ശ്രീമദ്വാല്മീകീയ രാമായണേ സുന്ദരകാണ്ഡമ് ।
അഥ പഞ്ചത്രിംശസ്സര്ഗഃ ।
താം തു രാമകഥാം ശ്രുത്വാ വൈദേഹീ വാനരര്ഷഭാത് ।
ഉവാച വചനം സാന്ത്വമിദം മധുരയാ ഗിരാ ॥ 1 ॥
ക്വ തേ രാമേണ സംസര്ഗഃ കഥം ജാനാസി ലക്ഷ്മണമ് ।
വാനരാണാം നരാണാം ച കഥമാസീത്സമാഗമഃ ॥ 2 ॥
യാനി രാമസ്യ ലിങ്ഗാനി ലക്ഷ്മണസ്യ ച വാനര ।
താനി ഭൂയസ്സമാചക്ഷ്വ ന മാം ശോകസ്സമാവിശേത് ॥ 3 ॥
കീദൃശം തസ്യ സംസ്ഥാനം രൂപം രാമസ്യ കീദൃശമ് ।
കഥമൂരൂ കഥം ബാഹൂ ലക്ഷ്മണസ്യ ച ശംസ മേ ॥ 4 ॥
ഏവമുക്തസ്തു വൈദേഹ്യാ ഹനുമാന്മാരുതാത്മജഃ ।
തതോ രാമം യഥാതത്ത്വമാഖ്യാതുമുപചക്രമേ ॥ 5 ॥
ജാനന്തീ ബത ദിഷ്ട്യാ മാം വൈദേഹി പരിപൃച്ഛസി ।
ഭര്തുഃ കമലപത്ത്രാക്ഷി സംസ്ഥാനം ലക്ഷ്മണസ്യ ച ॥ 6 ॥
യാനി രാമസ്യ ചിഹ്നാനി ലക്ഷ്മണസ്യ ച യാനി വൈ ।
ലക്ഷിതാനി വിശാലാക്ഷി വദതശ്ശൃണു താനി മേ ॥ 7 ॥
രാമഃ കമലപത്ത്രാക്ഷ സ്സര്വസത്ത്വമനോഹരഃ ।
രൂപദാക്ഷിണ്യസമ്പന്നഃ പ്രസൂതോ ജനകാത്മജേ ॥ 8 ॥
തേജസാഽദിത്യ സങ്കാശഃ ക്ഷമയാ പൃഥിവീസമഃ ।
ബൃഹസ്പതിസമോ ബുദ്ധ്യാ യശസാ വാസവോപമഃ ॥ 9 ॥
രക്ഷിതാ ജീവലോകസ്യ സ്വജനസ്യാഭിരക്ഷിതാ ।
രക്ഷിതാ സ്വസ്യ വൃത്തസ്യ ധര്മസ്യ ച പരന്തപഃ ॥ 10 ॥
രാമോ ഭാമിനി ലോകസ്യ ചാതുര്വര്ണ്യസ്യ രക്ഷിതാ ।
മര്യാദാനാം ച ലോകസ്യ കര്താ കാരയിതാ ച സഃ ॥ 11 ॥
അര്ചിഷ്മാനര്ചിതോഽത്യര്ഥം ബ്രഹ്മചര്യവ്രതേ സ്ഥിതഃ ।
സാധൂനാമുപകാരജ്ഞഃ പ്രചാരജ്ഞശ്ച കര്മണാമ് ॥ 12 ॥
രാജവിദ്യാവിനീതശ്ച ബ്രാഹ്മണാനാമുപാസിതാ ।
ശ്രുതവാന്ശീലസമ്പന്നോ വിനീതശ്ച പരന്തപഃ ॥ 13 ॥
യജുര്വേദവിനീതശ്ച വേദവിദ്ഭിസ്സുപൂജിതഃ ।
ധനുര്വേദേ ച വേദേഷു വേദാങ്ഗേഷു ച നിഷ്ഠിതഃ ॥ 14 ॥
വിപുലാംസോ മഹാബാഹുഃ കമ്ബുഗ്രീവശ്ശുഭാനനഃ ।
ഗൂഢജത്രുസ്സുതാമ്രാക്ഷോ രാമോ ദേവി ജനൈ ശ്ശ്രുതഃ ॥ 15 ॥
ദുന്ദുഭിസ്വനനിര്ഘോഷ സ്സ്നിഗ്ധവര്ണഃ പ്രതാപവാന് ।
സമ സ്സമവിഭക്താങ്ഗോ വര്ണം ശ്യാമം സമാശ്രിതഃ ॥ 16 ॥
ത്രിസ്ഥിരസ്ത്രിപ്രലമ്ബശ്ച ത്രിസമസ്ത്രിഷു ചോന്നതഃ ।
ത്രിതാമ്രസ്ത്രിഷു ച സ്നിഗ്ധോ ഗമ്ഭീരസ്ത്രിഷു നിത്യശഃ ॥ 17 ॥
ത്രിവലീവാംസ്ത്ര്യവനതശ്ചതുര്വ്യങ്ഗസ്ത്രിശീര്ഷവാന് ।
ചതുഷ്കലശ്ചതുര്ലേഖശ്ചതുഷ്കിഷ്കുശ്ചതു സ്സമഃ ॥ 18 ॥
ചതുര്ദശസമദ്വന്ദ്വശ്ചതുര്ദംഷ്ട്രശ്ചതുര്ഗതിഃ ।
മഹോഷ്ഠഹനുനാസശ്ച പഞ്ചസ്നിഗ്ധോഽഷ്ടവംശവാന് ॥ 19 ॥
ദശപദ്മോ ദശബൃഹത്ത്രിഭിര്വ്യാപ്തോ ദ്വിശുക്ലവാന് ।
ഷഡുന്നതോ നവതനുസ്ത്രിഭിര്വ്യാപ്നോതി രാഘവഃ ॥ 20 ॥
സത്യധര്മപരശ്ശ്രീമാന് സങ്ഗ്രഹാനുഗ്രഹേ രതഃ ।
ദേശകാലവിഭാഗജ്ഞസ്സര്വലോകപ്രിയംവദഃ ॥ 21 ॥
ഭ്രാതാ തസ്യ ച ദ്വൈമാത്രസ്സൌമിത്രിരപരാജിതഃ ।
അനുരാഗേണ രൂപേണ ഗുണൈശ്ചൈവ തഥാവിധഃ ॥ 22 ॥
താവുഭൌ നരശാര്ദൂലൌ ത്വദ്ദര്ശനസമുത്സുകൌ ।
വിചിന്വന്തൌ മഹീം കൃത്സ്നാമസ്മാഭിരഭിസങ്ഗതൌ ॥ 23 ॥
ത്വാമേവ മാര്ഗമാണൌ തൌ വിചരന്തൌ വസുന്ധരാമ് ।
ദദര്ശതുര്മൃഗപതിം പൂര്വജേനാവരോപിതമ് ॥ 24 ॥
ഋശ്യമൂകസ്യ പൃഷ്ഠേ തു ബഹുപാദപസങ്കുലേ ।
ഭ്രാതുര്ഭയാര്തമാസീനം സുഗ്രീവം പ്രിയദര്ശനമ് ॥ 25 ॥
വയം തു ഹരിരാജം തം സുഗ്രീവം സത്യസങ്ഗരമ് ।
പരിചര്യാമഹേ രാജ്യാത്പൂര്വജേനാവരോപിതമ് ॥ 26 ॥
തതസ്തൌ ചീരവസനൌ ധനുഃ പ്രവരപാണിനൌ ।
ഋശ്യമൂകസ്യ ശൈലസ്യ രമ്യം ദേശമുപാഗതൌ ॥ 27 ॥
സ തൌ ദൃഷ്ട്വാ നരവ്യാഘ്രൌ ധന്വിനൌ വാനരര്ഷഭഃ ।
അവപ്ലുതോ ഗിരേസ്തസ്യ ശിഖരം ഭയമോഹിതഃ ॥ 28 ॥
തതസ്സ ശിഖരേ തസ്മിന്വാനരേന്ദ്രോ വ്യവസ്ഥിതഃ ।
തയോസ്സമീപം മാമേവ പ്രേഷയാമാസ സത്വരമ് ॥ 29 ॥
താവഹം പുരുഷവ്യാഘ്രൌ സുഗ്രീവവചനാത്പ്രഭൂ ।
രൂപലക്ഷണസമ്പന്നൌ കൃതാഞ്ജലിരുപസ്ഥിതഃ ॥ 30 ॥
തൌ പരിജ്ഞാതതത്ത്വാര്ഥൌ മയാ പ്രീതിസമന്വിതൌ ।
പൃഷ്ഠമാരോപ്യ തം ദേശം പ്രാപിതൌ പുരുഷര്ഷഭൌ ॥ 31 ॥
നിവേദിതൌ ച തത്ത്വേന സുഗ്രീവായ മഹാത്മനേ ।
തയോരന്യോന്യസല്ലാപാദ്ഭൃശം പ്രീതിരജായത ॥ 32 ॥
തതസ്തൌ പ്രീതിസമ്പന്നൌ ഹരീശ്വരനരേശ്വരൌ ।
പരസ്പരകൃതാശ്വാസൌ കഥയാ പൂര്വവൃത്തയാ ॥ 33 ॥
തതസ്സ സാന്ത്വയാമാസ സുഗ്രീവം ലക്ഷ്മണാഗ്രജഃ ।
സ്ത്രീഹേതോര്വാലിനാ ഭ്രാത്രാ നിരസ്തമുരുതേജസാ ॥ 34 ॥
തതസ്ത്വന്നാശജം ശോകം രാമസ്യാക്ലിഷ്ടകര്മണഃ ।
ലക്ഷ്മണോ വാനരേന്ദ്രായ സുഗ്രീവായ ന്യവേദയത് ॥ 35 ॥
സ ശ്രുത്വാ വാനരേന്ദ്രസ്തു ലക്ഷ്മണേനേരിതം വചഃ ।
തദാസീന്നിഷ്പ്രഭോഽത്യര്ഥം ഗ്രഹഗ്രസ്ത ഇവാംശുമാന് ॥ 36 ॥
തതസ്ത്വദ്ഗാത്രശോഭീനി രക്ഷസാ ഹ്രിയമാണയാ ।
യാന്യാഭരണജാലാനി പാതിതാനി മഹീതലേ ॥ 37 ॥
താനി സര്വാണി രാമായ ആനീയ ഹരിയൂഥപാഃ ।
സംഹൃഷ്ടാ ദര്ശയാമാസുര്ഗതിം തു ന വിദുസ്തവ ॥ 38 ॥
താനി രാമായ ദത്താനി മയൈവോപഹൃതാനി ച ।
സ്വനവന്ത്യവകീര്ണാനി തസ്മിന്വിഗതചേതസി ॥ 39 ॥
താന്യങ്കേ ദര്ശനീയാനി കൃത്വാ ബഹുവിധം തവ ।
തേന ദേവപ്രകാശേന ദേവേന പരിദേവിതമ് ॥ 40 ॥
പശ്യതസ്താനി രുദതസ്താമ്യതശ്ച പുനഃ പുനഃ ।
പ്രാദീപയന്ദാശരഥേസ്താനി ശോകഹുതാശനമ് ॥ 41 ॥
ശയിതം ച ചിരം തേന ദുഃഖാര്തേന മഹാത്മനാ ।
മയാപി വിവിധൈര്വാക്യൈഃ കൃച്ഛ്രാദുത്ഥാപിതഃ പുനഃ ॥ 42 ॥
താനി ദൃഷ്ട്വാ മഹാബാഹുര്ദര്ശയിത്വാ മുഹുര്മുഹുഃ ।
രാഘവസ്സഹ സൌമിത്രിസ്സുഗ്രീവേ സ ന്യവേദയത് ॥ 43 ॥
സ തവാദര്ശനാദാര്യേ രാഘവഃ പരിതപ്യതേ ।
മഹതാ ജ്വലതാ നിത്യമഗ്നിനേവാഗ്നിപര്വതഃ ॥ 44 ॥
ത്വത്കൃതേ തമനിദ്രാ ച ശോകശ്ചിന്താ ച രാഘവമ് ।
താപയന്തി മഹാത്മാനമഗ്ന്യഗാരമിവാഗ്നയഃ ॥ 45 ॥
തവാദര്ശനശോകേന രാഘവഃ പ്രവിചാല്യതേ ।
മഹതാ ഭൂമികമ്പേന മഹാനിവ ശിലോച്ചയഃ ॥ 46 ॥
കാനനാനി സുരമ്യാണി നദീഃ പ്രസ്രവണാനി ച ।
ചരന്ന രതിമാപ്നോതി ത്വാമപശ്യന്നൃപാത്മജേ ॥ 47 ॥
സ ത്വാം മനുജശാര്ദൂലഃ ക്ഷിപ്രം പ്രാപ്സ്യതി രാഘവഃ ।
സമിത്രബാന്ധവം ഹത്വാ രാവണം ജനകാത്മജേ ॥ 48 ॥
സഹിതൌ രാമസുഗ്രീവാവുഭാവകുരുതാം തദാ ।
സമയം വാലിനം ഹന്തും തവ ചാന്വേഷണം തഥാ ॥ 49 ॥
തതസ്താഭ്യാം കുമാരാഭ്യാം വീരാഭ്യാം സ ഹരീശ്വരഃ ।
കിഷ്കിന്ധാം സമുപാഗമ്യ വാലീ യുദ്ധേ നിപാതിതഃ ॥ 50 ॥
തതോ നിഹത്യ തരസാ രാമോ വാലിനമാഹവേ ।
സര്വര്ക്ഷഹരിസങ്ഘാനാം സുഗ്രീവമകരോത്പതിമ് ॥ 51 ॥
രാമസുഗ്രീവയോരൈക്യം ദേവ്യേവം സമജായത ।
ഹനുമന്തം ച മാം വിദ്ധി തയോര്ദൂതമിഹാഗതമ് ॥ 52 ॥
സ്വരാജ്യം പ്രാപ്യ സുഗ്രീവസ്സമാനീയ ഹരീശ്വരാന് ।
ത്വദര്ഥം പ്രേഷയാമാസ ദിശോ ദശ മഹാബലാന് ॥ 53 ॥
ആദിഷ്ടാ വാനരേന്ദ്രേണ സുഗ്രീവേണ മഹൌജസാ ।
അദ്രിരാജപ്രതീകാശാസ്സര്വതഃ പ്രസ്ഥിതൌ മഹീമ് ॥ 54 ॥
തതസ്തേ മാര്ഗമാണാ വൈ സുഗ്രീവവചനാതുരാഃ ।
ചരന്തി വസുധാം കൃത്സ്നാം വയമന്യേ ച വാനരാഃ ॥ 55 ॥
അങ്ഗദോ നാമ ലക്ഷ്മീവാന്വാലിസൂനുര്മഹാബലഃ ।
പ്രസ്ഥിതഃ കപിശാര്ദൂലസ്ത്രിഭാഗബലസംവൃതഃ ॥ 56 ॥
തേഷാം നോ വിപ്രണഷ്ടാനാം വിന്ധ്യേ പര്വതസത്തമേ ।
ഭൃശം ശോകപരീതാനാമഹോരാത്രഗണാ ഗതാഃ ॥ 57 ॥
തേ വയം കാര്യനൈരാശ്യാത്കാലസ്യാതിക്രമേണ ച ।
ഭയാച്ച കപിരാജസ്യ പ്രാണാംസ്ത്യക്തും വ്യവസ്ഥിതാഃ ॥ 58 ॥
വിചിത്യ വനദുര്ഗാണി ഗിരിപ്രസ്രവണാനി ച ।
അനാസാദ്യ പദം ദേവ്യാഃ പ്രാണാംസ്ത്യക്തും സമുദ്യതാഃ ॥ 59 ॥
ദൃഷ്ട്വാ പ്രായോപവിഷ്ടാംശ്ച സര്വാന്വാനരപുങ്ഗവാന് ।
ഭൃശം ശോകാര്ണവേ മഗ്നഃ പര്യദേവയദങ്ഗദഃ ॥ 60 ॥
തവ നാശം ച വൈദേഹി വാലിനശ്ച വധം തഥാ ।
പ്രായോപവേശമസ്മാകം മരണം ച ജടായുഷഃ ॥ 61 ॥
തേഷാം നസ്വാമിസന്ദേശാന്നിരാശാനാം മുമൂര്ഷതാമ് ।
കാര്യഹേതോരിവായാതശ്ശകുനിര്വീര്യവാന്മഹാന് ॥ 62 ॥
ഗൃധ്രരാജസ്യ സോദര്യഃ സമ്പാതിര്നാമ ഗൃധ്രരാട് ।
ശ്രുത്വാ ഭ്രാതൃവധം കോപാദിദം വചനമബ്രവീത് ॥ 63 ॥
യവീയാന്കേന മേ ഭ്രാതാ ഹതഃ ക്വ ച നിപാതിതഃ ।
ഏതദാഖ്യാതുമിച്ഛാമി ഭവദ്ഭിര്വാനരോത്തമാഃ ॥ 64 ॥
അങ്ഗദോഽകഥയത്തസ്യ ജനസ്ഥാനേ മഹദ്വധമ് ।
രക്ഷസാ ഭീമരൂപേണ ത്വാമുദ്ദിശ്യ യഥാതഥമ് ॥ 65 ॥
ജടായുഷോ വധം ശ്രുത്വാ ദുഃഖിതസ്സോഽരുണാത്മജഃ ।
ത്വാം ശശംസ വരാരോഹേ വസന്തീം രാവണാലയേ ॥ 66 ॥
തസ്യ തദ്വചനം ശ്രുത്വാ സമ്പാതേഃ പ്രീതിവര്ധനമ് ।
അങ്ഗദപ്രമുഖാസ്തൂര്ണം തതസ്സമ്പ്രസ്ഥിതാ വയമ് ॥ 67 ॥
വിന്ധ്യാദുത്ഥായ സമ്പ്രാപ്താ സ്സാഗരസ്യാന്തമുത്തരമ് ।
ത്വദ്ധര്ശനകൃതോത്സാഹാ ഹൃഷ്ടാസ്തുഷ്ടാഃ പ്ലവങ്ഗമാഃ ॥ 68 ॥
അങ്ഗദപ്രമുഖാസ്സര്വേ വേലോപാന്തമുപസ്ഥിതാഃ ।
ചിന്താം ജഗ്മുഃ പുനര്ഭീതാസ്ത്വദ്ദര്ശനസമുത്സുകാഃ ॥ 69 ॥
അഥാഹം ഹരിസൈന്യസ്യ സാഗരം പ്രേക്ഷ്യ സീദതഃ ।
വ്യവധൂയ ഭയം തീവ്രം യോജനാനാം ശതം പ്ലുതഃ ॥ 70 ॥
ലങ്കാ ചാപി മയാ രാത്രൌ പ്രവിഷ്ടാ രാക്ഷസാകുലാ ।
രാവണശ്ച മയാ ദൃഷ്ടസ്ത്വം ച ശോകപരിപ്ലുതാ ॥ 71 ॥
ഏതത്തേ സര്വമാഖ്യാതം യഥാവൃത്തമനന്ദിതേ ।
അഭിഭാഷസ്വ മാം ദേവി ദൂതോ ദാശരഥേരഹമ് ॥ 72 ॥
തം മാം രാമകൃതോദ്യോഗം ത്വന്നിമിത്തമിഹാഗതമ് ।
സുഗ്രീവസചിവം ദേവി ബുദ്ധ്യസ്വ പവനാത്മജമ് ॥ 73 ॥
കുശലീ തവ കാകുത്സ്ഥസ്സര്വശസ്ത്രഭൃതാം വരഃ ।
ഗുരോരാരാധനേ യുക്തോ ലക്ഷ്മണശ്ച സുലക്ഷണഃ ॥ 74 ॥
തസ്യ വീര്യവതോ ദേവി ഭര്തുസ്തവ ഹിതേ രതഃ ।
അഹമേകസ്തു സമ്പ്രാപ്ത സ്സുഗ്രീവവചനാദിഹ ॥ 75 ॥
മയേയമസഹായേന ചരതാ കാമരൂപിണാ ।
ദക്ഷിണാ ദിഗനുക്രാന്താ ത്വന്മാര്ഗവിചയൈഷിണാ ॥ 76 ॥
ദിഷ്ട്യാഹം ഹരിസൈന്യാനാം ത്വന്നാശമനുശോചതാമ് ।
അപനേഷ്യാമി സന്താപം തവാഭിഗമശംസനാത് ॥ 77 ॥
ദിഷ്ട്യാ ഹി മമ ന വ്യര്ഥം ദേവി സാഗരലങ്ഘനമ് ।
പ്രാപ്സ്യാമ്യഹമിദം ദിഷ്ട്യാ ത്വദ്ദര്ശനകൃതം യശഃ ॥ 78 ॥
രാഘവശ്ച മഹാവീര്യഃ ക്ഷിപ്രം ത്വാമഭിപത്സ്യതേ ।
സമിത്രബാന്ധവം ഹത്വാ രാവണം രാക്ഷസാധിപമ് ॥ 79 ॥
മാല്യവാന്നാമ വൈദേഹി ഗിരീണാമുത്തമോ ഗിരിഃ ।
തതോ ഗച്ഛതി ഗോകര്ണം പര്വതം കേസരീ ഹരിഃ ॥ 80 ॥
സ ച ദേവര്ഷിഭിര്ദിഷ്ടഃ പിതാ മമ മഹാകപിഃ ।
തീര്ഥേ നദീപതേഃ പുണ്യേ ശമ്ബസാദനമുദ്ധരത് ॥ 81 ॥
തസ്യാഹം ഹരിണഃ ക്ഷേത്രേ ജാതോ വാതേന മൈഥിലി ।
ഹനുമാനിതി വിഖ്യാതോ ലോകേ സ്വേനൈവ കര്മണാ ॥ 82 ॥
വിശ്വാസാര്ഥം തു വൈദേഹി ഭര്തുരുക്താ മയാ ഗുണാഃ ।
അചിരാദ്രാഘവോ ദേവി ത്വാമിതോ നയിതാഽനഘേ ॥ 83 ॥
ഏവം വിശ്വാസിതാ സീതാ ഹേതുഭിശ്ശോകകര്ശിതാ ।
ഉപപന്നൈരഭിജ്ഞാനൈര്ദൂതം തമവഗച്ഛതി ॥ 84 ॥
അതുലം ച ഗതാ ഹര്ഷം പ്രഹര്ഷേണ ച ജാനകീ ।
നേത്രാഭ്യാം വക്രപക്ഷ്മാഭ്യാം മുമോചാനന്ദജം ജലമ് ॥ 85 ॥
ചാരു തദ്വദനം തസ്യാസ്താമ്രശുക്ലായതേക്ഷണമ് ।
അശോഭത വിശാലാക്ഷ്യാ രാഹുമുക്ത ഇവോഡുരാട് ॥ 86 ॥
ഹനുമന്തം കപിം വ്യക്തം മന്യതേ നാന്യഥേതി സാ ।
അഥോവാച ഹനൂമാംസ്താമുത്തരം പ്രിയദര്ശനാമ് ॥ 87 ॥
ഏതത്തേ സര്വമാഖ്യാതം സമാശ്വസിഹി മൈഥിലി ।
കിം കരോമി കഥം വാ തേ രോചതേ പ്രതിയാമ്യഹമ് ॥ 88 ॥
ഹതേഽസുരേ സംയതി ശമ്ബസാദനേ കപിപ്രവീരേണ മഹര്ഷിചോദനാത് ।
തതോഽസ്മി വായുപ്രഭവോ ഹി മൈഥിലി പ്രഭാവതസ്തത്പ്രതിമശ്ച വാനരഃ ॥ 89 ॥
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയ ആദികാവ്യേ സുന്ദരകാണ്ഡേ പഞ്ചത്രിംശസ്സര്ഗഃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |
atha pañcatriṃśassargaḥ |
tāṃ tu rāmakathāṃ śrutvā vaidehī vānararṣabhāt |
uvāca vacanaṃ sāntvamidaṃ madhurayā girā || 1 ||
kva te rāmeṇa saṃsargaḥ kathaṃ jānāsi lakṣmaṇam |
vānarāṇāṃ narāṇāṃ ca kathamāsītsamāgamaḥ || 2 ||
yāni rāmasya liṅgāni lakṣmaṇasya ca vānara |
tāni bhūyassamācakṣva na māṃ śokassamāviśet || 3 ||
kīdṛśaṃ tasya saṃsthānaṃ rūpaṃ rāmasya kīdṛśam |
kathamūrū kathaṃ bāhū lakṣmaṇasya ca śaṃsa me || 4 ||
evamuktastu vaidehyā hanumānmārutātmajaḥ |
tato rāmaṃ yathātattvamākhyātumupacakrame || 5 ||
jānantī bata diṣṭyā māṃ vaidehi paripṛcchasi |
bhartuḥ kamalapattrākṣi saṃsthānaṃ lakṣmaṇasya ca || 6 ||
yāni rāmasya cihnāni lakṣmaṇasya ca yāni vai |
lakṣitāni viśālākṣi vadataśśṛṇu tāni me || 7 ||
rāmaḥ kamalapattrākṣa ssarvasattvamanoharaḥ |
rūpadākṣiṇyasampannaḥ prasūto janakātmaje || 8 ||
tejasā'ditya saṅkāśaḥ kṣamayā pṛthivīsamaḥ |
bṛhaspatisamo buddhyā yaśasā vāsavopamaḥ || 9 ||
rakṣitā jīvalokasya svajanasyābhirakṣitā |
rakṣitā svasya vṛttasya dharmasya ca parantapaḥ || 10 ||
rāmo bhāmini lokasya cāturvarṇyasya rakṣitā |
maryādānāṃ ca lokasya kartā kārayitā ca saḥ || 11 ||
arciṣmānarcito'tyarthaṃ brahmacaryavrate sthitaḥ |
sādhūnāmupakārajñaḥ pracārajñaśca karmaṇām || 12 ||
rājavidyāvinītaśca brāhmaṇānāmupāsitā |
śrutavānśīlasampanno vinītaśca parantapaḥ || 13 ||
yajurvedavinītaśca vedavidbhissupūjitaḥ |
dhanurvede ca vedeṣu vedāṅgeṣu ca niṣṭhitaḥ || 14 ||
vipulāṃso mahābāhuḥ kambugrīvaśśubhānanaḥ |
gūḍhajatrussutāmrākṣo rāmo devi janai śśrutaḥ || 15 ||
dundubhisvananirghoṣa ssnigdhavarṇaḥ pratāpavān |
sama ssamavibhaktāṅgo varṇaṃ śyāmaṃ samāśritaḥ || 16 ||
tristhirastripralambaśca trisamastriṣu connataḥ |
tritāmrastriṣu ca snigdho gambhīrastriṣu nityaśaḥ || 17 ||
trivalīvāṃstryavanataścaturvyaṅgastriśīrṣavān |
catuṣkalaścaturlekhaścatuṣkiṣkuścatu ssamaḥ || 18 ||
caturdaśasamadvandvaścaturdaṃṣṭraścaturgatiḥ |
mahoṣṭhahanunāsaśca pañcasnigdho'ṣṭavaṃśavān || 19 ||
daśapadmo daśabṛhattribhirvyāpto dviśuklavān |
ṣaḍunnato navatanustribhirvyāpnoti rāghavaḥ || 20 ||
satyadharmaparaśśrīmān saṅgrahānugrahe rataḥ |
deśakālavibhāgajñassarvalokapriyaṃvadaḥ || 21 ||
bhrātā tasya ca dvaimātrassaumitriraparājitaḥ |
anurāgeṇa rūpeṇa guṇaiścaiva tathāvidhaḥ || 22 ||
tāvubhau naraśārdūlau tvaddarśanasamutsukau |
vicinvantau mahīṃ kṛtsnāmasmābhirabhisaṅgatau || 23 ||
tvāmeva mārgamāṇau tau vicarantau vasundharām |
dadarśaturmṛgapatiṃ pūrvajenāvaropitam || 24 ||
ṛśyamūkasya pṛṣṭhe tu bahupādapasaṅkule |
bhrāturbhayārtamāsīnaṃ sugrīvaṃ priyadarśanam || 25 ||
vayaṃ tu harirājaṃ taṃ sugrīvaṃ satyasaṅgaram |
paricaryāmahe rājyātpūrvajenāvaropitam || 26 ||
tatastau cīravasanau dhanuḥ pravarapāṇinau |
ṛśyamūkasya śailasya ramyaṃ deśamupāgatau || 27 ||
sa tau dṛṣṭvā naravyāghrau dhanvinau vānararṣabhaḥ |
avapluto girestasya śikharaṃ bhayamohitaḥ || 28 ||
tatassa śikhare tasminvānarendro vyavasthitaḥ |
tayossamīpaṃ māmeva preṣayāmāsa satvaram || 29 ||
tāvahaṃ puruṣavyāghrau sugrīvavacanātprabhū |
rūpalakṣaṇasampannau kṛtāñjalirupasthitaḥ || 30 ||
tau parijñātatattvārthau mayā prītisamanvitau |
pṛṣṭhamāropya taṃ deśaṃ prāpitau puruṣarṣabhau || 31 ||
niveditau ca tattvena sugrīvāya mahātmane |
tayoranyonyasallāpādbhṛśaṃ prītirajāyata || 32 ||
tatastau prītisampannau harīśvaranareśvarau |
parasparakṛtāśvāsau kathayā pūrvavṛttayā || 33 ||
tatassa sāntvayāmāsa sugrīvaṃ lakṣmaṇāgrajaḥ |
strīhetorvālinā bhrātrā nirastamurutejasā || 34 ||
tatastvannāśajaṃ śokaṃ rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ |
lakṣmaṇo vānarendrāya sugrīvāya nyavedayat || 35 ||
sa śrutvā vānarendrastu lakṣmaṇeneritaṃ vacaḥ |
tadāsīnniṣprabho'tyarthaṃ grahagrasta ivāṃśumān || 36 ||
tatastvadgātraśobhīni rakṣasā hriyamāṇayā |
yānyābharaṇajālāni pātitāni mahītale || 37 ||
tāni sarvāṇi rāmāya ānīya hariyūthapāḥ |
saṃhṛṣṭā darśayāmāsurgatiṃ tu na vidustava || 38 ||
tāni rāmāya dattāni mayaivopahṛtāni ca |
svanavantyavakīrṇāni tasminvigatacetasi || 39 ||
tānyaṅke darśanīyāni kṛtvā bahuvidhaṃ tava |
tena devaprakāśena devena paridevitam || 40 ||
paśyatastāni rudatastāmyataśca punaḥ punaḥ |
prādīpayandāśarathestāni śokahutāśanam || 41 ||
śayitaṃ ca ciraṃ tena duḥkhārtena mahātmanā |
mayāpi vividhairvākyaiḥ kṛcchrādutthāpitaḥ punaḥ || 42 ||
tāni dṛṣṭvā mahābāhurdarśayitvā muhurmuhuḥ |
rāghavassaha saumitrissugrīve sa nyavedayat || 43 ||
sa tavādarśanādārye rāghavaḥ paritapyate |
mahatā jvalatā nityamagninevāgniparvataḥ || 44 ||
tvatkṛte tamanidrā ca śokaścintā ca rāghavam |
tāpayanti mahātmānamagnyagāramivāgnayaḥ || 45 ||
tavādarśanaśokena rāghavaḥ pravicālyate |
mahatā bhūmikampena mahāniva śiloccayaḥ || 46 ||
kānanāni suramyāṇi nadīḥ prasravaṇāni ca |
caranna ratimāpnoti tvāmapaśyannṛpātmaje || 47 ||
sa tvāṃ manujaśārdūlaḥ kṣipraṃ prāpsyati rāghavaḥ |
samitrabāndhavaṃ hatvā rāvaṇaṃ janakātmaje || 48 ||
sahitau rāmasugrīvāvubhāvakurutāṃ tadā |
samayaṃ vālinaṃ hantuṃ tava cānveṣaṇaṃ tathā || 49 ||
tatastābhyāṃ kumārābhyāṃ vīrābhyāṃ sa harīśvaraḥ |
kiṣkindhāṃ samupāgamya vālī yuddhe nipātitaḥ || 50 ||
tato nihatya tarasā rāmo vālinamāhave |
sarvarkṣaharisaṅghānāṃ sugrīvamakarotpatim || 51 ||
rāmasugrīvayoraikyaṃ devyevaṃ samajāyata |
hanumantaṃ ca māṃ viddhi tayordūtamihāgatam || 52 ||
svarājyaṃ prāpya sugrīvassamānīya harīśvarān |
tvadarthaṃ preṣayāmāsa diśo daśa mahābalān || 53 ||
ādiṣṭā vānarendreṇa sugrīveṇa mahaujasā |
adrirājapratīkāśāssarvataḥ prasthitau mahīm || 54 ||
tataste mārgamāṇā vai sugrīvavacanāturāḥ |
caranti vasudhāṃ kṛtsnāṃ vayamanye ca vānarāḥ || 55 ||
aṅgado nāma lakṣmīvānvālisūnurmahābalaḥ |
prasthitaḥ kapiśārdūlastribhāgabalasaṃvṛtaḥ || 56 ||
teṣāṃ no vipraṇaṣṭānāṃ vindhye parvatasattame |
bhṛśaṃ śokaparītānāmahorātragaṇā gatāḥ || 57 ||
te vayaṃ kāryanairāśyātkālasyātikrameṇa ca |
bhayācca kapirājasya prāṇāṃstyaktuṃ vyavasthitāḥ || 58 ||
vicitya vanadurgāṇi giriprasravaṇāni ca |
anāsādya padaṃ devyāḥ prāṇāṃstyaktuṃ samudyatāḥ || 59 ||
dṛṣṭvā prāyopaviṣṭāṃśca sarvānvānarapuṅgavān |
bhṛśaṃ śokārṇave magnaḥ paryadevayadaṅgadaḥ || 60 ||
tava nāśaṃ ca vaidehi vālinaśca vadhaṃ tathā |
prāyopaveśamasmākaṃ maraṇaṃ ca jaṭāyuṣaḥ || 61 ||
teṣāṃ nasvāmisandeśānnirāśānāṃ mumūrṣatām |
kāryahetorivāyātaśśakunirvīryavānmahān || 62 ||
gṛdhrarājasya sodaryaḥ sampātirnāma gṛdhrarāṭ |
śrutvā bhrātṛvadhaṃ kopādidaṃ vacanamabravīt || 63 ||
yavīyānkena me bhrātā hataḥ kva ca nipātitaḥ |
etadākhyātumicchāmi bhavadbhirvānarottamāḥ || 64 ||
aṅgado'kathayattasya janasthāne mahadvadham |
rakṣasā bhīmarūpeṇa tvāmuddiśya yathātatham || 65 ||
jaṭāyuṣo vadhaṃ śrutvā duḥkhitasso'ruṇātmajaḥ |
tvāṃ śaśaṃsa varārohe vasantīṃ rāvaṇālaye || 66 ||
tasya tadvacanaṃ śrutvā sampāteḥ prītivardhanam |
aṅgadapramukhāstūrṇaṃ tatassamprasthitā vayam || 67 ||
vindhyādutthāya samprāptā ssāgarasyāntamuttaram |
tvaddharśanakṛtotsāhā hṛṣṭāstuṣṭāḥ plavaṅgamāḥ || 68 ||
aṅgadapramukhāssarve velopāntamupasthitāḥ |
cintāṃ jagmuḥ punarbhītāstvaddarśanasamutsukāḥ || 69 ||
athāhaṃ harisainyasya sāgaraṃ prekṣya sīdataḥ |
vyavadhūya bhayaṃ tīvraṃ yojanānāṃ śataṃ plutaḥ || 70 ||
laṅkā cāpi mayā rātrau praviṣṭā rākṣasākulā |
rāvaṇaśca mayā dṛṣṭastvaṃ ca śokapariplutā || 71 ||
etatte sarvamākhyātaṃ yathāvṛttamanandite |
abhibhāṣasva māṃ devi dūto dāśaratheraham || 72 ||
taṃ māṃ rāmakṛtodyogaṃ tvannimittamihāgatam |
sugrīvasacivaṃ devi buddhyasva pavanātmajam || 73 ||
kuśalī tava kākutsthassarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ |
gurorārādhane yukto lakṣmaṇaśca sulakṣaṇaḥ || 74 ||
tasya vīryavato devi bhartustava hite rataḥ |
ahamekastu samprāpta ssugrīvavacanādiha || 75 ||
mayeyamasahāyena caratā kāmarūpiṇā |
dakṣiṇā diganukrāntā tvanmārgavicayaiṣiṇā || 76 ||
diṣṭyāhaṃ harisainyānāṃ tvannāśamanuśocatām |
apaneṣyāmi santāpaṃ tavābhigamaśaṃsanāt || 77 ||
diṣṭyā hi mama na vyarthaṃ devi sāgaralaṅghanam |
prāpsyāmyahamidaṃ diṣṭyā tvaddarśanakṛtaṃ yaśaḥ || 78 ||
rāghavaśca mahāvīryaḥ kṣipraṃ tvāmabhipatsyate |
samitrabāndhavaṃ hatvā rāvaṇaṃ rākṣasādhipam || 79 ||
mālyavānnāma vaidehi girīṇāmuttamo giriḥ |
tato gacchati gokarṇaṃ parvataṃ kesarī hariḥ || 80 ||
sa ca devarṣibhirdiṣṭaḥ pitā mama mahākapiḥ |
tīrthe nadīpateḥ puṇye śambasādanamuddharat || 81 ||
tasyāhaṃ hariṇaḥ kṣetre jāto vātena maithili |
hanumāniti vikhyāto loke svenaiva karmaṇā || 82 ||
viśvāsārthaṃ tu vaidehi bharturuktā mayā guṇāḥ |
acirādrāghavo devi tvāmito nayitā'naghe || 83 ||
evaṃ viśvāsitā sītā hetubhiśśokakarśitā |
upapannairabhijñānairdūtaṃ tamavagacchati || 84 ||
atulaṃ ca gatā harṣaṃ praharṣeṇa ca jānakī |
netrābhyāṃ vakrapakṣmābhyāṃ mumocānandajaṃ jalam || 85 ||
cāru tadvadanaṃ tasyāstāmraśuklāyatekṣaṇam |
aśobhata viśālākṣyā rāhumukta ivoḍurāṭ || 86 ||
hanumantaṃ kapiṃ vyaktaṃ manyate nānyatheti sā |
athovāca hanūmāṃstāmuttaraṃ priyadarśanām || 87 ||
etatte sarvamākhyātaṃ samāśvasihi maithili |
kiṃ karomi kathaṃ vā te rocate pratiyāmyaham || 88 ||
hate'sure saṃyati śambasādane kapipravīreṇa maharṣicodanāt |
tato'smi vāyuprabhavo hi maithili prabhāvatastatpratimaśca vānaraḥ || 89 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe pañcatriṃśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे सुन्दरकाण्डम् ।
अथ पञ्चत्रिंशस्सर्गः ।
तां तु रामकथां श्रुत्वा वैदेही वानरर्षभात् ।
उवाच वचनं सान्त्वमिदं मधुरया गिरा ॥ 1 ॥
क्व ते रामेण संसर्गः कथं जानासि लक्ष्मणम् ।
वानराणां नराणां च कथमासीत्समागमः ॥ 2 ॥
यानि रामस्य लिङ्गानि लक्ष्मणस्य च वानर ।
तानि भूयस्समाचक्ष्व न मां शोकस्समाविशेत् ॥ 3 ॥
कीदृशं तस्य संस्थानं रूपं रामस्य कीदृशम् ।
कथमूरू कथं बाहू लक्ष्मणस्य च शंस मे ॥ 4 ॥
एवमुक्तस्तु वैदेह्या हनुमान्मारुतात्मजः ।
ततो रामं यथातत्त्वमाख्यातुमुपचक्रमे ॥ 5 ॥
जानन्ती बत दिष्ट्या मां वैदेहि परिपृच्छसि ।
भर्तुः कमलपत्त्राक्षि संस्थानं लक्ष्मणस्य च ॥ 6 ॥
यानि रामस्य चिह्नानि लक्ष्मणस्य च यानि वै ।
लक्षितानि विशालाक्षि वदतश्शृणु तानि मे ॥ 7 ॥
रामः कमलपत्त्राक्ष स्सर्वसत्त्वमनोहरः ।
रूपदाक्षिण्यसम्पन्नः प्रसूतो जनकात्मजे ॥ 8 ॥
तेजसाऽदित्य सङ्काशः क्षमया पृथिवीसमः ।
बृहस्पतिसमो बुद्ध्या यशसा वासवोपमः ॥ 9 ॥
रक्षिता जीवलोकस्य स्वजनस्याभिरक्षिता ।
रक्षिता स्वस्य वृत्तस्य धर्मस्य च परन्तपः ॥ 10 ॥
रामो भामिनि लोकस्य चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता ।
मर्यादानां च लोकस्य कर्ता कारयिता च सः ॥ 11 ॥
अर्चिष्मानर्चितोऽत्यर्थं ब्रह्मचर्यव्रते स्थितः ।
साधूनामुपकारज्ञः प्रचारज्ञश्च कर्मणाम् ॥ 12 ॥
राजविद्याविनीतश्च ब्राह्मणानामुपासिता ।
श्रुतवान्शीलसम्पन्नो विनीतश्च परन्तपः ॥ 13 ॥
यजुर्वेदविनीतश्च वेदविद्भिस्सुपूजितः ।
धनुर्वेदे च वेदेषु वेदाङ्गेषु च निष्ठितः ॥ 14 ॥
विपुलांसो महाबाहुः कम्बुग्रीवश्शुभाननः ।
गूढजत्रुस्सुताम्राक्षो रामो देवि जनै श्श्रुतः ॥ 15 ॥
दुन्दुभिस्वननिर्घोष स्स्निग्धवर्णः प्रतापवान् ।
सम स्समविभक्ताङ्गो वर्णं श्यामं समाश्रितः ॥ 16 ॥
त्रिस्थिरस्त्रिप्रलम्बश्च त्रिसमस्त्रिषु चोन्नतः ।
त्रिताम्रस्त्रिषु च स्निग्धो गम्भीरस्त्रिषु नित्यशः ॥ 17 ॥
त्रिवलीवांस्त्र्यवनतश्चतुर्व्यङ्गस्त्रिशीर्षवान् ।
चतुष्कलश्चतुर्लेखश्चतुष्किष्कुश्चतु स्समः ॥ 18 ॥
चतुर्दशसमद्वन्द्वश्चतुर्दंष्ट्रश्चतुर्गतिः ।
महोष्ठहनुनासश्च पञ्चस्निग्धोऽष्टवंशवान् ॥ 19 ॥
दशपद्मो दशबृहत्त्रिभिर्व्याप्तो द्विशुक्लवान् ।
षडुन्नतो नवतनुस्त्रिभिर्व्याप्नोति राघवः ॥ 20 ॥
सत्यधर्मपरश्श्रीमान् सङ्ग्रहानुग्रहे रतः ।
देशकालविभागज्ञस्सर्वलोकप्रियंवदः ॥ 21 ॥
भ्राता तस्य च द्वैमात्रस्सौमित्रिरपराजितः ।
अनुरागेण रूपेण गुणैश्चैव तथाविधः ॥ 22 ॥
तावुभौ नरशार्दूलौ त्वद्दर्शनसमुत्सुकौ ।
विचिन्वन्तौ महीं कृत्स्नामस्माभिरभिसङ्गतौ ॥ 23 ॥
त्वामेव मार्गमाणौ तौ विचरन्तौ वसुन्धराम् ।
ददर्शतुर्मृगपतिं पूर्वजेनावरोपितम् ॥ 24 ॥
ऋश्यमूकस्य पृष्ठे तु बहुपादपसङ्कुले ।
भ्रातुर्भयार्तमासीनं सुग्रीवं प्रियदर्शनम् ॥ 25 ॥
वयं तु हरिराजं तं सुग्रीवं सत्यसङ्गरम् ।
परिचर्यामहे राज्यात्पूर्वजेनावरोपितम् ॥ 26 ॥
ततस्तौ चीरवसनौ धनुः प्रवरपाणिनौ ।
ऋश्यमूकस्य शैलस्य रम्यं देशमुपागतौ ॥ 27 ॥
स तौ दृष्ट्वा नरव्याघ्रौ धन्विनौ वानरर्षभः ।
अवप्लुतो गिरेस्तस्य शिखरं भयमोहितः ॥ 28 ॥
ततस्स शिखरे तस्मिन्वानरेन्द्रो व्यवस्थितः ।
तयोस्समीपं मामेव प्रेषयामास सत्वरम् ॥ 29 ॥
तावहं पुरुषव्याघ्रौ सुग्रीववचनात्प्रभू ।
रूपलक्षणसम्पन्नौ कृताञ्जलिरुपस्थितः ॥ 30 ॥
तौ परिज्ञाततत्त्वार्थौ मया प्रीतिसमन्वितौ ।
पृष्ठमारोप्य तं देशं प्रापितौ पुरुषर्षभौ ॥ 31 ॥
निवेदितौ च तत्त्वेन सुग्रीवाय महात्मने ।
तयोरन्योन्यसल्लापाद्भृशं प्रीतिरजायत ॥ 32 ॥
ततस्तौ प्रीतिसम्पन्नौ हरीश्वरनरेश्वरौ ।
परस्परकृताश्वासौ कथया पूर्ववृत्तया ॥ 33 ॥
ततस्स सान्त्वयामास सुग्रीवं लक्ष्मणाग्रजः ।
स्त्रीहेतोर्वालिना भ्रात्रा निरस्तमुरुतेजसा ॥ 34 ॥
ततस्त्वन्नाशजं शोकं रामस्याक्लिष्टकर्मणः ।
लक्ष्मणो वानरेन्द्राय सुग्रीवाय न्यवेदयत् ॥ 35 ॥
स श्रुत्वा वानरेन्द्रस्तु लक्ष्मणेनेरितं वचः ।
तदासीन्निष्प्रभोऽत्यर्थं ग्रहग्रस्त इवांशुमान् ॥ 36 ॥
ततस्त्वद्गात्रशोभीनि रक्षसा ह्रियमाणया ।
यान्याभरणजालानि पातितानि महीतले ॥ 37 ॥
तानि सर्वाणि रामाय आनीय हरियूथपाः ।
संहृष्टा दर्शयामासुर्गतिं तु न विदुस्तव ॥ 38 ॥
तानि रामाय दत्तानि मयैवोपहृतानि च ।
स्वनवन्त्यवकीर्णानि तस्मिन्विगतचेतसि ॥ 39 ॥
तान्यङ्के दर्शनीयानि कृत्वा बहुविधं तव ।
तेन देवप्रकाशेन देवेन परिदेवितम् ॥ 40 ॥
पश्यतस्तानि रुदतस्ताम्यतश्च पुनः पुनः ।
प्रादीपयन्दाशरथेस्तानि शोकहुताशनम् ॥ 41 ॥
शयितं च चिरं तेन दुःखार्तेन महात्मना ।
मयापि विविधैर्वाक्यैः कृच्छ्रादुत्थापितः पुनः ॥ 42 ॥
तानि दृष्ट्वा महाबाहुर्दर्शयित्वा मुहुर्मुहुः ।
राघवस्सह सौमित्रिस्सुग्रीवे स न्यवेदयत् ॥ 43 ॥
स तवादर्शनादार्ये राघवः परितप्यते ।
महता ज्वलता नित्यमग्निनेवाग्निपर्वतः ॥ 44 ॥
त्वत्कृते तमनिद्रा च शोकश्चिन्ता च राघवम् ।
तापयन्ति महात्मानमग्न्यगारमिवाग्नयः ॥ 45 ॥
तवादर्शनशोकेन राघवः प्रविचाल्यते ।
महता भूमिकम्पेन महानिव शिलोच्चयः ॥ 46 ॥
काननानि सुरम्याणि नदीः प्रस्रवणानि च ।
चरन्न रतिमाप्नोति त्वामपश्यन्नृपात्मजे ॥ 47 ॥
स त्वां मनुजशार्दूलः क्षिप्रं प्राप्स्यति राघवः ।
समित्रबान्धवं हत्वा रावणं जनकात्मजे ॥ 48 ॥
सहितौ रामसुग्रीवावुभावकुरुतां तदा ।
समयं वालिनं हन्तुं तव चान्वेषणं तथा ॥ 49 ॥
ततस्ताभ्यां कुमाराभ्यां वीराभ्यां स हरीश्वरः ।
किष्किन्धां समुपागम्य वाली युद्धे निपातितः ॥ 50 ॥
ततो निहत्य तरसा रामो वालिनमाहवे ।
सर्वर्क्षहरिसङ्घानां सुग्रीवमकरोत्पतिम् ॥ 51 ॥
रामसुग्रीवयोरैक्यं देव्येवं समजायत ।
हनुमन्तं च मां विद्धि तयोर्दूतमिहागतम् ॥ 52 ॥
स्वराज्यं प्राप्य सुग्रीवस्समानीय हरीश्वरान् ।
त्वदर्थं प्रेषयामास दिशो दश महाबलान् ॥ 53 ॥
आदिष्टा वानरेन्द्रेण सुग्रीवेण महौजसा ।
अद्रिराजप्रतीकाशास्सर्वतः प्रस्थितौ महीम् ॥ 54 ॥
ततस्ते मार्गमाणा वै सुग्रीववचनातुराः ।
चरन्ति वसुधां कृत्स्नां वयमन्ये च वानराः ॥ 55 ॥
अङ्गदो नाम लक्ष्मीवान्वालिसूनुर्महाबलः ।
प्रस्थितः कपिशार्दूलस्त्रिभागबलसंवृतः ॥ 56 ॥
तेषां नो विप्रणष्टानां विन्ध्ये पर्वतसत्तमे ।
भृशं शोकपरीतानामहोरात्रगणा गताः ॥ 57 ॥
ते वयं कार्यनैराश्यात्कालस्यातिक्रमेण च ।
भयाच्च कपिराजस्य प्राणांस्त्यक्तुं व्यवस्थिताः ॥ 58 ॥
विचित्य वनदुर्गाणि गिरिप्रस्रवणानि च ।
अनासाद्य पदं देव्याः प्राणांस्त्यक्तुं समुद्यताः ॥ 59 ॥
दृष्ट्वा प्रायोपविष्टांश्च सर्वान्वानरपुङ्गवान् ।
भृशं शोकार्णवे मग्नः पर्यदेवयदङ्गदः ॥ 60 ॥
तव नाशं च वैदेहि वालिनश्च वधं तथा ।
प्रायोपवेशमस्माकं मरणं च जटायुषः ॥ 61 ॥
तेषां नस्वामिसन्देशान्निराशानां मुमूर्षताम् ।
कार्यहेतोरिवायातश्शकुनिर्वीर्यवान्महान् ॥ 62 ॥
गृध्रराजस्य सोदर्यः सम्पातिर्नाम गृध्रराट् ।
श्रुत्वा भ्रातृवधं कोपादिदं वचनमब्रवीत् ॥ 63 ॥
यवीयान्केन मे भ्राता हतः क्व च निपातितः ।
एतदाख्यातुमिच्छामि भवद्भिर्वानरोत्तमाः ॥ 64 ॥
अङ्गदोऽकथयत्तस्य जनस्थाने महद्वधम् ।
रक्षसा भीमरूपेण त्वामुद्दिश्य यथातथम् ॥ 65 ॥
जटायुषो वधं श्रुत्वा दुःखितस्सोऽरुणात्मजः ।
त्वां शशंस वरारोहे वसन्तीं रावणालये ॥ 66 ॥
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सम्पातेः प्रीतिवर्धनम् ।
अङ्गदप्रमुखास्तूर्णं ततस्सम्प्रस्थिता वयम् ॥ 67 ॥
विन्ध्यादुत्थाय सम्प्राप्ता स्सागरस्यान्तमुत्तरम् ।
त्वद्धर्शनकृतोत्साहा हृष्टास्तुष्टाः प्लवङ्गमाः ॥ 68 ॥
अङ्गदप्रमुखास्सर्वे वेलोपान्तमुपस्थिताः ।
चिन्तां जग्मुः पुनर्भीतास्त्वद्दर्शनसमुत्सुकाः ॥ 69 ॥
अथाहं हरिसैन्यस्य सागरं प्रेक्ष्य सीदतः ।
व्यवधूय भयं तीव्रं योजनानां शतं प्लुतः ॥ 70 ॥
लङ्का चापि मया रात्रौ प्रविष्टा राक्षसाकुला ।
रावणश्च मया दृष्टस्त्वं च शोकपरिप्लुता ॥ 71 ॥
एतत्ते सर्वमाख्यातं यथावृत्तमनन्दिते ।
अभिभाषस्व मां देवि दूतो दाशरथेरहम् ॥ 72 ॥
तं मां रामकृतोद्योगं त्वन्निमित्तमिहागतम् ।
सुग्रीवसचिवं देवि बुद्ध्यस्व पवनात्मजम् ॥ 73 ॥
कुशली तव काकुत्स्थस्सर्वशस्त्रभृतां वरः ।
गुरोराराधने युक्तो लक्ष्मणश्च सुलक्षणः ॥ 74 ॥
तस्य वीर्यवतो देवि भर्तुस्तव हिते रतः ।
अहमेकस्तु सम्प्राप्त स्सुग्रीववचनादिह ॥ 75 ॥
मयेयमसहायेन चरता कामरूपिणा ।
दक्षिणा दिगनुक्रान्ता त्वन्मार्गविचयैषिणा ॥ 76 ॥
दिष्ट्याहं हरिसैन्यानां त्वन्नाशमनुशोचताम् ।
अपनेष्यामि सन्तापं तवाभिगमशंसनात् ॥ 77 ॥
दिष्ट्या हि मम न व्यर्थं देवि सागरलङ्घनम् ।
प्राप्स्याम्यहमिदं दिष्ट्या त्वद्दर्शनकृतं यशः ॥ 78 ॥
राघवश्च महावीर्यः क्षिप्रं त्वामभिपत्स्यते ।
समित्रबान्धवं हत्वा रावणं राक्षसाधिपम् ॥ 79 ॥
माल्यवान्नाम वैदेहि गिरीणामुत्तमो गिरिः ।
ततो गच्छति गोकर्णं पर्वतं केसरी हरिः ॥ 80 ॥
स च देवर्षिभिर्दिष्टः पिता मम महाकपिः ।
तीर्थे नदीपतेः पुण्ये शम्बसादनमुद्धरत् ॥ 81 ॥
तस्याहं हरिणः क्षेत्रे जातो वातेन मैथिलि ।
हनुमानिति विख्यातो लोके स्वेनैव कर्मणा ॥ 82 ॥
विश्वासार्थं तु वैदेहि भर्तुरुक्ता मया गुणाः ।
अचिराद्राघवो देवि त्वामितो नयिताऽनघे ॥ 83 ॥
एवं विश्वासिता सीता हेतुभिश्शोककर्शिता ।
उपपन्नैरभिज्ञानैर्दूतं तमवगच्छति ॥ 84 ॥
अतुलं च गता हर्षं प्रहर्षेण च जानकी ।
नेत्राभ्यां वक्रपक्ष्माभ्यां मुमोचानन्दजं जलम् ॥ 85 ॥
चारु तद्वदनं तस्यास्ताम्रशुक्लायतेक्षणम् ।
अशोभत विशालाक्ष्या राहुमुक्त इवोडुराट् ॥ 86 ॥
हनुमन्तं कपिं व्यक्तं मन्यते नान्यथेति सा ।
अथोवाच हनूमांस्तामुत्तरं प्रियदर्शनाम् ॥ 87 ॥
एतत्ते सर्वमाख्यातं समाश्वसिहि मैथिलि ।
किं करोमि कथं वा ते रोचते प्रतियाम्यहम् ॥ 88 ॥
हतेऽसुरे संयति शम्बसादने कपिप्रवीरेण महर्षिचोदनात् ।
ततोऽस्मि वायुप्रभवो हि मैथिलि प्रभावतस्तत्प्रतिमश्च वानरः ॥ 89 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे पञ्चत्रिंशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |
atha pañcatriṃśassargaḥ |
tāṃ tu rāmakathāṃ śrutvā vaidehī vānararṣabhāt |
uvāca vacanaṃ sāntvamidaṃ madhurayā girā || 1 ||
kva te rāmeṇa saṃsargaḥ kathaṃ jānāsi lakṣmaṇam |
vānarāṇāṃ narāṇāṃ ca kathamāsītsamāgamaḥ || 2 ||
yāni rāmasya liṅgāni lakṣmaṇasya ca vānara |
tāni bhūyassamācakṣva na māṃ śokassamāviśet || 3 ||
kīdṛśaṃ tasya saṃsthānaṃ rūpaṃ rāmasya kīdṛśam |
kathamūrū kathaṃ bāhū lakṣmaṇasya ca śaṃsa me || 4 ||
evamuktastu vaidehyā hanumānmārutātmajaḥ |
tato rāmaṃ yathātattvamākhyātumupacakrame || 5 ||
jānantī bata diṣṭyā māṃ vaidehi paripṛcchasi |
bhartuḥ kamalapattrākṣi saṃsthānaṃ lakṣmaṇasya ca || 6 ||
yāni rāmasya cihnāni lakṣmaṇasya ca yāni vai |
lakṣitāni viśālākṣi vadataśśṛṇu tāni me || 7 ||
rāmaḥ kamalapattrākṣa ssarvasattvamanoharaḥ |
rūpadākṣiṇyasampannaḥ prasūto janakātmaje || 8 ||
tejasā'ditya saṅkāśaḥ kṣamayā pṛthivīsamaḥ |
bṛhaspatisamo buddhyā yaśasā vāsavopamaḥ || 9 ||
rakṣitā jīvalokasya svajanasyābhirakṣitā |
rakṣitā svasya vṛttasya dharmasya ca parantapaḥ || 10 ||
rāmo bhāmini lokasya cāturvarṇyasya rakṣitā |
maryādānāṃ ca lokasya kartā kārayitā ca saḥ || 11 ||
arciṣmānarcito'tyarthaṃ brahmacaryavrate sthitaḥ |
sādhūnāmupakārajñaḥ pracārajñaśca karmaṇām || 12 ||
rājavidyāvinītaśca brāhmaṇānāmupāsitā |
śrutavānśīlasampanno vinītaśca parantapaḥ || 13 ||
yajurvedavinītaśca vedavidbhissupūjitaḥ |
dhanurvede ca vedeṣu vedāṅgeṣu ca niṣṭhitaḥ || 14 ||
vipulāṃso mahābāhuḥ kambugrīvaśśubhānanaḥ |
gūḍhajatrussutāmrākṣo rāmo devi janai śśrutaḥ || 15 ||
dundubhisvananirghoṣa ssnigdhavarṇaḥ pratāpavān |
sama ssamavibhaktāṅgo varṇaṃ śyāmaṃ samāśritaḥ || 16 ||
tristhirastripralambaśca trisamastriṣu connataḥ |
tritāmrastriṣu ca snigdho gambhīrastriṣu nityaśaḥ || 17 ||
trivalīvāṃstryavanataścaturvyaṅgastriśīrṣavān |
catuṣkalaścaturlekhaścatuṣkiṣkuścatu ssamaḥ || 18 ||
caturdaśasamadvandvaścaturdaṃṣṭraścaturgatiḥ |
mahoṣṭhahanunāsaśca pañcasnigdho'ṣṭavaṃśavān || 19 ||
daśapadmo daśabṛhattribhirvyāpto dviśuklavān |
ṣaḍunnato navatanustribhirvyāpnoti rāghavaḥ || 20 ||
satyadharmaparaśśrīmān saṅgrahānugrahe rataḥ |
deśakālavibhāgajñassarvalokapriyaṃvadaḥ || 21 ||
bhrātā tasya ca dvaimātrassaumitriraparājitaḥ |
anurāgeṇa rūpeṇa guṇaiścaiva tathāvidhaḥ || 22 ||
tāvubhau naraśārdūlau tvaddarśanasamutsukau |
vicinvantau mahīṃ kṛtsnāmasmābhirabhisaṅgatau || 23 ||
tvāmeva mārgamāṇau tau vicarantau vasundharām |
dadarśaturmṛgapatiṃ pūrvajenāvaropitam || 24 ||
ṛśyamūkasya pṛṣṭhe tu bahupādapasaṅkule |
bhrāturbhayārtamāsīnaṃ sugrīvaṃ priyadarśanam || 25 ||
vayaṃ tu harirājaṃ taṃ sugrīvaṃ satyasaṅgaram |
paricaryāmahe rājyātpūrvajenāvaropitam || 26 ||
tatastau cīravasanau dhanuḥ pravarapāṇinau |
ṛśyamūkasya śailasya ramyaṃ deśamupāgatau || 27 ||
sa tau dṛṣṭvā naravyāghrau dhanvinau vānararṣabhaḥ |
avapluto girestasya śikharaṃ bhayamohitaḥ || 28 ||
tatassa śikhare tasminvānarendro vyavasthitaḥ |
tayossamīpaṃ māmeva preṣayāmāsa satvaram || 29 ||
tāvahaṃ puruṣavyāghrau sugrīvavacanātprabhū |
rūpalakṣaṇasampannau kṛtāñjalirupasthitaḥ || 30 ||
tau parijñātatattvārthau mayā prītisamanvitau |
pṛṣṭhamāropya taṃ deśaṃ prāpitau puruṣarṣabhau || 31 ||
niveditau ca tattvena sugrīvāya mahātmane |
tayoranyonyasallāpādbhṛśaṃ prītirajāyata || 32 ||
tatastau prītisampannau harīśvaranareśvarau |
parasparakṛtāśvāsau kathayā pūrvavṛttayā || 33 ||
tatassa sāntvayāmāsa sugrīvaṃ lakṣmaṇāgrajaḥ |
strīhetorvālinā bhrātrā nirastamurutejasā || 34 ||
tatastvannāśajaṃ śokaṃ rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ |
lakṣmaṇo vānarendrāya sugrīvāya nyavedayat || 35 ||
sa śrutvā vānarendrastu lakṣmaṇeneritaṃ vacaḥ |
tadāsīnniṣprabho'tyarthaṃ grahagrasta ivāṃśumān || 36 ||
tatastvadgātraśobhīni rakṣasā hriyamāṇayā |
yānyābharaṇajālāni pātitāni mahītale || 37 ||
tāni sarvāṇi rāmāya ānīya hariyūthapāḥ |
saṃhṛṣṭā darśayāmāsurgatiṃ tu na vidustava || 38 ||
tāni rāmāya dattāni mayaivopahṛtāni ca |
svanavantyavakīrṇāni tasminvigatacetasi || 39 ||
tānyaṅke darśanīyāni kṛtvā bahuvidhaṃ tava |
tena devaprakāśena devena paridevitam || 40 ||
paśyatastāni rudatastāmyataśca punaḥ punaḥ |
prādīpayandāśarathestāni śokahutāśanam || 41 ||
śayitaṃ ca ciraṃ tena duḥkhārtena mahātmanā |
mayāpi vividhairvākyaiḥ kṛcchrādutthāpitaḥ punaḥ || 42 ||
tāni dṛṣṭvā mahābāhurdarśayitvā muhurmuhuḥ |
rāghavassaha saumitrissugrīve sa nyavedayat || 43 ||
sa tavādarśanādārye rāghavaḥ paritapyate |
mahatā jvalatā nityamagninevāgniparvataḥ || 44 ||
tvatkṛte tamanidrā ca śokaścintā ca rāghavam |
tāpayanti mahātmānamagnyagāramivāgnayaḥ || 45 ||
tavādarśanaśokena rāghavaḥ pravicālyate |
mahatā bhūmikampena mahāniva śiloccayaḥ || 46 ||
kānanāni suramyāṇi nadīḥ prasravaṇāni ca |
caranna ratimāpnoti tvāmapaśyannṛpātmaje || 47 ||
sa tvāṃ manujaśārdūlaḥ kṣipraṃ prāpsyati rāghavaḥ |
samitrabāndhavaṃ hatvā rāvaṇaṃ janakātmaje || 48 ||
sahitau rāmasugrīvāvubhāvakurutāṃ tadā |
samayaṃ vālinaṃ hantuṃ tava cānveṣaṇaṃ tathā || 49 ||
tatastābhyāṃ kumārābhyāṃ vīrābhyāṃ sa harīśvaraḥ |
kiṣkindhāṃ samupāgamya vālī yuddhe nipātitaḥ || 50 ||
tato nihatya tarasā rāmo vālinamāhave |
sarvarkṣaharisaṅghānāṃ sugrīvamakarotpatim || 51 ||
rāmasugrīvayoraikyaṃ devyevaṃ samajāyata |
hanumantaṃ ca māṃ viddhi tayordūtamihāgatam || 52 ||
svarājyaṃ prāpya sugrīvassamānīya harīśvarān |
tvadarthaṃ preṣayāmāsa diśo daśa mahābalān || 53 ||
ādiṣṭā vānarendreṇa sugrīveṇa mahaujasā |
adrirājapratīkāśāssarvataḥ prasthitau mahīm || 54 ||
tataste mārgamāṇā vai sugrīvavacanāturāḥ |
caranti vasudhāṃ kṛtsnāṃ vayamanye ca vānarāḥ || 55 ||
aṅgado nāma lakṣmīvānvālisūnurmahābalaḥ |
prasthitaḥ kapiśārdūlastribhāgabalasaṃvṛtaḥ || 56 ||
teṣāṃ no vipraṇaṣṭānāṃ vindhye parvatasattame |
bhṛśaṃ śokaparītānāmahorātragaṇā gatāḥ || 57 ||
te vayaṃ kāryanairāśyātkālasyātikrameṇa ca |
bhayācca kapirājasya prāṇāṃstyaktuṃ vyavasthitāḥ || 58 ||
vicitya vanadurgāṇi giriprasravaṇāni ca |
anāsādya padaṃ devyāḥ prāṇāṃstyaktuṃ samudyatāḥ || 59 ||
dṛṣṭvā prāyopaviṣṭāṃśca sarvānvānarapuṅgavān |
bhṛśaṃ śokārṇave magnaḥ paryadevayadaṅgadaḥ || 60 ||
tava nāśaṃ ca vaidehi vālinaśca vadhaṃ tathā |
prāyopaveśamasmākaṃ maraṇaṃ ca jaṭāyuṣaḥ || 61 ||
teṣāṃ nasvāmisandeśānnirāśānāṃ mumūrṣatām |
kāryahetorivāyātaśśakunirvīryavānmahān || 62 ||
gṛdhrarājasya sodaryaḥ sampātirnāma gṛdhrarāṭ |
śrutvā bhrātṛvadhaṃ kopādidaṃ vacanamabravīt || 63 ||
yavīyānkena me bhrātā hataḥ kva ca nipātitaḥ |
etadākhyātumicchāmi bhavadbhirvānarottamāḥ || 64 ||
aṅgado'kathayattasya janasthāne mahadvadham |
rakṣasā bhīmarūpeṇa tvāmuddiśya yathātatham || 65 ||
jaṭāyuṣo vadhaṃ śrutvā duḥkhitasso'ruṇātmajaḥ |
tvāṃ śaśaṃsa varārohe vasantīṃ rāvaṇālaye || 66 ||
tasya tadvacanaṃ śrutvā sampāteḥ prītivardhanam |
aṅgadapramukhāstūrṇaṃ tatassamprasthitā vayam || 67 ||
vindhyādutthāya samprāptā ssāgarasyāntamuttaram |
tvaddharśanakṛtotsāhā hṛṣṭāstuṣṭāḥ plavaṅgamāḥ || 68 ||
aṅgadapramukhāssarve velopāntamupasthitāḥ |
cintāṃ jagmuḥ punarbhītāstvaddarśanasamutsukāḥ || 69 ||
athāhaṃ harisainyasya sāgaraṃ prekṣya sīdataḥ |
vyavadhūya bhayaṃ tīvraṃ yojanānāṃ śataṃ plutaḥ || 70 ||
laṅkā cāpi mayā rātrau praviṣṭā rākṣasākulā |
rāvaṇaśca mayā dṛṣṭastvaṃ ca śokapariplutā || 71 ||
etatte sarvamākhyātaṃ yathāvṛttamanandite |
abhibhāṣasva māṃ devi dūto dāśaratheraham || 72 ||
taṃ māṃ rāmakṛtodyogaṃ tvannimittamihāgatam |
sugrīvasacivaṃ devi buddhyasva pavanātmajam || 73 ||
kuśalī tava kākutsthassarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ |
gurorārādhane yukto lakṣmaṇaśca sulakṣaṇaḥ || 74 ||
tasya vīryavato devi bhartustava hite rataḥ |
ahamekastu samprāpta ssugrīvavacanādiha || 75 ||
mayeyamasahāyena caratā kāmarūpiṇā |
dakṣiṇā diganukrāntā tvanmārgavicayaiṣiṇā || 76 ||
diṣṭyāhaṃ harisainyānāṃ tvannāśamanuśocatām |
apaneṣyāmi santāpaṃ tavābhigamaśaṃsanāt || 77 ||
diṣṭyā hi mama na vyarthaṃ devi sāgaralaṅghanam |
prāpsyāmyahamidaṃ diṣṭyā tvaddarśanakṛtaṃ yaśaḥ || 78 ||
rāghavaśca mahāvīryaḥ kṣipraṃ tvāmabhipatsyate |
samitrabāndhavaṃ hatvā rāvaṇaṃ rākṣasādhipam || 79 ||
mālyavānnāma vaidehi girīṇāmuttamo giriḥ |
tato gacchati gokarṇaṃ parvataṃ kesarī hariḥ || 80 ||
sa ca devarṣibhirdiṣṭaḥ pitā mama mahākapiḥ |
tīrthe nadīpateḥ puṇye śambasādanamuddharat || 81 ||
tasyāhaṃ hariṇaḥ kṣetre jāto vātena maithili |
hanumāniti vikhyāto loke svenaiva karmaṇā || 82 ||
viśvāsārthaṃ tu vaidehi bharturuktā mayā guṇāḥ |
acirādrāghavo devi tvāmito nayitā'naghe || 83 ||
evaṃ viśvāsitā sītā hetubhiśśokakarśitā |
upapannairabhijñānairdūtaṃ tamavagacchati || 84 ||
atulaṃ ca gatā harṣaṃ praharṣeṇa ca jānakī |
netrābhyāṃ vakrapakṣmābhyāṃ mumocānandajaṃ jalam || 85 ||
cāru tadvadanaṃ tasyāstāmraśuklāyatekṣaṇam |
aśobhata viśālākṣyā rāhumukta ivoḍurāṭ || 86 ||
hanumantaṃ kapiṃ vyaktaṃ manyate nānyatheti sā |
athovāca hanūmāṃstāmuttaraṃ priyadarśanām || 87 ||
etatte sarvamākhyātaṃ samāśvasihi maithili |
kiṃ karomi kathaṃ vā te rocate pratiyāmyaham || 88 ||
hate'sure saṃyati śambasādane kapipravīreṇa maharṣicodanāt |
tato'smi vāyuprabhavo hi maithili prabhāvatastatpratimaśca vānaraḥ || 89 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe pañcatriṃśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Malayalam script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.