ശ്രീമദ്വാല്മീകീയ രാമായണേ സുന്ദരകാണ്ഡമ് ।
അഥ അഷ്ടത്രിംശസ്സര്ഗഃ ।
തതസ്സ കപിശാര്ദൂലസ്തേന വാക്യേന തോഷിതഃ ।
സീതാമുവാച തച്ഛൃത്വാ വാക്യം വാക്യവിശാരദഃ ॥ 1 ॥
യുക്തരൂപം ത്വയാ ദേവി ഭാഷിതം ശുഭദര്ശനേ ।
സദൃശം സ്ത്രീസ്വഭാവസ്യ സാധ്വീനാം വിനയസ്യ ച ॥ 2 ॥
സ്ത്രീത്വം ന തു സമര്ഥം ഹി സാഗരം വ്യതിവര്തിതുമ് ।
മാമധിഷ്ഠായ വിസ്തീര്ണം ശതയോജനമായതമ് ॥ 3 ॥
ദ്വിതീയം കാരണം യച്ച ബ്രവീഷി വിനയാന്വിതേ ।
രാമാദന്യസ്യ നാര്ഹാമി സംസ്പര്ശമിതി ജാനകി ॥ 4 ॥
ഏതത്തേ സദൃശം ദേവി പത്ന്യാസ്തസ്യ മഹാത്മനഃ ।
കാ ഹ്യന്യാ ത്വാമൃതേ ദേവി ബ്രൂയാദ്വചനമീദൃശമ് ॥ 5 ॥
ശ്രോഷ്യതേ ചൈവ കാകുത്സ്ഥഃ സര്വം നിരവശേഷതഃ ।
ചേഷ്ടിതം യത്ത്വയാ ദേവി ഭാഷിതം മമ ചാഗ്രതഃ ॥ 6 ॥
കാരണൈര്ബഹുഭിര്ദേവി രാമപ്രിയചികീര്ഷയാ ।
സ്നേഹപ്രസ്കന്നമനസാ മയൈതത്സമുദീരിതമ് ॥ 7 ॥
ലങ്കായാ ദുഷ്പ്രവേശത്വാദ്ദുസ്തരത്വാന്മഹോദധേഃ ।
സാമര്ഥ്യാദാത്മനശ്ചൈവ മയൈതത്സമുദീരിതമ് ॥ 8 ॥
ഇച്ഛാമി ത്വാം സമാനേതുമദ്യൈവ രഘുബന്ധുനാ ।
ഗുരുസ്നേഹേന ഭക്ത്യാ ച നാന്യഥൈതദുദാഹൃതമ് ॥ 9 ॥
യദി നോത്സഹസേ യാതും മയാ സാര്ഥമനിന്ദിതേ ।
അഭിജ്ഞാനം പ്രയച്ഛ ത്വം ജാനീയാദ്രാഘവോ ഹി യത് ॥ 10 ॥
ഏവമുക്താ ഹനുമതാ സീതാ സുരസുതോപമാ ।
ഉവാച വചനം മന്ദം ബാഷ്പപ്രഗ്രഥിതാക്ഷരമ് ॥ 11 ॥
ഇദം ശ്രേഷ്ഠമഭിജ്ഞാനം ബ്രൂയാസ്ത്വം തു മമ പ്രിയമ് ।
ശൈലസ്യ ചിത്രകൂടസ്യ പാദേ പൂര്വോത്തരേ പുരാ ॥ 12 ॥
താപസാശ്രമവാസിന്യാഃ പ്രാജ്യമൂലഫലോദകേ ।
തസ്മിന്സിദ്ധാശ്രമേ ദേശേ മന്ദാകിന്യാ വിദൂരതഃ ॥ 13 ॥
തസ്യോപവനഷണ്ഡേഷു നാനാപുഷ്പസുഗന്ധിഷു ।
വിഹൃത്യ സലിലേ ക്ലിന്നാ മമാങ്കേ സമുപാവിശമഃ ॥ 14 ॥
തതോ മാംസസമായുക്തോ വായസഃ പര്യതുണ്ഡയത് ।
തമഹം ലോഷ്ടമുദ്യമ്യ വാരയാമിസ്മ വായസമ് ॥ 15 ॥
ദാരയന്സ ച മാം കാകസ്തത്ത്രൈവ പരിലീയതേ ।
ന ചാപ്യുപാരമന്മാംസാദ്ഭക്ഷാര്ഥി ബലിഭോജനഃ ॥ 16 ॥
ഉത്കര്ഷന്ത്യാം ച രശനാം ക്രുദ്ധായാം മയി പക്ഷിണി ।
സ്രസ്യമാനേ ച വസനേ തതോ ദൃഷ്ടാ ത്വയാ ഹ്യഹമ് ॥ 17 ॥
ത്വയാഽപഹസിതാ ചാഹം ക്രുദ്ധാ സംലജ്ജിതാ തദാ ।
ഭക്ഷഗൃധ്നേന കാകേന ദാരിതാ ത്വാമുപാഗതാ ॥ 18 ॥
ആസീനസ്യ ച തേ ശ്രാന്താ പുനരുത്സങ്ഗമാവിശമ് ।
ക്രുധ്യന്തീ ച പ്രഹൃഷ്ടേന ത്വയാഽഹം പരിസാന്ത്വിതാ ॥ 19 ॥
ബാഷ്പപൂര്ണമുഖീ മന്ദം ചക്ഷുഷീ പരിമാര്ജതീ ।
ലക്ഷിതാഽഹം ത്വയാ നാഥ വായസേന പ്രകോപിതാ ॥ 20 ॥
പരിശ്രമാത്പ്രസുപ്താ ച രാഘവാങ്കേഽപ്യഹം ചിരമ് ।
പര്യായേണ പ്രസുപ്തശ്ച മമാങ്കേ ഭരതാഗ്രജഃ ॥ 21 ॥
സ തത്ര പുനരേവാഥ വായസസ്സമുപാഗമത് ।
തതസ്സുപ്തപ്രബുദ്ധാം മാം രാമസ്യാങ്കാത്സമുത്ഥിതാമ് ॥ 22 ॥
വായസസ്സഹസാഗമ്യ വിദദാര സ്തനാന്തരേ ।
പുനഃ പുനരഥോത്പത്യ വിദദാര സ മാം ഭൃശമ് ॥ 23 ॥
തതസ്സമുക്ഷിതോ രാമോ മുക്തൈശ്ശോണിതബിന്ദുഭിഃ ।
വായസേന തതസ്തേന ബലവത്ക്ലിശ്യമാനയാ ॥ 24 ॥
സ മയാ ബോധിതശ്ശ്രീമാന്സുഖസുപ്തഃ പരന്തപഃ ।
സ മാം ദൃഷ്ട്വാ മഹാബാഹുര്വിതുന്നാം സ്തനയോസ്തദാ ॥ 25 ॥
ആശീവിഷ ഇവ ക്രുദ്ധശ്വസന്വാക്യമഭാഷത ।
കേന തേ നാഗനാസോരു വിക്ഷതം വൈ സ്തനാന്തരമ് ॥ 26 ॥
കഃ ക്രീഡതി സരോഷേണ പഞ്ചവക്ത്രേണ ഭോഗിനാ ।
വീക്ഷമാണസ്തതസ്തം വൈ വായസം സമുദൈക്ഷത ॥ 27 ॥
നഖൈസ്സരുധിരൈസ്തീക്ഷ്ണൈര്മാമേവാഭിമുഖം സ്ഥിതമ് ।
പുത്ത്രഃ കില സ ശക്രസ്യ വായസഃ പതതാം വരഃ ॥ 28 ॥
ധരാന്തരഗതശ്ശീഘ്രം പവനസ്യ ഗതൌ സമഃ ।
തതസ്തസ്മിന്മഹാബാഹുഃ കോപസംവര്തിതേക്ഷണഃ ॥ 29 ॥
വായസേ കൃതവാന്ക്രൂരാം മതിം മതിമതാം വരഃ ।
സ ദര്ഭം സംസ്തരാദ്ഗൃഹ്യ ബ്രാഹ്മേണാസ്ത്രേണ യോജയത് ॥ 30 ॥
സ ദീപ്ത ഇവ കാലാഗ്നിര്ജജ്വാലാഭിമുഖോ ദ്വിജമ് ।
സ തം പ്രദീപ്തം ചിക്ഷേപ ദര്ഭം തം വായസം പ്രതി ॥ 31 ॥
തതസ്തം വായസം ദര്ഭസ്സോമ്ബരേഽനുജഗാമ ഹ ।
അനുസൃഷ്ടസ്തദാ കാകോ ജഗാമ വിവിധാം ഗതിമ് ॥ 32 ॥
ലോകകാമ ഇമം ലോകം സര്വം വൈ വിചചാര ഹ ।
സ പിത്രാ ച പരിത്യക്തസ്സുരൈശ്ച സമഹര്ഷിഭിഃ ॥ 33 ॥
ത്രീന്ലോകാന്സമ്പരിക്രമ്യ തമേവ ശരണം ഗതഃ ।
സ തം നിപതിതം ഭൂമൌ ശരണ്യശ്ശരണാഗതമ് ॥ 34 ॥
വധാര്ഹമപി കാകുത്സ്ഥഃ കൃപയാ പര്യപാലയത് ।
പരിദ്യൂനം വിഷണ്ണം ച സ തമായാന്തമബ്രവീത് ॥ 35 ॥
മോഘം കര്തും ന ശക്യം തു ബ്രാഹ്മമസ്ത്രം തദുച്യതാമ് ।
ഹിനസ്തു ദക്ഷിണാക്ഷി ത്വച്ഛര ഇത്യഥ സോഽബ്രവീത് ॥ 36 ॥
തതസ്തസ്യാക്ഷി കാകസ്യ ഹിനസ്തി സ്മ സ ദക്ഷിണമ് ।
ദത്ത്വാ സ ദക്ഷിണം നേത്രം പ്രാണേഭ്യഃ പരിരക്ഷിതഃ ॥ 37 ॥
സ രാമായ നമസ്കൃത്യ രാജ്ഞേ ദശരഥായ ച ।
വിസൃഷ്ടസ്തേന വീരേണ പ്രതിപേദേ സ്വമാലയമ് ॥ 38 ॥
മത്കൃതേ കാകമാത്രേ തു ബ്രഹ്മാസ്ത്രം സമുദീരിതമ് ।
കസ്മാദ്യോ മാം ഹരേത്ത്വത്തഃ ക്ഷമസേ തം മഹീപതേ ॥ 39 ॥
സ കുരുഷ്വ മഹോത്സാഹഃ കൃപാം മയി നരര്ഷഭ ।
ത്വയാ നാഥവതീ നാഥ ഹ്യനാഥാ ഇവ ദൃശ്യതേ ॥ 40 ॥
ആനൃശംസ്യം പരോ ധര്മസ്തവത്ത്ത ഐവ മയാ ശ്രുതഃ ।
ജാനാമി ത്വാം മഹാവീര്യം മഹോത്സാഹം മഹാബലമ് ॥ 41 ॥
അപാരപാരമക്ഷോഭ്യം ഗാമ്ഭീര്യാത്സാഗരോപമമ് ।
ഭര്താരം സസമുദ്രായാ ധരണ്യാ വാസവോപമമ് ॥ 42 ॥
ഏവമസ്ത്രവിദാം ശ്രേഷ്ഠസ്സത്യവാന്ബലവാനപി ।
കിമര്ഥമസ്ത്രം രക്ഷസ്സു ന യോജയസി രാഘവ ॥ 43 ॥
ന നാഗാ നാഽപി ഗന്ധര്വാ നാസുരാ ന മരുദ്ഗണാഃ ।
രാമസ്യ സമരേ വേഗം ശക്താഃ പ്രതിസമാധിതുമ് ॥ 44 ॥
തസ്യ വീര്യവതഃ കശ്ചിദ്യദ്യസ്തി മയി സമ്ഭ്രമഃ ।
കിമര്ഥം ന ശരൈസ്തീക്ഷ്ണൈഃ ക്ഷയം നയതി രാക്ഷസാന് ॥ 45 ॥
ഭ്രാതുരാദേശമാദായ ലക്ഷ്മണോ വാ പരന്തപഃ ।
കസ്യ ഹേതോര്ന മാം വീരഃ പരിത്രാതി മഹാബലഃ ॥ 46 ॥
യദി തൌ പുരുഷവ്യാഘ്രൌ വായ്വഗ്നിസമതേജസൌ ।
സുരാണാമപി ദുര്ധര്ഷൌ കിമര്ഥം മാമുപേക്ഷതഃ ॥ 47 ॥
മമൈവ ദുഷ്കൃതം കിഞ്ചിന്മഹദസ്തി ന സംശയഃ ।
സമര്ഥാവപി തൌ യന്മാം നാവേക്ഷേതേ പരന്തപൌ ॥ 48 ॥
വൈദേഹ്യാ വചനം ശ്രുത്വാ കരുണം സാശ്രുഭാഷിതമ് ।
അഥാബ്രവീന്മഹാതേജാ ഹനുമാന്മാരുതാത്മജഃ ॥ 49 ॥
ത്വച്ഛോകവിമുഖോ രാമോ ദേവി സത്യേന തേ ശപേ ।
രാമേ ദുഃഖാഭിപന്നേ ച ലക്ഷ്മണഃ പരിതപ്യതേ ॥ 50 ॥
കഥഞ്ചിദ്ഭവതീ ദൃഷ്ടാ ന കാലഃ പരിദേവിതുമ് ।
ഇമം മുഹൂര്തം ദുഃഖാനാം ദ്രക്ഷ്യസ്യന്തമനിന്ദിതേ ॥ 51 ॥
താവുഭൌ പുരുഷവ്യാഘ്രൌ രാജപുത്രൌ മഹാബലൌ ।
ത്വദ്ദര്ശനകൃതോത്സാഹൌ ലങ്കാം ഭസ്മീകരിഷ്യതഃ ॥ 52 ॥
ഹത്ത്വാ ച സമരേ ക്രൂരം രാവണം സഹബാന്ധവമ് ।
രാഘവസ്ത്വാം വിശാലാക്ഷി നേഷ്യതി സ്വാം പുരീം പ്രതി ॥ 53 ॥
ബ്രൂഹി യദ്രാഘവോ വാച്യോ ലക്ഷ്മണശ്ച മഹാബലഃ ।
സുഗ്രീവോ വാപി തേജസ്വീ ഹരയോഽപി സമാഗതാഃ ॥ 54 ॥
ഇത്യുക്തവതി തസ്മിംസ്തു സീതാ സുരസുതോപമാ ।
ഉവാച ശോകസന്തപ്താ ഹനുമന്തം പ്ലവങ്ഗമമ് ॥ 55 ॥
കൌസല്യാ ലോകഭര്താരം സുഷുവേ യം മനസ്വിനീ ।
തം മമാര്ഥേ സുഖം പൃച്ഛ ശിരസാ ചാഭിവാദയ ॥ 56 ॥
സ്രജശ്ച സര്വരത്നാനി പ്രിയാ യാശ്ച വരാങ്ഗനാഃ ।
ഐശ്വര്യം ച വിശാലായാം പൃഥിവ്യാമപി ദുര്ലഭമ് ॥ 57 ॥
പിതരം മാതരം ചൈവ സമ്മാന്യാഭിപ്രസാദ്യ ച ।
അനുപ്രവ്രജിതോ രാമം സുമിത്രാ യേന സുപ്രജാഃ ॥ 58 ॥
ആനുകൂല്യേന ധര്മാത്മാ ത്യക്ത്വാ സുഖമനുത്തമമ് ।
അനുഗച്ഛതി കാകുത്സ്ഥം ഭ്രാതരം പാലയന്വനേ ॥ 59 ॥
സിംഹസ്കന്ധോ മഹാബാഹുര്മനസ്വീ പ്രിയദര്ശിനഃ ।
പിതൃവദ്വര്തതേ രാമേ മാതൃവന്മാം സമാചരന് ॥ 60 ॥
ഹ്രിയമാണാം തദാ വീരോ ന തു മാം വേദ ലക്ഷ്മണഃ ।
വൃദ്ധോപസേവീ ലക്ഷ്മീവാന് ശക്തോ ന ബഹുഭാഷിതാ ॥ 61 ॥
രാജപുത്രഃ പ്രിയഃ ശ്രേഷ്ഠഃ സദൃശഃ ശ്വശുരസ്യ മേ ।
മമഃ പ്രിയതരോ നിത്യം ഭ്രാതാ രാമസ്യ ലക്ഷ്മണഃ ॥ 62 ॥
നിയുക്തോ ധുരി യസ്യാം തു താമുദ്വഹതി വീര്യവാന് ।
യം ദൃഷ്ട്വാ രാഘവോ നൈവ വൃത്തമാര്യമനുസ്മരേത് ॥ 63 ॥
സ മമാര്ഥായ കുശലം വക്തവ്യോ വചനാന്മമ ।
മൃദുര്നിത്യം ശുചിര്ദക്ഷഃ പ്രിയോ രാമസ്യ ലക്ഷ്മണഃ ॥ 64 ॥
യഥാ ഹി വാനരശ്രേഷ്ഠ ദുഃഖക്ഷയകരോ ഭവേത് ।
ത്വമസ്മിന്കാര്യനിര്യോഗേ പ്രമാണം ഹരിസത്തമഃ ॥ 65 ॥
രാഘവസ്ത്വത്സമാരമ്ഭാന്മയി യത്നപരോ ഭവേത് ।
ഇദം ബ്രൂയാശ്ച മേ നാഥം ശൂരം രാമം പുനഃ പുനഃ ॥ 66 ॥
ജീവിതം ധാരയിഷ്യാമി മാസം ദശരഥാത്മജ ।
ഊര്ധ്വം മാസാന്ന ജീവേയം സത്യേനാഹം ബ്രവീമി തേ ॥ 67 ॥
രാവണേനോപരുദ്ധാം മാം നികൃത്യ പാപകര്മണാ ।
ത്രാതുമര്ഹസി വീര ത്വം പാതാലാദിവ കൌശികീമ് ॥ 68 ॥
തതോ വസ്ത്രഗതം മുക്ത്വാ ദിവ്യം ചൂഡാമണിം ശുഭമ് ।
പ്രദേയോ രാഘവായേതി സീതാ ഹനുമതേ ദദൌ ॥ 69 ॥
പ്രതിഗൃഹ്യ തതോ വീരോ മണിരത്നമനുത്തമമ് ।
അങ്ഗുല്യാ യോജയാമാസ ന ഹ്യസ്യ പ്രാഭവദ്ഭുജഃ ॥ 70 ॥
മണിരത്നം കപിവരഃ പ്രതിഗൃഹ്യാഭിവാദ്യ ച ।
സീതാം പ്രദക്ഷിണം കൃത്വാ പ്രണതഃ പാര്വ്ശതഃ സ്ഥിതഃ ॥ 71 ॥
ഹര്ഷേണ മഹതാ യുക്തഃ സീതാദര്ശനജേന സഃ ।
ഹൃദയേന ഗതോ രാമം ശരീരേണ തു വിഷ്ഠിതഃ ॥ 72 ॥
മണിവരമുപഗൃഹ്യ തം മഹാര്ഹം ജനകനൃപാത്മജയാ ധൃതം പ്രഭാവാത് ।
ഗിരിരിവ പവനാവധൂതമുക്തഃ സുഖിതമനാഃ പ്രതിസങ്ക്രമം പ്രപേദേ ॥ 73 ॥
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയ ആദികാവ്യേ സുന്ദരകാണ്ഡേ അഷ്ടത്രിംശസ്സര്ഗഃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |
atha aṣṭatriṃśassargaḥ |
tatassa kapiśārdūlastena vākyena toṣitaḥ |
sītāmuvāca tacchṛtvā vākyaṃ vākyaviśāradaḥ || 1 ||
yuktarūpaṃ tvayā devi bhāṣitaṃ śubhadarśane |
sadṛśaṃ strīsvabhāvasya sādhvīnāṃ vinayasya ca || 2 ||
strītvaṃ na tu samarthaṃ hi sāgaraṃ vyativartitum |
māmadhiṣṭhāya vistīrṇaṃ śatayojanamāyatam || 3 ||
dvitīyaṃ kāraṇaṃ yacca bravīṣi vinayānvite |
rāmādanyasya nārhāmi saṃsparśamiti jānaki || 4 ||
etatte sadṛśaṃ devi patnyāstasya mahātmanaḥ |
kā hyanyā tvāmṛte devi brūyādvacanamīdṛśam || 5 ||
śroṣyate caiva kākutsthaḥ sarvaṃ niravaśeṣataḥ |
ceṣṭitaṃ yattvayā devi bhāṣitaṃ mama cāgrataḥ || 6 ||
kāraṇairbahubhirdevi rāmapriyacikīrṣayā |
snehapraskannamanasā mayaitatsamudīritam || 7 ||
laṅkāyā duṣpraveśatvāddustaratvānmahodadheḥ |
sāmarthyādātmanaścaiva mayaitatsamudīritam || 8 ||
icchāmi tvāṃ samānetumadyaiva raghubandhunā |
gurusnehena bhaktyā ca nānyathaitadudāhṛtam || 9 ||
yadi notsahase yātuṃ mayā sārthamanindite |
abhijñānaṃ prayaccha tvaṃ jānīyādrāghavo hi yat || 10 ||
evamuktā hanumatā sītā surasutopamā |
uvāca vacanaṃ mandaṃ bāṣpapragrathitākṣaram || 11 ||
idaṃ śreṣṭhamabhijñānaṃ brūyāstvaṃ tu mama priyam |
śailasya citrakūṭasya pāde pūrvottare purā || 12 ||
tāpasāśramavāsinyāḥ prājyamūlaphalodake |
tasminsiddhāśrame deśe mandākinyā vidūrataḥ || 13 ||
tasyopavanaṣaṇḍeṣu nānāpuṣpasugandhiṣu |
vihṛtya salile klinnā mamāṅke samupāviśamaḥ || 14 ||
tato māṃsasamāyukto vāyasaḥ paryatuṇḍayat |
tamahaṃ loṣṭamudyamya vārayāmisma vāyasam || 15 ||
dārayansa ca māṃ kākastattraiva parilīyate |
na cāpyupāramanmāṃsādbhakṣārthi balibhojanaḥ || 16 ||
utkarṣantyāṃ ca raśanāṃ kruddhāyāṃ mayi pakṣiṇi |
srasyamāne ca vasane tato dṛṣṭā tvayā hyaham || 17 ||
tvayā'pahasitā cāhaṃ kruddhā saṃlajjitā tadā |
bhakṣagṛdhnena kākena dāritā tvāmupāgatā || 18 ||
āsīnasya ca te śrāntā punarutsaṅgamāviśam |
krudhyantī ca prahṛṣṭena tvayā'haṃ parisāntvitā || 19 ||
bāṣpapūrṇamukhī mandaṃ cakṣuṣī parimārjatī |
lakṣitā'haṃ tvayā nātha vāyasena prakopitā || 20 ||
pariśramātprasuptā ca rāghavāṅke'pyahaṃ ciram |
paryāyeṇa prasuptaśca mamāṅke bharatāgrajaḥ || 21 ||
sa tatra punarevātha vāyasassamupāgamat |
tatassuptaprabuddhāṃ māṃ rāmasyāṅkātsamutthitām || 22 ||
vāyasassahasāgamya vidadāra stanāntare |
punaḥ punarathotpatya vidadāra sa māṃ bhṛśam || 23 ||
tatassamukṣito rāmo muktaiśśoṇitabindubhiḥ |
vāyasena tatastena balavatkliśyamānayā || 24 ||
sa mayā bodhitaśśrīmānsukhasuptaḥ parantapaḥ |
sa māṃ dṛṣṭvā mahābāhurvitunnāṃ stanayostadā || 25 ||
āśīviṣa iva kruddhaśvasanvākyamabhāṣata |
kena te nāganāsoru vikṣataṃ vai stanāntaram || 26 ||
kaḥ krīḍati saroṣeṇa pañcavaktreṇa bhoginā |
vīkṣamāṇastatastaṃ vai vāyasaṃ samudaikṣata || 27 ||
nakhaissarudhiraistīkṣṇairmāmevābhimukhaṃ sthitam |
puttraḥ kila sa śakrasya vāyasaḥ patatāṃ varaḥ || 28 ||
dharāntaragataśśīghraṃ pavanasya gatau samaḥ |
tatastasminmahābāhuḥ kopasaṃvartitekṣaṇaḥ || 29 ||
vāyase kṛtavānkrūrāṃ matiṃ matimatāṃ varaḥ |
sa darbhaṃ saṃstarādgṛhya brāhmeṇāstreṇa yojayat || 30 ||
sa dīpta iva kālāgnirjajvālābhimukho dvijam |
sa taṃ pradīptaṃ cikṣepa darbhaṃ taṃ vāyasaṃ prati || 31 ||
tatastaṃ vāyasaṃ darbhassombare'nujagāma ha |
anusṛṣṭastadā kāko jagāma vividhāṃ gatim || 32 ||
lokakāma imaṃ lokaṃ sarvaṃ vai vicacāra ha |
sa pitrā ca parityaktassuraiśca samaharṣibhiḥ || 33 ||
trīnlokānsamparikramya tameva śaraṇaṃ gataḥ |
sa taṃ nipatitaṃ bhūmau śaraṇyaśśaraṇāgatam || 34 ||
vadhārhamapi kākutsthaḥ kṛpayā paryapālayat |
paridyūnaṃ viṣaṇṇaṃ ca sa tamāyāntamabravīt || 35 ||
moghaṃ kartuṃ na śakyaṃ tu brāhmamastraṃ taducyatām |
hinastu dakṣiṇākṣi tvacchara ityatha so'bravīt || 36 ||
tatastasyākṣi kākasya hinasti sma sa dakṣiṇam |
dattvā sa dakṣiṇaṃ netraṃ prāṇebhyaḥ parirakṣitaḥ || 37 ||
sa rāmāya namaskṛtya rājñe daśarathāya ca |
visṛṣṭastena vīreṇa pratipede svamālayam || 38 ||
matkṛte kākamātre tu brahmāstraṃ samudīritam |
kasmādyo māṃ harettvattaḥ kṣamase taṃ mahīpate || 39 ||
sa kuruṣva mahotsāhaḥ kṛpāṃ mayi nararṣabha |
tvayā nāthavatī nātha hyanāthā iva dṛśyate || 40 ||
ānṛśaṃsyaṃ paro dharmastavattta aiva mayā śrutaḥ |
jānāmi tvāṃ mahāvīryaṃ mahotsāhaṃ mahābalam || 41 ||
apārapāramakṣobhyaṃ gāmbhīryātsāgaropamam |
bhartāraṃ sasamudrāyā dharaṇyā vāsavopamam || 42 ||
evamastravidāṃ śreṣṭhassatyavānbalavānapi |
kimarthamastraṃ rakṣassu na yojayasi rāghava || 43 ||
na nāgā nā'pi gandharvā nāsurā na marudgaṇāḥ |
rāmasya samare vegaṃ śaktāḥ pratisamādhitum || 44 ||
tasya vīryavataḥ kaścidyadyasti mayi sambhramaḥ |
kimarthaṃ na śaraistīkṣṇaiḥ kṣayaṃ nayati rākṣasān || 45 ||
bhrāturādeśamādāya lakṣmaṇo vā parantapaḥ |
kasya hetorna māṃ vīraḥ paritrāti mahābalaḥ || 46 ||
yadi tau puruṣavyāghrau vāyvagnisamatejasau |
surāṇāmapi durdharṣau kimarthaṃ māmupekṣataḥ || 47 ||
mamaiva duṣkṛtaṃ kiñcinmahadasti na saṃśayaḥ |
samarthāvapi tau yanmāṃ nāvekṣete parantapau || 48 ||
vaidehyā vacanaṃ śrutvā karuṇaṃ sāśrubhāṣitam |
athābravīnmahātejā hanumānmārutātmajaḥ || 49 ||
tvacchokavimukho rāmo devi satyena te śape |
rāme duḥkhābhipanne ca lakṣmaṇaḥ paritapyate || 50 ||
kathañcidbhavatī dṛṣṭā na kālaḥ paridevitum |
imaṃ muhūrtaṃ duḥkhānāṃ drakṣyasyantamanindite || 51 ||
tāvubhau puruṣavyāghrau rājaputrau mahābalau |
tvaddarśanakṛtotsāhau laṅkāṃ bhasmīkariṣyataḥ || 52 ||
hattvā ca samare krūraṃ rāvaṇaṃ sahabāndhavam |
rāghavastvāṃ viśālākṣi neṣyati svāṃ purīṃ prati || 53 ||
brūhi yadrāghavo vācyo lakṣmaṇaśca mahābalaḥ |
sugrīvo vāpi tejasvī harayo'pi samāgatāḥ || 54 ||
ityuktavati tasmiṃstu sītā surasutopamā |
uvāca śokasantaptā hanumantaṃ plavaṅgamam || 55 ||
kausalyā lokabhartāraṃ suṣuve yaṃ manasvinī |
taṃ mamārthe sukhaṃ pṛccha śirasā cābhivādaya || 56 ||
srajaśca sarvaratnāni priyā yāśca varāṅganāḥ |
aiśvaryaṃ ca viśālāyāṃ pṛthivyāmapi durlabham || 57 ||
pitaraṃ mātaraṃ caiva sammānyābhiprasādya ca |
anupravrajito rāmaṃ sumitrā yena suprajāḥ || 58 ||
ānukūlyena dharmātmā tyaktvā sukhamanuttamam |
anugacchati kākutsthaṃ bhrātaraṃ pālayanvane || 59 ||
siṃhaskandho mahābāhurmanasvī priyadarśinaḥ |
pitṛvadvartate rāme mātṛvanmāṃ samācaran || 60 ||
hriyamāṇāṃ tadā vīro na tu māṃ veda lakṣmaṇaḥ |
vṛddhopasevī lakṣmīvān śakto na bahubhāṣitā || 61 ||
rājaputraḥ priyaḥ śreṣṭhaḥ sadṛśaḥ śvaśurasya me |
mamaḥ priyataro nityaṃ bhrātā rāmasya lakṣmaṇaḥ || 62 ||
niyukto dhuri yasyāṃ tu tāmudvahati vīryavān |
yaṃ dṛṣṭvā rāghavo naiva vṛttamāryamanusmaret || 63 ||
sa mamārthāya kuśalaṃ vaktavyo vacanānmama |
mṛdurnityaṃ śucirdakṣaḥ priyo rāmasya lakṣmaṇaḥ || 64 ||
yathā hi vānaraśreṣṭha duḥkhakṣayakaro bhavet |
tvamasminkāryaniryoge pramāṇaṃ harisattamaḥ || 65 ||
rāghavastvatsamārambhānmayi yatnaparo bhavet |
idaṃ brūyāśca me nāthaṃ śūraṃ rāmaṃ punaḥ punaḥ || 66 ||
jīvitaṃ dhārayiṣyāmi māsaṃ daśarathātmaja |
ūrdhvaṃ māsānna jīveyaṃ satyenāhaṃ bravīmi te || 67 ||
rāvaṇenoparuddhāṃ māṃ nikṛtya pāpakarmaṇā |
trātumarhasi vīra tvaṃ pātālādiva kauśikīm || 68 ||
tato vastragataṃ muktvā divyaṃ cūḍāmaṇiṃ śubham |
pradeyo rāghavāyeti sītā hanumate dadau || 69 ||
pratigṛhya tato vīro maṇiratnamanuttamam |
aṅgulyā yojayāmāsa na hyasya prābhavadbhujaḥ || 70 ||
maṇiratnaṃ kapivaraḥ pratigṛhyābhivādya ca |
sītāṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā praṇataḥ pārvśataḥ sthitaḥ || 71 ||
harṣeṇa mahatā yuktaḥ sītādarśanajena saḥ |
hṛdayena gato rāmaṃ śarīreṇa tu viṣṭhitaḥ || 72 ||
maṇivaramupagṛhya taṃ mahārhaṃ janakanṛpātmajayā dhṛtaṃ prabhāvāt |
giririva pavanāvadhūtamuktaḥ sukhitamanāḥ pratisaṅkramaṃ prapede || 73 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe aṣṭatriṃśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे सुन्दरकाण्डम् ।
अथ अष्टत्रिंशस्सर्गः ।
ततस्स कपिशार्दूलस्तेन वाक्येन तोषितः ।
सीतामुवाच तच्छृत्वा वाक्यं वाक्यविशारदः ॥ 1 ॥
युक्तरूपं त्वया देवि भाषितं शुभदर्शने ।
सदृशं स्त्रीस्वभावस्य साध्वीनां विनयस्य च ॥ 2 ॥
स्त्रीत्वं न तु समर्थं हि सागरं व्यतिवर्तितुम् ।
मामधिष्ठाय विस्तीर्णं शतयोजनमायतम् ॥ 3 ॥
द्वितीयं कारणं यच्च ब्रवीषि विनयान्विते ।
रामादन्यस्य नार्हामि संस्पर्शमिति जानकि ॥ 4 ॥
एतत्ते सदृशं देवि पत्न्यास्तस्य महात्मनः ।
का ह्यन्या त्वामृते देवि ब्रूयाद्वचनमीदृशम् ॥ 5 ॥
श्रोष्यते चैव काकुत्स्थः सर्वं निरवशेषतः ।
चेष्टितं यत्त्वया देवि भाषितं मम चाग्रतः ॥ 6 ॥
कारणैर्बहुभिर्देवि रामप्रियचिकीर्षया ।
स्नेहप्रस्कन्नमनसा मयैतत्समुदीरितम् ॥ 7 ॥
लङ्काया दुष्प्रवेशत्वाद्दुस्तरत्वान्महोदधेः ।
सामर्थ्यादात्मनश्चैव मयैतत्समुदीरितम् ॥ 8 ॥
इच्छामि त्वां समानेतुमद्यैव रघुबन्धुना ।
गुरुस्नेहेन भक्त्या च नान्यथैतदुदाहृतम् ॥ 9 ॥
यदि नोत्सहसे यातुं मया सार्थमनिन्दिते ।
अभिज्ञानं प्रयच्छ त्वं जानीयाद्राघवो हि यत् ॥ 10 ॥
एवमुक्ता हनुमता सीता सुरसुतोपमा ।
उवाच वचनं मन्दं बाष्पप्रग्रथिताक्षरम् ॥ 11 ॥
इदं श्रेष्ठमभिज्ञानं ब्रूयास्त्वं तु मम प्रियम् ।
शैलस्य चित्रकूटस्य पादे पूर्वोत्तरे पुरा ॥ 12 ॥
तापसाश्रमवासिन्याः प्राज्यमूलफलोदके ।
तस्मिन्सिद्धाश्रमे देशे मन्दाकिन्या विदूरतः ॥ 13 ॥
तस्योपवनषण्डेषु नानापुष्पसुगन्धिषु ।
विहृत्य सलिले क्लिन्ना ममाङ्के समुपाविशमः ॥ 14 ॥
ततो मांससमायुक्तो वायसः पर्यतुण्डयत् ।
तमहं लोष्टमुद्यम्य वारयामिस्म वायसम् ॥ 15 ॥
दारयन्स च मां काकस्तत्त्रैव परिलीयते ।
न चाप्युपारमन्मांसाद्भक्षार्थि बलिभोजनः ॥ 16 ॥
उत्कर्षन्त्यां च रशनां क्रुद्धायां मयि पक्षिणि ।
स्रस्यमाने च वसने ततो दृष्टा त्वया ह्यहम् ॥ 17 ॥
त्वयाऽपहसिता चाहं क्रुद्धा संलज्जिता तदा ।
भक्षगृध्नेन काकेन दारिता त्वामुपागता ॥ 18 ॥
आसीनस्य च ते श्रान्ता पुनरुत्सङ्गमाविशम् ।
क्रुध्यन्ती च प्रहृष्टेन त्वयाऽहं परिसान्त्विता ॥ 19 ॥
बाष्पपूर्णमुखी मन्दं चक्षुषी परिमार्जती ।
लक्षिताऽहं त्वया नाथ वायसेन प्रकोपिता ॥ 20 ॥
परिश्रमात्प्रसुप्ता च राघवाङ्केऽप्यहं चिरम् ।
पर्यायेण प्रसुप्तश्च ममाङ्के भरताग्रजः ॥ 21 ॥
स तत्र पुनरेवाथ वायसस्समुपागमत् ।
ततस्सुप्तप्रबुद्धां मां रामस्याङ्कात्समुत्थिताम् ॥ 22 ॥
वायसस्सहसागम्य विददार स्तनान्तरे ।
पुनः पुनरथोत्पत्य विददार स मां भृशम् ॥ 23 ॥
ततस्समुक्षितो रामो मुक्तैश्शोणितबिन्दुभिः ।
वायसेन ततस्तेन बलवत्क्लिश्यमानया ॥ 24 ॥
स मया बोधितश्श्रीमान्सुखसुप्तः परन्तपः ।
स मां दृष्ट्वा महाबाहुर्वितुन्नां स्तनयोस्तदा ॥ 25 ॥
आशीविष इव क्रुद्धश्वसन्वाक्यमभाषत ।
केन ते नागनासोरु विक्षतं वै स्तनान्तरम् ॥ 26 ॥
कः क्रीडति सरोषेण पञ्चवक्त्रेण भोगिना ।
वीक्षमाणस्ततस्तं वै वायसं समुदैक्षत ॥ 27 ॥
नखैस्सरुधिरैस्तीक्ष्णैर्मामेवाभिमुखं स्थितम् ।
पुत्त्रः किल स शक्रस्य वायसः पततां वरः ॥ 28 ॥
धरान्तरगतश्शीघ्रं पवनस्य गतौ समः ।
ततस्तस्मिन्महाबाहुः कोपसंवर्तितेक्षणः ॥ 29 ॥
वायसे कृतवान्क्रूरां मतिं मतिमतां वरः ।
स दर्भं संस्तराद्गृह्य ब्राह्मेणास्त्रेण योजयत् ॥ 30 ॥
स दीप्त इव कालाग्निर्जज्वालाभिमुखो द्विजम् ।
स तं प्रदीप्तं चिक्षेप दर्भं तं वायसं प्रति ॥ 31 ॥
ततस्तं वायसं दर्भस्सोम्बरेऽनुजगाम ह ।
अनुसृष्टस्तदा काको जगाम विविधां गतिम् ॥ 32 ॥
लोककाम इमं लोकं सर्वं वै विचचार ह ।
स पित्रा च परित्यक्तस्सुरैश्च समहर्षिभिः ॥ 33 ॥
त्रीन्लोकान्सम्परिक्रम्य तमेव शरणं गतः ।
स तं निपतितं भूमौ शरण्यश्शरणागतम् ॥ 34 ॥
वधार्हमपि काकुत्स्थः कृपया पर्यपालयत् ।
परिद्यूनं विषण्णं च स तमायान्तमब्रवीत् ॥ 35 ॥
मोघं कर्तुं न शक्यं तु ब्राह्ममस्त्रं तदुच्यताम् ।
हिनस्तु दक्षिणाक्षि त्वच्छर इत्यथ सोऽब्रवीत् ॥ 36 ॥
ततस्तस्याक्षि काकस्य हिनस्ति स्म स दक्षिणम् ।
दत्त्वा स दक्षिणं नेत्रं प्राणेभ्यः परिरक्षितः ॥ 37 ॥
स रामाय नमस्कृत्य राज्ञे दशरथाय च ।
विसृष्टस्तेन वीरेण प्रतिपेदे स्वमालयम् ॥ 38 ॥
मत्कृते काकमात्रे तु ब्रह्मास्त्रं समुदीरितम् ।
कस्माद्यो मां हरेत्त्वत्तः क्षमसे तं महीपते ॥ 39 ॥
स कुरुष्व महोत्साहः कृपां मयि नरर्षभ ।
त्वया नाथवती नाथ ह्यनाथा इव दृश्यते ॥ 40 ॥
आनृशंस्यं परो धर्मस्तवत्त्त ऐव मया श्रुतः ।
जानामि त्वां महावीर्यं महोत्साहं महाबलम् ॥ 41 ॥
अपारपारमक्षोभ्यं गाम्भीर्यात्सागरोपमम् ।
भर्तारं ससमुद्राया धरण्या वासवोपमम् ॥ 42 ॥
एवमस्त्रविदां श्रेष्ठस्सत्यवान्बलवानपि ।
किमर्थमस्त्रं रक्षस्सु न योजयसि राघव ॥ 43 ॥
न नागा नाऽपि गन्धर्वा नासुरा न मरुद्गणाः ।
रामस्य समरे वेगं शक्ताः प्रतिसमाधितुम् ॥ 44 ॥
तस्य वीर्यवतः कश्चिद्यद्यस्ति मयि सम्भ्रमः ।
किमर्थं न शरैस्तीक्ष्णैः क्षयं नयति राक्षसान् ॥ 45 ॥
भ्रातुरादेशमादाय लक्ष्मणो वा परन्तपः ।
कस्य हेतोर्न मां वीरः परित्राति महाबलः ॥ 46 ॥
यदि तौ पुरुषव्याघ्रौ वाय्वग्निसमतेजसौ ।
सुराणामपि दुर्धर्षौ किमर्थं मामुपेक्षतः ॥ 47 ॥
ममैव दुष्कृतं किञ्चिन्महदस्ति न संशयः ।
समर्थावपि तौ यन्मां नावेक्षेते परन्तपौ ॥ 48 ॥
वैदेह्या वचनं श्रुत्वा करुणं साश्रुभाषितम् ।
अथाब्रवीन्महातेजा हनुमान्मारुतात्मजः ॥ 49 ॥
त्वच्छोकविमुखो रामो देवि सत्येन ते शपे ।
रामे दुःखाभिपन्ने च लक्ष्मणः परितप्यते ॥ 50 ॥
कथञ्चिद्भवती दृष्टा न कालः परिदेवितुम् ।
इमं मुहूर्तं दुःखानां द्रक्ष्यस्यन्तमनिन्दिते ॥ 51 ॥
तावुभौ पुरुषव्याघ्रौ राजपुत्रौ महाबलौ ।
त्वद्दर्शनकृतोत्साहौ लङ्कां भस्मीकरिष्यतः ॥ 52 ॥
हत्त्वा च समरे क्रूरं रावणं सहबान्धवम् ।
राघवस्त्वां विशालाक्षि नेष्यति स्वां पुरीं प्रति ॥ 53 ॥
ब्रूहि यद्राघवो वाच्यो लक्ष्मणश्च महाबलः ।
सुग्रीवो वापि तेजस्वी हरयोऽपि समागताः ॥ 54 ॥
इत्युक्तवति तस्मिंस्तु सीता सुरसुतोपमा ।
उवाच शोकसन्तप्ता हनुमन्तं प्लवङ्गमम् ॥ 55 ॥
कौसल्या लोकभर्तारं सुषुवे यं मनस्विनी ।
तं ममार्थे सुखं पृच्छ शिरसा चाभिवादय ॥ 56 ॥
स्रजश्च सर्वरत्नानि प्रिया याश्च वराङ्गनाः ।
ऐश्वर्यं च विशालायां पृथिव्यामपि दुर्लभम् ॥ 57 ॥
पितरं मातरं चैव सम्मान्याभिप्रसाद्य च ।
अनुप्रव्रजितो रामं सुमित्रा येन सुप्रजाः ॥ 58 ॥
आनुकूल्येन धर्मात्मा त्यक्त्वा सुखमनुत्तमम् ।
अनुगच्छति काकुत्स्थं भ्रातरं पालयन्वने ॥ 59 ॥
सिंहस्कन्धो महाबाहुर्मनस्वी प्रियदर्शिनः ।
पितृवद्वर्तते रामे मातृवन्मां समाचरन् ॥ 60 ॥
ह्रियमाणां तदा वीरो न तु मां वेद लक्ष्मणः ।
वृद्धोपसेवी लक्ष्मीवान् शक्तो न बहुभाषिता ॥ 61 ॥
राजपुत्रः प्रियः श्रेष्ठः सदृशः श्वशुरस्य मे ।
ममः प्रियतरो नित्यं भ्राता रामस्य लक्ष्मणः ॥ 62 ॥
नियुक्तो धुरि यस्यां तु तामुद्वहति वीर्यवान् ।
यं दृष्ट्वा राघवो नैव वृत्तमार्यमनुस्मरेत् ॥ 63 ॥
स ममार्थाय कुशलं वक्तव्यो वचनान्मम ।
मृदुर्नित्यं शुचिर्दक्षः प्रियो रामस्य लक्ष्मणः ॥ 64 ॥
यथा हि वानरश्रेष्ठ दुःखक्षयकरो भवेत् ।
त्वमस्मिन्कार्यनिर्योगे प्रमाणं हरिसत्तमः ॥ 65 ॥
राघवस्त्वत्समारम्भान्मयि यत्नपरो भवेत् ।
इदं ब्रूयाश्च मे नाथं शूरं रामं पुनः पुनः ॥ 66 ॥
जीवितं धारयिष्यामि मासं दशरथात्मज ।
ऊर्ध्वं मासान्न जीवेयं सत्येनाहं ब्रवीमि ते ॥ 67 ॥
रावणेनोपरुद्धां मां निकृत्य पापकर्मणा ।
त्रातुमर्हसि वीर त्वं पातालादिव कौशिकीम् ॥ 68 ॥
ततो वस्त्रगतं मुक्त्वा दिव्यं चूडामणिं शुभम् ।
प्रदेयो राघवायेति सीता हनुमते ददौ ॥ 69 ॥
प्रतिगृह्य ततो वीरो मणिरत्नमनुत्तमम् ।
अङ्गुल्या योजयामास न ह्यस्य प्राभवद्भुजः ॥ 70 ॥
मणिरत्नं कपिवरः प्रतिगृह्याभिवाद्य च ।
सीतां प्रदक्षिणं कृत्वा प्रणतः पार्व्शतः स्थितः ॥ 71 ॥
हर्षेण महता युक्तः सीतादर्शनजेन सः ।
हृदयेन गतो रामं शरीरेण तु विष्ठितः ॥ 72 ॥
मणिवरमुपगृह्य तं महार्हं जनकनृपात्मजया धृतं प्रभावात् ।
गिरिरिव पवनावधूतमुक्तः सुखितमनाः प्रतिसङ्क्रमं प्रपेदे ॥ 73 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे अष्टत्रिंशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |
atha aṣṭatriṃśassargaḥ |
tatassa kapiśārdūlastena vākyena toṣitaḥ |
sītāmuvāca tacchṛtvā vākyaṃ vākyaviśāradaḥ || 1 ||
yuktarūpaṃ tvayā devi bhāṣitaṃ śubhadarśane |
sadṛśaṃ strīsvabhāvasya sādhvīnāṃ vinayasya ca || 2 ||
strītvaṃ na tu samarthaṃ hi sāgaraṃ vyativartitum |
māmadhiṣṭhāya vistīrṇaṃ śatayojanamāyatam || 3 ||
dvitīyaṃ kāraṇaṃ yacca bravīṣi vinayānvite |
rāmādanyasya nārhāmi saṃsparśamiti jānaki || 4 ||
etatte sadṛśaṃ devi patnyāstasya mahātmanaḥ |
kā hyanyā tvāmṛte devi brūyādvacanamīdṛśam || 5 ||
śroṣyate caiva kākutsthaḥ sarvaṃ niravaśeṣataḥ |
ceṣṭitaṃ yattvayā devi bhāṣitaṃ mama cāgrataḥ || 6 ||
kāraṇairbahubhirdevi rāmapriyacikīrṣayā |
snehapraskannamanasā mayaitatsamudīritam || 7 ||
laṅkāyā duṣpraveśatvāddustaratvānmahodadheḥ |
sāmarthyādātmanaścaiva mayaitatsamudīritam || 8 ||
icchāmi tvāṃ samānetumadyaiva raghubandhunā |
gurusnehena bhaktyā ca nānyathaitadudāhṛtam || 9 ||
yadi notsahase yātuṃ mayā sārthamanindite |
abhijñānaṃ prayaccha tvaṃ jānīyādrāghavo hi yat || 10 ||
evamuktā hanumatā sītā surasutopamā |
uvāca vacanaṃ mandaṃ bāṣpapragrathitākṣaram || 11 ||
idaṃ śreṣṭhamabhijñānaṃ brūyāstvaṃ tu mama priyam |
śailasya citrakūṭasya pāde pūrvottare purā || 12 ||
tāpasāśramavāsinyāḥ prājyamūlaphalodake |
tasminsiddhāśrame deśe mandākinyā vidūrataḥ || 13 ||
tasyopavanaṣaṇḍeṣu nānāpuṣpasugandhiṣu |
vihṛtya salile klinnā mamāṅke samupāviśamaḥ || 14 ||
tato māṃsasamāyukto vāyasaḥ paryatuṇḍayat |
tamahaṃ loṣṭamudyamya vārayāmisma vāyasam || 15 ||
dārayansa ca māṃ kākastattraiva parilīyate |
na cāpyupāramanmāṃsādbhakṣārthi balibhojanaḥ || 16 ||
utkarṣantyāṃ ca raśanāṃ kruddhāyāṃ mayi pakṣiṇi |
srasyamāne ca vasane tato dṛṣṭā tvayā hyaham || 17 ||
tvayā'pahasitā cāhaṃ kruddhā saṃlajjitā tadā |
bhakṣagṛdhnena kākena dāritā tvāmupāgatā || 18 ||
āsīnasya ca te śrāntā punarutsaṅgamāviśam |
krudhyantī ca prahṛṣṭena tvayā'haṃ parisāntvitā || 19 ||
bāṣpapūrṇamukhī mandaṃ cakṣuṣī parimārjatī |
lakṣitā'haṃ tvayā nātha vāyasena prakopitā || 20 ||
pariśramātprasuptā ca rāghavāṅke'pyahaṃ ciram |
paryāyeṇa prasuptaśca mamāṅke bharatāgrajaḥ || 21 ||
sa tatra punarevātha vāyasassamupāgamat |
tatassuptaprabuddhāṃ māṃ rāmasyāṅkātsamutthitām || 22 ||
vāyasassahasāgamya vidadāra stanāntare |
punaḥ punarathotpatya vidadāra sa māṃ bhṛśam || 23 ||
tatassamukṣito rāmo muktaiśśoṇitabindubhiḥ |
vāyasena tatastena balavatkliśyamānayā || 24 ||
sa mayā bodhitaśśrīmānsukhasuptaḥ parantapaḥ |
sa māṃ dṛṣṭvā mahābāhurvitunnāṃ stanayostadā || 25 ||
āśīviṣa iva kruddhaśvasanvākyamabhāṣata |
kena te nāganāsoru vikṣataṃ vai stanāntaram || 26 ||
kaḥ krīḍati saroṣeṇa pañcavaktreṇa bhoginā |
vīkṣamāṇastatastaṃ vai vāyasaṃ samudaikṣata || 27 ||
nakhaissarudhiraistīkṣṇairmāmevābhimukhaṃ sthitam |
puttraḥ kila sa śakrasya vāyasaḥ patatāṃ varaḥ || 28 ||
dharāntaragataśśīghraṃ pavanasya gatau samaḥ |
tatastasminmahābāhuḥ kopasaṃvartitekṣaṇaḥ || 29 ||
vāyase kṛtavānkrūrāṃ matiṃ matimatāṃ varaḥ |
sa darbhaṃ saṃstarādgṛhya brāhmeṇāstreṇa yojayat || 30 ||
sa dīpta iva kālāgnirjajvālābhimukho dvijam |
sa taṃ pradīptaṃ cikṣepa darbhaṃ taṃ vāyasaṃ prati || 31 ||
tatastaṃ vāyasaṃ darbhassombare'nujagāma ha |
anusṛṣṭastadā kāko jagāma vividhāṃ gatim || 32 ||
lokakāma imaṃ lokaṃ sarvaṃ vai vicacāra ha |
sa pitrā ca parityaktassuraiśca samaharṣibhiḥ || 33 ||
trīnlokānsamparikramya tameva śaraṇaṃ gataḥ |
sa taṃ nipatitaṃ bhūmau śaraṇyaśśaraṇāgatam || 34 ||
vadhārhamapi kākutsthaḥ kṛpayā paryapālayat |
paridyūnaṃ viṣaṇṇaṃ ca sa tamāyāntamabravīt || 35 ||
moghaṃ kartuṃ na śakyaṃ tu brāhmamastraṃ taducyatām |
hinastu dakṣiṇākṣi tvacchara ityatha so'bravīt || 36 ||
tatastasyākṣi kākasya hinasti sma sa dakṣiṇam |
dattvā sa dakṣiṇaṃ netraṃ prāṇebhyaḥ parirakṣitaḥ || 37 ||
sa rāmāya namaskṛtya rājñe daśarathāya ca |
visṛṣṭastena vīreṇa pratipede svamālayam || 38 ||
matkṛte kākamātre tu brahmāstraṃ samudīritam |
kasmādyo māṃ harettvattaḥ kṣamase taṃ mahīpate || 39 ||
sa kuruṣva mahotsāhaḥ kṛpāṃ mayi nararṣabha |
tvayā nāthavatī nātha hyanāthā iva dṛśyate || 40 ||
ānṛśaṃsyaṃ paro dharmastavattta aiva mayā śrutaḥ |
jānāmi tvāṃ mahāvīryaṃ mahotsāhaṃ mahābalam || 41 ||
apārapāramakṣobhyaṃ gāmbhīryātsāgaropamam |
bhartāraṃ sasamudrāyā dharaṇyā vāsavopamam || 42 ||
evamastravidāṃ śreṣṭhassatyavānbalavānapi |
kimarthamastraṃ rakṣassu na yojayasi rāghava || 43 ||
na nāgā nā'pi gandharvā nāsurā na marudgaṇāḥ |
rāmasya samare vegaṃ śaktāḥ pratisamādhitum || 44 ||
tasya vīryavataḥ kaścidyadyasti mayi sambhramaḥ |
kimarthaṃ na śaraistīkṣṇaiḥ kṣayaṃ nayati rākṣasān || 45 ||
bhrāturādeśamādāya lakṣmaṇo vā parantapaḥ |
kasya hetorna māṃ vīraḥ paritrāti mahābalaḥ || 46 ||
yadi tau puruṣavyāghrau vāyvagnisamatejasau |
surāṇāmapi durdharṣau kimarthaṃ māmupekṣataḥ || 47 ||
mamaiva duṣkṛtaṃ kiñcinmahadasti na saṃśayaḥ |
samarthāvapi tau yanmāṃ nāvekṣete parantapau || 48 ||
vaidehyā vacanaṃ śrutvā karuṇaṃ sāśrubhāṣitam |
athābravīnmahātejā hanumānmārutātmajaḥ || 49 ||
tvacchokavimukho rāmo devi satyena te śape |
rāme duḥkhābhipanne ca lakṣmaṇaḥ paritapyate || 50 ||
kathañcidbhavatī dṛṣṭā na kālaḥ paridevitum |
imaṃ muhūrtaṃ duḥkhānāṃ drakṣyasyantamanindite || 51 ||
tāvubhau puruṣavyāghrau rājaputrau mahābalau |
tvaddarśanakṛtotsāhau laṅkāṃ bhasmīkariṣyataḥ || 52 ||
hattvā ca samare krūraṃ rāvaṇaṃ sahabāndhavam |
rāghavastvāṃ viśālākṣi neṣyati svāṃ purīṃ prati || 53 ||
brūhi yadrāghavo vācyo lakṣmaṇaśca mahābalaḥ |
sugrīvo vāpi tejasvī harayo'pi samāgatāḥ || 54 ||
ityuktavati tasmiṃstu sītā surasutopamā |
uvāca śokasantaptā hanumantaṃ plavaṅgamam || 55 ||
kausalyā lokabhartāraṃ suṣuve yaṃ manasvinī |
taṃ mamārthe sukhaṃ pṛccha śirasā cābhivādaya || 56 ||
srajaśca sarvaratnāni priyā yāśca varāṅganāḥ |
aiśvaryaṃ ca viśālāyāṃ pṛthivyāmapi durlabham || 57 ||
pitaraṃ mātaraṃ caiva sammānyābhiprasādya ca |
anupravrajito rāmaṃ sumitrā yena suprajāḥ || 58 ||
ānukūlyena dharmātmā tyaktvā sukhamanuttamam |
anugacchati kākutsthaṃ bhrātaraṃ pālayanvane || 59 ||
siṃhaskandho mahābāhurmanasvī priyadarśinaḥ |
pitṛvadvartate rāme mātṛvanmāṃ samācaran || 60 ||
hriyamāṇāṃ tadā vīro na tu māṃ veda lakṣmaṇaḥ |
vṛddhopasevī lakṣmīvān śakto na bahubhāṣitā || 61 ||
rājaputraḥ priyaḥ śreṣṭhaḥ sadṛśaḥ śvaśurasya me |
mamaḥ priyataro nityaṃ bhrātā rāmasya lakṣmaṇaḥ || 62 ||
niyukto dhuri yasyāṃ tu tāmudvahati vīryavān |
yaṃ dṛṣṭvā rāghavo naiva vṛttamāryamanusmaret || 63 ||
sa mamārthāya kuśalaṃ vaktavyo vacanānmama |
mṛdurnityaṃ śucirdakṣaḥ priyo rāmasya lakṣmaṇaḥ || 64 ||
yathā hi vānaraśreṣṭha duḥkhakṣayakaro bhavet |
tvamasminkāryaniryoge pramāṇaṃ harisattamaḥ || 65 ||
rāghavastvatsamārambhānmayi yatnaparo bhavet |
idaṃ brūyāśca me nāthaṃ śūraṃ rāmaṃ punaḥ punaḥ || 66 ||
jīvitaṃ dhārayiṣyāmi māsaṃ daśarathātmaja |
ūrdhvaṃ māsānna jīveyaṃ satyenāhaṃ bravīmi te || 67 ||
rāvaṇenoparuddhāṃ māṃ nikṛtya pāpakarmaṇā |
trātumarhasi vīra tvaṃ pātālādiva kauśikīm || 68 ||
tato vastragataṃ muktvā divyaṃ cūḍāmaṇiṃ śubham |
pradeyo rāghavāyeti sītā hanumate dadau || 69 ||
pratigṛhya tato vīro maṇiratnamanuttamam |
aṅgulyā yojayāmāsa na hyasya prābhavadbhujaḥ || 70 ||
maṇiratnaṃ kapivaraḥ pratigṛhyābhivādya ca |
sītāṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā praṇataḥ pārvśataḥ sthitaḥ || 71 ||
harṣeṇa mahatā yuktaḥ sītādarśanajena saḥ |
hṛdayena gato rāmaṃ śarīreṇa tu viṣṭhitaḥ || 72 ||
maṇivaramupagṛhya taṃ mahārhaṃ janakanṛpātmajayā dhṛtaṃ prabhāvāt |
giririva pavanāvadhūtamuktaḥ sukhitamanāḥ pratisaṅkramaṃ prapede || 73 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe aṣṭatriṃśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Malayalam script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.