावतनिषेविते ॥ 174 ॥
सिंहकुञ्जरशार्दूलपतगोरगवाहनैः ।
विमानैः सम्पतद्भिश्च विमलैः समलङ्कृते ॥ 175 ॥
वज्राशनिसमाघातैः पावकैरुपशोभिते ।
कृतपुण्यैर्महाभागैः स्वर्गजिद्भिरलङ्कृते ॥ 176 ॥
वहता हव्यमत्यर्धं सेविते चित्रभानुना ।
ग्रहनक्षत्रचन्द्रार्कतारागण विभूषिते ॥ 177 ॥
महर्षिगणगन्धर्वनागयक्षसमाकुले ।
विविक्ते विमले विश्वे विश्वावसुनिषेविते ॥ 178 ॥
देवराजगजाक्रान्ते चन्द्रसूर्यपथे शिवे ।
विताने जीवलोकस्य वितते ब्रह्मनिर्मिते ॥ 179 ॥
बहुशः सेविते वीरैर्विद्याधरगणैर्वरैः ।
जगाम वायुमार्गे तु गरुत्मानिव मारुतिः ॥ 180 ॥
प्रदृश्यमानः सर्वत्रः हनुमान्मारुतात्मजः ।
भेजेऽम्बरं निरालम्बं लम्बपक्ष इवाद्रिराट् ॥ 181 ॥
प्लवमानं तु तं दृष्ट्वा सिंहिका नाम राक्षसी ।
मनसा चिन्तयामास प्रवृद्धा कामरूपिणी ॥ 182 ॥
अद्य दीर्घस्य कालस्य भविष्याम्यहमाशिता ।
इदं हि मे महत्सत्त्वं चिरस्य वशमागतम् ॥ 183 ॥
इति सञ्चिन्त्य मनसा छायामस्य समाक्षिपत् ।
छायायां गृह्यमाणायां चिन्तयामास वानरः ॥ 184 ॥
समाक्षिप्तोऽस्मि सहसा पङ्गूकृतपराक्रमः ।
प्रतिलोमेन वातेन महानौरिव सागरे ॥ 185 ॥
तिर्यगूर्ध्वमधश्चैव वीक्षमाणस्ततः कपिः ।
ददर्श स महत्सत्त्वमुत्थितं लवणाम्भसि ॥ 186 ॥
तद्धृष्ट्वा चिन्तयामास मारुतिर्विकृताननम् ।
कपिराजेन कथितं सत्त्वमद्भुतदर्शनम् ॥ 187 ॥
छायाग्राहि महावीर्यं तदिदं नात्र संशयः ।
स तां बुद्ध्वार्थतत्त्वेन सिंहिकां मतिमान्कपिः ॥ 188 ॥
व्यवर्धत महाकायः प्रावृषीव वलाहकः ।
तस्य सा कायमुद्वीक्ष्य वर्धमानं महाकपेः ॥ 189 ॥
वक्त्रं प्रसारयामास पातालान्तरसन्निभम् ।
घनराजीव गर्जन्ती वानरं समभिद्रवत् ॥ 190 ॥
स ददर्श ततस्तस्या विवृतं सुमहन्मुखम् ।
कायमात्रं च मेधावी मर्माणि च महाकपिः ॥ 191 ॥
स तस्या विवृते वक्त्रे वज्रसंहननः कपिः ।
सङ्क्षिप्य मुहुरात्मानं निष्पपात महाबलः ॥ 192 ॥
आस्ये तस्या निमज्जन्तं ददृशुः सिद्धचारणाः ।
ग्रस्यमानं यथा चन्द्रं पूर्णं पर्वणि राहुणा ॥ 193 ॥
ततस्तस्या नखैस्तीक्ष्णैर्मर्माण्युत्कृत्य वानरः ।
उत्पपाताथ वेगेन मनः सम्पातविक्रमः ॥ 194 ॥
तां तु दृष्ट्वा च धृत्या च दाक्षिण्येन निपात्य च ।
स कपिप्रवरो वेगाद्ववृधे पुनरात्मवान् ॥ 195 ॥
हृतहृत्सा हनुमतापपात विधुराम्भसि ।
तां हतां वानरेणाशु पतितां वीक्ष्य सिंहिकाम् ॥ 196 ॥
भूतान्याकाशचारीणि तमूचुः प्लवगोत्तमम् ।
भीममद्य कृतं कर्म महत्सत्त्वं त्वया हतम् ॥ 197 ॥
साधयार्थमभिप्रेतमरिष्टं प्लवतां वर ।
यस्य त्वेतानि चत्वारि वानरेन्द्र यथा तव ॥ 198 ॥
धृतिर्दृष्टिर्मतिर्दाक्ष्यं सः कर्मसु न सीदति ।
स तैः सम्भावितः पूज्यः प्रतिपन्नप्रयोजनः ॥ 199 ॥
जगामाकाशमाविश्य पन्नगाशनवत्कपिः ।
प्राप्तभूयिष्ठपारस्तु सर्वतः प्रतिलोकयन् ॥ 200 ॥
योजनानां शतस्यान्ते वनराजिं ददर्श सः ।
ददर्श च पतन्नेव विविधद्रुमभूषितम् ॥ 201 ॥
द्वीपं शाखामृगश्रेष्ठो मलयोपवनानि च ।
सागरं सागरानूपं सागरानूपजान् द्रुमान् ॥ 202 ॥
सागरस्य च पत्नीनां मुख्यान्यपि विलोकयन् ।
स महामेघसङ्काशं समीक्ष्यात्मानमात्मवान् ॥ 203 ॥
निरुन्धन्तमिवाकाशं चकार मतिमान् मतिम् ।
कायवृद्धिं प्रवेगं च मम दृष्ट्वैव राक्षसाः ॥ 204 ॥
मयि कौतूहलं कुर्यरिति मेने महाकपिः ।
ततः शरीरं सङ्क्षिप्य तन्महीधरसन्निभम् ॥ 205 ॥
पुनः प्रकृतिमापेदे वीतमोह इवात्मवान् ।
तद्रूपमतिसङ्क्षिप्य हनुमान् प्रकृतौ स्थितः ॥ 206 ॥
त्रीन् क्रमानिव विक्रम्य बलिवीर्यहरो हरिः ।
स चारुनानाविधरूपधारी परं समासाद्य समुद्रतीरम् ।
परैरशक्यः प्रतिपन्नरूपः समीक्षितात्मा समवेक्षितार्धः ॥ 207 ॥
ततः स लम्बस्य गिरेः समृद्धे विचित्रकूटे निपपात कूटे ।
सकेतकोद्दालकनालिकेरे महाद्रिकूटप्रतिमो महात्मा ॥ 208 ॥
ततस्तु सम्प्राप्य समुद्रतीरं समीक्ष्य लङ्कां गिरिवर्यमूर्ध्नि ।
कपिस्तु तस्निन्निपपात पर्वते विधूय रूपं व्यथयन्मृगद्विजान् ॥ 209 ॥
स सागरं दानवपन्नगायुतं बलेन विक्रम्य महोर्मिमालिनम् ।
निपत्य तीरे च महोदधेस्तदा ददर्श लङ्काममरावतीमिव ॥ 210 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे प्रथमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |
atha prathamassargaḥ |
tato rāvaṇanītāyāḥ sītāyāḥ śatrukarśanaḥ |
iyeṣa padamanveṣṭuṃ cāraṇācarite pathi || 1 ||
duṣkaraṃ niṣpratidvandvaṃ cikīrṣan karma vānaraḥ |
samudagraśirogrīvo gavāmpatirivābabhau || 2 ||
atha vaiḍūryavarṇeṣu śādvaleṣu mahābalaḥ |
dhīraḥ salilakalpeṣu vicacāra yathāsukham || 3 ||
dvijān vitrāsayan dhīmānurasā pādapān haran |
mṛgāṃśca subahūnnighnan pravṛddha iva kesarī || 4 ||
nīlalohitamāñjiṣṭhapatravarṇaiḥ sitāsitaiḥ |
svabhāvavihitaiścitrairdhātubhiḥ samalaṅkṛtam || 5 ||
kāmarūpibhirāviṣṭamabhīkṣṇaṃ saparicchadaiḥ |
yakṣakinnaragandharvairdevakalpaiśca pannagaiḥ || 6 ||
sa tasya girivaryasya tale nāgavarāyute |
tiṣṭhan kapivarastatra hrade nāga ivābabhau || 7 ||
sa sūryāya mahendrāya pavanāya svayambhuve |
bhūtebhyaścāñjaliṃ kṛtvā cakāra gamane matim || 8 ||
añjaliṃ prāṅmukhaḥ kurvan pavanāyātmayonaye |
tato hi vavṛdhe gantuṃ dakṣiṇo dakṣiṇāṃ diśam || 9 ||
plavaṅgapravarairdṛṣṭaḥ plavane kṛtaniścayaḥ |
vavṛdhe rāmavṛddhyarthaṃ samudra iva parvasu || 10 ||
niṣpramāṇaśarīraḥ san lilaṅghayiṣurarṇavam |
bāhubhyāṃ pīḍayāmāsa caraṇābhyāṃ ca parvatam || 11 ||
sa cacālācalaścāpi muhūrtaṃ kapipīḍitaḥ |
tarūṇāṃ puṣpitāgrāṇāṃ sarvaṃ puṣpamaśātayat || 12 ||
tena pādapamuktena puṣpaugheṇa sugandhinā |
sarvataḥ saṃvṛtaḥ śailo babhau puṣpamayo yathā || 13 ||
tena cottamavīryeṇa pīḍyamānaḥ sa parvataḥ |
salilaṃ samprasusrāva madaṃ matta iva dvipaḥ || 14 ||
pīḍyamānastu balinā mahendrastena parvataḥ |
rītīrnirvartayāmāsa kāñcanāñjanarājatīḥ || 15 ||
mumoca ca śilāḥ śailo viśālāḥ samanaḥśilāḥ |
madhyamenārciṣā juṣṭā dhūmarājīrivānalaḥ || 16 ||
giriṇā pīḍyamānena pīḍyamānāni sarvataḥ |
guhāviṣṭāni bhūtāni vinedurvikṛtaiḥ svaraiḥ || 17 ||
sa mahāsattvasannādaḥ śailapīḍānimittajaḥ |
pṛthivīṃ pūrayāmāsa diśaścopavanāni ca || 18 ||
śirobhiḥ pṛthubhiḥ sarpā vyaktasvastikalakṣaṇaiḥ |
vamantaḥ pāvakaṃ ghoraṃ dadaṃśurdaśanaiḥ śilāḥ || 19 ||
tāstadā saviṣairdaṣṭāḥ kupitaistairmahāśilāḥ |
jajjvaluḥ pāvakoddīptā bibhiduśca sahasradhā || 20 ||
yāni cauṣadhajālāni tasmin jātāni parvate |
viṣaghnānyapi nāgānāṃ na śekuḥ śamituṃ viṣam || 21 ||
bhidyate'yaṃ girirbhūtairiti mattvā tapasvinaḥ |
trastā vidyādharāstasmādutpetuḥ strī gaṇaiḥ saha || 22 ||
pānabhūmigataṃ hitvā haimamāsavabhājanam |
pātrāṇi ca mahārhāṇi karakāṃśca hiraṇmayān || 23 ||
lehyānuccāvacān bhakṣyān māṃsāni vividhāni ca |
ārṣabhāṇi ca carmāṇi khaḍagāṃśca kanakatsarūn || 24 ||
kṛtakaṇṭhaguṇāḥ kṣībā raktamālyānulepanāḥ |
raktākṣāḥ puṣkarākṣāśca gaganaṃ pratipedire || 25 ||
hāranūpurakeyūrapārihāryadharāḥ striyaḥ |
vismitāḥ sasmitāstasthurākāśe ramaṇaiḥ saha || 26 ||
darśayanto mahāvidyāṃ vidyādharamaharṣayaḥ |
sahitāstasthurākāśe vīkṣāñcakruśca parvatam || 27 ||
śuśruvuśca tadā śabdamṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām |
cāraṇānāṃ ca siddhānāṃ sthitānāṃ vimale'mbare || 28 ||
eṣa parvatasaṅkāśo hanumān mārutātmajaḥ |
titīrṣati mahāvegassamudraṃ makarālayam || 29 ||
rāmārthaṃ vānarārthaṃ ca cikīrṣan karma duṣkaram |
samudrasya paraṃ pāraṃ duṣprāpaṃ prāptumicchati || 30 ||
iti vidyādharāḥ śrutvā vacasteṣāṃ mahātmanām |
tamaprameyaṃ dadṛśuḥ parvate vānararṣabham || 31 ||
dudhuve ca sa romāṇi cakampe cācalopamaḥ |
nanāda sumahānādaṃ sumahāniva toyadaḥ || 32 ||
ānupūrvyeṇa vṛttaṃ ca lāṅgūlaṃ lomabhiścitam |
utpatiṣyan vicikṣepa pakṣirāja ivoragam || 33 ||
tasya lāṅgūlamāviddhamāttavegasya pṛṣṭhataḥ |
dadṛśe garuḍeneva hriyamāṇo mahoragaḥ || 34 ||
bāhū saṃstambhayāmāsa mahāparighasannibhau |
sasāda ca kapiḥ kaṭyāṃ caraṇau sañcukoca ca || 35 ||
saṃhṛtya ca bhujau śrīmāṃstathaiva ca śirodharām |
tejaḥ sattvaṃ tathā vīryamāviveśa sa vīryavān || 36 ||
mārgamālokayandūrādūrdhvaṃ praṇihitekṣaṇaḥ |
rurodha hṛdaye prāṇānākāśamavalokayan || 37 ||
padbhyāṃ dṛḍhamavasthānaṃ kṛtvā sa kapikuñjaraḥ |
nikuñcya karṇau hanumānutpatiṣyan mahābalaḥ |
vānarān vānaraśreṣṭha idaṃ vacanamabravīt || 38 ||
yathā rāghavanirmuktaḥ śaraḥ śvasanavikramaḥ |
gacchettadvadgamiṣyāmi laṅkāṃ rāvaṇapālitām || 39 ||
na hi drakṣyāmi yadi tāṃ laṅkāyāṃ janakātmajām |
anenaiva hi vegena gamiṣyāmi surālayam || 40 ||
yadi vā tridive sītāṃ na drakṣyāmyakṛtaśramaḥ |
baddhvā rākṣasarājānamānayiṣyāmi rāvaṇam || 41 ||
sarvathā kṛtakāryo'hameṣyāmi saha sītayā |
ānayiṣyāmi vā laṅkāṃ samutpāṭya sarāvaṇām || 42 ||
evamuktvā tu hanumānvānarānvānarottamaḥ || 43 ||
utpapātātha vegena vegavānavicārayan |
suparṇamiva cātmānaṃ mene sa kapikuñjaraḥ || 44 ||
samutpatati tasmiṃstu vegātte nagarohiṇaḥ |
saṃhṛtya viṭapān sarvān samutpetuḥ samantataḥ || 45 ||
sa mattakoyaṣṭimakān pādapān puṣpaśālinaḥ |
udvahannūruvegena jagāma vimale'mbare || 46 ||
ūruvegoddhatā vṛkṣā muhūrtaṃ kapimanvayuḥ |
prasthitaṃ dīrghamadhvānaṃ svabandhumiva bāndhavāḥ || 47 ||
tamūruvegonmathitāḥ sālāścānye nagottamāḥ |
anujagmurhanūmantaṃ sainyā iva mahīpatim || 48 ||
supuṣpitāgrairbahubhiḥ pādapairanvitaḥ kapiḥ |
hanumān parvatākāro babhūvādbhutadarśanaḥ || 49 ||
sāravanto'tha ye vṛkṣā nyamajjan lavaṇāmbhasi |
bhayādiva mahendrasya parvatā varuṇālaye || 50 ||
sa nānākusumaiḥ kīrṇaḥ kapiḥ sāṅkurakorakaiḥ |
śuśubhe meghasaṅkāśaḥ khadyotairiva parvataḥ || 51 ||
vimuktāstasya vegena muktvā puṣpāṇi te drumāḥ |
avaśīryanta salile nivṛttāḥ suhṛdo yathā || 52 ||
laghutvenopapannaṃ tadvicitraṃ sāgare'patat |
drumāṇāṃ vividhaṃ puṣpaṃ kapivāyusamīritam || 53 ||
tārācitamivākāśaṃ prababhau sa mahārṇavaḥ |
puṣpaugheṇānubaddhena nānāvarṇena vānaraḥ |
babhau megha ivākāśe vidyudgaṇa vibhūṣitaḥ || 54 ||
tasya vegasamādhūtaiḥ puṣpaistoyamadṛśyata || 55 ||
tārābhirabhirāmābhiruditābhirivāmbaram |
tasyāmbaragatau bāhū dadṛśāte prasāritau || 56 ||
parvatāgrādviniṣkrāntau pañcāsyāviva pannagau |
pibanniva babhau cāpi sormimālaṃ mahārṇavam || 57 ||
pipāsuriva cākāśaṃ dadṛśe sa mahākapiḥ |
tasya vidyutprabhākāre vāyumārgānusāriṇaḥ || 58 ||
nayane viprakāśete parvatasthāvivānalau |
piṅge piṅgākṣamukhyasya bṛhatī parimaṇḍale || 59 ||
cakṣuṣī samprākāśete candrasūryāvivoditau |
mukhaṃ nāsikayā tasya tāmrayā tāmramābabhau || 60 ||
sandhyayā samabhispṛṣṭaṃ yathā tatsūryamaṇḍalam |
lāṅgūlaṃ ca samāviddhaṃ plavamānasya śobhate || 61 ||
ambare vāyuputrasya śakradhvaja ivocchritam |
lāṅgūlacakreṇa mahān śukladaṃṣṭro'nilātmajaḥ || 62 ||
vyarocata mahāprājñaḥ pariveṣīva bhāskaraḥ |
sphigdeśenābhitāmreṇa rarāja sa mahākapiḥ || 63 ||
mahatā dāriteneva girirgairikadhātunā |
tasya vānarasiṃhasya plavamānasya sāgaram || 64 ||
kakṣāntaragato vāyurjīmūta iva garjati |
khe yathā nipatatyulkā hyuttarāntādviniḥsṛtā || 65 ||
dṛśyate sānubandhā ca tathā sa kapikuñjaraḥ |
patatpataṅgasaṅkāśo vyāyataḥ śuśubhe kapiḥ || 66 ||
pravṛddha iva mātaṅgaḥ kakṣyayā badhyamānayā |
upariṣṭāccharīreṇa chāyayā cāvagāḍhayā || 67 ||
sāgare mārutāviṣṭā naurivāsīttadā kapiḥ |
yaṃ yaṃ deśaṃ samudrasya jagāma sa mahākapiḥ |
sa sa tasyoruvegena sonmāda iva lakṣyate || 68 ||
sāgarasyormijālānāmurasā śailavarṣmaṇām |
abhighnaṃstu mahāvegaḥ pupluve sa mahākapiḥ || 69 ||
kapivātaśca balavān meghavātaśca niḥsṛtaḥ |
sāgaraṃ bhīmanirghoṣaṃ kampayāmāsaturbhṛśam || 70 ||
vikarṣannūrmijālāni bṛhanti lavaṇāmbhasi |
pupluve kapiśārdūlo vikiranniva rodasī || 71 ||
merumandarasaṅkāśānuddhatān sa mahārṇave |
atyakrāmanmahāvegastaraṅgān gaṇayanniva || 72 ||
tasya vegasamuddhūtaṃ jalaṃ sajaladaṃ tadā |
ambarasthaṃ vibabhrāja śāradābhramivātatam || 73 ||
timinakrajhaṣāḥ kūrmā dṛśyante vivṛtāstadā |
vastrāpakarṣaṇeneva śarīrāṇi śarīriṇām || 74 ||
plavamānaṃ samīkṣyātha bhujaṅgāḥ sāgarālayāḥ |
vyomni taṃ kapiśārdūlaṃ suparṇa iti menire || 75 ||
daśayojanavistīrṇā triṃśadyojanamāyatā |
chāyā vānarasiṃhasya jale cārutarābhavat || 76 ||
śvetābhraghanarājīva vāyuputrānugāminī |
tasya sā śuśubhe chāyā vitatā lavaṇāmbhasi || 77 ||
śuśubhe sa mahātejā mahākāyo mahākapiḥ |
vāyumārge nirālambe pakṣavāniva parvataḥ || 78 ||
yenāsau yāti balavān vegena kapikuñjaraḥ |
tena mārgeṇa sahasā droṇīkṛta ivārṇavaḥ || 79 ||
āpāte pakṣisaṅghānāṃ pakṣirāja iva vrajan |
hanumān meghajālāni prakarṣan māruto yathā || 80 ||
pāṇḍurāruṇavarṇāni nīlamāñjiṣṭhakāni ca |
kapinākṛṣyamāṇāni mahābhrāṇi cakāśire || 81 ||
praviśannabhrajālāni niṣpataṃśca punaḥ punaḥ |
pracchannaśca prakāśaśca candramā iva lakṣyate || 82 ||
plavamānaṃ tu taṃ dṛṣṭvā plavaṅgaṃ tvaritaṃ tadā |
vavarṣuḥ puṣpavarṣāṇi devagandharvadānavāḥ || 83 ||
tatāpa na hi taṃ sūryaḥ plavantaṃ vānarottamam |
siṣeve ca tadā vāyū rāmakāryārthasiddhaye || 84 ||
ṛṣayastuṣṭuvuścainaṃ plavamānaṃ vihāyasā |
jaguśca devagandharvāḥ praśaṃsanto mahaujasam || 85 ||
nāgāśca tuṣṭuvuryakṣā rakṣāṃsi vibudhāḥ khagāḥ |
prekṣya sarve kapivaraṃ sahasā vigataklamam || 86 ||
tasmin plavagaśārdūle plavamāne hanūmati |
ikṣvākukulamānārthī cintayāmāsa sāgaraḥ || 87 ||
sāhāyyaṃ vānarendrasya yadi nāhaṃ hanūmataḥ |
kariṣyāmi bhaviṣyāmi sarvavācyo vivakṣatām || 88 ||
ahamikṣvākunāthena sagareṇa vivardhitaḥ |
ikṣvākusacivaścāyaṃ nāvasīditumarhati || 89 ||
tathā mayā vidhātavyaṃ viśrameta yathā kapiḥ || 90 ||
śeṣaṃ ca mayi viśrāntaḥ sukhenātipatiṣyati |
iti kṛtvā matiṃ sādhvīṃsamudra śchannamambhasi || 91 ||
hiraṇyanābhaṃ mainākamuvāca girisattamam |
tvamihāsurasaṅghānāṃ pātālatalavāsinām || 92 ||
devarājñā giriśreṣṭha parighaḥ sanniveśitaḥ |
tvameṣāṃ jātavīryāṇāṃ punarevotpatiṣyatām || 93 ||
pātālasyāprameyasya dvāramāvṛtya tiṣṭhasi |
tiryagūrdhvamadhaścaiva śaktiste śaila vardhitum || 94 ||
tasmātsañcodayāmi tvāmuttiṣṭha girisattama |
sa eṣa kapiśārdūlastvāmuparyeti vīryavān || 95 ||
hanūmānrāmakāryārthaṃ bhīmakarmā khamāplutaḥ |
asya sāhyaṃ mayā kāryamikṣvākukulavartinaḥ || 96 ||
mama hīkṣvākavaḥ pūjyāḥ paraṃ pūjyatamāstava |
kuru sācivyamasmākaṃ na naḥ kāryamatikramet || 97 ||
kartavyamakṛtaṃ kāryaṃ satāṃ manyumudīrayet |
salilādūrdhvamuttiṣṭha tiṣṭhatveṣa kapistvayi || 98 ||
asmākamatithiścaiva pūjyaśca plavatāṃ varaḥ |
cāmīkaramahānābha devagandharvasevita || 99 ||
hanumāṃstvayi viśrāntastataḥ śeṣaṃ gamiṣyati |
kākutsthasyānṛśaṃsyaṃ ca maithilyāśca vivāsanam || 100 ||
śramaṃ ca plavagendrasya samīkṣyotthātumarhasi |
hiraṇyanābho maināko niśamya lavaṇāmbhasaḥ || 101 ||
utpapāta jalāttūrṇaṃ mahādrumalatāyutaḥ |
sa sāgarajalaṃ bhittvā babhūvābhyutthitastadā || 102 ||
yathā jaladharaṃ bhittvā dīptaraśmirdivākaraḥ |
sa mahātmā muhūrtena sarvataḥ salilāvṛtaḥ || 103 ||
darśayāmāsa śṛṅgāṇi sāgareṇa niyojitaḥ |
ādityodayasaṅkāśairālikhadbhirivāmbaram |
śātakumbhamayaiḥ śṛṅgaiḥ sakinnaramahoragaiḥ || 104 ||
taptajāmbūnadaiḥ śṛṅgaiḥ parvatasya samutthitaiḥ || 105 ||
ākāśaṃ śastrasaṅkāśamabhavatkāñcanaprabham |
jātarūpamayaiḥ śṛṅgairbhrājamānaiḥ svayamprabhaiḥ || 106 ||
ādityaśatasaṅkāśaḥ so'bhavadgirisattamaḥ |
tamutthitamasaṅgena hanumānagrataḥ sthitam || 107 ||
madhye lavaṇatoyasya vighno'yamiti niścitaḥ |
sa tamucchrratamatyarthaṃ mahāvego mahākapiḥ || 108 ||
urasā pātayāmāsa jīmūtamiva mārutaḥ |
sa tathā pātitastena kapinā parvatottamaḥ || 109 ||
buddhvā tasya kapervegaṃ jaharṣa ca nananda ca |
tamākāśagataṃ vīramākāśe samupasthitaḥ || 110 ||
prīto hṛṣṭamānā vākyamabravītparvataḥ kapim |
mānuṣaṃ dhārayan rūpamātmanaḥ śikhare sthitaḥ || 111 ||
duṣkaraṃ kṛtavānkarma tvamidaṃ vānarottama |
nipatya mama śṛṅgeṣu viśramasva yathāsukham || 112 ||
rāghavasya kule jātairudadhiḥ parivardhitaḥ |
sa tvāṃ rāmahite yuktaṃ pratyarcayati sāgaraḥ || 113 ||
kṛte ca pratikartavyameṣa dharmaḥ sanātanaḥ |
so'yaṃ tvatpratikārārthī tvattaḥ sammānamarhati || 114 ||
tvannimittamanenāhaṃ bahumānātpracoditaḥ |
tiṣṭha tvaṃ kapiśārdūla mayi viśramya gamyatām || 115 ||
tava sānuṣu viśrāntaḥ śeṣaṃ prakramatāmiti |
yojanānāṃ śataṃ cāpi kapireṣa samāplutaḥ || 116 ||
tadidaṃ gandhavatsvādu kandamūlaphalaṃ bahu |
tadāsvādya hariśreṣṭha viśrānto'nu gamiṣyasi || 117 ||
asmākamapi sambandhaḥ kapimukhya tvayāsti vai |
prakhyātastriṣu lokeṣu mahāguṇaparigrahaḥ || 118 ||
vegavantaḥ plavanto ye plavagā mārutātmaja |
teṣāṃ mukhyatamaṃ manye tvāmahaṃ kapikuñjara || 119 ||
atithiḥ kila pūjārhaḥ prākṛto'pi vijānatā |
dharmaṃ jijñāsamānena kiṃ punastvādṛśo mahān || 120 ||
tvaṃ hi devavariṣṭhasya mārutasya mahātmanaḥ |
putrastasyaiva vegena sadṛśaḥ kapikuñjara || 121 ||
pūjite tvayi dharmajña pūjāṃ prāpnoti mārutaḥ |
tasmāttvaṃ pūjanīyo me śṛṇu cāpyatra kāraṇam || 122 ||
pūrvaṃ kṛtayuge tāta parvatāḥ pakṣiṇo'bhavan |
te hi jagmurdiśaḥ sarvā garuḍānilaveginaḥ || 123 ||
tatasteṣu prayāteṣu devasaṅghāḥ maharṣibhiḥ |
bhūtāni ca bhayaṃ jagmusteṣāṃ patanaśaṅkayā || 124 ||
tataḥ kruddhaḥ sahasrākṣaḥ parvatānāṃ śatakratuḥ |
pakṣān ciccheda vajreṇa tatra tatra sahasraśaḥ || 125 ||
sa māmupāgataḥ kruddho vajramudyamya devarāṭ |
tato'haṃ sahasā kṣiptaḥ śvasanena mahātmanā || 126 ||
asminlavaṇatoye ca prakṣiptaḥ plavagottama |
guptapakṣasamagraśca tava pitrābhirakṣitaḥ || 127 ||
tato'haṃ mānayāmi tvāṃ mānyo hi mama mārutaḥ |
tvayā me hyeṣa sambandhaḥ kapimukhya mahāguṇaḥ || 128 ||
asminnevaṅgate kārye sāgarasya mamaiva ca |
prītiṃ prītamanāḥ kartuṃ tvamarhasi mahākape || 129 ||
śramaṃ mokṣaya pūjāṃ ca gṛhāṇa kapisattama |
prītiṃ ca bahumanyasva prīto'smi tava darśanāt || 130 ||
evamuktaḥ kapiśreṣṭhastaṃ nagottamamabravīt |
prīto'smi kṛtamātithyaṃ manyureṣo'panīyatām || 131 ||
tvarate kāryakālo me ahaścāpyativartate |
pratijñā ca mayā dattā na sthātavyamihāntare || 132 ||
ityuktvā pāṇinā śailamālabhya haripuṅgavaḥ |
jagāmākāśamāviśya vīryavān prahasanniva || 133 ||
sa parvatasamudrābhyāṃ bahumānādavekṣitaḥ |
pūjitaścopapannābhirāśīrbhiranilātmajaḥ || 134 ||
athordhvaṃ dūramutplutya hitvā śailamahārṇavau |
pituḥ panthānamāsthāya jagāma vimale'mbare || 135 ||
bhūyaścordhvaṃ gatiṃ prāpya giriṃ tamavalokayan |
vāyusūnurnirālambe jagāma vimale'mbare || 136 ||
tad dvitīyaṃ hanumato dṛṣṭvā karma suduṣkaram |
praśaśaṃsuḥ surāḥ sarve siddhāśca paramarṣayaḥ || 137 ||
devatāścābhavan hṛṣṭāstatrasthāstasya karmaṇā |
kāñcanasya sunābhasya sahasrākṣaśca vāsavaḥ || 138 ||
uvāca vacanaṃ dhīmān paritoṣātsagadgadam |
sunābhaṃ parvataśreṣṭhaṃ svayameva śacīpatiḥ || 139 ||
hiraṇyanābha śailendra parituṣṭo'smi te bhṛśam |
abhayaṃ te prayacchāmi tiṣṭha saumya yathāsukham || 140 ||
sāhyaṃ kṛtaṃ te sumahadvikrāntasya hanūmataḥ |
kramato yojanaśataṃ nirbhayasya bhaye sati || 141 ||
rāmasyaiṣa hitāyaiva yāti dāśaratherhariḥ |
satkriyāṃ kurvatā tasya toṣito'smi dṛḍhaṃ tvayā || 142 ||
tataḥ praharṣamagamadvipulaṃ parvatottamaḥ |
devatānāṃ patiṃ dṛṣṭvā parituṣṭaṃ śatakratum || 143 ||
sa vai dattavaraḥ śailo babhūvāvasthitastadā |
hanumāṃśca muhūrtena vyaticakrāma sāgaram || 144 ||
tato devāḥ sagandharvāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ |
abruvan sūryasaṅkāśāṃ surasāṃ nāgamātaram || 145 ||
ayaṃ vātātmajaḥ śrīmānplavate sāgaropari |
hanumānnāma tasya tvaṃ muhūrtaṃ vighnamācara || 146 ||
rākṣasaṃ rūpamāsthāya sughoraṃ parvatopamam |
daṃṣṭrākarālaṃ piṅgākṣaṃ vaktraṃ kṛtvā nabhaḥ samam || 147 ||
balamicchāmahe jñātuṃ bhūyaścāsya parākramam |
tvāṃ vijeṣyatyupāyena viṣādaṃ vā gamiṣyati || 148 ||
evamuktā tu sā devī daivatairabhisatkṛtā |
samudramadhye surasā bibhratī rākṣasaṃ vapuḥ || 149 ||
vikṛtaṃ ca virūpaṃ ca sarvasya ca bhayāvaham |
plavamānaṃ hanūmantamāvṛtyedamuvāca ha || 150 ||
mama bhakṣaḥ pradiṣṭastvamīśvarairvānararṣabha |
ahaṃ tvāṃ bhakṣayiṣyāmi praviśedaṃ mamānanam || 151 ||
evamuktaḥ surasayā prāñjalirvānararṣabhaḥ |
prahṛṣṭavadanaḥ śrīmānidaṃ vacanamabravīt || 152 ||
rāmo dāśarathirnāma praviṣṭo daṇḍakāvanam |
lakṣmaṇena saha bhrātrā vaidehyā cāpi bhāryayā || 153 ||
anyakāryaviṣaktasya baddhavairasya rākṣasaiḥ |
tasya sītā hṛtā bhāryā rāvaṇena yaśasvinī || 154 ||
tasyāḥ sakāśaṃ dūto'haṃ gamiṣye rāmaśāsanāt |
kartumarhasi rāmasya sāhyaṃ viṣayavāsini || 155 ||
athavā maithilīṃ dṛṣṭvā rāmaṃ cākliṣṭakāriṇam |
āgamiṣyāmi te vaktraṃ satyaṃ pratiśṛṇomi te || 156 ||
evamuktā hanumatā surasā kāmarūpiṇī |
abravīnnātivartenmāṃ kaścideṣa varo mama || 157 ||
taṃ prayāntaṃ samudvīkṣya surasā vākyamabravīt |
balaṃ jijñāsamānā vai nāgamātā hanūmataḥ || 158 ||
praviśya vadanaṃ me'dya gantavyaṃ vānarottama |
vara eṣa purā datto mama dhātreti satvarā || 159 ||
vyādāya vipulaṃ vaktraṃ sthitā sā māruteḥ puraḥ |
evamuktaḥ surasayā kruddho vānarapuṅgavaḥ || 160 ||
abravītkuru vai vaktraṃ yena māṃ viṣahiṣyase |
ityuktvā surasāṃ kruddho dhaśayojanamāyatā || 161 ||
daśayojanavistāro babhūva hanumāṃstadā |
taṃ dṛṣṭvā meghasaṅkāśaṃ daśayojanamāyatam || 162 ||
cakāra surasā cāsyaṃ viṃśadyojanamāyatam |
hanumāṃstu tataḥ kruddhastriṃśadyojanamāyataḥ || 163 ||
cakāra surasā vaktraṃ catvāriṃśattathocchritam |
babhūva hanumāvanīraḥ pañcāśadyojanocchritaḥ || 164 ||
cakāra surasā vaktraṃ ṣaṣṭiyojanamāyatam |
tathaiva hanumāvanīraḥ saptatīyojanocchritaḥ || 165 ||
cakāra surasā vaktramaśītīyojanāyatam |
hanumānacalaprakhyo navatīyojanocchritaḥ || 166 ||
cakāra surasā vaktraṃ śatayojanamāyataṃ tava sānuṣu viśrāntaḥ śeṣaṃ prakramatāmiti |
taddṛṣṭvā vyāditaṃ tvāsyaṃ vāyuputraḥ subuddhimān |
dīrghajihvaṃ surasayā sughoraṃ narakopamam || 167 ||
susaṅkṣipyātmanaḥ kāyaṃ babhūvāṅguṣṭhamātrakaḥ |
so'bhipatyāśu tadvaktraṃ niṣpatya ca mahābalaḥ |
antarikṣe sthitaḥ śrīmānidaṃ vacanamabravīt || 168 ||
praviṣṭo'smi hi te vaktraṃ dākṣāyaṇi namo'stu te |
gamiṣye yatra vaidehī satyaṃ cāsīdvarastava || 169 ||
taṃ dṛṣṭvā vadanānmuktaṃ candraṃ rāhumukhādiva |
abravītsurasā devī svena rūpeṇa vānaram || 170 ||
arthasiddhyai hariśreṣṭha gaccha saumya yathāsukham |
samānayasva vaidehīṃ rāghaveṇa mahātmanā || 171 ||
tattṛtīyaṃ hanumato dṛṣṭvā karma suduṣkaram |
sādhu sādhviti bhūtāni praśaśaṃsustadā harim || 172 ||
sa sāgaramanādhṛṣyamabhyetya varuṇālayam |
jagāmākāśamāviśya vegena garuḍopamaḥ || 173 ||
sevite vāridhārābhiḥ patagaiśca niṣevite |
carite kaiśikācāryairairāvataniṣevite || 174 ||
siṃhakuñjaraśārdūlapatagoragavāhanaiḥ |
vimānaiḥ sampatadbhiśca vimalaiḥ samalaṅkṛte || 175 ||
vajrāśanisamāghātaiḥ pāvakairupaśobhite |
kṛtapuṇyairmahābhāgaiḥ svargajidbhiralaṅkṛte || 176 ||
vahatā havyamatyardhaṃ sevite citrabhānunā |
grahanakṣatracandrārkatārāgaṇa vibhūṣite || 177 ||
maharṣigaṇagandharvanāgayakṣasamākule |
vivikte vimale viśve viśvāvasuniṣevite || 178 ||
devarājagajākrānte candrasūryapathe śive |
vitāne jīvalokasya vitate brahmanirmite || 179 ||
bahuśaḥ sevite vīrairvidyādharagaṇairvaraiḥ |
jagāma vāyumārge tu garutmāniva mārutiḥ || 180 ||
pradṛśyamānaḥ sarvatraḥ hanumānmārutātmajaḥ |
bheje'mbaraṃ nirālambaṃ lambapakṣa ivādrirāṭ || 181 ||
plavamānaṃ tu taṃ dṛṣṭvā siṃhikā nāma rākṣasī |
manasā cintayāmāsa pravṛddhā kāmarūpiṇī || 182 ||
adya dīrghasya kālasya bhaviṣyāmyahamāśitā |
idaṃ hi me mahatsattvaṃ cirasya vaśamāgatam || 183 ||
iti sañcintya manasā chāyāmasya samākṣipat |
chāyāyāṃ gṛhyamāṇāyāṃ cintayāmāsa vānaraḥ || 184 ||
samākṣipto'smi sahasā paṅgūkṛtaparākramaḥ |
pratilomena vātena mahānauriva sāgare || 185 ||
tiryagūrdhvamadhaścaiva vīkṣamāṇastataḥ kapiḥ |
dadarśa sa mahatsattvamutthitaṃ lavaṇāmbhasi || 186 ||
taddhṛṣṭvā cintayāmāsa mārutirvikṛtānanam |
kapirājena kathitaṃ sattvamadbhutadarśanam || 187 ||
chāyāgrāhi mahāvīryaṃ tadidaṃ nātra saṃśayaḥ |
sa tāṃ buddhvārthatattvena siṃhikāṃ matimānkapiḥ || 188 ||
vyavardhata mahākāyaḥ prāvṛṣīva valāhakaḥ |
tasya sā kāyamudvīkṣya vardhamānaṃ mahākapeḥ || 189 ||
vaktraṃ prasārayāmāsa pātālāntarasannibham |
ghanarājīva garjantī vānaraṃ samabhidravat || 190 ||
sa dadarśa tatastasyā vivṛtaṃ sumahanmukham |
kāyamātraṃ ca medhāvī marmāṇi ca mahākapiḥ || 191 ||
sa tasyā vivṛte vaktre vajrasaṃhananaḥ kapiḥ |
saṅkṣipya muhurātmānaṃ niṣpapāta mahābalaḥ || 192 ||
āsye tasyā nimajjantaṃ dadṛśuḥ siddhacāraṇāḥ |
grasyamānaṃ yathā candraṃ pūrṇaṃ parvaṇi rāhuṇā || 193 ||
tatastasyā nakhaistīkṣṇairmarmāṇyutkṛtya vānaraḥ |
utpapātātha vegena manaḥ sampātavikramaḥ || 194 ||
tāṃ tu dṛṣṭvā ca dhṛtyā ca dākṣiṇyena nipātya ca |
sa kapipravaro vegādvavṛdhe punarātmavān || 195 ||
hṛtahṛtsā hanumatāpapāta vidhurāmbhasi |
tāṃ hatāṃ vānareṇāśu patitāṃ vīkṣya siṃhikām || 196 ||
bhūtānyākāśacārīṇi tamūcuḥ plavagottamam |
bhīmamadya kṛtaṃ karma mahatsattvaṃ tvayā hatam || 197 ||
sādhayārthamabhipretamariṣṭaṃ plavatāṃ vara |
yasya tvetāni catvāri vānarendra yathā tava || 198 ||
dhṛtirdṛṣṭirmatirdākṣyaṃ saḥ karmasu na sīdati |
sa taiḥ sambhāvitaḥ pūjyaḥ pratipannaprayojanaḥ || 199 ||
jagāmākāśamāviśya pannagāśanavatkapiḥ |
prāptabhūyiṣṭhapārastu sarvataḥ pratilokayan || 200 ||
yojanānāṃ śatasyānte vanarājiṃ dadarśa saḥ |
dadarśa ca patanneva vividhadrumabhūṣitam || 201 ||
dvīpaṃ śākhāmṛgaśreṣṭho malayopavanāni ca |
sāgaraṃ sāgarānūpaṃ sāgarānūpajān drumān || 202 ||
sāgarasya ca patnīnāṃ mukhyānyapi vilokayan |
sa mahāmeghasaṅkāśaṃ samīkṣyātmānamātmavān || 203 ||
nirundhantamivākāśaṃ cakāra matimān matim |
kāyavṛddhiṃ pravegaṃ ca mama dṛṣṭvaiva rākṣasāḥ || 204 ||
mayi kautūhalaṃ kuryariti mene mahākapiḥ |
tataḥ śarīraṃ saṅkṣipya tanmahīdharasannibham || 205 ||
punaḥ prakṛtimāpede vītamoha ivātmavān |
tadrūpamatisaṅkṣipya hanumān prakṛtau sthitaḥ || 206 ||
trīn kramāniva vikramya balivīryaharo hariḥ |
sa cārunānāvidharūpadhārī paraṃ samāsādya samudratīram |
parairaśakyaḥ pratipannarūpaḥ samīkṣitātmā samavekṣitārdhaḥ || 207 ||
tataḥ sa lambasya gireḥ samṛddhe vicitrakūṭe nipapāta kūṭe |
saketakoddālakanālikere mahādrikūṭapratimo mahātmā || 208 ||
tatastu samprāpya samudratīraṃ samīkṣya laṅkāṃ girivaryamūrdhni |
kapistu tasninnipapāta parvate vidhūya rūpaṃ vyathayanmṛgadvijān || 209 ||
sa sāgaraṃ dānavapannagāyutaṃ balena vikramya mahormimālinam |
nipatya tīre ca mahodadhestadā dadarśa laṅkāmamarāvatīmiva || 210 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe prathamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gurmukhi script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.