ശ്രീമദ്വാല്മീകീയ രാമായണേ സുന്ദരകാണ്ഡമ് ।
അഥ ദ്വിഷഷ്ടിതമസ്സര്ഗഃ ।
താനുവാച ഹരിശ്രേഷ്ഠോ ഹനുമാന്വാനരര്ഷഭഃ ।
അവ്യഗ്രമനസോ യൂയം മധു സേവത വാനരാഃ ॥ 1 ॥
അഹമാവാരയിഷ്യാമി യുഷ്മാകം പരിപന്ഥിനഃ ।
ശ്രുത്വാ ഹനുമതോ വാക്യം ഹരീണാം പ്രവരോഽങ്ഗദഃ ॥ 2 ॥
പ്രത്യുവാച പ്രസന്നാത്മാ പിബന്തു ഹരയോ മധു ।
അവശ്യം കൃതകാര്യസ്യ വാക്യം ഹനുമതോ മയാ ॥ 3 ॥
അകാര്യമപി കര്തവ്യം കിമങ്ഗ പുനരീദൃശമ് ।
അങ്ഗദസ്യ മുഖാച്ഛ്രുത്വാവചനം വാനരര്ഷഭാഃ ॥ 4 ॥
സാധുസാധ്വിതി സംഹൃഷ്ടാ വാനരാഃ പ്രത്യപൂജയന് ।
പൂജയിത്വാങ്ഗദം സര്വേ വാനരാ വാനരര്ഷഭമ് ॥ 5 ॥
ജഗ്മുര്മധുവനം യത്ര നദീവേഗ ഇവ ദ്രുമമ് ।
തേ പ്രവിഷ്ടാ മധുവനം പാലാനാക്രമ്യ വീര്യതഃ ॥ 6 ॥
അതിസര്ഗാച്ച പടവോ ദൃഷ്ട്വാ ശ്രുത്വാ ച മൈഥിലീമ് ।
പപുസ്സര്വേ മധു തദാ രസവത്ഫലമാദദുഃ ॥ 7 ॥
ഉത്പത്യ ച തതസ്സര്വേ വനപാലാന് സമാഗതാന് ।
താഡയന്തി സ്മ ശതശ സ്സക്താന്മധുവനേ തദാ ॥ 8 ॥
മധൂനി ദ്രോണമാത്രാണി ബാഹുഭിഃ പരിഗൃഹ്യ തേ ।
പിബന്തി സഹിതാ സ്സര്വേ നിഘ്നന്തി സ്മ തഥാപരേ ॥ 9 ॥
കേചിത്പീത്വാ പ്രവിധ്യന്തി മധൂനി മധുപിങ്ഗലാഃ ।
മധൂച്ഛിഷ്ടേന കേചിച്ച ജഗ്മുരന്യോന്യമുത്കടാഃ ॥ 10 ॥
അപരേ വൃക്ഷമൂലേ തു ശാഖാം ഗൃഹ്യ വ്യവസ്ഥിതാഃ ।
അത്യര്ഥം ച മദഗ്ലാനാഃ പര്ണാന്യാസ്തീര്യ ശേരതേ ॥ 11 ॥
ഉന്മത്തഭൂതാഃ പ്ലവഗാ മധുമത്താശ്ച ഹൃഷ്ടവത് ।
ക്ഷിപന്തി ച തഥാന്യോന്യം സ്ഖലന്തി ച തഥാഽപരേ ॥ 12 ॥
കേചിത് ക്ഷ്വേലാം പ്രകുര്വന്തി കേചിത് കൂജന്തി ഹൃഷ്ടവത് ।
ഹരയോമധുനാ മത്താഃ കേചിത്സുപ്താ മഹീതലേ ॥ 13 ॥
കൃത്വാ കേചിദ്ധസന്ത്യന്യേ കേചിത്കുര്വന്തി ചേതരത് ।
കൃത്വാ കേചിദ്വദന്ത്യന്യേ കേചിദ്ബുധ്യന്തി ചേതരത് ॥ 14 ॥
യേഽപ്യത്ര മധുപാലാ സ്സ്യുഃ പ്രേഷ്യാ ദധിമുഖസ്യ തു ।
തേഽപി തൈര്വാനരൈര്ഭീമൈഃ പ്രതിഷിദ്ധാ ദിശോ ഗതാഃ ॥ 15 ॥
ജാനുഭിസ്തു പ്രകൃഷ്ടാശ്ച ദേവമാര്ഗം പ്രദര്ശിതാഃ ।
അബ്രുവന് പരമോദ്വിഗ്നാ ഗത്വാ ദധിമുഖം വചഃ ॥ 16 ॥
ഹനൂമതാ ദത്തവരൈര്ഹതം മധുവനം ബലാത് ।
വയം ച ജാനുഭിഃ കൃഷ്ടാ ദേവമാര്ഗം ച ദര്ശിതാഃ ॥ 17 ॥
തതോ ദധിമുഖഃ ക്രുദ്ധോ വനപസ്തത്ര വാനരഃ ।
ഹതം മധുവനം ശ്രുത്വാ സാന്ത്വയാമാസ താന് ഹരീന് ॥ 18 ॥
ഇഹാഗച്ഛത ഗച്ഛാമോ വാനരാന് ബലദര്പിതാന് ।
ബലേന വാരയിഷ്യാമോ മധു ഭക്ഷയതോ വയമ് ॥ 19 ॥
ശ്രുത്വാ ദധിമുഖസ്യേദം വചനം വാനരര്ഷഭാഃ ।
പുനര്വീരാ മധുവനം തേനൈവ സഹസാ യയുഃ ॥ 20 ॥
മധ്യേ ചൈഷാം ദധിമുഖഃ പ്രഗൃഹ്യ തരസാ തരുമ് ।
സമഭ്യധാവദ്വേഗേന തേ ച സര്വേ പ്ലവങ്ഗമാഃ ॥ 21 ॥
തേ ശിലാഃ പാദപാംശ്ചാപി പര്വതാംശ്ചാപി വാനരാഃ ।
ഗൃഹീത്വാഽഽഭ്യഗമന് ക്രുദ്ധാ യത്ര തേ കപികുഞ്ജരാഃ ॥ 22 ॥
തേ സ്വാമിവചനം വീരാ ഹൃദയേഷ്വവസജ്യ തത് ।
ത്വരയാ ഹ്യഭ്യധാവന്ത സാലതാലശിലായുധാഃ ॥ 23 ॥
വൃക്ഷസ്ഥാംശ്ച തലസ്ഥാംശ്ച വാനരാന് ബലദര്പിതാന് ।
അഭ്യക്രാമംസ്തതോ വീരാഃ പാലാസ്തത്ര സഹസ്രശഃ ॥ 24 ॥
അഥ ദൃഷ്ട്വാ ദധിമുഖം ക്രുദ്ധം വാനരപുങ്ഗവാഃ ।
അഭ്യധാവന്ത വേഗേന ഹനുമത്പ്രമുഖാസ്തദാ ॥ 25 ॥
തം സവൃക്ഷം മഹാബാഹുമാപതന്തം മഹാബലമ് ।
ആര്യകം പ്രാഹരത്തത്ര ബാഹുഭ്യാം കുപിതോഽങ്ഗദഃ ॥ 26 ॥
മദാന്ധശ്ച ന വേദൈനമാര്യകോഽയം മമേതി സഃ ।
അഥൈനം നിഷ്പിപേഷാശു വേഗവദ്വസുധാതലേ ॥ 27 ॥
സ ഭഗ്നബാഹൂരുഭുജോ വിഹ്വലശ്ശോണിതോക്ഷിതഃ ।
മുമോഹ സഹസാ വീരോ മുഹൂര്തം കപികുഞ്ജരഃ ॥ 28 ॥
സ സമാശ്വസ്യ സഹസാ സങ്കൃദ്ധോ രാജമാതുലഃ ।
വാനരാന്വാരയാമാസ ദണ്ഡേന മധുമോഹിതാന് ॥ 29 ॥
സ കഥഞ്ചിദ്വിമുക്തസ്സ്തൈര്വാനരൈര്വാനരര്ഷഭഃ ।
ഉവാചൈകാന്തമാശ്രിത്യ ഭൃത്യാന് സ്വാന് സമുപാഗതാന് ॥ 30 ॥
ഏതേ തിഷ്ഠന്തു ഗച്ഛാമോ ഭര്താ നോ യത്ര വാനരഃ ।
സുഗ്രീവോ വിപുലഗ്രീവഃ സഹ രാമേണ തിഷ്ഠതി ॥ 31 ॥
സര്വം ചൈവാങ്ഗദേ ദോഷം ശ്രാവയിഷ്യാമി പാര്ഥിവേ ।
അമര്ഷീ വചനം ശ്രുത്വാ ഘാതയിഷ്യതി വാനരാന് ॥ 32 ॥
ഇഷ്ടം മധുവനം ഹ്യേതത്പാര്ഥിവസ്യ മഹാത്മനഃ ।
പിതൃപൈതാമഹം ദിവ്യം ദേവൈരപി ദുരാസദമ് ॥ 33 ॥
സ വാനരാനിമാന് സര്വാന് മധുലുബ്ധാന് ഗതായുഷഃ ।
ഘാതയിഷ്യതി ദണ്ഡേന സുഗ്രീവസ്സസുഹൃജ്ജനാന് ॥ 34 ॥
വധ്യാ ഹ്യേതേ ദുരാത്മാനോ നൃപാജ്ഞാപരിഭാവിനഃ ।
അമര്ഷപ്രഭവോ രോഷസ്സഫലോ നോ ഭവിഷ്യതി ॥ 35 ॥
ഏവമുക്ത്വാ ദധിമുഖോ വനപാലാന്മഹാബലഃ ।
ജഗാമ സഹസോത്പത്യ വനപാലൈസ്സമന്വിതഃ ॥ 36 ॥
നിമേഷാന്തരമാത്രേണ സ ഹി പ്രാപ്തോ വനാലയഃ ।
സഹസ്രാംശുസുതോ ധീമാന് സുഗ്രീവോ യത്ര വാനരഃ ॥ 37 ॥
രാമം ച ലക്ഷ്മണം ചൈവ ദൃഷ്ട്വാ സുഗ്രീവമേവ ച ।
സമപ്രതിഷ്ഠാം ജഗതീമാകാശാന്നിപപാത ഹ ॥ 38 ॥
സന്നിപത്യ മഹാവീര്യസ്സര്വൈസ്തൈഃ പരിവാരിതഃ ।
ഹരിര്ദധിമുഖഃ പാലൈഃ പാലാനാം പരമേശ്വരഃ ॥ 39 ॥
സ ദീനവദനോ ഭൂത്വാ കൃത്വാ ശിരസി ചാഞ്ജലിമ് ।
സുഗ്രീവസ്യ ശുഭൌ മൂര്ധ്നാ ചരണൌ പത്യപീഡയത് ॥ 40 ॥
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയ ആദികാവ്യേ സുന്ദരകാണ്ഡേ ദ്വിഷഷ്ടിതമസ്സര്ഗഃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |
atha dviṣaṣṭitamassargaḥ |
tānuvāca hariśreṣṭho hanumānvānararṣabhaḥ |
avyagramanaso yūyaṃ madhu sevata vānarāḥ || 1 ||
ahamāvārayiṣyāmi yuṣmākaṃ paripanthinaḥ |
śrutvā hanumato vākyaṃ harīṇāṃ pravaro'ṅgadaḥ || 2 ||
pratyuvāca prasannātmā pibantu harayo madhu |
avaśyaṃ kṛtakāryasya vākyaṃ hanumato mayā || 3 ||
akāryamapi kartavyaṃ kimaṅga punarīdṛśam |
aṅgadasya mukhācchrutvāvacanaṃ vānararṣabhāḥ || 4 ||
sādhusādhviti saṃhṛṣṭā vānarāḥ pratyapūjayan |
pūjayitvāṅgadaṃ sarve vānarā vānararṣabham || 5 ||
jagmurmadhuvanaṃ yatra nadīvega iva drumam |
te praviṣṭā madhuvanaṃ pālānākramya vīryataḥ || 6 ||
atisargācca paṭavo dṛṣṭvā śrutvā ca maithilīm |
papussarve madhu tadā rasavatphalamādaduḥ || 7 ||
utpatya ca tatassarve vanapālān samāgatān |
tāḍayanti sma śataśa ssaktānmadhuvane tadā || 8 ||
madhūni droṇamātrāṇi bāhubhiḥ parigṛhya te |
pibanti sahitā ssarve nighnanti sma tathāpare || 9 ||
kecitpītvā pravidhyanti madhūni madhupiṅgalāḥ |
madhūcchiṣṭena kecicca jagmuranyonyamutkaṭāḥ || 10 ||
apare vṛkṣamūle tu śākhāṃ gṛhya vyavasthitāḥ |
atyarthaṃ ca madaglānāḥ parṇānyāstīrya śerate || 11 ||
unmattabhūtāḥ plavagā madhumattāśca hṛṣṭavat |
kṣipanti ca tathānyonyaṃ skhalanti ca tathā'pare || 12 ||
kecit kṣvelāṃ prakurvanti kecit kūjanti hṛṣṭavat |
harayomadhunā mattāḥ kecitsuptā mahītale || 13 ||
kṛtvā keciddhasantyanye kecitkurvanti cetarat |
kṛtvā kecidvadantyanye kecidbudhyanti cetarat || 14 ||
ye'pyatra madhupālā ssyuḥ preṣyā dadhimukhasya tu |
te'pi tairvānarairbhīmaiḥ pratiṣiddhā diśo gatāḥ || 15 ||
jānubhistu prakṛṣṭāśca devamārgaṃ pradarśitāḥ |
abruvan paramodvignā gatvā dadhimukhaṃ vacaḥ || 16 ||
hanūmatā dattavarairhataṃ madhuvanaṃ balāt |
vayaṃ ca jānubhiḥ kṛṣṭā devamārgaṃ ca darśitāḥ || 17 ||
tato dadhimukhaḥ kruddho vanapastatra vānaraḥ |
hataṃ madhuvanaṃ śrutvā sāntvayāmāsa tān harīn || 18 ||
ihāgacchata gacchāmo vānarān baladarpitān |
balena vārayiṣyāmo madhu bhakṣayato vayam || 19 ||
śrutvā dadhimukhasyedaṃ vacanaṃ vānararṣabhāḥ |
punarvīrā madhuvanaṃ tenaiva sahasā yayuḥ || 20 ||
madhye caiṣāṃ dadhimukhaḥ pragṛhya tarasā tarum |
samabhyadhāvadvegena te ca sarve plavaṅgamāḥ || 21 ||
te śilāḥ pādapāṃścāpi parvatāṃścāpi vānarāḥ |
gṛhītvā''bhyagaman kruddhā yatra te kapikuñjarāḥ || 22 ||
te svāmivacanaṃ vīrā hṛdayeṣvavasajya tat |
tvarayā hyabhyadhāvanta sālatālaśilāyudhāḥ || 23 ||
vṛkṣasthāṃśca talasthāṃśca vānarān baladarpitān |
abhyakrāmaṃstato vīrāḥ pālāstatra sahasraśaḥ || 24 ||
atha dṛṣṭvā dadhimukhaṃ kruddhaṃ vānarapuṅgavāḥ |
abhyadhāvanta vegena hanumatpramukhāstadā || 25 ||
taṃ savṛkṣaṃ mahābāhumāpatantaṃ mahābalam |
āryakaṃ prāharattatra bāhubhyāṃ kupito'ṅgadaḥ || 26 ||
madāndhaśca na vedainamāryako'yaṃ mameti saḥ |
athainaṃ niṣpipeṣāśu vegavadvasudhātale || 27 ||
sa bhagnabāhūrubhujo vihvalaśśoṇitokṣitaḥ |
mumoha sahasā vīro muhūrtaṃ kapikuñjaraḥ || 28 ||
sa samāśvasya sahasā saṅkṛddho rājamātulaḥ |
vānarānvārayāmāsa daṇḍena madhumohitān || 29 ||
sa kathañcidvimuktasstairvānarairvānararṣabhaḥ |
uvācaikāntamāśritya bhṛtyān svān samupāgatān || 30 ||
ete tiṣṭhantu gacchāmo bhartā no yatra vānaraḥ |
sugrīvo vipulagrīvaḥ saha rāmeṇa tiṣṭhati || 31 ||
sarvaṃ caivāṅgade doṣaṃ śrāvayiṣyāmi pārthive |
amarṣī vacanaṃ śrutvā ghātayiṣyati vānarān || 32 ||
iṣṭaṃ madhuvanaṃ hyetatpārthivasya mahātmanaḥ |
pitṛpaitāmahaṃ divyaṃ devairapi durāsadam || 33 ||
sa vānarānimān sarvān madhulubdhān gatāyuṣaḥ |
ghātayiṣyati daṇḍena sugrīvassasuhṛjjanān || 34 ||
vadhyā hyete durātmāno nṛpājñāparibhāvinaḥ |
amarṣaprabhavo roṣassaphalo no bhaviṣyati || 35 ||
evamuktvā dadhimukho vanapālānmahābalaḥ |
jagāma sahasotpatya vanapālaissamanvitaḥ || 36 ||
nimeṣāntaramātreṇa sa hi prāpto vanālayaḥ |
sahasrāṃśusuto dhīmān sugrīvo yatra vānaraḥ || 37 ||
rāmaṃ ca lakṣmaṇaṃ caiva dṛṣṭvā sugrīvameva ca |
samapratiṣṭhāṃ jagatīmākāśānnipapāta ha || 38 ||
sannipatya mahāvīryassarvaistaiḥ parivāritaḥ |
harirdadhimukhaḥ pālaiḥ pālānāṃ parameśvaraḥ || 39 ||
sa dīnavadano bhūtvā kṛtvā śirasi cāñjalim |
sugrīvasya śubhau mūrdhnā caraṇau patyapīḍayat || 40 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe dviṣaṣṭitamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे सुन्दरकाण्डम् ।
अथ द्विषष्टितमस्सर्गः ।
तानुवाच हरिश्रेष्ठो हनुमान्वानरर्षभः ।
अव्यग्रमनसो यूयं मधु सेवत वानराः ॥ 1 ॥
अहमावारयिष्यामि युष्माकं परिपन्थिनः ।
श्रुत्वा हनुमतो वाक्यं हरीणां प्रवरोऽङ्गदः ॥ 2 ॥
प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा पिबन्तु हरयो मधु ।
अवश्यं कृतकार्यस्य वाक्यं हनुमतो मया ॥ 3 ॥
अकार्यमपि कर्तव्यं किमङ्ग पुनरीदृशम् ।
अङ्गदस्य मुखाच्छ्रुत्वावचनं वानरर्षभाः ॥ 4 ॥
साधुसाध्विति संहृष्टा वानराः प्रत्यपूजयन् ।
पूजयित्वाङ्गदं सर्वे वानरा वानरर्षभम् ॥ 5 ॥
जग्मुर्मधुवनं यत्र नदीवेग इव द्रुमम् ।
ते प्रविष्टा मधुवनं पालानाक्रम्य वीर्यतः ॥ 6 ॥
अतिसर्गाच्च पटवो दृष्ट्वा श्रुत्वा च मैथिलीम् ।
पपुस्सर्वे मधु तदा रसवत्फलमाददुः ॥ 7 ॥
उत्पत्य च ततस्सर्वे वनपालान् समागतान् ।
ताडयन्ति स्म शतश स्सक्तान्मधुवने तदा ॥ 8 ॥
मधूनि द्रोणमात्राणि बाहुभिः परिगृह्य ते ।
पिबन्ति सहिता स्सर्वे निघ्नन्ति स्म तथापरे ॥ 9 ॥
केचित्पीत्वा प्रविध्यन्ति मधूनि मधुपिङ्गलाः ।
मधूच्छिष्टेन केचिच्च जग्मुरन्योन्यमुत्कटाः ॥ 10 ॥
अपरे वृक्षमूले तु शाखां गृह्य व्यवस्थिताः ।
अत्यर्थं च मदग्लानाः पर्णान्यास्तीर्य शेरते ॥ 11 ॥
उन्मत्तभूताः प्लवगा मधुमत्ताश्च हृष्टवत् ।
क्षिपन्ति च तथान्योन्यं स्खलन्ति च तथाऽपरे ॥ 12 ॥
केचित् क्ष्वेलां प्रकुर्वन्ति केचित् कूजन्ति हृष्टवत् ।
हरयोमधुना मत्ताः केचित्सुप्ता महीतले ॥ 13 ॥
कृत्वा केचिद्धसन्त्यन्ये केचित्कुर्वन्ति चेतरत् ।
कृत्वा केचिद्वदन्त्यन्ये केचिद्बुध्यन्ति चेतरत् ॥ 14 ॥
येऽप्यत्र मधुपाला स्स्युः प्रेष्या दधिमुखस्य तु ।
तेऽपि तैर्वानरैर्भीमैः प्रतिषिद्धा दिशो गताः ॥ 15 ॥
जानुभिस्तु प्रकृष्टाश्च देवमार्गं प्रदर्शिताः ।
अब्रुवन् परमोद्विग्ना गत्वा दधिमुखं वचः ॥ 16 ॥
हनूमता दत्तवरैर्हतं मधुवनं बलात् ।
वयं च जानुभिः कृष्टा देवमार्गं च दर्शिताः ॥ 17 ॥
ततो दधिमुखः क्रुद्धो वनपस्तत्र वानरः ।
हतं मधुवनं श्रुत्वा सान्त्वयामास तान् हरीन् ॥ 18 ॥
इहागच्छत गच्छामो वानरान् बलदर्पितान् ।
बलेन वारयिष्यामो मधु भक्षयतो वयम् ॥ 19 ॥
श्रुत्वा दधिमुखस्येदं वचनं वानरर्षभाः ।
पुनर्वीरा मधुवनं तेनैव सहसा ययुः ॥ 20 ॥
मध्ये चैषां दधिमुखः प्रगृह्य तरसा तरुम् ।
समभ्यधावद्वेगेन ते च सर्वे प्लवङ्गमाः ॥ 21 ॥
ते शिलाः पादपांश्चापि पर्वतांश्चापि वानराः ।
गृहीत्वाऽऽभ्यगमन् क्रुद्धा यत्र ते कपिकुञ्जराः ॥ 22 ॥
ते स्वामिवचनं वीरा हृदयेष्ववसज्य तत् ।
त्वरया ह्यभ्यधावन्त सालतालशिलायुधाः ॥ 23 ॥
वृक्षस्थांश्च तलस्थांश्च वानरान् बलदर्पितान् ।
अभ्यक्रामंस्ततो वीराः पालास्तत्र सहस्रशः ॥ 24 ॥
अथ दृष्ट्वा दधिमुखं क्रुद्धं वानरपुङ्गवाः ।
अभ्यधावन्त वेगेन हनुमत्प्रमुखास्तदा ॥ 25 ॥
तं सवृक्षं महाबाहुमापतन्तं महाबलम् ।
आर्यकं प्राहरत्तत्र बाहुभ्यां कुपितोऽङ्गदः ॥ 26 ॥
मदान्धश्च न वेदैनमार्यकोऽयं ममेति सः ।
अथैनं निष्पिपेषाशु वेगवद्वसुधातले ॥ 27 ॥
स भग्नबाहूरुभुजो विह्वलश्शोणितोक्षितः ।
मुमोह सहसा वीरो मुहूर्तं कपिकुञ्जरः ॥ 28 ॥
स समाश्वस्य सहसा सङ्कृद्धो राजमातुलः ।
वानरान्वारयामास दण्डेन मधुमोहितान् ॥ 29 ॥
स कथञ्चिद्विमुक्तस्स्तैर्वानरैर्वानरर्षभः ।
उवाचैकान्तमाश्रित्य भृत्यान् स्वान् समुपागतान् ॥ 30 ॥
एते तिष्ठन्तु गच्छामो भर्ता नो यत्र वानरः ।
सुग्रीवो विपुलग्रीवः सह रामेण तिष्ठति ॥ 31 ॥
सर्वं चैवाङ्गदे दोषं श्रावयिष्यामि पार्थिवे ।
अमर्षी वचनं श्रुत्वा घातयिष्यति वानरान् ॥ 32 ॥
इष्टं मधुवनं ह्येतत्पार्थिवस्य महात्मनः ।
पितृपैतामहं दिव्यं देवैरपि दुरासदम् ॥ 33 ॥
स वानरानिमान् सर्वान् मधुलुब्धान् गतायुषः ।
घातयिष्यति दण्डेन सुग्रीवस्ससुहृज्जनान् ॥ 34 ॥
वध्या ह्येते दुरात्मानो नृपाज्ञापरिभाविनः ।
अमर्षप्रभवो रोषस्सफलो नो भविष्यति ॥ 35 ॥
एवमुक्त्वा दधिमुखो वनपालान्महाबलः ।
जगाम सहसोत्पत्य वनपालैस्समन्वितः ॥ 36 ॥
निमेषान्तरमात्रेण स हि प्राप्तो वनालयः ।
सहस्रांशुसुतो धीमान् सुग्रीवो यत्र वानरः ॥ 37 ॥
रामं च लक्ष्मणं चैव दृष्ट्वा सुग्रीवमेव च ।
समप्रतिष्ठां जगतीमाकाशान्निपपात ह ॥ 38 ॥
सन्निपत्य महावीर्यस्सर्वैस्तैः परिवारितः ।
हरिर्दधिमुखः पालैः पालानां परमेश्वरः ॥ 39 ॥
स दीनवदनो भूत्वा कृत्वा शिरसि चाञ्जलिम् ।
सुग्रीवस्य शुभौ मूर्ध्ना चरणौ पत्यपीडयत् ॥ 40 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे द्विषष्टितमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |
atha dviṣaṣṭitamassargaḥ |
tānuvāca hariśreṣṭho hanumānvānararṣabhaḥ |
avyagramanaso yūyaṃ madhu sevata vānarāḥ || 1 ||
ahamāvārayiṣyāmi yuṣmākaṃ paripanthinaḥ |
śrutvā hanumato vākyaṃ harīṇāṃ pravaro'ṅgadaḥ || 2 ||
pratyuvāca prasannātmā pibantu harayo madhu |
avaśyaṃ kṛtakāryasya vākyaṃ hanumato mayā || 3 ||
akāryamapi kartavyaṃ kimaṅga punarīdṛśam |
aṅgadasya mukhācchrutvāvacanaṃ vānararṣabhāḥ || 4 ||
sādhusādhviti saṃhṛṣṭā vānarāḥ pratyapūjayan |
pūjayitvāṅgadaṃ sarve vānarā vānararṣabham || 5 ||
jagmurmadhuvanaṃ yatra nadīvega iva drumam |
te praviṣṭā madhuvanaṃ pālānākramya vīryataḥ || 6 ||
atisargācca paṭavo dṛṣṭvā śrutvā ca maithilīm |
papussarve madhu tadā rasavatphalamādaduḥ || 7 ||
utpatya ca tatassarve vanapālān samāgatān |
tāḍayanti sma śataśa ssaktānmadhuvane tadā || 8 ||
madhūni droṇamātrāṇi bāhubhiḥ parigṛhya te |
pibanti sahitā ssarve nighnanti sma tathāpare || 9 ||
kecitpītvā pravidhyanti madhūni madhupiṅgalāḥ |
madhūcchiṣṭena kecicca jagmuranyonyamutkaṭāḥ || 10 ||
apare vṛkṣamūle tu śākhāṃ gṛhya vyavasthitāḥ |
atyarthaṃ ca madaglānāḥ parṇānyāstīrya śerate || 11 ||
unmattabhūtāḥ plavagā madhumattāśca hṛṣṭavat |
kṣipanti ca tathānyonyaṃ skhalanti ca tathā'pare || 12 ||
kecit kṣvelāṃ prakurvanti kecit kūjanti hṛṣṭavat |
harayomadhunā mattāḥ kecitsuptā mahītale || 13 ||
kṛtvā keciddhasantyanye kecitkurvanti cetarat |
kṛtvā kecidvadantyanye kecidbudhyanti cetarat || 14 ||
ye'pyatra madhupālā ssyuḥ preṣyā dadhimukhasya tu |
te'pi tairvānarairbhīmaiḥ pratiṣiddhā diśo gatāḥ || 15 ||
jānubhistu prakṛṣṭāśca devamārgaṃ pradarśitāḥ |
abruvan paramodvignā gatvā dadhimukhaṃ vacaḥ || 16 ||
hanūmatā dattavarairhataṃ madhuvanaṃ balāt |
vayaṃ ca jānubhiḥ kṛṣṭā devamārgaṃ ca darśitāḥ || 17 ||
tato dadhimukhaḥ kruddho vanapastatra vānaraḥ |
hataṃ madhuvanaṃ śrutvā sāntvayāmāsa tān harīn || 18 ||
ihāgacchata gacchāmo vānarān baladarpitān |
balena vārayiṣyāmo madhu bhakṣayato vayam || 19 ||
śrutvā dadhimukhasyedaṃ vacanaṃ vānararṣabhāḥ |
punarvīrā madhuvanaṃ tenaiva sahasā yayuḥ || 20 ||
madhye caiṣāṃ dadhimukhaḥ pragṛhya tarasā tarum |
samabhyadhāvadvegena te ca sarve plavaṅgamāḥ || 21 ||
te śilāḥ pādapāṃścāpi parvatāṃścāpi vānarāḥ |
gṛhītvā''bhyagaman kruddhā yatra te kapikuñjarāḥ || 22 ||
te svāmivacanaṃ vīrā hṛdayeṣvavasajya tat |
tvarayā hyabhyadhāvanta sālatālaśilāyudhāḥ || 23 ||
vṛkṣasthāṃśca talasthāṃśca vānarān baladarpitān |
abhyakrāmaṃstato vīrāḥ pālāstatra sahasraśaḥ || 24 ||
atha dṛṣṭvā dadhimukhaṃ kruddhaṃ vānarapuṅgavāḥ |
abhyadhāvanta vegena hanumatpramukhāstadā || 25 ||
taṃ savṛkṣaṃ mahābāhumāpatantaṃ mahābalam |
āryakaṃ prāharattatra bāhubhyāṃ kupito'ṅgadaḥ || 26 ||
madāndhaśca na vedainamāryako'yaṃ mameti saḥ |
athainaṃ niṣpipeṣāśu vegavadvasudhātale || 27 ||
sa bhagnabāhūrubhujo vihvalaśśoṇitokṣitaḥ |
mumoha sahasā vīro muhūrtaṃ kapikuñjaraḥ || 28 ||
sa samāśvasya sahasā saṅkṛddho rājamātulaḥ |
vānarānvārayāmāsa daṇḍena madhumohitān || 29 ||
sa kathañcidvimuktasstairvānarairvānararṣabhaḥ |
uvācaikāntamāśritya bhṛtyān svān samupāgatān || 30 ||
ete tiṣṭhantu gacchāmo bhartā no yatra vānaraḥ |
sugrīvo vipulagrīvaḥ saha rāmeṇa tiṣṭhati || 31 ||
sarvaṃ caivāṅgade doṣaṃ śrāvayiṣyāmi pārthive |
amarṣī vacanaṃ śrutvā ghātayiṣyati vānarān || 32 ||
iṣṭaṃ madhuvanaṃ hyetatpārthivasya mahātmanaḥ |
pitṛpaitāmahaṃ divyaṃ devairapi durāsadam || 33 ||
sa vānarānimān sarvān madhulubdhān gatāyuṣaḥ |
ghātayiṣyati daṇḍena sugrīvassasuhṛjjanān || 34 ||
vadhyā hyete durātmāno nṛpājñāparibhāvinaḥ |
amarṣaprabhavo roṣassaphalo no bhaviṣyati || 35 ||
evamuktvā dadhimukho vanapālānmahābalaḥ |
jagāma sahasotpatya vanapālaissamanvitaḥ || 36 ||
nimeṣāntaramātreṇa sa hi prāpto vanālayaḥ |
sahasrāṃśusuto dhīmān sugrīvo yatra vānaraḥ || 37 ||
rāmaṃ ca lakṣmaṇaṃ caiva dṛṣṭvā sugrīvameva ca |
samapratiṣṭhāṃ jagatīmākāśānnipapāta ha || 38 ||
sannipatya mahāvīryassarvaistaiḥ parivāritaḥ |
harirdadhimukhaḥ pālaiḥ pālānāṃ parameśvaraḥ || 39 ||
sa dīnavadano bhūtvā kṛtvā śirasi cāñjalim |
sugrīvasya śubhau mūrdhnā caraṇau patyapīḍayat || 40 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe dviṣaṣṭitamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Malayalam script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.