ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਰਾਮਾਯਣੇ ਸੁਨ੍ਦਰਕਾਣ੍ਡਮ੍ ।
ਅਥ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ।
ਵਿਮਾਨਾਤ੍ਤੁ ਸੁਸਮ੍ਕ੍ਰਮ੍ਯ ਪ੍ਰਾਕਾਰਂ ਹਰਿਯੂਥਪਃ ।
ਹਨੁਮਾਨ੍ਵੇਗਵਾਨਾਸੀਦ੍ਯਥਾ ਵਿਦ੍ਯੁਦ੍ਘਨਾਨ੍ਤਰੇ ॥ 1 ॥
ਸਮ੍ਪਰਿਕ੍ਰਮ੍ਯ ਹਨੁਮਾਨ੍ਰਾਵਣਸ੍ਯ ਨਿਵੇਸ਼ਨਾਤ੍ ।
ਅਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਜਾਨਕੀਂ ਸੀਤਾਮਬ੍ਰਵੀਦ੍ਵਚਨਂ ਕਪਿਃ ॥ 2 ॥
ਭੂਯਿष੍ਠਂ ਲੋਲਿਤਾ ਲਙ੍ਕਾ ਰਾਮਸ੍ਯ ਚਰਤਾ ਪ੍ਰਿਯਮ੍ ।
ਨ ਹਿ ਪਸ਼੍ਯਾਮਿ ਵੈਦੇਹੀਂ ਸੀਤਾਂ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸ਼ੋਭਨਾਮ੍ ॥ 3 ॥
ਪਲ੍ਵਲਾਨਿ ਤਟਾਕਾਨਿ ਸਰਾਂਸਿ ਸਰਿਤਸ੍ਤਥਾ ।
ਨਦ੍ਯੋऽਨੂਪਵਨਾਨ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਦੁਰ੍ਗਾਸ਼੍ਚ ਧਰਣੀਧਰਾਃ ॥ 4 ॥
ਲੋਲਿਤਾ ਵਸੁਧਾ ਸਰ੍ਵਾ ਨ ਤੁ ਪਸ਼੍ਯਾਮਿ ਜਾਨਕੀਮ੍ ।
ਇਹ ਸਮ੍ਪਾਤਿਨਾ ਸੀਤਾ ਰਾਵਣਸ੍ਯ ਨਿਵੇਸ਼ਨੇ ॥ 5 ॥
ਆਖ੍ਯਾਤਾ ਗृਧ੍ਰਰਾਜੇਨ ਨ ਚ ਪਸ਼੍ਯਾਮਿ ਤਾਮਹਮ੍ ।
ਕਿਂ ਨੁ ਸੀਤਾऽਥ ਵੈਦੇਹੀ ਮੈਥਿਲੀ ਜਨਕਾਤ੍ਮਜਾ ॥ 6 ॥
ਉਪਤਿष੍ਠੇਤ ਵਿਵਸ਼ਾ ਰਾਵਣਂ ਦੁष੍ਟਚਾਰਿਣਮ੍ ।
ਕ੍षਿਪ੍ਰਮੁਤ੍ਪਤਤੋ ਮਨ੍ਯੇ ਸੀਤਾਮਾਦਾਯ ਰਕ੍षਸਃ ॥ 7 ॥
ਬਿਭ੍ਯਤੋ ਰਾਮਬਾਣਾਨਾਮਨ੍ਤਰਾ ਪਤਿਤਾ ਭਵੇਤ੍ ।
ਅਥਵਾ ਹ੍ਰਿਯਮਾਣਾਯਾਃ ਪਥਿ ਸਿਦ੍ਧਨਿषੇਵਿਤੇ ॥ 8 ॥
ਮਨ੍ਯੇ ਪਤਿਤਮਾਰ੍ਯਾਯਾ ਹृਦਯਂ ਪ੍ਰੇਕ੍ष੍ਯ ਸਾਗਰਮ੍ ।
ਰਾਵਣਸ੍ਯੋਰੁਵੇਗੇਨ ਭੁਜਾਭ੍ਯਾਂ ਪੀਡਿਤੇਨ ਚ ॥ 9 ॥
ਤਯਾ ਮਨ੍ਯੇ ਵਿਸ਼ਾਲਾਕ੍ष੍ਯਾ ਤ੍ਯਕ੍ਤਂ ਜੀਵਿਤਮਾਰ੍ਯਯਾ ।
ਉਪਰ੍ਯੁਪਰਿ ਵਾ ਨੂਨਂ ਸਾਗਰਂ ਕ੍ਰਮਤਸ੍ਤਦਾ ॥ 10 ॥
ਵਿਵੇष੍ਟਮਾਨਾ ਪਤਿਤਾ ਸਾਗਰੇ ਜਨਕਾਤ੍ਮਜਾ ।
ਅਹੋ ਕ੍षੁਦ੍ਰੇਣ ਵਾऽਨੇਨ ਰਕ੍षਨ੍ਤੀ ਸ਼ੀਲਮਾਤ੍ਮਨਃ ॥ 11 ॥
ਅਬਨ੍ਧੁਰ੍ਭਕ੍षਿਤਾ ਸੀਤਾ ਰਾਵਣੇਨ ਤਪਸ੍ਵਿਨੀ ।
ਅਥਵਾ ਰਾਕ੍षਸੇਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯ ਪਤ੍ਨੀਭਿਰਸਿਤੇਕ੍षਣਾ ॥ 12 ॥
ਅਦੁष੍ਟਾ ਦੁष੍ਟਭਾਵਾਭਿਰ੍ਭਕ੍षਿਤਾ ਸਾ ਭਵਿष੍ਯਤਿ ।
ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਚਨ੍ਦ੍ਰਪ੍ਰਤਿਮਂ ਪਦ੍ਮਪਤ੍ਰਨਿਭੇਕ੍षਣਮ੍ ॥ 13 ॥
ਰਾਮਸ੍ਯ ਧ੍ਯਾਯਤੀ ਵਕ੍ਤ੍ਰਂ ਪਞ੍ਚਤ੍ਵਂ ਕृਪਣਾ ਗਤਾ ।
ਹਾ ਰਾਮ ਲਕ੍ष੍ਮਣੇਤ੍ਯੇਵਂ ਹਾऽਯੋਧ੍ਯੇ ਚੇਤਿ ਮੈਥਿਲੀ ॥ 14 ॥
ਵਿਲਪ੍ਯ ਬਹੁ ਵੈਦੇਹੀ ਨ੍ਯਸ੍ਤਦੇਹਾ ਭਵਿष੍ਯਤਿ ।
ਅਥਵਾ ਨਿਹਿਤਾ ਮਨ੍ਯੇ ਰਾਵਣਸ੍ਯ ਨਿਵੇਸ਼ਨੇ ॥ 15 ॥
ਨੂਨਂ ਲਾਲਪ੍ਯਤੇ ਸੀਤਾ ਪਞ੍ਜਰਸ੍ਥੇਵ ਸ਼ਾਰਿਕਾ ।
ਜਨਕਸ੍ਯ ਸੁਤਾ ਸੀਤਾ ਰਾਮਪਤ੍ਨੀ ਸੁਮਧ੍ਯਮਾ ॥ 16 ॥
ਕਥਮੁਤ੍ਪਲਪਤ੍ਰਾਕ੍षੀ ਰਾਵਣਸ੍ਯ ਵਸ਼ਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍ ।
ਵਿਨष੍ਟਾ ਵਾ ਪ੍ਰਣष੍ਟਾ ਵਾ ਮृਤਾ ਵਾ ਜਨਕਾਤ੍ਮਜਾ ॥ 17 ॥
ਰਾਮਸ੍ਯ ਪ੍ਰਿਯਭਾਰ੍ਯਸ੍ਯ ਨ ਨਿਵੇਦਯਿਤੁਂ ਕ੍षਮਮ੍ ।
ਨਿਵੇਦ੍ਯਮਾਨੇ ਦੋषਸ੍ਸ੍ਯਾਦ੍ਦੋषਸ੍ਸ੍ਯਾਦਨਿਵੇਦਨੇ ॥ 18 ॥
ਕਥਂ ਨੁ ਖਲੁ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਵਿषਮਂ ਪ੍ਰਤਿਭਾਤਿ ਮੇ ।
ਅਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵਙ੍ਗਤੇ ਕਾਰ੍ਯੇ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਕਾਲਂ ਕ੍षਮਂ ਚ ਕਿਮ੍ ॥ 19 ॥
ਭਵੇਦਿਤਿ ਮਤਂ ਭੂਯੋ ਹਨੁਮਾਨ੍ਪ੍ਰਵਿਚਾਰਯਤ੍ ।
ਯਦਿ ਸੀਤਾਮਦृष੍ਟ੍ਵਾऽਹਂ ਵਾਨਰੇਨ੍ਦ੍ਰਪੁਰੀਮਿਤਃ ॥ 20 ॥
ਗਮਿष੍ਯਾਮਿ ਤਤਃ ਕੋ ਮੇ ਪੁਰੁषਾਰ੍ਥੋ ਭਵਿष੍ਯਤਿ ।
ਮਮੇਦਂ ਲਙ੍ਘਨਂ ਵ੍ਯਰ੍ਥਂ ਸਾਗਰਸ੍ਯ ਭਵਿष੍ਯਤਿ ॥ 21 ॥
ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਸ਼੍ਚੈਵ ਲਙ੍ਕਾਯਾਃ ਰਾਕ੍षਸਾਨਾਂ ਚ ਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ ।
ਕਿਂ ਮਾਂ ਵਕ੍ष੍ਯਤਿ ਸੁਗ੍ਰੀਵੋ ਹਰਯੋ ਵਾ ਸਮਾਗਤਾਃ ॥ 22 ॥
ਕਿष੍ਕਿਨ੍ਧਾਂ ਸਮਨੁਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਤੌ ਵਾ ਦਸ਼ਰਥਾਤ੍ਮਜੌ ।
ਗਤ੍ਵਾ ਤੁ ਯਦਿ ਕਾਕੁਤ੍ਸ੍ਥਂ ਵਕ੍ष੍ਯਾਮਿ ਪਰਮਪ੍ਰਿਯਮ੍ ॥ 23 ॥
ਨ ਦृष੍ਟੇਤਿ ਮਯਾ ਸੀਤਾ ਤਤਸ੍ਤਕ੍ष੍ਯਤਿ ਜੀਵਿਤਮ੍ ।
ਪਰੁषਂ ਦਾਰੁਣਂ ਕ੍ਰੂਰਂ ਤੀਕ੍ष੍ਣਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਤਾਪਨਮ੍ ॥ 24 ॥
ਸੀਤਾਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਦੁਰ੍ਵਾਕ੍ਯਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਸ ਨ ਭਵਿष੍ਯਤਿ ।
ਤਂ ਤੁ ਕृਚ੍ਛ੍ਰਗਤਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਪਞ੍ਚਤ੍ਵਗਤਮਾਨਸਮ੍ ॥ 25 ॥
ਭृਸ਼ਾਨੁਰਕ੍ਤੋ ਮੇਧਾਵੀ ਨ ਭਵਿष੍ਯਤਿ ਲਕ੍ष੍ਮਣਃ ।
ਵਿਨष੍ਟੌ ਭ੍ਰਾਤਰੌ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਭਰਤੋऽਪਿ ਮਰਿष੍ਯਤਿ ॥ 26 ॥
ਭਰਤਂ ਚ ਮृਤਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘ੍ਨੋ ਨ ਭਵਿष੍ਯਤਿ ।
ਪੁਤ੍ਰਾਨ੍ਮृਤਾਨ੍ਸਮੀਕ੍ष੍ਯਾਥ ਨ ਭਵਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਮਾਤਰਃ ॥ 27 ॥
ਕੌਸਲ੍ਯਾ ਚ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਚ ਕੈਕੇਯੀ ਚ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ ।
ਕृਤਜ੍ਞਸ੍ਸਤ੍ਯਸਨ੍ਧਸ਼੍ਚ ਸੁਗ੍ਰੀਵਃ ਪ੍ਲਵਗਾਧਿਪਃ ॥ 28 ॥
ਰਾਮਂ ਤਥਾ ਗਤਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਤਤਸ੍ਤ੍ਯਕ੍ष੍ਯਤਿ ਜੀਵਿਤਮ੍ ।
ਦੁਰ੍ਮਨਾ ਵ੍ਯਥਿਤਾ ਦੀਨਾ ਨਿਰਾਨਨ੍ਦਾ ਤਪਸ੍ਵਿਨੀ ॥ 29 ॥
ਪੀਡਿਤਾ ਭਰ੍ਤृਸ਼ੋਕੇਨ ਰੁਮਾ ਤ੍ਯਕ੍ष੍ਯਤਿ ਜੀਵਿਤਮ੍ ।
ਵਾਲਿਜੇਨ ਤੁ ਦੁਃਖੇਨ ਪੀਡਿਤਾ ਸ਼ੋਕਕਰ੍ਸ਼ਿਤਾ ॥ 30 ॥
ਪਞ੍ਚਤ੍ਵਂ ਚ ਗਤੇ ਰਾਜ੍ਞਿ ਤਾਰਾऽਪਿ ਨ ਭਵਿष੍ਯਤਿ ।
ਮਾਤਾਪਿਤ੍ਰੋਰ੍ਵਿਨਾਸ਼ੇਨ ਸੁਗ੍ਰੀਵਵ੍ਯਸਨੇਨ ਚ ॥ 31 ॥
ਕੁਮਾਰੋऽਪ੍ਯਙ੍ਗਦਃ ਕਸ੍ਮਾਦ੍ਧਾਰਯਿष੍ਯਤਿ ਜੀਵਿਤਮ੍ ।
ਭਰ੍ਤृਜੇਨ ਤੁ ਦੁਃਖੇਨ ਹ੍ਯਭਿਭੂਤਾ ਵਨੌਕਸਃ ॥ 32 ॥
ਸ਼ਿਰਾਂਸ੍ਯਭਿਹਨਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਤਲੈਰ੍ਮੁष੍ਟਿਭਿਰੇਵ ਚ ।
ਸਾਨ੍ਤ੍ਵੇਨਾਨੁਪ੍ਰਦਾਨੇਨ ਮਾਨੇਨ ਚ ਯਸ਼ਸ੍ਵਿਨਾ ॥ 33 ॥
ਲਾਲਿਤਾਃ ਕਪਿਰਾਜੇਨ ਪ੍ਰਾਣਾਂਸ੍ਤ੍ਯਕ੍ष੍ਯਨ੍ਤਿ ਵਾਨਰਾਃ ।
ਨ ਵਨੇषੁ ਨ ਸ਼ੈਲੇषੁ ਨ ਨਿਰੋਧੇषੁ ਵਾ ਪੁਨਃ ॥ 34 ॥
ਕ੍ਰੀਡਾਮਨੁਭਵਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਸਮੇਤ੍ਯ ਕਪਿਕੁਞ੍ਜਰਾਃ ।
ਸਪੁਤ੍ਰਦਾਰਾਸ੍ਸਾਮਾਤ੍ਯਾ ਭਰ੍ਤृਵ੍ਯਸਨਪੀਡਿਤਾਃ ॥ 35 ॥
ਸ਼ੈਲਾਗ੍ਰੇਭ੍ਯਃ ਪਤਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਸਮੇषੁ ਵਿषਮੇषੁ ਚ ।
ਵਿषਮੁਦ੍ਬਨ੍ਧਨਂ ਵਾਪਿ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਂ ਜ੍ਵਲਨਸ੍ਯ ਵਾ ॥ 36 ॥
ਉਪਵਾਸਮਥੋ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਚਰਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਵਾਨਰਾਃ ।
ਘੋਰਮਾਰੋਦਨਂ ਮਨ੍ਯੇ ਗਤੇ ਮਯਿ ਭਵਿष੍ਯਤਿ ॥ 37 ॥
ਇਕ੍ष੍ਵਾਕੁਕੁਲਨਾਸ਼ਸ਼੍ਚ ਨਾਸ਼ਸ਼੍ਚੈਵ ਵਨੌਕਸਾਮ੍ ।
ਸੋऽਹਂ ਨੈਵ ਗਮਿष੍ਯਾਮਿ ਕਿष੍ਕਿਨ੍ਧਾਂ ਨਗਰੀਮਿਤਃ ॥ 38 ॥
ਨ ਚ ਸ਼ਕ੍ष੍ਯਾਮ੍ਯਹਂ ਦ੍ਰष੍ਟੁਂ ਸੁਗ੍ਰੀਵਂ ਮੈਥਿਲੀਂ ਵਿਨਾ ।
ਮਯ੍ਯਗਚ੍ਛਤਿ ਚੇਹਸ੍ਥੇ ਧਰ੍ਮਾਤ੍ਮਾਨੌ ਮਹਾਰਥੌ ॥ 39 ॥
ਆਸ਼ਯਾ ਤੌ ਧਰਿष੍ਯੇਤੇ ਵਾਨਰਾਸ਼੍ਚ ਮਨਸ੍ਵਿਨਃ ।
ਹਸ੍ਤਾਦਾਨੋ ਮੁਖਾਦਾਨੋ ਨਿਯਤੋ ਵृਕ੍षਮੂਲਿਕਃ ॥ 40 ॥
ਵਾਨਪ੍ਰਸ੍ਥੋ ਭਵਿष੍ਯਾਮਿ ਹ੍ਯਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਜਨਕਾਤ੍ਮਜਾਮ੍ ।
ਸਾਗਰਾਨੂਪਜੇ ਦੇਸ਼ੇ ਬਹੁਮੂਲਫਲੋਦਕੇ ॥ 41 ॥
ਚਿਤਾਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਵੇਕ੍ष੍ਯਾਮਿ ਸਮਿਦ੍ਧਮਰਣੀਸੁਤਮ੍ ।
ਉਪਵਿष੍ਟਸ੍ਯ ਵਾ ਸਮ੍ਯਗ੍ਲਿਙ੍ਗਿਨੀਂ ਸਾਧਯਿष੍ਯਤਃ ॥ 42 ॥
ਸ਼ਰੀਰਂ ਭਕ੍षਯਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਵਾਯਸਾਃ ਸ਼੍ਵਾਪਦਾਨਿ ਚ ।
ਇਦਂ ਮਹਰ੍षਿਭਿਰ੍ਦृष੍ਟਂ ਨਿਰ੍ਯਾਣਮਿਤਿ ਮੇ ਮਤਿਃ ॥ 43 ॥
ਸਮ੍ਯਗਾਪਃ ਪ੍ਰਵੇਕ੍ष੍ਯਾਮਿ ਨ ਚੇਤ੍ਪਸ਼੍ਯਾਮਿ ਜਾਨਕੀਮ੍ ।
ਸੁਜਾਤਮੂਲਾ ਸੁਭਗਾ ਕੀਰ੍ਤਿਮਾਲਾ ਯਸ਼ਸ੍ਵਿਨੀ ॥ 44 ॥
ਪ੍ਰਭਗ੍ਨਾ ਚਿਰਰਾਤ੍ਰੀਯਂ ਮਮ ਸੀਤਾਮਪਸ਼੍ਯਤਃ ।
ਤਾਪਸੋ ਵਾ ਭਵਿष੍ਯਾਮਿ ਨਿਯਤੋ ਵृਕ੍षਮੂਲਿਕਃ ॥ 45 ॥
ਨੇਤਃ ਪ੍ਰਤਿਗਮਿष੍ਯਾਮਿ ਤਾਮਦृष੍ਟ੍ਵਾਸਿਤੇਕ੍षਣਾਮ੍ ।
ਯਦੀਤਃ ਪ੍ਰਤਿਗਚ੍ਛਾਮਿ ਸੀਤਾਮਨਧਿਗਮ੍ਯ ਤਾਮ੍ ॥ 46 ॥
ਅਙ੍ਗਦਸ੍ਸਹ ਤੈਸ੍ਸਰ੍ਵੈਰ੍ਵਾਨਰੈਰ੍ਨ ਭਵਿष੍ਯਤਿ ।
ਵਿਨਾਸ਼ੇ ਬਹਵੋ ਦੋषਾ ਜੀਵਨ੍ ਭਦ੍ਰਾਣਿ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ॥ 47 ॥
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ ਧਰਿष੍ਯਾਮਿ ਧ੍ਰੁਵੋ ਜੀਵਿਤਸਙ੍ਗਮਃ ।
ਏਵਂ ਬਹੁਵਿਧਂ ਦੁਃਖਂ ਮਨਸਾ ਧਰਾਯਨ੍ਮੁਹੁਃ ॥ 48 ॥
ਨਾਧ੍ਯਗਚ੍ਛਤ੍ਤਦਾ ਪਾਰਂ ਸ਼ੋਕਸ੍ਯ ਕਪਿਕੁਞ੍ਚਰਃ ।
ਰਾਵਣਂ ਵਾ ਵਧਿष੍ਯਾਮਿ ਦਸ਼ਗ੍ਰੀਵਂ ਮਹਾਬਲਮ੍ ॥ 49 ॥
ਕਾਮਮਸ੍ਤੁ ਹृਤਾ ਸੀਤਾ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਚੀਰ੍ਣਂ ਭਵਿष੍ਯਤਿ ।
ਅਥਵੈਨਂ ਸਮੁਤ੍ਕ੍षਿਪ੍ਯ ਉਪਰ੍ਯੁਪਰਿ ਸਾਗਰਮ੍ ॥ 50 ॥
ਰਾਮਾਯੋਪਹਰਿष੍ਯਾਮਿ ਪਸ਼ੁਂ ਪਸ਼ੁਪਤੇਰਿਵ ।
ਇਤਿ ਚਿਨ੍ਤਾਂ ਸਮਾਪਨ੍ਨਃ ਸੀਤਾਮਨਧਿਗਮ੍ਯ ਤਾਮ੍ ॥ 51 ॥
ਧ੍ਯਾਨਸ਼ੋਕਪਰੀਤਾਤ੍ਮਾ ਚਿਨ੍ਤਯਾਮਾਸ ਵਾਨਰਃ ।
ਯਾਵਤ੍ਸੀਤਾਂ ਹਿ ਪਸ਼੍ਯਾਮਿ ਰਾਮਪਤ੍ਨੀਂ ਯਸ਼ਸ੍ਵਿਨੀਮ੍ ॥ 52 ॥
ਤਾਵਦੇਤਾਂ ਪੁਰੀਂ ਲਙ੍ਕਾਂ ਵਿਚਿਨੋਮਿ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ।
ਸਮ੍ਪਾਤਿਵਚਨਾਚ੍ਚਾਪਿ ਰਾਮਂ ਯਦ੍ਯਾਨਯਾਮ੍ਯਹਮ੍ ॥ 53 ॥
ਅਪਸ਼੍ਯਨ੍ ਰਾਘਵੋ ਭਾਰ੍ਯਾਂ ਨਿਰ੍ਧਹੇਤ੍ਸਰ੍ਵਵਾਨਰਾਨ੍ ।
ਇਹੈਵ ਨਿਯਤਾਹਾਰੋ ਵਤ੍ਸ੍ਯਾਮਿ ਨਿਯਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ ॥ 54 ॥
ਨ ਮਤ੍ਕृਤੇ ਵਿਨਸ਼੍ਯੇਯੁਃ ਸਰ੍ਵੇ ਤੇ ਨਰਵਾਨਰਾਃ ।
ਅਸ਼ੋਕਵਨਿਕਾ ਚੇਯਂ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਯਾ ਮਹਾਦ੍ਰੁਮਾ ॥ 55 ॥
ਇਮਾਮਧਿਗਮਿष੍ਯਾਮਿ ਨ ਹੀਯਂ ਵਿਚਿਤਾ ਮਯਾ ।
ਵਸੂਨ੍ਰੁਦ੍ਰਾਂਸ੍ਤਥਾऽਦਿਤ੍ਯਾਨਸ਼੍ਵਿਨੌ ਮਰੁਤੋऽਪਿ ਚ ॥ 56 ॥
ਨਮਸ੍ਕृਤ੍ਵਾ ਗਮਿष੍ਯਾਮਿ ਰਕ੍षਸਾਂ ਸ਼ੋਕਵਰ੍ਧਨਃ ।
ਜਿਤ੍ਵਾ ਤੁ ਰਾਕ੍षਸਾਨ੍ ਸਰ੍ਵਾਨਿਕ੍ष੍ਵਾਕੁਕੁਲਨਨ੍ਦਿਨੀਮ੍ ॥ 57 ॥
ਸਮ੍ਪ੍ਰਦਾਸ੍ਯਾਮਿ ਰਾਮਾਯ ਯਥਾ ਸਿਦ੍ਧਿਂ ਤਪਸ੍ਵਿਨੇ ।
ਸਃ ਮੁਹੂਰ੍ਤਮਿਵ ਧ੍ਯਾਤ੍ਵਾ ਚਿਨ੍ਤਾਵਗ੍ਰਥਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ ॥ 58 ॥
ਉਦਤਿष੍ਠਨ੍ਮਹਾਤੇਜਾ ਹਨੁਮਾਨ੍ ਮਾਰੁਤਾਤ੍ਮਜਃ ।
ਨਮੋऽਸ੍ਤੁ ਰਾਮਾਯ ਸਲਕ੍ष੍ਮਣਾਯ ਦੇਵ੍ਯੈ ਚ ਤਸ੍ਯੈ ਜਨਕਾਤ੍ਮਜਾਯੈ ।
ਨਮੋऽਸ੍ਤੁ ਰੁਦ੍ਰੇਨ੍ਦ੍ਰਯਮਾਨਿਲੇਭ੍ਯੋ ਨਮੋऽਸ੍ਤੁ ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਰ੍ਕਮਰੁਦ੍ਗਣੇਭ੍ਯਃ ॥ 59 ॥
ਸ ਤੇਭ੍ਯਸ੍ਤੁ ਨਮਸ੍ਕृਤ੍ਯ ਸੁਗ੍ਰੀਵਾਯ ਚ ਮਾਰੁਤਿਃ ।
ਦਿਸ਼ਸ੍ਸਰ੍ਵਾਸ੍ਸਮਾਲੋਕ੍ਯ ਹ੍ਯਸ਼ੋਕਵਨਿਕਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ॥ 60 ॥
ਸ ਗਤ੍ਵਾ ਮਨਸਾ ਪੂਰ੍ਵਮਸ਼ੋਕਵਨਿਕਾਂ ਸ਼ੁਭਾਮ੍ ।
ਉਤ੍ਤਰਂ ਚਿਨ੍ਤਯਾਮਾਸ ਵਾਨਰੋ ਮਾਰੁਤਾਤ੍ਮਜਃ ॥ 61 ॥
ਧ੍ਰੁਵਂ ਤੁ ਰਕ੍षੋਬਹੁਲਾ ਭਵਿष੍ਯਤਿ ਵਨਾਕੁਲਾ ।
ਅਸ਼ੋਕਵਨਿਕਾ ਪੁਣ੍ਯਾ ਸਰ੍ਵਸਂਸ੍ਕਾਰਸਂਸ੍ਕृਤਾ ॥ 62 ॥
ਰਕ੍षਿਣਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਵਿਹਿਤਾ ਨੂਨਂ ਰਕ੍षਨ੍ਤਿ ਪਾਦਪਾਨ੍ ।
ਭਗਵਾਨਪਿ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਾ ਨਾਤਿਕ੍षੋਭਂ ਪ੍ਰਵਾਤਿ ਵੈ ॥ 63 ॥
ਸਙ੍ਕ੍षਿਪ੍ਤੋऽਯਂ ਮਯਾऽਤ੍ਮਾ ਚ ਰਾਮਾਰ੍ਥੇ ਰਾਵਣਸ੍ਯ ਚ ।
ਸਿਦ੍ਧਿਂ ਮੇ ਸਂਵਿਧਾਸ੍ਯਨ੍ਤਿ ਦੇਵਾਃ ਸਰ੍षਿਗਣਾਸ੍ਤ੍ਵਿਹ ॥ 64 ॥
ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੂਰ੍ਭਗਵਾਨ੍ ਦੇਵਾਸ਼੍ਚੈਵ ਦਿਸ਼ਨ੍ਤੁ ਮੇ ।
ਸਿਦ੍ਧਿਮਗ੍ਨਿਸ਼੍ਚ ਵਾਯੁਸ਼੍ਚ ਪੁਰੁਹੂਤਸ਼੍ਚ ਵਜ੍ਰਭृਤ੍ ॥ 65 ॥
ਵਰੁਣਃ ਪਾਸ਼ਹਸ੍ਤਸ਼੍ਚ ਸੋਮਾਦਿਤ੍ਯੌ ਤਥੈਵ ਚ ।
ਅਸ਼੍ਵਿਨੌ ਚ ਮਹਾਤ੍ਮਾਨੌ ਮਰੁਤਃ ਸ਼ਰ੍ਵ ਏਵ ਚ ॥ 66 ॥
ਸਿਦ੍ਧਿਂ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਭੂਤਾਨਿ ਭੂਤਾਨਾਂ ਚੈਵ ਯਃ ਪ੍ਰਭੁਃ ।
ਦਾਸ੍ਯਨ੍ਤਿ ਮਮ ਯੇ ਚਾਨ੍ਯੇ ਹ੍ਯਦृष੍ਟਾਃ ਪਥਿ ਗੋਚਰਾਃ ॥ 67 ॥
ਤਦੁਨ੍ਨਸਂ ਪਾਣ੍ਡੁਰਦਨ੍ਤਮਵ੍ਰਣਂ ਸ਼ੁਚਿਸ੍ਮਿਤਂ ਪਦ੍ਮਪਲਾਸ਼ਲੋਚਨਮ੍ ।
ਦ੍ਰਕ੍ष੍ਯੇ ਤਦਾਰ੍ਯਾਵਦਨਂ ਕਦਾਨ੍ਵਹਂ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਤਾਰਾਧਿਪਤੁਲ੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ ॥ 68 ॥
ਕ੍षੁਦ੍ਰੇਣ ਪਾਪੇਨ ਨृਸ਼ਂਸਕਰ੍ਮਣਾ ਸੁਦਾਰੁਣਾਲਙ੍ਕृਤਵੇषਧਾਰਿਣਾ ।
ਬਲਾਭਿਭੂਤਾ ਹ੍ਯਬਲਾ ਤਪਸ੍ਵਿਨੀ ਕਥਂ ਨੁ ਮੇ ਦृष੍ਟਿਪਥੇऽਦ੍ਯ ਸਾ ਭਵੇਤ੍ ॥ 69 ॥
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਸੁਨ੍ਦਰਕਾਣ੍ਡੇ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |
atha trayodaśassargaḥ |
vimānāttu susamkramya prākāraṃ hariyūthapaḥ |
hanumānvegavānāsīdyathā vidyudghanāntare || 1 ||
samparikramya hanumānrāvaṇasya niveśanāt |
adṛṣṭvā jānakīṃ sītāmabravīdvacanaṃ kapiḥ || 2 ||
bhūyiṣṭhaṃ lolitā laṅkā rāmasya caratā priyam |
na hi paśyāmi vaidehīṃ sītāṃ sarvāṅgaśobhanām || 3 ||
palvalāni taṭākāni sarāṃsi saritastathā |
nadyo'nūpavanāntāśca durgāśca dharaṇīdharāḥ || 4 ||
lolitā vasudhā sarvā na tu paśyāmi jānakīm |
iha sampātinā sītā rāvaṇasya niveśane || 5 ||
ākhyātā gṛdhrarājena na ca paśyāmi tāmaham |
kiṃ nu sītā'tha vaidehī maithilī janakātmajā || 6 ||
upatiṣṭheta vivaśā rāvaṇaṃ duṣṭacāriṇam |
kṣipramutpatato manye sītāmādāya rakṣasaḥ || 7 ||
bibhyato rāmabāṇānāmantarā patitā bhavet |
athavā hriyamāṇāyāḥ pathi siddhaniṣevite || 8 ||
manye patitamāryāyā hṛdayaṃ prekṣya sāgaram |
rāvaṇasyoruvegena bhujābhyāṃ pīḍitena ca || 9 ||
tayā manye viśālākṣyā tyaktaṃ jīvitamāryayā |
uparyupari vā nūnaṃ sāgaraṃ kramatastadā || 10 ||
viveṣṭamānā patitā sāgare janakātmajā |
aho kṣudreṇa vā'nena rakṣantī śīlamātmanaḥ || 11 ||
abandhurbhakṣitā sītā rāvaṇena tapasvinī |
athavā rākṣasendrasya patnībhirasitekṣaṇā || 12 ||
aduṣṭā duṣṭabhāvābhirbhakṣitā sā bhaviṣyati |
sampūrṇacandrapratimaṃ padmapatranibhekṣaṇam || 13 ||
rāmasya dhyāyatī vaktraṃ pañcatvaṃ kṛpaṇā gatā |
hā rāma lakṣmaṇetyevaṃ hā'yodhye ceti maithilī || 14 ||
vilapya bahu vaidehī nyastadehā bhaviṣyati |
athavā nihitā manye rāvaṇasya niveśane || 15 ||
nūnaṃ lālapyate sītā pañjarastheva śārikā |
janakasya sutā sītā rāmapatnī sumadhyamā || 16 ||
kathamutpalapatrākṣī rāvaṇasya vaśaṃ vrajet |
vinaṣṭā vā praṇaṣṭā vā mṛtā vā janakātmajā || 17 ||
rāmasya priyabhāryasya na nivedayituṃ kṣamam |
nivedyamāne doṣassyāddoṣassyādanivedane || 18 ||
kathaṃ nu khalu kartavyaṃ viṣamaṃ pratibhāti me |
asminnevaṅgate kārye prāptakālaṃ kṣamaṃ ca kim || 19 ||
bhavediti mataṃ bhūyo hanumānpravicārayat |
yadi sītāmadṛṣṭvā'haṃ vānarendrapurīmitaḥ || 20 ||
gamiṣyāmi tataḥ ko me puruṣārtho bhaviṣyati |
mamedaṃ laṅghanaṃ vyarthaṃ sāgarasya bhaviṣyati || 21 ||
praveśaścaiva laṅkāyāḥ rākṣasānāṃ ca darśanam |
kiṃ māṃ vakṣyati sugrīvo harayo vā samāgatāḥ || 22 ||
kiṣkindhāṃ samanuprāptaṃ tau vā daśarathātmajau |
gatvā tu yadi kākutsthaṃ vakṣyāmi paramapriyam || 23 ||
na dṛṣṭeti mayā sītā tatastakṣyati jīvitam |
paruṣaṃ dāruṇaṃ krūraṃ tīkṣṇamindriyatāpanam || 24 ||
sītānimittaṃ durvākyaṃ śrutvā sa na bhaviṣyati |
taṃ tu kṛcchragataṃ dṛṣṭvā pañcatvagatamānasam || 25 ||
bhṛśānurakto medhāvī na bhaviṣyati lakṣmaṇaḥ |
vinaṣṭau bhrātarau śrutvā bharato'pi mariṣyati || 26 ||
bharataṃ ca mṛtaṃ dṛṣṭvā śatrughno na bhaviṣyati |
putrānmṛtānsamīkṣyātha na bhaviṣyanti mātaraḥ || 27 ||
kausalyā ca sumitrā ca kaikeyī ca na saṃśayaḥ |
kṛtajñassatyasandhaśca sugrīvaḥ plavagādhipaḥ || 28 ||
rāmaṃ tathā gataṃ dṛṣṭvā tatastyakṣyati jīvitam |
durmanā vyathitā dīnā nirānandā tapasvinī || 29 ||
pīḍitā bhartṛśokena rumā tyakṣyati jīvitam |
vālijena tu duḥkhena pīḍitā śokakarśitā || 30 ||
pañcatvaṃ ca gate rājñi tārā'pi na bhaviṣyati |
mātāpitrorvināśena sugrīvavyasanena ca || 31 ||
kumāro'pyaṅgadaḥ kasmāddhārayiṣyati jīvitam |
bhartṛjena tu duḥkhena hyabhibhūtā vanaukasaḥ || 32 ||
śirāṃsyabhihaniṣyanti talairmuṣṭibhireva ca |
sāntvenānupradānena mānena ca yaśasvinā || 33 ||
lālitāḥ kapirājena prāṇāṃstyakṣyanti vānarāḥ |
na vaneṣu na śaileṣu na nirodheṣu vā punaḥ || 34 ||
krīḍāmanubhaviṣyanti sametya kapikuñjarāḥ |
saputradārāssāmātyā bhartṛvyasanapīḍitāḥ || 35 ||
śailāgrebhyaḥ patiṣyanti sameṣu viṣameṣu ca |
viṣamudbandhanaṃ vāpi praveśaṃ jvalanasya vā || 36 ||
upavāsamatho śastraṃ pracariṣyanti vānarāḥ |
ghoramārodanaṃ manye gate mayi bhaviṣyati || 37 ||
ikṣvākukulanāśaśca nāśaścaiva vanaukasām |
so'haṃ naiva gamiṣyāmi kiṣkindhāṃ nagarīmitaḥ || 38 ||
na ca śakṣyāmyahaṃ draṣṭuṃ sugrīvaṃ maithilīṃ vinā |
mayyagacchati cehasthe dharmātmānau mahārathau || 39 ||
āśayā tau dhariṣyete vānarāśca manasvinaḥ |
hastādāno mukhādāno niyato vṛkṣamūlikaḥ || 40 ||
vānaprastho bhaviṣyāmi hyadṛṣṭvā janakātmajām |
sāgarānūpaje deśe bahumūlaphalodake || 41 ||
citāṃ kṛtvā pravekṣyāmi samiddhamaraṇīsutam |
upaviṣṭasya vā samyagliṅginīṃ sādhayiṣyataḥ || 42 ||
śarīraṃ bhakṣayiṣyanti vāyasāḥ śvāpadāni ca |
idaṃ maharṣibhirdṛṣṭaṃ niryāṇamiti me matiḥ || 43 ||
samyagāpaḥ pravekṣyāmi na cetpaśyāmi jānakīm |
sujātamūlā subhagā kīrtimālā yaśasvinī || 44 ||
prabhagnā cirarātrīyaṃ mama sītāmapaśyataḥ |
tāpaso vā bhaviṣyāmi niyato vṛkṣamūlikaḥ || 45 ||
netaḥ pratigamiṣyāmi tāmadṛṣṭvāsitekṣaṇām |
yadītaḥ pratigacchāmi sītāmanadhigamya tām || 46 ||
aṅgadassaha taissarvairvānarairna bhaviṣyati |
vināśe bahavo doṣā jīvan bhadrāṇi paśyati || 47 ||
tasmātprāṇān dhariṣyāmi dhruvo jīvitasaṅgamaḥ |
evaṃ bahuvidhaṃ duḥkhaṃ manasā dharāyanmuhuḥ || 48 ||
nādhyagacchattadā pāraṃ śokasya kapikuñcaraḥ |
rāvaṇaṃ vā vadhiṣyāmi daśagrīvaṃ mahābalam || 49 ||
kāmamastu hṛtā sītā pratyācīrṇaṃ bhaviṣyati |
athavainaṃ samutkṣipya uparyupari sāgaram || 50 ||
rāmāyopahariṣyāmi paśuṃ paśupateriva |
iti cintāṃ samāpannaḥ sītāmanadhigamya tām || 51 ||
dhyānaśokaparītātmā cintayāmāsa vānaraḥ |
yāvatsītāṃ hi paśyāmi rāmapatnīṃ yaśasvinīm || 52 ||
tāvadetāṃ purīṃ laṅkāṃ vicinomi punaḥ punaḥ |
sampātivacanāccāpi rāmaṃ yadyānayāmyaham || 53 ||
apaśyan rāghavo bhāryāṃ nirdhahetsarvavānarān |
ihaiva niyatāhāro vatsyāmi niyatendriyaḥ || 54 ||
na matkṛte vinaśyeyuḥ sarve te naravānarāḥ |
aśokavanikā ceyaṃ dṛśyate yā mahādrumā || 55 ||
imāmadhigamiṣyāmi na hīyaṃ vicitā mayā |
vasūnrudrāṃstathā'dityānaśvinau maruto'pi ca || 56 ||
namaskṛtvā gamiṣyāmi rakṣasāṃ śokavardhanaḥ |
jitvā tu rākṣasān sarvānikṣvākukulanandinīm || 57 ||
sampradāsyāmi rāmāya yathā siddhiṃ tapasvine |
saḥ muhūrtamiva dhyātvā cintāvagrathitendriyaḥ || 58 ||
udatiṣṭhanmahātejā hanumān mārutātmajaḥ |
namo'stu rāmāya salakṣmaṇāya devyai ca tasyai janakātmajāyai |
namo'stu rudrendrayamānilebhyo namo'stu candrārkamarudgaṇebhyaḥ || 59 ||
sa tebhyastu namaskṛtya sugrīvāya ca mārutiḥ |
diśassarvāssamālokya hyaśokavanikāṃ prati || 60 ||
sa gatvā manasā pūrvamaśokavanikāṃ śubhām |
uttaraṃ cintayāmāsa vānaro mārutātmajaḥ || 61 ||
dhruvaṃ tu rakṣobahulā bhaviṣyati vanākulā |
aśokavanikā puṇyā sarvasaṃskārasaṃskṛtā || 62 ||
rakṣiṇaścātra vihitā nūnaṃ rakṣanti pādapān |
bhagavānapi sarvātmā nātikṣobhaṃ pravāti vai || 63 ||
saṅkṣipto'yaṃ mayā'tmā ca rāmārthe rāvaṇasya ca |
siddhiṃ me saṃvidhāsyanti devāḥ sarṣigaṇāstviha || 64 ||
brahmā svayambhūrbhagavān devāścaiva diśantu me |
siddhimagniśca vāyuśca puruhūtaśca vajrabhṛt || 65 ||
varuṇaḥ pāśahastaśca somādityau tathaiva ca |
aśvinau ca mahātmānau marutaḥ śarva eva ca || 66 ||
siddhiṃ sarvāṇi bhūtāni bhūtānāṃ caiva yaḥ prabhuḥ |
dāsyanti mama ye cānye hyadṛṣṭāḥ pathi gocarāḥ || 67 ||
tadunnasaṃ pāṇḍuradantamavraṇaṃ śucismitaṃ padmapalāśalocanam |
drakṣye tadāryāvadanaṃ kadānvahaṃ prasannatārādhipatulyadarśanam || 68 ||
kṣudreṇa pāpena nṛśaṃsakarmaṇā sudāruṇālaṅkṛtaveṣadhāriṇā |
balābhibhūtā hyabalā tapasvinī kathaṃ nu me dṛṣṭipathe'dya sā bhavet || 69 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe trayodaśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे सुन्दरकाण्डम् ।
अथ त्रयोदशस्सर्गः ।
विमानात्तु सुसम्क्रम्य प्राकारं हरियूथपः ।
हनुमान्वेगवानासीद्यथा विद्युद्घनान्तरे ॥ 1 ॥
सम्परिक्रम्य हनुमान्रावणस्य निवेशनात् ।
अदृष्ट्वा जानकीं सीतामब्रवीद्वचनं कपिः ॥ 2 ॥
भूयिष्ठं लोलिता लङ्का रामस्य चरता प्रियम् ।
न हि पश्यामि वैदेहीं सीतां सर्वाङ्गशोभनाम् ॥ 3 ॥
पल्वलानि तटाकानि सरांसि सरितस्तथा ।
नद्योऽनूपवनान्ताश्च दुर्गाश्च धरणीधराः ॥ 4 ॥
लोलिता वसुधा सर्वा न तु पश्यामि जानकीम् ।
इह सम्पातिना सीता रावणस्य निवेशने ॥ 5 ॥
आख्याता गृध्रराजेन न च पश्यामि तामहम् ।
किं नु सीताऽथ वैदेही मैथिली जनकात्मजा ॥ 6 ॥
उपतिष्ठेत विवशा रावणं दुष्टचारिणम् ।
क्षिप्रमुत्पततो मन्ये सीतामादाय रक्षसः ॥ 7 ॥
बिभ्यतो रामबाणानामन्तरा पतिता भवेत् ।
अथवा ह्रियमाणायाः पथि सिद्धनिषेविते ॥ 8 ॥
मन्ये पतितमार्याया हृदयं प्रेक्ष्य सागरम् ।
रावणस्योरुवेगेन भुजाभ्यां पीडितेन च ॥ 9 ॥
तया मन्ये विशालाक्ष्या त्यक्तं जीवितमार्यया ।
उपर्युपरि वा नूनं सागरं क्रमतस्तदा ॥ 10 ॥
विवेष्टमाना पतिता सागरे जनकात्मजा ।
अहो क्षुद्रेण वाऽनेन रक्षन्ती शीलमात्मनः ॥ 11 ॥
अबन्धुर्भक्षिता सीता रावणेन तपस्विनी ।
अथवा राक्षसेन्द्रस्य पत्नीभिरसितेक्षणा ॥ 12 ॥
अदुष्टा दुष्टभावाभिर्भक्षिता सा भविष्यति ।
सम्पूर्णचन्द्रप्रतिमं पद्मपत्रनिभेक्षणम् ॥ 13 ॥
रामस्य ध्यायती वक्त्रं पञ्चत्वं कृपणा गता ।
हा राम लक्ष्मणेत्येवं हाऽयोध्ये चेति मैथिली ॥ 14 ॥
विलप्य बहु वैदेही न्यस्तदेहा भविष्यति ।
अथवा निहिता मन्ये रावणस्य निवेशने ॥ 15 ॥
नूनं लालप्यते सीता पञ्जरस्थेव शारिका ।
जनकस्य सुता सीता रामपत्नी सुमध्यमा ॥ 16 ॥
कथमुत्पलपत्राक्षी रावणस्य वशं व्रजेत् ।
विनष्टा वा प्रणष्टा वा मृता वा जनकात्मजा ॥ 17 ॥
रामस्य प्रियभार्यस्य न निवेदयितुं क्षमम् ।
निवेद्यमाने दोषस्स्याद्दोषस्स्यादनिवेदने ॥ 18 ॥
कथं नु खलु कर्तव्यं विषमं प्रतिभाति मे ।
अस्मिन्नेवङ्गते कार्ये प्राप्तकालं क्षमं च किम् ॥ 19 ॥
भवेदिति मतं भूयो हनुमान्प्रविचारयत् ।
यदि सीतामदृष्ट्वाऽहं वानरेन्द्रपुरीमितः ॥ 20 ॥
गमिष्यामि ततः को मे पुरुषार्थो भविष्यति ।
ममेदं लङ्घनं व्यर्थं सागरस्य भविष्यति ॥ 21 ॥
प्रवेशश्चैव लङ्कायाः राक्षसानां च दर्शनम् ।
किं मां वक्ष्यति सुग्रीवो हरयो वा समागताः ॥ 22 ॥
किष्किन्धां समनुप्राप्तं तौ वा दशरथात्मजौ ।
गत्वा तु यदि काकुत्स्थं वक्ष्यामि परमप्रियम् ॥ 23 ॥
न दृष्टेति मया सीता ततस्तक्ष्यति जीवितम् ।
परुषं दारुणं क्रूरं तीक्ष्णमिन्द्रियतापनम् ॥ 24 ॥
सीतानिमित्तं दुर्वाक्यं श्रुत्वा स न भविष्यति ।
तं तु कृच्छ्रगतं दृष्ट्वा पञ्चत्वगतमानसम् ॥ 25 ॥
भृशानुरक्तो मेधावी न भविष्यति लक्ष्मणः ।
विनष्टौ भ्रातरौ श्रुत्वा भरतोऽपि मरिष्यति ॥ 26 ॥
भरतं च मृतं दृष्ट्वा शत्रुघ्नो न भविष्यति ।
पुत्रान्मृतान्समीक्ष्याथ न भविष्यन्ति मातरः ॥ 27 ॥
कौसल्या च सुमित्रा च कैकेयी च न संशयः ।
कृतज्ञस्सत्यसन्धश्च सुग्रीवः प्लवगाधिपः ॥ 28 ॥
रामं तथा गतं दृष्ट्वा ततस्त्यक्ष्यति जीवितम् ।
दुर्मना व्यथिता दीना निरानन्दा तपस्विनी ॥ 29 ॥
पीडिता भर्तृशोकेन रुमा त्यक्ष्यति जीवितम् ।
वालिजेन तु दुःखेन पीडिता शोककर्शिता ॥ 30 ॥
पञ्चत्वं च गते राज्ञि ताराऽपि न भविष्यति ।
मातापित्रोर्विनाशेन सुग्रीवव्यसनेन च ॥ 31 ॥
कुमारोऽप्यङ्गदः कस्माद्धारयिष्यति जीवितम् ।
भर्तृजेन तु दुःखेन ह्यभिभूता वनौकसः ॥ 32 ॥
शिरांस्यभिहनिष्यन्ति तलैर्मुष्टिभिरेव च ।
सान्त्वेनानुप्रदानेन मानेन च यशस्विना ॥ 33 ॥
लालिताः कपिराजेन प्राणांस्त्यक्ष्यन्ति वानराः ।
न वनेषु न शैलेषु न निरोधेषु वा पुनः ॥ 34 ॥
क्रीडामनुभविष्यन्ति समेत्य कपिकुञ्जराः ।
सपुत्रदारास्सामात्या भर्तृव्यसनपीडिताः ॥ 35 ॥
शैलाग्रेभ्यः पतिष्यन्ति समेषु विषमेषु च ।
विषमुद्बन्धनं वापि प्रवेशं ज्वलनस्य वा ॥ 36 ॥
उपवासमथो शस्त्रं प्रचरिष्यन्ति वानराः ।
घोरमारोदनं मन्ये गते मयि भविष्यति ॥ 37 ॥
इक्ष्वाकुकुलनाशश्च नाशश्चैव वनौकसाम् ।
सोऽहं नैव गमिष्यामि किष्किन्धां नगरीमितः ॥ 38 ॥
न च शक्ष्याम्यहं द्रष्टुं सुग्रीवं मैथिलीं विना ।
मय्यगच्छति चेहस्थे धर्मात्मानौ महारथौ ॥ 39 ॥
आशया तौ धरिष्येते वानराश्च मनस्विनः ।
हस्तादानो मुखादानो नियतो वृक्षमूलिकः ॥ 40 ॥
वानप्रस्थो भविष्यामि ह्यदृष्ट्वा जनकात्मजाम् ।
सागरानूपजे देशे बहुमूलफलोदके ॥ 41 ॥
चितां कृत्वा प्रवेक्ष्यामि समिद्धमरणीसुतम् ।
उपविष्टस्य वा सम्यग्लिङ्गिनीं साधयिष्यतः ॥ 42 ॥
शरीरं भक्षयिष्यन्ति वायसाः श्वापदानि च ।
इदं महर्षिभिर्दृष्टं निर्याणमिति मे मतिः ॥ 43 ॥
सम्यगापः प्रवेक्ष्यामि न चेत्पश्यामि जानकीम् ।
सुजातमूला सुभगा कीर्तिमाला यशस्विनी ॥ 44 ॥
प्रभग्ना चिररात्रीयं मम सीतामपश्यतः ।
तापसो वा भविष्यामि नियतो वृक्षमूलिकः ॥ 45 ॥
नेतः प्रतिगमिष्यामि तामदृष्ट्वासितेक्षणाम् ।
यदीतः प्रतिगच्छामि सीतामनधिगम्य ताम् ॥ 46 ॥
अङ्गदस्सह तैस्सर्वैर्वानरैर्न भविष्यति ।
विनाशे बहवो दोषा जीवन् भद्राणि पश्यति ॥ 47 ॥
तस्मात्प्राणान् धरिष्यामि ध्रुवो जीवितसङ्गमः ।
एवं बहुविधं दुःखं मनसा धरायन्मुहुः ॥ 48 ॥
नाध्यगच्छत्तदा पारं शोकस्य कपिकुञ्चरः ।
रावणं वा वधिष्यामि दशग्रीवं महाबलम् ॥ 49 ॥
काममस्तु हृता सीता प्रत्याचीर्णं भविष्यति ।
अथवैनं समुत्क्षिप्य उपर्युपरि सागरम् ॥ 50 ॥
रामायोपहरिष्यामि पशुं पशुपतेरिव ।
इति चिन्तां समापन्नः सीतामनधिगम्य ताम् ॥ 51 ॥
ध्यानशोकपरीतात्मा चिन्तयामास वानरः ।
यावत्सीतां हि पश्यामि रामपत्नीं यशस्विनीम् ॥ 52 ॥
तावदेतां पुरीं लङ्कां विचिनोमि पुनः पुनः ।
सम्पातिवचनाच्चापि रामं यद्यानयाम्यहम् ॥ 53 ॥
अपश्यन् राघवो भार्यां निर्धहेत्सर्ववानरान् ।
इहैव नियताहारो वत्स्यामि नियतेन्द्रियः ॥ 54 ॥
न मत्कृते विनश्येयुः सर्वे ते नरवानराः ।
अशोकवनिका चेयं दृश्यते या महाद्रुमा ॥ 55 ॥
इमामधिगमिष्यामि न हीयं विचिता मया ।
वसून्रुद्रांस्तथाऽदित्यानश्विनौ मरुतोऽपि च ॥ 56 ॥
नमस्कृत्वा गमिष्यामि रक्षसां शोकवर्धनः ।
जित्वा तु राक्षसान् सर्वानिक्ष्वाकुकुलनन्दिनीम् ॥ 57 ॥
सम्प्रदास्यामि रामाय यथा सिद्धिं तपस्विने ।
सः मुहूर्तमिव ध्यात्वा चिन्तावग्रथितेन्द्रियः ॥ 58 ॥
उदतिष्ठन्महातेजा हनुमान् मारुतात्मजः ।
नमोऽस्तु रामाय सलक्ष्मणाय देव्यै च तस्यै जनकात्मजायै ।
नमोऽस्तु रुद्रेन्द्रयमानिलेभ्यो नमोऽस्तु चन्द्रार्कमरुद्गणेभ्यः ॥ 59 ॥
स तेभ्यस्तु नमस्कृत्य सुग्रीवाय च मारुतिः ।
दिशस्सर्वास्समालोक्य ह्यशोकवनिकां प्रति ॥ 60 ॥
स गत्वा मनसा पूर्वमशोकवनिकां शुभाम् ।
उत्तरं चिन्तयामास वानरो मारुतात्मजः ॥ 61 ॥
ध्रुवं तु रक्षोबहुला भविष्यति वनाकुला ।
अशोकवनिका पुण्या सर्वसंस्कारसंस्कृता ॥ 62 ॥
रक्षिणश्चात्र विहिता नूनं रक्षन्ति पादपान् ।
भगवानपि सर्वात्मा नातिक्षोभं प्रवाति वै ॥ 63 ॥
सङ्क्षिप्तोऽयं मयाऽत्मा च रामार्थे रावणस्य च ।
सिद्धिं मे संविधास्यन्ति देवाः सर्षिगणास्त्विह ॥ 64 ॥
ब्रह्मा स्वयम्भूर्भगवान् देवाश्चैव दिशन्तु मे ।
सिद्धिमग्निश्च वायुश्च पुरुहूतश्च वज्रभृत् ॥ 65 ॥
वरुणः पाशहस्तश्च सोमादित्यौ तथैव च ।
अश्विनौ च महात्मानौ मरुतः शर्व एव च ॥ 66 ॥
सिद्धिं सर्वाणि भूतानि भूतानां चैव यः प्रभुः ।
दास्यन्ति मम ये चान्ये ह्यदृष्टाः पथि गोचराः ॥ 67 ॥
तदुन्नसं पाण्डुरदन्तमव्रणं शुचिस्मितं पद्मपलाशलोचनम् ।
द्रक्ष्ये तदार्यावदनं कदान्वहं प्रसन्नताराधिपतुल्यदर्शनम् ॥ 68 ॥
क्षुद्रेण पापेन नृशंसकर्मणा सुदारुणालङ्कृतवेषधारिणा ।
बलाभिभूता ह्यबला तपस्विनी कथं नु मे दृष्टिपथेऽद्य सा भवेत् ॥ 69 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे त्रयोदशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |
atha trayodaśassargaḥ |
vimānāttu susamkramya prākāraṃ hariyūthapaḥ |
hanumānvegavānāsīdyathā vidyudghanāntare || 1 ||
samparikramya hanumānrāvaṇasya niveśanāt |
adṛṣṭvā jānakīṃ sītāmabravīdvacanaṃ kapiḥ || 2 ||
bhūyiṣṭhaṃ lolitā laṅkā rāmasya caratā priyam |
na hi paśyāmi vaidehīṃ sītāṃ sarvāṅgaśobhanām || 3 ||
palvalāni taṭākāni sarāṃsi saritastathā |
nadyo'nūpavanāntāśca durgāśca dharaṇīdharāḥ || 4 ||
lolitā vasudhā sarvā na tu paśyāmi jānakīm |
iha sampātinā sītā rāvaṇasya niveśane || 5 ||
ākhyātā gṛdhrarājena na ca paśyāmi tāmaham |
kiṃ nu sītā'tha vaidehī maithilī janakātmajā || 6 ||
upatiṣṭheta vivaśā rāvaṇaṃ duṣṭacāriṇam |
kṣipramutpatato manye sītāmādāya rakṣasaḥ || 7 ||
bibhyato rāmabāṇānāmantarā patitā bhavet |
athavā hriyamāṇāyāḥ pathi siddhaniṣevite || 8 ||
manye patitamāryāyā hṛdayaṃ prekṣya sāgaram |
rāvaṇasyoruvegena bhujābhyāṃ pīḍitena ca || 9 ||
tayā manye viśālākṣyā tyaktaṃ jīvitamāryayā |
uparyupari vā nūnaṃ sāgaraṃ kramatastadā || 10 ||
viveṣṭamānā patitā sāgare janakātmajā |
aho kṣudreṇa vā'nena rakṣantī śīlamātmanaḥ || 11 ||
abandhurbhakṣitā sītā rāvaṇena tapasvinī |
athavā rākṣasendrasya patnībhirasitekṣaṇā || 12 ||
aduṣṭā duṣṭabhāvābhirbhakṣitā sā bhaviṣyati |
sampūrṇacandrapratimaṃ padmapatranibhekṣaṇam || 13 ||
rāmasya dhyāyatī vaktraṃ pañcatvaṃ kṛpaṇā gatā |
hā rāma lakṣmaṇetyevaṃ hā'yodhye ceti maithilī || 14 ||
vilapya bahu vaidehī nyastadehā bhaviṣyati |
athavā nihitā manye rāvaṇasya niveśane || 15 ||
nūnaṃ lālapyate sītā pañjarastheva śārikā |
janakasya sutā sītā rāmapatnī sumadhyamā || 16 ||
kathamutpalapatrākṣī rāvaṇasya vaśaṃ vrajet |
vinaṣṭā vā praṇaṣṭā vā mṛtā vā janakātmajā || 17 ||
rāmasya priyabhāryasya na nivedayituṃ kṣamam |
nivedyamāne doṣassyāddoṣassyādanivedane || 18 ||
kathaṃ nu khalu kartavyaṃ viṣamaṃ pratibhāti me |
asminnevaṅgate kārye prāptakālaṃ kṣamaṃ ca kim || 19 ||
bhavediti mataṃ bhūyo hanumānpravicārayat |
yadi sītāmadṛṣṭvā'haṃ vānarendrapurīmitaḥ || 20 ||
gamiṣyāmi tataḥ ko me puruṣārtho bhaviṣyati |
mamedaṃ laṅghanaṃ vyarthaṃ sāgarasya bhaviṣyati || 21 ||
praveśaścaiva laṅkāyāḥ rākṣasānāṃ ca darśanam |
kiṃ māṃ vakṣyati sugrīvo harayo vā samāgatāḥ || 22 ||
kiṣkindhāṃ samanuprāptaṃ tau vā daśarathātmajau |
gatvā tu yadi kākutsthaṃ vakṣyāmi paramapriyam || 23 ||
na dṛṣṭeti mayā sītā tatastakṣyati jīvitam |
paruṣaṃ dāruṇaṃ krūraṃ tīkṣṇamindriyatāpanam || 24 ||
sītānimittaṃ durvākyaṃ śrutvā sa na bhaviṣyati |
taṃ tu kṛcchragataṃ dṛṣṭvā pañcatvagatamānasam || 25 ||
bhṛśānurakto medhāvī na bhaviṣyati lakṣmaṇaḥ |
vinaṣṭau bhrātarau śrutvā bharato'pi mariṣyati || 26 ||
bharataṃ ca mṛtaṃ dṛṣṭvā śatrughno na bhaviṣyati |
putrānmṛtānsamīkṣyātha na bhaviṣyanti mātaraḥ || 27 ||
kausalyā ca sumitrā ca kaikeyī ca na saṃśayaḥ |
kṛtajñassatyasandhaśca sugrīvaḥ plavagādhipaḥ || 28 ||
rāmaṃ tathā gataṃ dṛṣṭvā tatastyakṣyati jīvitam |
durmanā vyathitā dīnā nirānandā tapasvinī || 29 ||
pīḍitā bhartṛśokena rumā tyakṣyati jīvitam |
vālijena tu duḥkhena pīḍitā śokakarśitā || 30 ||
pañcatvaṃ ca gate rājñi tārā'pi na bhaviṣyati |
mātāpitrorvināśena sugrīvavyasanena ca || 31 ||
kumāro'pyaṅgadaḥ kasmāddhārayiṣyati jīvitam |
bhartṛjena tu duḥkhena hyabhibhūtā vanaukasaḥ || 32 ||
śirāṃsyabhihaniṣyanti talairmuṣṭibhireva ca |
sāntvenānupradānena mānena ca yaśasvinā || 33 ||
lālitāḥ kapirājena prāṇāṃstyakṣyanti vānarāḥ |
na vaneṣu na śaileṣu na nirodheṣu vā punaḥ || 34 ||
krīḍāmanubhaviṣyanti sametya kapikuñjarāḥ |
saputradārāssāmātyā bhartṛvyasanapīḍitāḥ || 35 ||
śailāgrebhyaḥ patiṣyanti sameṣu viṣameṣu ca |
viṣamudbandhanaṃ vāpi praveśaṃ jvalanasya vā || 36 ||
upavāsamatho śastraṃ pracariṣyanti vānarāḥ |
ghoramārodanaṃ manye gate mayi bhaviṣyati || 37 ||
ikṣvākukulanāśaśca nāśaścaiva vanaukasām |
so'haṃ naiva gamiṣyāmi kiṣkindhāṃ nagarīmitaḥ || 38 ||
na ca śakṣyāmyahaṃ draṣṭuṃ sugrīvaṃ maithilīṃ vinā |
mayyagacchati cehasthe dharmātmānau mahārathau || 39 ||
āśayā tau dhariṣyete vānarāśca manasvinaḥ |
hastādāno mukhādāno niyato vṛkṣamūlikaḥ || 40 ||
vānaprastho bhaviṣyāmi hyadṛṣṭvā janakātmajām |
sāgarānūpaje deśe bahumūlaphalodake || 41 ||
citāṃ kṛtvā pravekṣyāmi samiddhamaraṇīsutam |
upaviṣṭasya vā samyagliṅginīṃ sādhayiṣyataḥ || 42 ||
śarīraṃ bhakṣayiṣyanti vāyasāḥ śvāpadāni ca |
idaṃ maharṣibhirdṛṣṭaṃ niryāṇamiti me matiḥ || 43 ||
samyagāpaḥ pravekṣyāmi na cetpaśyāmi jānakīm |
sujātamūlā subhagā kīrtimālā yaśasvinī || 44 ||
prabhagnā cirarātrīyaṃ mama sītāmapaśyataḥ |
tāpaso vā bhaviṣyāmi niyato vṛkṣamūlikaḥ || 45 ||
netaḥ pratigamiṣyāmi tāmadṛṣṭvāsitekṣaṇām |
yadītaḥ pratigacchāmi sītāmanadhigamya tām || 46 ||
aṅgadassaha taissarvairvānarairna bhaviṣyati |
vināśe bahavo doṣā jīvan bhadrāṇi paśyati || 47 ||
tasmātprāṇān dhariṣyāmi dhruvo jīvitasaṅgamaḥ |
evaṃ bahuvidhaṃ duḥkhaṃ manasā dharāyanmuhuḥ || 48 ||
nādhyagacchattadā pāraṃ śokasya kapikuñcaraḥ |
rāvaṇaṃ vā vadhiṣyāmi daśagrīvaṃ mahābalam || 49 ||
kāmamastu hṛtā sītā pratyācīrṇaṃ bhaviṣyati |
athavainaṃ samutkṣipya uparyupari sāgaram || 50 ||
rāmāyopahariṣyāmi paśuṃ paśupateriva |
iti cintāṃ samāpannaḥ sītāmanadhigamya tām || 51 ||
dhyānaśokaparītātmā cintayāmāsa vānaraḥ |
yāvatsītāṃ hi paśyāmi rāmapatnīṃ yaśasvinīm || 52 ||
tāvadetāṃ purīṃ laṅkāṃ vicinomi punaḥ punaḥ |
sampātivacanāccāpi rāmaṃ yadyānayāmyaham || 53 ||
apaśyan rāghavo bhāryāṃ nirdhahetsarvavānarān |
ihaiva niyatāhāro vatsyāmi niyatendriyaḥ || 54 ||
na matkṛte vinaśyeyuḥ sarve te naravānarāḥ |
aśokavanikā ceyaṃ dṛśyate yā mahādrumā || 55 ||
imāmadhigamiṣyāmi na hīyaṃ vicitā mayā |
vasūnrudrāṃstathā'dityānaśvinau maruto'pi ca || 56 ||
namaskṛtvā gamiṣyāmi rakṣasāṃ śokavardhanaḥ |
jitvā tu rākṣasān sarvānikṣvākukulanandinīm || 57 ||
sampradāsyāmi rāmāya yathā siddhiṃ tapasvine |
saḥ muhūrtamiva dhyātvā cintāvagrathitendriyaḥ || 58 ||
udatiṣṭhanmahātejā hanumān mārutātmajaḥ |
namo'stu rāmāya salakṣmaṇāya devyai ca tasyai janakātmajāyai |
namo'stu rudrendrayamānilebhyo namo'stu candrārkamarudgaṇebhyaḥ || 59 ||
sa tebhyastu namaskṛtya sugrīvāya ca mārutiḥ |
diśassarvāssamālokya hyaśokavanikāṃ prati || 60 ||
sa gatvā manasā pūrvamaśokavanikāṃ śubhām |
uttaraṃ cintayāmāsa vānaro mārutātmajaḥ || 61 ||
dhruvaṃ tu rakṣobahulā bhaviṣyati vanākulā |
aśokavanikā puṇyā sarvasaṃskārasaṃskṛtā || 62 ||
rakṣiṇaścātra vihitā nūnaṃ rakṣanti pādapān |
bhagavānapi sarvātmā nātikṣobhaṃ pravāti vai || 63 ||
saṅkṣipto'yaṃ mayā'tmā ca rāmārthe rāvaṇasya ca |
siddhiṃ me saṃvidhāsyanti devāḥ sarṣigaṇāstviha || 64 ||
brahmā svayambhūrbhagavān devāścaiva diśantu me |
siddhimagniśca vāyuśca puruhūtaśca vajrabhṛt || 65 ||
varuṇaḥ pāśahastaśca somādityau tathaiva ca |
aśvinau ca mahātmānau marutaḥ śarva eva ca || 66 ||
siddhiṃ sarvāṇi bhūtāni bhūtānāṃ caiva yaḥ prabhuḥ |
dāsyanti mama ye cānye hyadṛṣṭāḥ pathi gocarāḥ || 67 ||
tadunnasaṃ pāṇḍuradantamavraṇaṃ śucismitaṃ padmapalāśalocanam |
drakṣye tadāryāvadanaṃ kadānvahaṃ prasannatārādhipatulyadarśanam || 68 ||
kṣudreṇa pāpena nṛśaṃsakarmaṇā sudāruṇālaṅkṛtaveṣadhāriṇā |
balābhibhūtā hyabalā tapasvinī kathaṃ nu me dṛṣṭipathe'dya sā bhavet || 69 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe trayodaśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gurmukhi script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.