Valmiki Ramayana Sundara Kanda Sarga 58 — Telugu Script

Meaning —

శ్రీమద్వాల్మీకీయ రామాయణే సున్దరకాణ్డమ్ ।

అథ అష్టపఞ్చాశస్సర్గః ।

Shloka 1

తతస్తస్య గిరేః శృఙ్గే మహేన్ద్రస్య మహాబలాః ।
హనుమత్ప్రముఖాః ప్రీతిం హరయో జగ్మురుత్తమామ్ ॥ 1 ॥

tatastasya gireḥ śṛṅge mahendrasya mahābalāḥ |
hanumatpramukhāḥ prītiṃ harayo jagmuruttamām || 1 ||

Shloka 2

తం తతః ప్రీతిసంహృష్టః ప్రీతిమన్తం మహాకపిమ్ ।
జామ్బవాన్కార్యవృత్తాన్తమపృచ్ఛదనిలాత్మజమ్ ॥ 2 ॥

taṃ tataḥ prītisaṃhṛṣṭaḥ prītimantaṃ mahākapim |
jāmbavānkāryavṛttāntamapṛcchadanilātmajam || 2 ||

Shloka 3

కథం దృష్టా త్వయా దేవీ కథం వా తత్ర వర్తతే ।
తస్యాం వా స కథంవృత్తః క్రూరకర్మా దశాననః ॥ 3 ॥

kathaṃ dṛṣṭā tvayā devī kathaṃ vā tatra vartate |
tasyāṃ vā sa kathaṃvṛttaḥ krūrakarmā daśānanaḥ || 3 ||

Shloka 4

తత్త్వతస్సర్వమేతన్నః ప్రబ్రూహి త్వం మహాకపే ।
శ్రుతార్థాశ్చిన్తయిష్యామో భూయః కార్యవినిశ్చయమ్ ॥ 4 ॥

tattvatassarvametannaḥ prabrūhi tvaṃ mahākape |
śrutārthāścintayiṣyāmo bhūyaḥ kāryaviniścayam || 4 ||

Shloka 5

యశ్చార్థస్తత్త్ర వక్తవ్యో గతైరస్మాభిరాత్మవాన్ ।
రక్షితవ్యం చ యత్తత్ర తద్భవాన్వ్యాకరోతు నః ॥ 5 ॥

yaścārthastattra vaktavyo gatairasmābhirātmavān |
rakṣitavyaṃ ca yattatra tadbhavānvyākarotu naḥ || 5 ||

Shloka 6

స నియుక్తస్తతస్తేన సమ్ప్రహృష్టతనూరుహః ।
ప్రణమ్య శిరసా దేవ్యై సీతాయై ప్రత్యభాషత ॥ 6 ॥

sa niyuktastatastena samprahṛṣṭatanūruhaḥ |
praṇamya śirasā devyai sītāyai pratyabhāṣata || 6 ||

Shloka 7

ప్రత్యక్షమేవ భవతాం మహేన్ద్రాగ్రాత్ఖామాప్లుతః ।
ఉదధేర్దక్షిణం పారం కాఙ్క్షమాణ స్సమాహితః ॥ 7 ॥

pratyakṣameva bhavatāṃ mahendrāgrātkhāmāplutaḥ |
udadherdakṣiṇaṃ pāraṃ kāṅkṣamāṇa ssamāhitaḥ || 7 ||

Shloka 8

గచ్ఛతశ్చ హి మే ఘోరం విఘ్నరూపమివాభవత్ ।
కాఞ్చనం శిఖరం దివ్యం పశ్యామి సుమనోహరమ్ ॥ 8 ॥

gacchataśca hi me ghoraṃ vighnarūpamivābhavat |
kāñcanaṃ śikharaṃ divyaṃ paśyāmi sumanoharam || 8 ||

Shloka 9

స్థితం పన్ధానమావృత్య మేనే విఘ్నం చ తం నగమ్ ।
ఉపసఙ్గమ్య తం దివ్యం కాఞ్చనం నగసత్తమమ్ ॥ 9 ॥

sthitaṃ pandhānamāvṛtya mene vighnaṃ ca taṃ nagam |
upasaṅgamya taṃ divyaṃ kāñcanaṃ nagasattamam || 9 ||

Shloka 10

కృతా మే మనసా బుద్ధిర్భేత్తవ్యోఽయం మయేతి చ ।
ప్రహతం చ మయా తస్య లాఙ్గూలేన మహాగిరేః ॥ 10 ॥

kṛtā me manasā buddhirbhettavyo'yaṃ mayeti ca |
prahataṃ ca mayā tasya lāṅgūlena mahāgireḥ || 10 ||

Shloka 11

శిఖరం సూర్యసఙ్కాశం వ్యశీర్యత సహస్రధా ।
వ్యవసాయం చ తం బుద్ధ్వా స హోవాచ మహాగిరిః ॥ 11 ॥

śikharaṃ sūryasaṅkāśaṃ vyaśīryata sahasradhā |
vyavasāyaṃ ca taṃ buddhvā sa hovāca mahāgiriḥ || 11 ||

Shloka 12

పుత్త్రేతి మధురాం వాణీం మనః ప్రహ్లాదయన్నివ ।
పితృవ్యం చాపి మాం విద్ధి సఖాయం మాతరిశ్వనః ॥ 12 ॥

puttreti madhurāṃ vāṇīṃ manaḥ prahlādayanniva |
pitṛvyaṃ cāpi māṃ viddhi sakhāyaṃ mātariśvanaḥ || 12 ||

Shloka 13

మైనాకమితి విఖ్యాతం నివసన్తం మహోదధౌ ।
పక్షవన్తః పురా పుత్త్ర బభూవుః పర్వతోత్తమాః ॥ 13 ॥

mainākamiti vikhyātaṃ nivasantaṃ mahodadhau |
pakṣavantaḥ purā puttra babhūvuḥ parvatottamāḥ || 13 ||

Shloka 14

ఛన్దతః పృథివీం చేరుర్బాధమానాః సమన్తతః ।
శ్రుత్వా నగానాం చరితం మహేన్ద్రః పాకశాసనః ॥ 14 ॥

chandataḥ pṛthivīṃ cerurbādhamānāḥ samantataḥ |
śrutvā nagānāṃ caritaṃ mahendraḥ pākaśāsanaḥ || 14 ||

Shloka 15

చిచ్ఛేద భగవాన్ పక్షాన్వజ్రేణైషాం సహస్రశః ।
అహం తు మోక్షితస్తస్మాత్తవ పిత్రా మహాత్మనా ॥ 15 ॥

ciccheda bhagavān pakṣānvajreṇaiṣāṃ sahasraśaḥ |
ahaṃ tu mokṣitastasmāttava pitrā mahātmanā || 15 ||

Shloka 16

మారుతేన తదా వత్స ప్రక్షిప్తోఽస్మి మహార్ణవే ।
రామస్య చ మయా సాహ్యే వర్తితవ్యమరిన్దమ ॥ 16 ॥

mārutena tadā vatsa prakṣipto'smi mahārṇave |
rāmasya ca mayā sāhye vartitavyamarindama || 16 ||

Shloka 17

రామో ధర్మభృతాం శ్రేష్ఠో మహేన్ద్రసమవిక్రమః ।
ఏతచ్ఛ్రుత్వా వచస్తస్య మైనాకస్య మహాత్మనః ॥ 17 ॥

rāmo dharmabhṛtāṃ śreṣṭho mahendrasamavikramaḥ |
etacchrutvā vacastasya mainākasya mahātmanaḥ || 17 ||

Shloka 18

కార్యమావేద్య తు గిరేరుద్యతం చ మనో మమ ।
తేన చాహమనుజ్ఞాతో మైనాకేన మహాత్మనా ॥ 18 ॥

kāryamāvedya tu girerudyataṃ ca mano mama |
tena cāhamanujñāto mainākena mahātmanā || 18 ||

Shloka 19

స చాప్యన్తర్హితః శైలో మానుషేణ వపుష్మతా ।
శరీరేణ మహాశైలః శైలేన చ మహోదధౌ ॥ 19 ॥

sa cāpyantarhitaḥ śailo mānuṣeṇa vapuṣmatā |
śarīreṇa mahāśailaḥ śailena ca mahodadhau || 19 ||

Shloka 20

ఉత్తమం జవమాస్థాయ శేషం పన్థానమాస్థితః ।
తతోఽహం సుచిరం కాలం వేగేనాభ్యాగమం పథి ॥ 20 ॥

uttamaṃ javamāsthāya śeṣaṃ panthānamāsthitaḥ |
tato'haṃ suciraṃ kālaṃ vegenābhyāgamaṃ pathi || 20 ||

Shloka 21

తతః పశ్యామ్యహం దేవీం సురసాం నాగమాతరమ్ ।
సముద్రమధ్యే సా దేవీ వచనం మామభాషత ॥ 21 ॥

tataḥ paśyāmyahaṃ devīṃ surasāṃ nāgamātaram |
samudramadhye sā devī vacanaṃ māmabhāṣata || 21 ||

Shloka 22

మమ భక్షః ప్రదిష్టస్త్వమమరైర్హరిసత్తమ ।
అతస్త్వాం భక్షయిష్యామి విహితస్త్వం చిరస్య మే ॥ 22 ॥

mama bhakṣaḥ pradiṣṭastvamamarairharisattama |
atastvāṃ bhakṣayiṣyāmi vihitastvaṃ cirasya me || 22 ||

Shloka 23

ఏవముక్త స్సురసయా ప్రాఞ్జలిః ప్రణతః స్థితః ।
వివర్ణవదనో భూత్వా వాక్యం చేదముదీరయమ్ ॥ 23 ॥

evamukta ssurasayā prāñjaliḥ praṇataḥ sthitaḥ |
vivarṇavadano bhūtvā vākyaṃ cedamudīrayam || 23 ||

Shloka 24

రామో దాశరథిః శ్రీమాన్ ప్రవిష్టో దణ్డకావనమ్ ।
లక్ష్మణేన సహ భ్రాత్రా సీతయా చ పరన్తపః ॥ 24 ॥

rāmo dāśarathiḥ śrīmān praviṣṭo daṇḍakāvanam |
lakṣmaṇena saha bhrātrā sītayā ca parantapaḥ || 24 ||

Shloka 25

తస్య సీతా హృతా భార్యా రావణేన దురాత్మనా ।
తస్యా స్సఙ్కాశం దూతోఽహం గమిష్యే రామశాసనాత్ ॥ 25 ॥

tasya sītā hṛtā bhāryā rāvaṇena durātmanā |
tasyā ssaṅkāśaṃ dūto'haṃ gamiṣye rāmaśāsanāt || 25 ||

Shloka 26

కర్తుమర్హసి రామస్య సాహాయ్యం విషయే సతీ ।
అథవా మైథిలీం దృష్ట్వా రామం చాక్లిష్టకారిణమ్ ॥ 26 ॥

kartumarhasi rāmasya sāhāyyaṃ viṣaye satī |
athavā maithilīṃ dṛṣṭvā rāmaṃ cākliṣṭakāriṇam || 26 ||

Shloka 27

ఆగమిష్యామి తే వక్త్రం సత్యం ప్రతిశృణోమి తే ।
ఏవముక్తా మయా సా తు సురసా కామరూపిణీ ॥ 27 ॥

āgamiṣyāmi te vaktraṃ satyaṃ pratiśṛṇomi te |
evamuktā mayā sā tu surasā kāmarūpiṇī || 27 ||

Shloka 28

అబ్రవీన్నాతివర్తేత కశ్చిదేష వరో మమ ।
ఏవముక్తస్సురసయా దశయోజనమాయతః ॥ 28 ॥

abravīnnātivarteta kaścideṣa varo mama |
evamuktassurasayā daśayojanamāyataḥ || 28 ||

Shloka 29

తతోర్థగుణవిస్తారో బభూవాహం క్షణేన తు ।
మత్ప్రమాణానురూపం చ వ్యాదితం చ ముఖం తయా ॥ 29 ॥

tatorthaguṇavistāro babhūvāhaṃ kṣaṇena tu |
matpramāṇānurūpaṃ ca vyāditaṃ ca mukhaṃ tayā || 29 ||

Shloka 30

తద్దృష్ట్వా వ్యాదితం చాస్యం హ్రస్వం హ్యకరవం వపుః ।
తస్మిన్ముహూర్తే చ పునర్బభూవాఙ్గుష్ఠమాత్రకః ॥ 30 ॥

taddṛṣṭvā vyāditaṃ cāsyaṃ hrasvaṃ hyakaravaṃ vapuḥ |
tasminmuhūrte ca punarbabhūvāṅguṣṭhamātrakaḥ || 30 ||

Shloka 31

అభిపత్యాశు తద్వక్త్రం నిర్గతోఽహం తతః క్షణాత్ ।
అబ్రవీత్సురసా దేవీ స్వేన రూపేణ మాం పునః ॥ 31 ॥

abhipatyāśu tadvaktraṃ nirgato'haṃ tataḥ kṣaṇāt |
abravītsurasā devī svena rūpeṇa māṃ punaḥ || 31 ||

Shloka 32

అర్థసిద్ధ్యై హరిశ్రేష్ఠ గచ్ఛ సౌమ్య యథాసుఖమ్ ।
సమానయ చ వైదేహీం రాఘవేణ మహాత్మనా ॥ 32 ॥

arthasiddhyai hariśreṣṭha gaccha saumya yathāsukham |
samānaya ca vaidehīṃ rāghaveṇa mahātmanā || 32 ||

Shloka 33

సుఖీ భవ మహాబాహో ప్రీతాఽస్మి తవ వానర ।
తతోఽహం సాధు సాధ్వితి సర్వభూతైః ప్రశంసితః ॥ 33 ॥

sukhī bhava mahābāho prītā'smi tava vānara |
tato'haṃ sādhu sādhviti sarvabhūtaiḥ praśaṃsitaḥ || 33 ||

Shloka 34

తతోఽన్తరిక్షం విపులం ప్లుతోఽహం గరుడో యథా ।
ఛాయా మే నిగృహీతా చ న చ పశ్యామి కిఞ్చన ॥ 34 ॥

tato'ntarikṣaṃ vipulaṃ pluto'haṃ garuḍo yathā |
chāyā me nigṛhītā ca na ca paśyāmi kiñcana || 34 ||

Shloka 35

సోఽహం విహతవేగస్తు దిశో దశ విలోకయన్ ।
న కిఞ్చిత్తత్ర పశ్యామి యేన మేఽపహృతా గతిః ॥ 35 ॥

so'haṃ vihatavegastu diśo daśa vilokayan |
na kiñcittatra paśyāmi yena me'pahṛtā gatiḥ || 35 ||

Shloka 36

తతో మే బుద్ధిరుత్పన్నా కిన్నామ గగనే మమ ।
ఈదృశో విఘ్న ఉత్పన్నో రూపం యత్ర న దృశ్యతే ॥ 36 ॥

tato me buddhirutpannā kinnāma gagane mama |
īdṛśo vighna utpanno rūpaṃ yatra na dṛśyate || 36 ||

Shloka 37

అధోభాగేన మే దృష్టి శ్శోచతా పాతితా మయా ।
తతోఽద్రాక్షమహం భీమాం రాక్షసీం సలిలేశయామ్ ॥ 37 ॥

adhobhāgena me dṛṣṭi śśocatā pātitā mayā |
tato'drākṣamahaṃ bhīmāṃ rākṣasīṃ salileśayām || 37 ||

Shloka 38

ప్రహస్య చ మహానాదముక్తోఽహం భీమయా తయా ।
అవస్థితమసమ్భ్రాన్తమిదం వాక్యమశోభనమ్ ॥ 38 ॥

prahasya ca mahānādamukto'haṃ bhīmayā tayā |
avasthitamasambhrāntamidaṃ vākyamaśobhanam || 38 ||

Shloka 39

క్వాసి గన్తా మహాకాయ క్షుధితాయా మమేప్సితః ।
భక్షః ప్రీణయ మే దేహం చిరమాహారవర్జితమ్ ॥ 39 ॥

kvāsi gantā mahākāya kṣudhitāyā mamepsitaḥ |
bhakṣaḥ prīṇaya me dehaṃ ciramāhāravarjitam || 39 ||

Shloka 40

బాఢమిత్యేవ తాం వాణీం ప్రత్యగృహ్ణామహం తతః ।
అస్యప్రమాణాదధికం తస్యాః కాయమపూరయమ్ ॥ 40 ॥

bāḍhamityeva tāṃ vāṇīṃ pratyagṛhṇāmahaṃ tataḥ |
asyapramāṇādadhikaṃ tasyāḥ kāyamapūrayam || 40 ||

Shloka 41

తస్యాశ్చాస్యం మహద్భీమం వర్ధతే మమ భక్షణే ।
న చ మాం సాధు బుబుధే మమ వా వికృతం కృతమ్ ॥ 41 ॥

tasyāścāsyaṃ mahadbhīmaṃ vardhate mama bhakṣaṇe |
na ca māṃ sādhu bubudhe mama vā vikṛtaṃ kṛtam || 41 ||

Shloka 42

తతోఽహం విపులం రూపం సఙ్క్షిప్య నిమిషాన్తరాత్ ।
తస్యా హృదయమాదాయ ప్రపతామి నభఃస్థలమ్ ॥ 42 ॥

tato'haṃ vipulaṃ rūpaṃ saṅkṣipya nimiṣāntarāt |
tasyā hṛdayamādāya prapatāmi nabhaḥsthalam || 42 ||

Shloka 43

సా విసృష్టభుజా భీమా పపాత లవణామ్భసి ।
మయా పర్వతసఙ్కాశా నికృత్తహృదయా సతీ ॥ 43 ॥

sā visṛṣṭabhujā bhīmā papāta lavaṇāmbhasi |
mayā parvatasaṅkāśā nikṛttahṛdayā satī || 43 ||

Shloka 44

శృణోమి ఖగతానాం చ సిద్ధానాం చారణైస్సహ ।
రాక్షసీ సింహికా భీమా క్షిప్రం హనుమతా హతా ॥ 44 ॥

śṛṇomi khagatānāṃ ca siddhānāṃ cāraṇaissaha |
rākṣasī siṃhikā bhīmā kṣipraṃ hanumatā hatā || 44 ||

Shloka 45

తాం హత్వా పునరేవాహం కృత్యమాత్యయికం స్మరన్ ।
గత్వా చాహ మహధ్వానం పశ్యామి నగమణ్డితమ్ ॥ 45 ॥

tāṃ hatvā punarevāhaṃ kṛtyamātyayikaṃ smaran |
gatvā cāha mahadhvānaṃ paśyāmi nagamaṇḍitam || 45 ||

Shloka 46

దక్షిణం తీరముదధేర్లఙ్కా యత్ర చ సా పురీ ।
అస్తం దినకరే యాతే రక్షసాం నిలయం పురమ్ ॥ 46 ॥

dakṣiṇaṃ tīramudadherlaṅkā yatra ca sā purī |
astaṃ dinakare yāte rakṣasāṃ nilayaṃ puram || 46 ||

Shloka 47

ప్రవిష్టోఽహమవిజ్ఞాతో రక్షోభిర్భీమవిక్రమైః ।
తత్ర ప్రవిశతశ్చాపి కల్పాన్తఘనసన్నిభా ॥ 47 ॥

praviṣṭo'hamavijñāto rakṣobhirbhīmavikramaiḥ |
tatra praviśataścāpi kalpāntaghanasannibhā || 47 ||

Shloka 48

అట్టహాసం విముఞ్చన్తీ నారీ కాప్యుత్థితా పురః ।
జిఘాంసన్తీం తతస్తాం తు జ్వలదగ్నిశిరోరుహామ్ ॥ 48 ॥

aṭṭahāsaṃ vimuñcantī nārī kāpyutthitā puraḥ |
jighāṃsantīṃ tatastāṃ tu jvaladagniśiroruhām || 48 ||

Shloka 49

సవ్యముష్టిప్రహారేణ పరాజిత్య సుభైరవామ్ ।
ప్రదోషకాలే ప్రవిశం భీతయాఽహం తయోదితః ॥ 49 ॥

savyamuṣṭiprahāreṇa parājitya subhairavām |
pradoṣakāle praviśaṃ bhītayā'haṃ tayoditaḥ || 49 ||

Shloka 50

అహం లఙ్కాపురీ వీర నిర్జితా విక్రమేణ తే ।
యస్మాత్తస్మాద్విజేతాసి సర్వరక్షాంస్యశేషతః ॥ 50 ॥

ahaṃ laṅkāpurī vīra nirjitā vikrameṇa te |
yasmāttasmādvijetāsi sarvarakṣāṃsyaśeṣataḥ || 50 ||

Shloka 51

తత్రాహం సర్వరాత్రం తు విచిన్వన్ జనకాత్మజామ్ ।
రావణాన్తఃపురగతో న చాపశ్యం సుమధ్యమామ్ ॥ 51 ॥

tatrāhaṃ sarvarātraṃ tu vicinvan janakātmajām |
rāvaṇāntaḥpuragato na cāpaśyaṃ sumadhyamām || 51 ||

Shloka 52

తత స్సీతామపశ్యంస్తు రావణస్య నివేశనే ।
శోకసాగరమాసాద్య న పారముపలక్షయే ॥ 52 ॥

tata ssītāmapaśyaṃstu rāvaṇasya niveśane |
śokasāgaramāsādya na pāramupalakṣaye || 52 ||

Shloka 53

శోచతా చ మయా దృష్టం ప్రాకారేణ సమావృతమ్ ।
కాఞ్చనేన వికృష్టేన గృహోపవనముత్తమమ్ ॥ 53 ॥

śocatā ca mayā dṛṣṭaṃ prākāreṇa samāvṛtam |
kāñcanena vikṛṣṭena gṛhopavanamuttamam || 53 ||

Shloka 54

స ప్రాకారమవప్లుత్య పశ్యామి బహుపాదపమ్ ।
అశోకవనికామధ్యే శింశుపాపాదపో మహాన్ ॥ 54 ॥

sa prākāramavaplutya paśyāmi bahupādapam |
aśokavanikāmadhye śiṃśupāpādapo mahān || 54 ||

Shloka 55

తమారుహ్య చ పశ్యామి కాఞ్చనం కదలీవనమ్ ।
అదూరే శింశుపావృక్షాత్పశ్యామి వరవర్ణినీమ్ ॥ 55 ॥

tamāruhya ca paśyāmi kāñcanaṃ kadalīvanam |
adūre śiṃśupāvṛkṣātpaśyāmi varavarṇinīm || 55 ||

Shloka 56

శ్యామాం కమలపత్రాక్షీముపవాసకృశాననామ్ ।
తదేకవాసస్సంవీతాం రజోధ్వస్తశిరోరుహామ్ ॥ 56 ॥

śyāmāṃ kamalapatrākṣīmupavāsakṛśānanām |
tadekavāsassaṃvītāṃ rajodhvastaśiroruhām || 56 ||

Shloka 57

శోకసన్తాపదీనాఙ్గీం సీతాం భర్తృహితే స్థితామ్ ।
రాక్షసీభిర్విరూపాభిః క్రూరాభిరభిసంవృతామ్ ॥ 57 ॥

śokasantāpadīnāṅgīṃ sītāṃ bhartṛhite sthitām |
rākṣasībhirvirūpābhiḥ krūrābhirabhisaṃvṛtām || 57 ||

Shloka 58

మాంసశోణితభక్షాభిర్వ్యాఘ్రీభిర్హరిణీమివ ।
సా మయా రాక్షసీమధ్యే తర్జ్యమానా ముహుర్ముహుః ॥ 58 ॥

māṃsaśoṇitabhakṣābhirvyāghrībhirhariṇīmiva |
sā mayā rākṣasīmadhye tarjyamānā muhurmuhuḥ || 58 ||

Shloka 59

ఏకవేణీధరా దీనా భర్తృచిన్తాపరాయణా ।
భూమిశయ్యా వివర్ణాఙ్గీ పద్మినీవ హిమాగమే ॥ 59 ॥

ekaveṇīdharā dīnā bhartṛcintāparāyaṇā |
bhūmiśayyā vivarṇāṅgī padminīva himāgame || 59 ||

Shloka 60

రావణాద్వినివృత్తార్థా మర్తవ్యకృతనిశ్చయా ।
కథఞ్చిన్మృగశాబాక్షీ తూర్ణమాసాదితా మయా ॥ 60 ॥

rāvaṇādvinivṛttārthā martavyakṛtaniścayā |
kathañcinmṛgaśābākṣī tūrṇamāsāditā mayā || 60 ||

Shloka 61

తాం దృష్ట్వా తాదృశీం నారీం రామపత్నీం యశస్వినీమ్ ।
తత్రైవ శింశుపావృక్షే పశ్యన్నహమవస్థితః ॥ 61 ॥

tāṃ dṛṣṭvā tādṛśīṃ nārīṃ rāmapatnīṃ yaśasvinīm |
tatraiva śiṃśupāvṛkṣe paśyannahamavasthitaḥ || 61 ||

Shloka 62

తతో హలహలాశబ్దం కాఞ్చీనూపురమిశ్రితమ్ ।
శృణోమ్యధికగమ్భీరం రావణస్య నివేశనే ॥ 62 ॥

tato halahalāśabdaṃ kāñcīnūpuramiśritam |
śṛṇomyadhikagambhīraṃ rāvaṇasya niveśane || 62 ||

Shloka 63

తతోఽహం పరమోద్విగ్నః స్వం రూపం ప్రత్యసంహరమ్ ।
అహం తు శింశుపావృక్షే పక్షీవ గహనే స్థితః ॥ 63 ॥

tato'haṃ paramodvignaḥ svaṃ rūpaṃ pratyasaṃharam |
ahaṃ tu śiṃśupāvṛkṣe pakṣīva gahane sthitaḥ || 63 ||

Shloka 64

తతో రావణదారాశ్చ రావణశ్చ మహాబలః ।
తం దేశం సమనుప్రాప్తా యత్ర సీతాఽభవత్ స్థితా ॥ 64 ॥

tato rāvaṇadārāśca rāvaṇaśca mahābalaḥ |
taṃ deśaṃ samanuprāptā yatra sītā'bhavat sthitā || 64 ||

Shloka 65

తం దృష్ట్వాథ వరారోహా సీతా రక్షోగణేశ్వరమ్ ।
సఙ్కుచ్యోరూస్తనౌ పీనౌ బాహుభ్యాం పరిరభ్య చ ॥ 65 ॥

taṃ dṛṣṭvātha varārohā sītā rakṣogaṇeśvaram |
saṅkucyorūstanau pīnau bāhubhyāṃ parirabhya ca || 65 ||

Shloka 66

విత్రస్తాం పరమోద్విగ్నాం వీక్షమాణాం తతస్తతః ।
త్రాణం కిఞ్చిదపశ్యన్తీం వేపమానాం తపస్వినీమ్ ॥ 66 ॥

vitrastāṃ paramodvignāṃ vīkṣamāṇāṃ tatastataḥ |
trāṇaṃ kiñcidapaśyantīṃ vepamānāṃ tapasvinīm || 66 ||

Shloka 67

తామువాచ దశగ్రీవస్సీతాం పరమదుఃఖితామ్ ।
అవాక్చిరాః ప్రపతితో బహుమన్యస్వ మామితి ॥ 67 ॥

tāmuvāca daśagrīvassītāṃ paramaduḥkhitām |
avākcirāḥ prapatito bahumanyasva māmiti || 67 ||

Shloka 68

యది చేత్త్వం తు దర్పాన్మాం నాభినన్దసి గర్వితే ।
ద్వౌ మాసావన్తరం సీతే పాస్యామి రుధిరం తవ ॥ 68 ॥

yadi cettvaṃ tu darpānmāṃ nābhinandasi garvite |
dvau māsāvantaraṃ sīte pāsyāmi rudhiraṃ tava || 68 ||

Shloka 69

ఏతచ్ఛ్రుత్వా వచస్తస్య రావణస్య దురాత్మనః ।
ఉవాచ పరమక్రుద్ధా సీతా వచనముత్తమమ్ ॥ 69 ॥

etacchrutvā vacastasya rāvaṇasya durātmanaḥ |
uvāca paramakruddhā sītā vacanamuttamam || 69 ||

Shloka 70

రాక్షసాధమ రామస్య భార్యామమితతేజసః ।
ఇక్ష్వాకుకులనాథస్య స్నుషాం దశరథస్య చ ॥ 70 ॥

rākṣasādhama rāmasya bhāryāmamitatejasaḥ |
ikṣvākukulanāthasya snuṣāṃ daśarathasya ca || 70 ||

Shloka 71

అవాచ్యం వదతో జిహ్వా కథం న పతితా తవ ।
కిఞ్చిద్వీర్యం తవానార్య యో మాం భర్తురసన్నిధౌ ॥ 71 ॥

avācyaṃ vadato jihvā kathaṃ na patitā tava |
kiñcidvīryaṃ tavānārya yo māṃ bharturasannidhau || 71 ||

Shloka 72

అపహృత్యాఽఽగతః పాప తే నాదృష్టో మహాత్మనా ।
న త్వం రామస్య సదృశో దాస్యేఽప్యస్య న యుజ్యసే ॥ 72 ॥

apahṛtyā''gataḥ pāpa te nādṛṣṭo mahātmanā |
na tvaṃ rāmasya sadṛśo dāsye'pyasya na yujyase || 72 ||

Shloka 73

యజ్ఞీయ స్సత్యవాదీ చ రణశ్లాఘీ చ రాఘవః ।
జానక్యా పరుషం వాక్యమేవముక్తో దశాననః ॥ 73 ॥

yajñīya ssatyavādī ca raṇaślāghī ca rāghavaḥ |
jānakyā paruṣaṃ vākyamevamukto daśānanaḥ || 73 ||

Shloka 74

జజ్వాల సహసా కోపాచ్చితాస్థ ఇవ పావకః ।
వివృత్య నయనే క్రూరే ముష్టిముద్యమ్య దక్షిణమ్ ॥ 74 ॥

jajvāla sahasā kopāccitāstha iva pāvakaḥ |
vivṛtya nayane krūre muṣṭimudyamya dakṣiṇam || 74 ||

Shloka 75

మైథిలీం హన్తుమారబ్ధః స్త్రీభిర్హాహాకృతం తదా ।
స్త్రీణాం మధ్యాత్సముత్పత్య తస్య భార్యా దురాత్మనః ॥ 75 ॥

maithilīṃ hantumārabdhaḥ strībhirhāhākṛtaṃ tadā |
strīṇāṃ madhyātsamutpatya tasya bhāryā durātmanaḥ || 75 ||

Shloka 76

వరా మన్దోదరీ నామ తయా స ప్రతిషేధితః ।
ఉక్తశ్చ మధురాం వాణీం తయా స మదనార్దితః ॥ 76 ॥

varā mandodarī nāma tayā sa pratiṣedhitaḥ |
uktaśca madhurāṃ vāṇīṃ tayā sa madanārditaḥ || 76 ||

Shloka 77

సీతయా తవ కిం కార్యం మహేన్ద్రసమవిక్రమః ।
దేవగన్ధర్వకన్యాభిర్యక్షకన్యాభిరేవ చ ॥ 77 ॥

sītayā tava kiṃ kāryaṃ mahendrasamavikramaḥ |
devagandharvakanyābhiryakṣakanyābhireva ca || 77 ||

Shloka 78

సార్ధం ప్రభో రమస్వేహ సీతయా కిం కరిష్యసి ।
తతస్తాభిస్సమేతాభిర్నారీభిస్స మహాబలః ॥ 78 ॥

sārdhaṃ prabho ramasveha sītayā kiṃ kariṣyasi |
tatastābhissametābhirnārībhissa mahābalaḥ || 78 ||

Shloka 79

ప్రసాద్య సహసా నీతో భవనం స్వం నిశాచరః ।
యాతే తస్మిన్ దశగ్రీవే రాక్షస్యో వికృతాననాః ॥ 79 ॥

prasādya sahasā nīto bhavanaṃ svaṃ niśācaraḥ |
yāte tasmin daśagrīve rākṣasyo vikṛtānanāḥ || 79 ||

Shloka 80

సీతాం నిర్భర్త్సయామాసుర్వాక్యైః క్రూరైస్సుదారుణైః ।
తృణవద్భాషితం తాసాం గణయామాస జానకీ ॥ 80 ॥

sītāṃ nirbhartsayāmāsurvākyaiḥ krūraissudāruṇaiḥ |
tṛṇavadbhāṣitaṃ tāsāṃ gaṇayāmāsa jānakī || 80 ||

Shloka 81

గర్జితం చ తదా తాసాం సీతాం ప్రాప్య నిరర్థకమ్ ।
వృథాగర్జితనిశ్చేష్టా రాక్షస్యః పిశితాశనాః ॥ 81 ॥

garjitaṃ ca tadā tāsāṃ sītāṃ prāpya nirarthakam |
vṛthāgarjitaniśceṣṭā rākṣasyaḥ piśitāśanāḥ || 81 ||

Shloka 82

రావణాయ శశంసుస్తాః సీతాధ్యవసితం మహత్ ।
తతస్తాస్సహితాస్సర్వా నిహతాశా నిరుద్యమాః ॥ 82 ॥

rāvaṇāya śaśaṃsustāḥ sītādhyavasitaṃ mahat |
tatastāssahitāssarvā nihatāśā nirudyamāḥ || 82 ||

Shloka 83

పరిక్షిప్య సమన్తాత్తాం నిద్రావశముపాగతాః ।
తాసు చైవ ప్రసుప్తాసు సీతా భర్తృహితే రతా ॥ 83 ॥

parikṣipya samantāttāṃ nidrāvaśamupāgatāḥ |
tāsu caiva prasuptāsu sītā bhartṛhite ratā || 83 ||

Shloka 84

విలప్య కరుణం దీనా ప్రశుశోచ సుదుఃఖితా ।
తాసాం మధ్యాత్సముత్థాయ త్రిజటా వాక్యమబ్రవీత్ ॥ 84 ॥

vilapya karuṇaṃ dīnā praśuśoca suduḥkhitā |
tāsāṃ madhyātsamutthāya trijaṭā vākyamabravīt || 84 ||

Shloka 85

ఆత్మానం ఖాదత క్షిప్రం న సీతా వినశిష్యతి ।
జనకస్యాత్మజా సాధ్వీ స్నుషా దశరథస్య చ ॥ 85 ॥

ātmānaṃ khādata kṣipraṃ na sītā vinaśiṣyati |
janakasyātmajā sādhvī snuṣā daśarathasya ca || 85 ||

Shloka 86

స్వప్నో హ్యద్య మయా దృష్టో దారుణో రోమహర్షణః ।
రక్షసాం చ వినాశాయ భర్తురస్యా జయాయ చ ॥ 86 ॥

svapno hyadya mayā dṛṣṭo dāruṇo romaharṣaṇaḥ |
rakṣasāṃ ca vināśāya bharturasyā jayāya ca || 86 ||

Shloka 87

అలమస్మాత్పరిత్రాతుం రాఘవాద్రాక్షసీగణమ్ ।
అభియాచామ వైదేహీమేతద్ధి మమ రోచతే ॥ 87 ॥

alamasmātparitrātuṃ rāghavādrākṣasīgaṇam |
abhiyācāma vaidehīmetaddhi mama rocate || 87 ||

Shloka 88

యస్యా హ్యేవంవిధస్స్వప్నో దుఃఖితాయాః ప్రదృశ్యతే ।
సా దుఃఖైర్వివిధైర్ముక్తా సుఖమాప్నోత్యనుత్తమమ్ ॥ 88 ॥

yasyā hyevaṃvidhassvapno duḥkhitāyāḥ pradṛśyate |
sā duḥkhairvividhairmuktā sukhamāpnotyanuttamam || 88 ||

Shloka 89

ప్రణిపాతప్రసన్నా హి మైథిలీ జనకాత్మజా ।
తతస్సా హ్రీమతీ బాలా భర్తుర్విజయహర్షితా ॥ 89 ॥

praṇipātaprasannā hi maithilī janakātmajā |
tatassā hrīmatī bālā bharturvijayaharṣitā || 89 ||

Shloka 90

అవోచద్యది తత్తథ్యం భవేయం శరణం హి వః ।
తాం చాహం తాదృశీం దృష్ట్వా సీతాయా దారుణాం దశామ్ ।
చిన్తయామాస విక్రాన్తో న చ మే నిర్వృతం మనః ॥ 90 ॥

avocadyadi tattathyaṃ bhaveyaṃ śaraṇaṃ hi vaḥ |
tāṃ cāhaṃ tādṛśīṃ dṛṣṭvā sītāyā dāruṇāṃ daśām |
cintayāmāsa vikrānto na ca me nirvṛtaṃ manaḥ || 90 ||

Shloka 91

సమ్భాషణార్థం చ మయా జానక్యాశ్చిన్తితో విధిః ॥ 91 ॥

sambhāṣaṇārthaṃ ca mayā jānakyāścintito vidhiḥ || 91 ||

Shloka 92

ఇక్ష్వాకూణాం హి వంశస్తు తతో మమ పురస్కృతః ।
శ్రుత్వా తు గదితాం వాచం రాజర్షిగణపూజితామ్ ॥ 92 ॥

ikṣvākūṇāṃ hi vaṃśastu tato mama puraskṛtaḥ |
śrutvā tu gaditāṃ vācaṃ rājarṣigaṇapūjitām || 92 ||

Shloka 93

ప్రత్యభాషత మాం దేవీ బాష్పైః పిహితలోచనా ।
కస్త్వం కేన కథం చేహ ప్రాప్తో వానరపుఙ్గవః ॥ 93 ॥

pratyabhāṣata māṃ devī bāṣpaiḥ pihitalocanā |
kastvaṃ kena kathaṃ ceha prāpto vānarapuṅgavaḥ || 93 ||

Shloka 94

కా చ రామేణ తే ప్రీతిస్తన్మే శంసితుమర్హసి ।
తస్యాస్తద్వచనం శ్రుత్వా హ్యహమప్యబ్రువం వచః ॥ 94 ॥

kā ca rāmeṇa te prītistanme śaṃsitumarhasi |
tasyāstadvacanaṃ śrutvā hyahamapyabruvaṃ vacaḥ || 94 ||

Shloka 95

దేవి రామస్య భర్తుస్తే సహాయో భీమవిక్రమః ।
సుగ్రీవో నామ విక్రాన్తో వానరేన్ద్రో మహాబలః ॥ 95 ॥

devi rāmasya bhartuste sahāyo bhīmavikramaḥ |
sugrīvo nāma vikrānto vānarendro mahābalaḥ || 95 ||

Shloka 96

తస్య మాం విద్ధి భృత్యం త్వం హనుమన్తమిహాగతమ్ ।
భర్త్రాహం ప్రేషితస్తుభ్యం రామేణాక్లిష్టకర్మణా ॥ 96 ॥

tasya māṃ viddhi bhṛtyaṃ tvaṃ hanumantamihāgatam |
bhartrāhaṃ preṣitastubhyaṃ rāmeṇākliṣṭakarmaṇā || 96 ||

Shloka 97

ఇదం చ పురుషవ్యాఘ్రః శ్రీమాన్ దాశరథిః స్వయమ్ ।
అఙ్గులీయమభిజ్ఞానమదాత్తుభ్యం యశస్విని ॥ 97 ॥

idaṃ ca puruṣavyāghraḥ śrīmān dāśarathiḥ svayam |
aṅgulīyamabhijñānamadāttubhyaṃ yaśasvini || 97 ||

Shloka 98

తదిచ్ఛామి త్వయాఽఽజ్ఞప్తం దేవి కిం కరవాణ్యహమ్ ।
రామలక్ష్మణయోః పార్శ్వం నయామి త్వాం కిముత్తరమ్ ॥ 98 ॥

tadicchāmi tvayā''jñaptaṃ devi kiṃ karavāṇyaham |
rāmalakṣmaṇayoḥ pārśvaṃ nayāmi tvāṃ kimuttaram || 98 ||

Shloka 99

ఏతచ్ఛ్రుత్వా విదిత్వా చ సీతా జనకనన్దినీ ।
ఆహరావణముత్సాద్య రాఘవో మాం నయత్వితి ॥ 99 ॥

etacchrutvā viditvā ca sītā janakanandinī |
āharāvaṇamutsādya rāghavo māṃ nayatviti || 99 ||

Shloka 100

ప్రణమ్య శిరసా దేవీం మహమార్యామనిన్దితామ్ ।
రాఘవస్య మనోహ్లాదమభిజ్ఞానమయాచిషమ్ ॥ 100 ॥

praṇamya śirasā devīṃ mahamāryāmaninditām |
rāghavasya manohlādamabhijñānamayāciṣam || 100 ||

Shloka 101

అథ మామబ్రవీత్సీతా గృహ్యతామయముత్తమః ।
మణిర్యేన మహాబాహూ రామస్త్వాం బహుమన్యతే ॥ 101 ॥

atha māmabravītsītā gṛhyatāmayamuttamaḥ |
maṇiryena mahābāhū rāmastvāṃ bahumanyate || 101 ||

Shloka 102

ఇత్యుక్త్వా తు వరారోహా మణిప్రవరమద్భుతమ్ ।
ప్రాయచ్ఛత్పరమోద్విగ్నా వాచా మాం సన్దిదేశహ ॥ 102 ॥

ityuktvā tu varārohā maṇipravaramadbhutam |
prāyacchatparamodvignā vācā māṃ sandideśaha || 102 ||

Shloka 103

తతస్తస్యై ప్రణమ్యాహం రాజపుత్ర్యై సమాహితః ।
ప్రదక్షిణం పరిక్రామమిహాభ్యుద్గతమానసః ॥ 103 ॥

tatastasyai praṇamyāhaṃ rājaputryai samāhitaḥ |
pradakṣiṇaṃ parikrāmamihābhyudgatamānasaḥ || 103 ||

Shloka 104

ఉక్తోఽహం పునరేవేదం నిశ్చిత్య మనసా తయా ।
హనుమన్మమ వృత్తాన్తం వక్తుమర్హసి రాఘవే ॥ 104 ॥

ukto'haṃ punarevedaṃ niścitya manasā tayā |
hanumanmama vṛttāntaṃ vaktumarhasi rāghave || 104 ||

Shloka 105

యథా శ్రుత్వైవ న చిరాత్తావుభౌ రామలక్ష్మణౌ ।
సుగ్రీవసహితౌ వీరావుపేయాతాం తథా కురు ॥ 105 ॥

yathā śrutvaiva na cirāttāvubhau rāmalakṣmaṇau |
sugrīvasahitau vīrāvupeyātāṃ tathā kuru || 105 ||

Shloka 106

యద్యన్యథా భవేదేతద్ద్వౌ మాసౌ జీవితం మమ ।
న మాం ద్రక్ష్యతి కాకుత్స్థో మ్రియే సాహమనాథవత్ ॥ 106 ॥

yadyanyathā bhavedetaddvau māsau jīvitaṃ mama |
na māṃ drakṣyati kākutstho mriye sāhamanāthavat || 106 ||

Shloka 107

తచ్ఛ్రుత్వా కరుణం వాక్యం క్రోధో మామభ్యవర్తత ।
ఉత్తరం చ మయా దృష్టం కార్యశేషమనన్తరమ్ ॥ 107 ॥

tacchrutvā karuṇaṃ vākyaṃ krodho māmabhyavartata |
uttaraṃ ca mayā dṛṣṭaṃ kāryaśeṣamanantaram || 107 ||

Shloka 108

తతోఽవర్ధత మే కాయస్తదా పర్వతసన్నిభః ।
యుద్ధకాఙ్క్షీ వనం తచ్చ వినాశయితుమారభే ॥ 108 ॥

tato'vardhata me kāyastadā parvatasannibhaḥ |
yuddhakāṅkṣī vanaṃ tacca vināśayitumārabhe || 108 ||

Shloka 109

తద్భగ్నం వనషణ్డం తు భ్రాన్తత్రస్తమృగద్విజమ్ ।
ప్రతిబుద్ధా నిరీక్షన్తే రాక్షస్యో వికృతాననాః ॥ 109 ॥

tadbhagnaṃ vanaṣaṇḍaṃ tu bhrāntatrastamṛgadvijam |
pratibuddhā nirīkṣante rākṣasyo vikṛtānanāḥ || 109 ||

Shloka 110

మాం చ దృష్ట్వా వనే తస్మిన్ సమాగమ్య తతస్తతః ।
తా స్సమభ్యాగతాః క్షిప్రం రావణాయాచచక్షిరే ॥ 110 ॥

māṃ ca dṛṣṭvā vane tasmin samāgamya tatastataḥ |
tā ssamabhyāgatāḥ kṣipraṃ rāvaṇāyācacakṣire || 110 ||

Shloka 111

రాజస్వనమిదం దుర్గం తవ భగ్నం దురాత్మనా ।
వానరేణ హ్యవిజ్ఞాయ తవ వీర్యం మహాబల ॥ 111 ॥

rājasvanamidaṃ durgaṃ tava bhagnaṃ durātmanā |
vānareṇa hyavijñāya tava vīryaṃ mahābala || 111 ||

Shloka 112

దుర్బుద్ధేస్తస్య రాజేన్ద్ర తవ విప్రియకారిణః ।
వధమాజ్ఞాపయ క్షిప్రం యథాసౌ విలయం వ్రజేత్ ॥ 112 ॥

durbuddhestasya rājendra tava vipriyakāriṇaḥ |
vadhamājñāpaya kṣipraṃ yathāsau vilayaṃ vrajet || 112 ||

Shloka 113

తచ్ఛ్రుత్వా రాక్షసేన్ద్రేణ విసృష్టా భృశదుర్జయాః ।
రాక్షసాః కిఙ్కరా నామ రావణస్య మనోనుగాః ॥ 113 ॥

tacchrutvā rākṣasendreṇa visṛṣṭā bhṛśadurjayāḥ |
rākṣasāḥ kiṅkarā nāma rāvaṇasya manonugāḥ || 113 ||

Shloka 114

తేషామశీతిసాహస్రం శూలముద్గరపాణినామ్ ।
మయా తస్మిన్వనోద్దేశే పరిఘేణ నిషూదితమ్ ॥ 114 ॥

teṣāmaśītisāhasraṃ śūlamudgarapāṇinām |
mayā tasminvanoddeśe parigheṇa niṣūditam || 114 ||

Shloka 115

తేషాం తు హతశేషా యే తే గత్వా లఘువిక్రమాః ।
నిహతం చ మహత్సైన్యం రావణాయాచచక్షిరే ॥ 115 ॥

teṣāṃ tu hataśeṣā ye te gatvā laghuvikramāḥ |
nihataṃ ca mahatsainyaṃ rāvaṇāyācacakṣire || 115 ||

Shloka 116

తతో మే బుద్ధిరుత్పన్నా చైత్యప్రాసాదమాక్రమమ్ ।
తత్రస్థాన్రాక్షసాన్ హత్వా శతం స్తమ్భేన వై పునః ॥ 116 ॥

tato me buddhirutpannā caityaprāsādamākramam |
tatrasthānrākṣasān hatvā śataṃ stambhena vai punaḥ || 116 ||

Shloka 117

లలామభూతో లఙ్కాయాస్స వై విధ్వంసితో మయా ।
తతః ప్రహస్తస్య సుతం జమ్బుమాలినమాదిశత్ ॥ 117 ॥

lalāmabhūto laṅkāyāssa vai vidhvaṃsito mayā |
tataḥ prahastasya sutaṃ jambumālinamādiśat || 117 ||

Shloka 118

రాక్షసైర్బహుభిస్సార్ధం ఘోరరూపైర్భయానకైః ।
తం మహాబలసమ్పన్నం రాక్షసం రణకోవిదమ్ ॥ 118 ॥

rākṣasairbahubhissārdhaṃ ghorarūpairbhayānakaiḥ |
taṃ mahābalasampannaṃ rākṣasaṃ raṇakovidam || 118 ||

Shloka 119

పరిఘేణాతిఘోరేణ సూదయామి సహానుగమ్ ।
తచ్ఛ్రుత్వా రాక్షసేన్ద్రస్తు మన్త్రిపుత్త్రాన్మహాబలాన్ ॥ 119 ॥

parigheṇātighoreṇa sūdayāmi sahānugam |
tacchrutvā rākṣasendrastu mantriputtrānmahābalān || 119 ||

Shloka 120

పదాతిబలసమ్పన్నాన్ ప్రేషయామాస రావణః ।
పరిఘేణైవ తాన్ సర్వాన్నయామి యమసాదనమ్ ॥ 120 ॥

padātibalasampannān preṣayāmāsa rāvaṇaḥ |
parigheṇaiva tān sarvānnayāmi yamasādanam || 120 ||

Shloka 121

మన్త్రిపుత్త్రాన్హతాన్చ్ఛృత్వా సమరేఽలఘువిక్రమాన్ ।
పఞ్చ సేనాగ్రగాచ్ఛ్రూరాన్ప్రేషయామాస రావణః ॥ 121 ॥

mantriputtrānhatāncchṛtvā samare'laghuvikramān |
pañca senāgragācchrūrānpreṣayāmāsa rāvaṇaḥ || 121 ||

Shloka 122

తానహం సహసైన్యాన్వై సర్వానేవాభ్యసూదయమ్ ।
తతః పునర్దశగ్రీవః పుత్రమక్షం మహాబలమ్ ॥ 122 ॥

tānahaṃ sahasainyānvai sarvānevābhyasūdayam |
tataḥ punardaśagrīvaḥ putramakṣaṃ mahābalam || 122 ||

Shloka 123

బహుభీ రాక్షసైస్సార్ధం ప్రేషయామాస రావణః ।
తం తు మన్దోదరీపుత్త్రం కుమారం రణపణ్డితమ్ ॥ 123 ॥

bahubhī rākṣasaissārdhaṃ preṣayāmāsa rāvaṇaḥ |
taṃ tu mandodarīputtraṃ kumāraṃ raṇapaṇḍitam || 123 ||

Shloka 124

సహసా ఖం సముత్క్రాన్తం పాదయోశ్చ గృహీతవాన్ ।
చర్మాసినం శతగుణం భ్రామయిత్వా వ్యపేషయమ్ ॥ 124 ॥

sahasā khaṃ samutkrāntaṃ pādayośca gṛhītavān |
carmāsinaṃ śataguṇaṃ bhrāmayitvā vyapeṣayam || 124 ||

Shloka 125

తమక్షమాగతం భగ్నం నిశమ్య స దశాననః ।
తత ఇన్ద్రజితం నామ ద్వితీయం రావణస్సుతమ్ ॥ 125 ॥

tamakṣamāgataṃ bhagnaṃ niśamya sa daśānanaḥ |
tata indrajitaṃ nāma dvitīyaṃ rāvaṇassutam || 125 ||

Shloka 126

వ్యాదిదేశ సుసఙ్కృద్ధో బలినం యుద్ధదుర్మదమ్ ।
తచ్చాప్యహం బలం సర్వం తం చ రాక్షసపుఙ్గవమ్ ॥ 126 ॥

vyādideśa susaṅkṛddho balinaṃ yuddhadurmadam |
taccāpyahaṃ balaṃ sarvaṃ taṃ ca rākṣasapuṅgavam || 126 ||

Shloka 127

నష్టౌజసం రణే కృత్వా పరం హర్షముపాగమమ్ ।
మహతాపి మహాబాహుః ప్రత్యయేన మహాబలః ॥ 127 ॥

naṣṭaujasaṃ raṇe kṛtvā paraṃ harṣamupāgamam |
mahatāpi mahābāhuḥ pratyayena mahābalaḥ || 127 ||

Shloka 128

ప్రేషితో రావణేనైవ సహ వీరైర్మదోత్కటైః ।
సోఽవిషహ్యం హి మాం బుద్ధ్వా స్వం బలం చావమర్దితమ్ ॥ 128 ॥

preṣito rāvaṇenaiva saha vīrairmadotkaṭaiḥ |
so'viṣahyaṃ hi māṃ buddhvā svaṃ balaṃ cāvamarditam || 128 ||

Shloka 129

బ్రాహ్మణాస్త్రేణ స తు మాం ప్రాబధ్నాచ్ఛాతివేగితః ।
రజ్జుభిశ్చాభిబధ్నన్తి తతో మాం తత్ర రాక్షసాః ॥ 129 ॥

brāhmaṇāstreṇa sa tu māṃ prābadhnācchātivegitaḥ |
rajjubhiścābhibadhnanti tato māṃ tatra rākṣasāḥ || 129 ||

Shloka 130

రావణస్య సమీపం చ గృహీత్వా మాముపానయన్ ।
దృష్ట్వా సమ్భాషితశ్చాహం రావణేన దురాత్మనా ॥ 130 ॥

rāvaṇasya samīpaṃ ca gṛhītvā māmupānayan |
dṛṣṭvā sambhāṣitaścāhaṃ rāvaṇena durātmanā || 130 ||

Shloka 131

పృష్టశ్చ లఙ్కాగమనం రాక్షసానాం చ తం వధమ్ ।
తత్సర్వం చ మయా తత్ర సీతార్థమితి జల్పితమ్ ॥ 131 ॥

pṛṣṭaśca laṅkāgamanaṃ rākṣasānāṃ ca taṃ vadham |
tatsarvaṃ ca mayā tatra sītārthamiti jalpitam || 131 ||

Shloka 132

అస్యాహం దర్శనాకాఙ్క్షీ ప్రాప్తస్త్వద్భవనం విభో ।
మారుతస్యౌరసః పుత్రో వానరో హనుమానహమ్ ॥ 132 ॥

asyāhaṃ darśanākāṅkṣī prāptastvadbhavanaṃ vibho |
mārutasyaurasaḥ putro vānaro hanumānaham || 132 ||

Shloka 133

రామదూతం చ మాం విద్ధి సుగ్రీవసచివం కపిమ్ ।
సోఽహం దూత్యేన రామస్య త్వత్సకాశమిహాగతః ॥ 133 ॥

rāmadūtaṃ ca māṃ viddhi sugrīvasacivaṃ kapim |
so'haṃ dūtyena rāmasya tvatsakāśamihāgataḥ || 133 ||

Shloka 134

సుగ్రీవశ్చ మహాతేజాస్సత్వాం కుశలమబ్రవీత్ ।
ధర్మార్థకామసహితం హితం పథ్యమువాచ చ ॥ 134 ॥

sugrīvaśca mahātejāssatvāṃ kuśalamabravīt |
dharmārthakāmasahitaṃ hitaṃ pathyamuvāca ca || 134 ||

Shloka 135

వసతో ఋశ్యమూకే మే పర్వతే విపులద్రుమే ।
రాఘవో రణవిక్రాన్తో మిత్త్రత్వం సముపాగతః ॥ 135 ॥

vasato ṛśyamūke me parvate vipuladrume |
rāghavo raṇavikrānto mittratvaṃ samupāgataḥ || 135 ||

Shloka 136

తేన మే కథితం రాజ్ఞా భార్యా మే రక్షసా హృతా ।
తత్ర సాహాయ్యమస్మాకం కార్యం సర్వాత్మనా త్వయా ॥ 136 ॥

tena me kathitaṃ rājñā bhāryā me rakṣasā hṛtā |
tatra sāhāyyamasmākaṃ kāryaṃ sarvātmanā tvayā || 136 ||

Shloka 137

మయా చ కథితం తస్మై వాలినశ్చ వధం ప్రతి ।
తత్ర సాహాయ్యహేతోర్మే సమయం కర్తుమర్హసి ॥ 137 ॥

mayā ca kathitaṃ tasmai vālinaśca vadhaṃ prati |
tatra sāhāyyahetorme samayaṃ kartumarhasi || 137 ||

Shloka 138

వాలినా హృతరాజ్యేన సుగ్రీవేణ మహాప్రభుః ।
చక్రేఽగ్నిసాక్షికం సఖ్యం రాఘవస్సహ లక్ష్మణః ॥ 138 ॥

vālinā hṛtarājyena sugrīveṇa mahāprabhuḥ |
cakre'gnisākṣikaṃ sakhyaṃ rāghavassaha lakṣmaṇaḥ || 138 ||

Shloka 139

తేన వాలినముత్పాట్య శరేణైకేన సంయుగే ।
వానరాణాం మహారాజః కృతస్స ప్లవతాం ప్రభుః ॥ 139 ॥

tena vālinamutpāṭya śareṇaikena saṃyuge |
vānarāṇāṃ mahārājaḥ kṛtassa plavatāṃ prabhuḥ || 139 ||

Shloka 140

తస్య సాహాయ్యమస్మాభిః కార్యం సర్వాత్మనా త్విహ ।
తేన ప్రస్థాపితస్తుభ్యం సమీపమిహ ధర్మతః ॥ 140 ॥

tasya sāhāyyamasmābhiḥ kāryaṃ sarvātmanā tviha |
tena prasthāpitastubhyaṃ samīpamiha dharmataḥ || 140 ||

Shloka 141

క్షిప్రమానీయతాం సీతా దీయతాం రాఘవాయ చ ।
యావన్న హరయో వీరా విధమన్తి బలం తవ ॥ 141 ॥

kṣipramānīyatāṃ sītā dīyatāṃ rāghavāya ca |
yāvanna harayo vīrā vidhamanti balaṃ tava || 141 ||

Shloka 142

వానరాణాం ప్రభావో హి న కేన విదితః పురా ।
దేవతానాం సఙ్కాశం చ యే గచ్ఛన్తి నిమన్త్రితాః ॥ 142 ॥

vānarāṇāṃ prabhāvo hi na kena viditaḥ purā |
devatānāṃ saṅkāśaṃ ca ye gacchanti nimantritāḥ || 142 ||

ఇతి వానరరాజస్త్వామాహేత్యభిహితో మయా ।
మామైక్షత తతః క్రుద్ధశ్చక్షుషా ప్రదహన్నివ ॥ 143 ॥

Shloka 144

తేన వధ్యోఽహమాజ్ఞప్తో రక్షసా రౌద్రకర్మణా ।
మత్ప్రభావమవిజ్ఞాయ రావణేన దురాత్మనా ॥ 144 ॥

tena vadhyo'hamājñapto rakṣasā raudrakarmaṇā |
matprabhāvamavijñāya rāvaṇena durātmanā || 144 ||

Shloka 145

తతో విభీషణో నామ తస్య భ్రాతా మహామతిః ।
తేన రాక్షసరాజోఽసౌ యాచితో మమ కారణాత్ ॥ 145 ॥

tato vibhīṣaṇo nāma tasya bhrātā mahāmatiḥ |
tena rākṣasarājo'sau yācito mama kāraṇāt || 145 ||

Shloka 146

నైవం రాక్షసశార్దూల త్యజ్యతామేష నిశ్చయః ।
రాజశాస్త్రవ్యపేతో హి మార్గః సంసేవ్యతే త్వయా ॥ 146 ॥

naivaṃ rākṣasaśārdūla tyajyatāmeṣa niścayaḥ |
rājaśāstravyapeto hi mārgaḥ saṃsevyate tvayā || 146 ||

Shloka 147

దూతవధ్యా న దృష్టా హి రాజశాస్త్రేషు రాక్షస ।
దూతేన వేదితవ్యం చ యథార్థం హితవాదినా ॥ 147 ॥

dūtavadhyā na dṛṣṭā hi rājaśāstreṣu rākṣasa |
dūtena veditavyaṃ ca yathārthaṃ hitavādinā || 147 ||

Shloka 148

సుమహత్యపరాధేఽపి దూతస్యాతులవిక్రమః ।
విరూపకరణం దృష్టం న వధోఽస్తీతి శాస్త్రతః ॥ 148 ॥

sumahatyaparādhe'pi dūtasyātulavikramaḥ |
virūpakaraṇaṃ dṛṣṭaṃ na vadho'stīti śāstrataḥ || 148 ||

Shloka 149

విభీషణేనైవముక్తో రావణస్సన్దిదేశ తాన్ ।
రాక్షసానేతదేవాస్య లాఙ్గూలం దహ్యతామితి ॥ 149 ॥

vibhīṣaṇenaivamukto rāvaṇassandideśa tān |
rākṣasānetadevāsya lāṅgūlaṃ dahyatāmiti || 149 ||

Shloka 150

తతస్తస్య వచః శ్రుత్వా మమ పుచ్ఛం సమన్తతః ।
వేష్టితం శణవల్కైశ్చ జీర్ణైః కార్పాసజైః పటైః ॥ 150 ॥

tatastasya vacaḥ śrutvā mama pucchaṃ samantataḥ |
veṣṭitaṃ śaṇavalkaiśca jīrṇaiḥ kārpāsajaiḥ paṭaiḥ || 150 ||

Shloka 151

రాక్షసాః సిద్ధసన్నాహాస్తతస్తే చణ్డవిక్రమాః ।
తదాఽదహ్యన్త మే పుచ్ఛం నిఘ్నన్తః కాష్ఠముష్టిభిః ॥ 151 ॥

rākṣasāḥ siddhasannāhāstataste caṇḍavikramāḥ |
tadā'dahyanta me pucchaṃ nighnantaḥ kāṣṭhamuṣṭibhiḥ || 151 ||

Shloka 152

బద్ధస్య బహుభిః పాశైర్యన్త్రితస్య చ రాక్షసైః ।
తతస్తే రాక్షసాశ్శూరా బద్ధం మామగ్నిసంవృతమ్ ॥ 152 ॥

baddhasya bahubhiḥ pāśairyantritasya ca rākṣasaiḥ |
tataste rākṣasāśśūrā baddhaṃ māmagnisaṃvṛtam || 152 ||

Shloka 153

అఘోషయన్రాజమార్గే నగరద్వారమాగతాః ।
తతోఽహం సుమహద్రూపం సఙ్క్షిప్య పునరాత్మనః ॥ 153 ॥

aghoṣayanrājamārge nagaradvāramāgatāḥ |
tato'haṃ sumahadrūpaṃ saṅkṣipya punarātmanaḥ || 153 ||

Shloka 154

విమోచయిత్వా తం బన్ధం ప్రకృతిస్థః స్థితః పునః ।
ఆయసం పరిఘం గృహ్య తాని రక్షాంస్యసూదయమ్ ॥ 154 ॥

vimocayitvā taṃ bandhaṃ prakṛtisthaḥ sthitaḥ punaḥ |
āyasaṃ parighaṃ gṛhya tāni rakṣāṃsyasūdayam || 154 ||

Shloka 155

తతస్తన్నగరద్వారం వేగేనాప్లుతవానహమ్ ।
పుచ్ఛేన చ ప్రదీప్తేన తాం పురీం సాట్టగోపురామ్ ॥ 155 ॥

tatastannagaradvāraṃ vegenāplutavānaham |
pucchena ca pradīptena tāṃ purīṃ sāṭṭagopurām || 155 ||

Shloka 156

దహామ్యహమసమ్భ్రాన్తో యుగాన్తాగ్నిరివ ప్రజాః ।
వినష్టా జానకీ వ్యక్తం న హ్యదగ్ధః ప్రదృశ్యతే ॥ 156 ॥

dahāmyahamasambhrānto yugāntāgniriva prajāḥ |
vinaṣṭā jānakī vyaktaṃ na hyadagdhaḥ pradṛśyate || 156 ||

Shloka 157

లఙ్కాయాం కశ్చిదుద్ధేశః సర్వా భస్మీకృతా పురీ ।
దహతా చ మయా లఙ్కాం దగ్ధా సీతా న సంశయః ॥ 157 ॥

laṅkāyāṃ kaściduddheśaḥ sarvā bhasmīkṛtā purī |
dahatā ca mayā laṅkāṃ dagdhā sītā na saṃśayaḥ || 157 ||

రామస్య హి మహత్కార్యం మయేదం వితథీకృతమ్ ।

rāmasya hi mahatkāryaṃ mayedaṃ vitathīkṛtam |

ఇతి శోకసమావిష్టశ్చిన్తామహముపాగతః ॥ 158 ॥

Shloka 159

అథాహం వాచమశ్రౌషం చారణానాం శుభాక్షరామ్ ।
జానకీ న చ దగ్ధేతి విస్మయోదన్తభాషిణామ్ ॥ 159 ॥

athāhaṃ vācamaśrauṣaṃ cāraṇānāṃ śubhākṣarām |
jānakī na ca dagdheti vismayodantabhāṣiṇām || 159 ||

Shloka 160

తతో మే బుద్ధిరుత్పన్నా శ్రుత్వా తామద్భుతాం గిరమ్ ।
అదగ్ధా జానకీత్యేవం నిమిత్తైశ్చోపలక్షితా ॥ 160 ॥

tato me buddhirutpannā śrutvā tāmadbhutāṃ giram |
adagdhā jānakītyevaṃ nimittaiścopalakṣitā || 160 ||

Shloka 161

దీప్యమానే తు లాఙ్గూలే న మాం దహతి పావకః ।
హృదయం చ ప్రహృష్టం మే వాతాస్సురభిగన్ధినః ॥ 161 ॥

dīpyamāne tu lāṅgūle na māṃ dahati pāvakaḥ |
hṛdayaṃ ca prahṛṣṭaṃ me vātāssurabhigandhinaḥ || 161 ||

Shloka 162

తైర్నిమిత్తైశ్చ దృష్టాథైః కారణైశ్చ మహాగుణైః ।
ఋషివాక్యైశ్చ సిద్ధార్థైరభవం హృష్టమానసః ॥ 162 ॥

tairnimittaiśca dṛṣṭāthaiḥ kāraṇaiśca mahāguṇaiḥ |
ṛṣivākyaiśca siddhārthairabhavaṃ hṛṣṭamānasaḥ || 162 ||

Shloka 163

పునర్దృష్ట్వా చ వైదేహీం విసృష్టశ్చ తయా పునః ।
తతః పర్వతమాసాద్య తత్రారిష్టమహం పునః ॥ 163 ॥

punardṛṣṭvā ca vaidehīṃ visṛṣṭaśca tayā punaḥ |
tataḥ parvatamāsādya tatrāriṣṭamahaṃ punaḥ || 163 ||

Shloka 164

ప్రతిప్లవనమారేభే యుష్మద్ధర్శనకాఙ్క్షయా ।
తతః పవనచన్ద్రార్కసిద్ధగన్ధర్వసేవితమ్ ॥ 164 ॥

pratiplavanamārebhe yuṣmaddharśanakāṅkṣayā |
tataḥ pavanacandrārkasiddhagandharvasevitam || 164 ||

Shloka 165

పన్థానమహమాక్రమ్య భవతో దృష్టవానిహ ।
రాఘవస్య ప్రభావేణ భవతాం చైవ తేజసా ॥ 165 ॥

panthānamahamākramya bhavato dṛṣṭavāniha |
rāghavasya prabhāveṇa bhavatāṃ caiva tejasā || 165 ||

Shloka 166

సుగ్రీవస్య చ కార్యార్థం మయా సర్వమనుష్ఠితమ్ ।
ఏతత్సర్వం మయా తత్ర యథావదుపపాదితమ్ ॥ 166 ॥

sugrīvasya ca kāryārthaṃ mayā sarvamanuṣṭhitam |
etatsarvaṃ mayā tatra yathāvadupapāditam || 166 ||

ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే సున్దరకాణ్డే అష్టపఞ్చాశస్సర్గః ॥

Sanskrit — Devanagari (original)

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे सुन्दरकाण्डम् ।

अथ अष्टपञ्चाशस्सर्गः ।

ततस्तस्य गिरेः शृङ्गे महेन्द्रस्य महाबलाः ।

हनुमत्प्रमुखाः प्रीतिं हरयो जग्मुरुत्तमाम् ॥ 1 ॥

तं ततः प्रीतिसंहृष्टः प्रीतिमन्तं महाकपिम् ।

जाम्बवान्कार्यवृत्तान्तमपृच्छदनिलात्मजम् ॥ 2 ॥

कथं दृष्टा त्वया देवी कथं वा तत्र वर्तते ।

तस्यां वा स कथंवृत्तः क्रूरकर्मा दशाननः ॥ 3 ॥

तत्त्वतस्सर्वमेतन्नः प्रब्रूहि त्वं महाकपे ।

श्रुतार्थाश्चिन्तयिष्यामो भूयः कार्यविनिश्चयम् ॥ 4 ॥

यश्चार्थस्तत्त्र वक्तव्यो गतैरस्माभिरात्मवान् ।

रक्षितव्यं च यत्तत्र तद्भवान्व्याकरोतु नः ॥ 5 ॥

स नियुक्तस्ततस्तेन सम्प्रहृष्टतनूरुहः ।

प्रणम्य शिरसा देव्यै सीतायै प्रत्यभाषत ॥ 6 ॥

प्रत्यक्षमेव भवतां महेन्द्राग्रात्खामाप्लुतः ।

उदधेर्दक्षिणं पारं काङ्क्षमाण स्समाहितः ॥ 7 ॥

गच्छतश्च हि मे घोरं विघ्नरूपमिवाभवत् ।

काञ्चनं शिखरं दिव्यं पश्यामि सुमनोहरम् ॥ 8 ॥

स्थितं पन्धानमावृत्य मेने विघ्नं च तं नगम् ।

उपसङ्गम्य तं दिव्यं काञ्चनं नगसत्तमम् ॥ 9 ॥

कृता मे मनसा बुद्धिर्भेत्तव्योऽयं मयेति च ।

प्रहतं च मया तस्य लाङ्गूलेन महागिरेः ॥ 10 ॥

शिखरं सूर्यसङ्काशं व्यशीर्यत सहस्रधा ।

व्यवसायं च तं बुद्ध्वा स होवाच महागिरिः ॥ 11 ॥

पुत्त्रेति मधुरां वाणीं मनः प्रह्लादयन्निव ।

पितृव्यं चापि मां विद्धि सखायं मातरिश्वनः ॥ 12 ॥

मैनाकमिति विख्यातं निवसन्तं महोदधौ ।

पक्षवन्तः पुरा पुत्त्र बभूवुः पर्वतोत्तमाः ॥ 13 ॥

छन्दतः पृथिवीं चेरुर्बाधमानाः समन्ततः ।

श्रुत्वा नगानां चरितं महेन्द्रः पाकशासनः ॥ 14 ॥

चिच्छेद भगवान् पक्षान्वज्रेणैषां सहस्रशः ।

अहं तु मोक्षितस्तस्मात्तव पित्रा महात्मना ॥ 15 ॥

मारुतेन तदा वत्स प्रक्षिप्तोऽस्मि महार्णवे ।

रामस्य च मया साह्ये वर्तितव्यमरिन्दम ॥ 16 ॥

रामो धर्मभृतां श्रेष्ठो महेन्द्रसमविक्रमः ।

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य मैनाकस्य महात्मनः ॥ 17 ॥

कार्यमावेद्य तु गिरेरुद्यतं च मनो मम ।

तेन चाहमनुज्ञातो मैनाकेन महात्मना ॥ 18 ॥

स चाप्यन्तर्हितः शैलो मानुषेण वपुष्मता ।

शरीरेण महाशैलः शैलेन च महोदधौ ॥ 19 ॥

उत्तमं जवमास्थाय शेषं पन्थानमास्थितः ।

ततोऽहं सुचिरं कालं वेगेनाभ्यागमं पथि ॥ 20 ॥

ततः पश्याम्यहं देवीं सुरसां नागमातरम् ।

समुद्रमध्ये सा देवी वचनं मामभाषत ॥ 21 ॥

मम भक्षः प्रदिष्टस्त्वममरैर्हरिसत्तम ।

अतस्त्वां भक्षयिष्यामि विहितस्त्वं चिरस्य मे ॥ 22 ॥

एवमुक्त स्सुरसया प्राञ्जलिः प्रणतः स्थितः ।

विवर्णवदनो भूत्वा वाक्यं चेदमुदीरयम् ॥ 23 ॥

रामो दाशरथिः श्रीमान् प्रविष्टो दण्डकावनम् ।

लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया च परन्तपः ॥ 24 ॥

तस्य सीता हृता भार्या रावणेन दुरात्मना ।

तस्या स्सङ्काशं दूतोऽहं गमिष्ये रामशासनात् ॥ 25 ॥

कर्तुमर्हसि रामस्य साहाय्यं विषये सती ।

अथवा मैथिलीं दृष्ट्वा रामं चाक्लिष्टकारिणम् ॥ 26 ॥

आगमिष्यामि ते वक्त्रं सत्यं प्रतिशृणोमि ते ।

एवमुक्ता मया सा तु सुरसा कामरूपिणी ॥ 27 ॥

अब्रवीन्नातिवर्तेत कश्चिदेष वरो मम ।

एवमुक्तस्सुरसया दशयोजनमायतः ॥ 28 ॥

ततोर्थगुणविस्तारो बभूवाहं क्षणेन तु ।

मत्प्रमाणानुरूपं च व्यादितं च मुखं तया ॥ 29 ॥

तद्दृष्ट्वा व्यादितं चास्यं ह्रस्वं ह्यकरवं वपुः ।

तस्मिन्मुहूर्ते च पुनर्बभूवाङ्गुष्ठमात्रकः ॥ 30 ॥

अभिपत्याशु तद्वक्त्रं निर्गतोऽहं ततः क्षणात् ।

अब्रवीत्सुरसा देवी स्वेन रूपेण मां पुनः ॥ 31 ॥

अर्थसिद्ध्यै हरिश्रेष्ठ गच्छ सौम्य यथासुखम् ।

समानय च वैदेहीं राघवेण महात्मना ॥ 32 ॥

सुखी भव महाबाहो प्रीताऽस्मि तव वानर ।

ततोऽहं साधु साध्विति सर्वभूतैः प्रशंसितः ॥ 33 ॥

ततोऽन्तरिक्षं विपुलं प्लुतोऽहं गरुडो यथा ।

छाया मे निगृहीता च न च पश्यामि किञ्चन ॥ 34 ॥

सोऽहं विहतवेगस्तु दिशो दश विलोकयन् ।

न किञ्चित्तत्र पश्यामि येन मेऽपहृता गतिः ॥ 35 ॥

ततो मे बुद्धिरुत्पन्ना किन्नाम गगने मम ।

ईदृशो विघ्न उत्पन्नो रूपं यत्र न दृश्यते ॥ 36 ॥

अधोभागेन मे दृष्टि श्शोचता पातिता मया ।

ततोऽद्राक्षमहं भीमां राक्षसीं सलिलेशयाम् ॥ 37 ॥

प्रहस्य च महानादमुक्तोऽहं भीमया तया ।

अवस्थितमसम्भ्रान्तमिदं वाक्यमशोभनम् ॥ 38 ॥

क्वासि गन्ता महाकाय क्षुधिताया ममेप्सितः ।

भक्षः प्रीणय मे देहं चिरमाहारवर्जितम् ॥ 39 ॥

बाढमित्येव तां वाणीं प्रत्यगृह्णामहं ततः ।

अस्यप्रमाणादधिकं तस्याः कायमपूरयम् ॥ 40 ॥

तस्याश्चास्यं महद्भीमं वर्धते मम भक्षणे ।

न च मां साधु बुबुधे मम वा विकृतं कृतम् ॥ 41 ॥

ततोऽहं विपुलं रूपं सङ्क्षिप्य निमिषान्तरात् ।

तस्या हृदयमादाय प्रपतामि नभःस्थलम् ॥ 42 ॥

सा विसृष्टभुजा भीमा पपात लवणाम्भसि ।

मया पर्वतसङ्काशा निकृत्तहृदया सती ॥ 43 ॥

शृणोमि खगतानां च सिद्धानां चारणैस्सह ।

राक्षसी सिंहिका भीमा क्षिप्रं हनुमता हता ॥ 44 ॥

तां हत्वा पुनरेवाहं कृत्यमात्ययिकं स्मरन् ।

गत्वा चाह महध्वानं पश्यामि नगमण्डितम् ॥ 45 ॥

दक्षिणं तीरमुदधेर्लङ्का यत्र च सा पुरी ।

अस्तं दिनकरे याते रक्षसां निलयं पुरम् ॥ 46 ॥

प्रविष्टोऽहमविज्ञातो रक्षोभिर्भीमविक्रमैः ।

तत्र प्रविशतश्चापि कल्पान्तघनसन्निभा ॥ 47 ॥

अट्टहासं विमुञ्चन्ती नारी काप्युत्थिता पुरः ।

जिघांसन्तीं ततस्तां तु ज्वलदग्निशिरोरुहाम् ॥ 48 ॥

सव्यमुष्टिप्रहारेण पराजित्य सुभैरवाम् ।

प्रदोषकाले प्रविशं भीतयाऽहं तयोदितः ॥ 49 ॥

अहं लङ्कापुरी वीर निर्जिता विक्रमेण ते ।

यस्मात्तस्माद्विजेतासि सर्वरक्षांस्यशेषतः ॥ 50 ॥

तत्राहं सर्वरात्रं तु विचिन्वन् जनकात्मजाम् ।

रावणान्तःपुरगतो न चापश्यं सुमध्यमाम् ॥ 51 ॥

तत स्सीतामपश्यंस्तु रावणस्य निवेशने ।

शोकसागरमासाद्य न पारमुपलक्षये ॥ 52 ॥

शोचता च मया दृष्टं प्राकारेण समावृतम् ।

काञ्चनेन विकृष्टेन गृहोपवनमुत्तमम् ॥ 53 ॥

स प्राकारमवप्लुत्य पश्यामि बहुपादपम् ।

अशोकवनिकामध्ये शिंशुपापादपो महान् ॥ 54 ॥

तमारुह्य च पश्यामि काञ्चनं कदलीवनम् ।

अदूरे शिंशुपावृक्षात्पश्यामि वरवर्णिनीम् ॥ 55 ॥

श्यामां कमलपत्राक्षीमुपवासकृशाननाम् ।

तदेकवासस्संवीतां रजोध्वस्तशिरोरुहाम् ॥ 56 ॥

शोकसन्तापदीनाङ्गीं सीतां भर्तृहिते स्थिताम् ।

राक्षसीभिर्विरूपाभिः क्रूराभिरभिसंवृताम् ॥ 57 ॥

मांसशोणितभक्षाभिर्व्याघ्रीभिर्हरिणीमिव ।

सा मया राक्षसीमध्ये तर्ज्यमाना मुहुर्मुहुः ॥ 58 ॥

एकवेणीधरा दीना भर्तृचिन्तापरायणा ।

भूमिशय्या विवर्णाङ्गी पद्मिनीव हिमागमे ॥ 59 ॥

रावणाद्विनिवृत्तार्था मर्तव्यकृतनिश्चया ।

कथञ्चिन्मृगशाबाक्षी तूर्णमासादिता मया ॥ 60 ॥

तां दृष्ट्वा तादृशीं नारीं रामपत्नीं यशस्विनीम् ।

तत्रैव शिंशुपावृक्षे पश्यन्नहमवस्थितः ॥ 61 ॥

ततो हलहलाशब्दं काञ्चीनूपुरमिश्रितम् ।

शृणोम्यधिकगम्भीरं रावणस्य निवेशने ॥ 62 ॥

ततोऽहं परमोद्विग्नः स्वं रूपं प्रत्यसंहरम् ।

अहं तु शिंशुपावृक्षे पक्षीव गहने स्थितः ॥ 63 ॥

ततो रावणदाराश्च रावणश्च महाबलः ।

तं देशं समनुप्राप्ता यत्र सीताऽभवत् स्थिता ॥ 64 ॥

तं दृष्ट्वाथ वरारोहा सीता रक्षोगणेश्वरम् ।

सङ्कुच्योरूस्तनौ पीनौ बाहुभ्यां परिरभ्य च ॥ 65 ॥

वित्रस्तां परमोद्विग्नां वीक्षमाणां ततस्ततः ।

त्राणं किञ्चिदपश्यन्तीं वेपमानां तपस्विनीम् ॥ 66 ॥

तामुवाच दशग्रीवस्सीतां परमदुःखिताम् ।

अवाक्चिराः प्रपतितो बहुमन्यस्व मामिति ॥ 67 ॥

यदि चेत्त्वं तु दर्पान्मां नाभिनन्दसि गर्विते ।

द्वौ मासावन्तरं सीते पास्यामि रुधिरं तव ॥ 68 ॥

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य रावणस्य दुरात्मनः ।

उवाच परमक्रुद्धा सीता वचनमुत्तमम् ॥ 69 ॥

राक्षसाधम रामस्य भार्याममिततेजसः ।

इक्ष्वाकुकुलनाथस्य स्नुषां दशरथस्य च ॥ 70 ॥

अवाच्यं वदतो जिह्वा कथं न पतिता तव ।

किञ्चिद्वीर्यं तवानार्य यो मां भर्तुरसन्निधौ ॥ 71 ॥

अपहृत्याऽऽगतः पाप ते नादृष्टो महात्मना ।

न त्वं रामस्य सदृशो दास्येऽप्यस्य न युज्यसे ॥ 72 ॥

यज्ञीय स्सत्यवादी च रणश्लाघी च राघवः ।

जानक्या परुषं वाक्यमेवमुक्तो दशाननः ॥ 73 ॥

जज्वाल सहसा कोपाच्चितास्थ इव पावकः ।

विवृत्य नयने क्रूरे मुष्टिमुद्यम्य दक्षिणम् ॥ 74 ॥

मैथिलीं हन्तुमारब्धः स्त्रीभिर्हाहाकृतं तदा ।

स्त्रीणां मध्यात्समुत्पत्य तस्य भार्या दुरात्मनः ॥ 75 ॥

वरा मन्दोदरी नाम तया स प्रतिषेधितः ।

उक्तश्च मधुरां वाणीं तया स मदनार्दितः ॥ 76 ॥

सीतया तव किं कार्यं महेन्द्रसमविक्रमः ।

देवगन्धर्वकन्याभिर्यक्षकन्याभिरेव च ॥ 77 ॥

सार्धं प्रभो रमस्वेह सीतया किं करिष्यसि ।

ततस्ताभिस्समेताभिर्नारीभिस्स महाबलः ॥ 78 ॥

प्रसाद्य सहसा नीतो भवनं स्वं निशाचरः ।

याते तस्मिन् दशग्रीवे राक्षस्यो विकृताननाः ॥ 79 ॥

सीतां निर्भर्त्सयामासुर्वाक्यैः क्रूरैस्सुदारुणैः ।

तृणवद्भाषितं तासां गणयामास जानकी ॥ 80 ॥

गर्जितं च तदा तासां सीतां प्राप्य निरर्थकम् ।

वृथागर्जितनिश्चेष्टा राक्षस्यः पिशिताशनाः ॥ 81 ॥

रावणाय शशंसुस्ताः सीताध्यवसितं महत् ।

ततस्तास्सहितास्सर्वा निहताशा निरुद्यमाः ॥ 82 ॥

परिक्षिप्य समन्तात्तां निद्रावशमुपागताः ।

तासु चैव प्रसुप्तासु सीता भर्तृहिते रता ॥ 83 ॥

विलप्य करुणं दीना प्रशुशोच सुदुःखिता ।

तासां मध्यात्समुत्थाय त्रिजटा वाक्यमब्रवीत् ॥ 84 ॥

आत्मानं खादत क्षिप्रं न सीता विनशिष्यति ।

जनकस्यात्मजा साध्वी स्नुषा दशरथस्य च ॥ 85 ॥

स्वप्नो ह्यद्य मया दृष्टो दारुणो रोमहर्षणः ।

रक्षसां च विनाशाय भर्तुरस्या जयाय च ॥ 86 ॥

अलमस्मात्परित्रातुं राघवाद्राक्षसीगणम् ।

अभियाचाम वैदेहीमेतद्धि मम रोचते ॥ 87 ॥

यस्या ह्येवंविधस्स्वप्नो दुःखितायाः प्रदृश्यते ।

सा दुःखैर्विविधैर्मुक्ता सुखमाप्नोत्यनुत्तमम् ॥ 88 ॥

प्रणिपातप्रसन्ना हि मैथिली जनकात्मजा ।

ततस्सा ह्रीमती बाला भर्तुर्विजयहर्षिता ॥ 89 ॥

अवोचद्यदि तत्तथ्यं भवेयं शरणं हि वः ।

तां चाहं तादृशीं दृष्ट्वा सीताया दारुणां दशाम् ।

चिन्तयामास विक्रान्तो न च मे निर्वृतं मनः ॥ 90 ॥

सम्भाषणार्थं च मया जानक्याश्चिन्तितो विधिः ॥ 91 ॥

इक्ष्वाकूणां हि वंशस्तु ततो मम पुरस्कृतः ।

श्रुत्वा तु गदितां वाचं राजर्षिगणपूजिताम् ॥ 92 ॥

प्रत्यभाषत मां देवी बाष्पैः पिहितलोचना ।

कस्त्वं केन कथं चेह प्राप्तो वानरपुङ्गवः ॥ 93 ॥

का च रामेण ते प्रीतिस्तन्मे शंसितुमर्हसि ।

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा ह्यहमप्यब्रुवं वचः ॥ 94 ॥

देवि रामस्य भर्तुस्ते सहायो भीमविक्रमः ।

सुग्रीवो नाम विक्रान्तो वानरेन्द्रो महाबलः ॥ 95 ॥

तस्य मां विद्धि भृत्यं त्वं हनुमन्तमिहागतम् ।

भर्त्राहं प्रेषितस्तुभ्यं रामेणाक्लिष्टकर्मणा ॥ 96 ॥

इदं च पुरुषव्याघ्रः श्रीमान् दाशरथिः स्वयम् ।

अङ्गुलीयमभिज्ञानमदात्तुभ्यं यशस्विनि ॥ 97 ॥

तदिच्छामि त्वयाऽऽज्ञप्तं देवि किं करवाण्यहम् ।

रामलक्ष्मणयोः पार्श्वं नयामि त्वां किमुत्तरम् ॥ 98 ॥

एतच्छ्रुत्वा विदित्वा च सीता जनकनन्दिनी ।

आहरावणमुत्साद्य राघवो मां नयत्विति ॥ 99 ॥

प्रणम्य शिरसा देवीं महमार्यामनिन्दिताम् ।

राघवस्य मनोह्लादमभिज्ञानमयाचिषम् ॥ 100 ॥

अथ मामब्रवीत्सीता गृह्यतामयमुत्तमः ।

मणिर्येन महाबाहू रामस्त्वां बहुमन्यते ॥ 101 ॥

इत्युक्त्वा तु वरारोहा मणिप्रवरमद्भुतम् ।

प्रायच्छत्परमोद्विग्ना वाचा मां सन्दिदेशह ॥ 102 ॥

ततस्तस्यै प्रणम्याहं राजपुत्र्यै समाहितः ।

प्रदक्षिणं परिक्राममिहाभ्युद्गतमानसः ॥ 103 ॥

उक्तोऽहं पुनरेवेदं निश्चित्य मनसा तया ।

हनुमन्मम वृत्तान्तं वक्तुमर्हसि राघवे ॥ 104 ॥

यथा श्रुत्वैव न चिरात्तावुभौ रामलक्ष्मणौ ।

सुग्रीवसहितौ वीरावुपेयातां तथा कुरु ॥ 105 ॥

यद्यन्यथा भवेदेतद्द्वौ मासौ जीवितं मम ।

न मां द्रक्ष्यति काकुत्स्थो म्रिये साहमनाथवत् ॥ 106 ॥

तच्छ्रुत्वा करुणं वाक्यं क्रोधो मामभ्यवर्तत ।

उत्तरं च मया दृष्टं कार्यशेषमनन्तरम् ॥ 107 ॥

ततोऽवर्धत मे कायस्तदा पर्वतसन्निभः ।

युद्धकाङ्क्षी वनं तच्च विनाशयितुमारभे ॥ 108 ॥

तद्भग्नं वनषण्डं तु भ्रान्तत्रस्तमृगद्विजम् ।

प्रतिबुद्धा निरीक्षन्ते राक्षस्यो विकृताननाः ॥ 109 ॥

मां च दृष्ट्वा वने तस्मिन् समागम्य ततस्ततः ।

ता स्समभ्यागताः क्षिप्रं रावणायाचचक्षिरे ॥ 110 ॥

राजस्वनमिदं दुर्गं तव भग्नं दुरात्मना ।

वानरेण ह्यविज्ञाय तव वीर्यं महाबल ॥ 111 ॥

दुर्बुद्धेस्तस्य राजेन्द्र तव विप्रियकारिणः ।

वधमाज्ञापय क्षिप्रं यथासौ विलयं व्रजेत् ॥ 112 ॥

तच्छ्रुत्वा राक्षसेन्द्रेण विसृष्टा भृशदुर्जयाः ।

राक्षसाः किङ्करा नाम रावणस्य मनोनुगाः ॥ 113 ॥

तेषामशीतिसाहस्रं शूलमुद्गरपाणिनाम् ।

मया तस्मिन्वनोद्देशे परिघेण निषूदितम् ॥ 114 ॥

तेषां तु हतशेषा ये ते गत्वा लघुविक्रमाः ।

निहतं च महत्सैन्यं रावणायाचचक्षिरे ॥ 115 ॥

ततो मे बुद्धिरुत्पन्ना चैत्यप्रासादमाक्रमम् ।

तत्रस्थान्राक्षसान् हत्वा शतं स्तम्भेन वै पुनः ॥ 116 ॥

ललामभूतो लङ्कायास्स वै विध्वंसितो मया ।

ततः प्रहस्तस्य सुतं जम्बुमालिनमादिशत् ॥ 117 ॥

राक्षसैर्बहुभिस्सार्धं घोररूपैर्भयानकैः ।

तं महाबलसम्पन्नं राक्षसं रणकोविदम् ॥ 118 ॥

परिघेणातिघोरेण सूदयामि सहानुगम् ।

तच्छ्रुत्वा राक्षसेन्द्रस्तु मन्त्रिपुत्त्रान्महाबलान् ॥ 119 ॥

पदातिबलसम्पन्नान् प्रेषयामास रावणः ।

परिघेणैव तान् सर्वान्नयामि यमसादनम् ॥ 120 ॥

मन्त्रिपुत्त्रान्हतान्च्छृत्वा समरेऽलघुविक्रमान् ।

पञ्च सेनाग्रगाच्छ्रूरान्प्रेषयामास रावणः ॥ 121 ॥

तानहं सहसैन्यान्वै सर्वानेवाभ्यसूदयम् ।

ततः पुनर्दशग्रीवः पुत्रमक्षं महाबलम् ॥ 122 ॥

बहुभी राक्षसैस्सार्धं प्रेषयामास रावणः ।

तं तु मन्दोदरीपुत्त्रं कुमारं रणपण्डितम् ॥ 123 ॥

सहसा खं समुत्क्रान्तं पादयोश्च गृहीतवान् ।

चर्मासिनं शतगुणं भ्रामयित्वा व्यपेषयम् ॥ 124 ॥

तमक्षमागतं भग्नं निशम्य स दशाननः ।

तत इन्द्रजितं नाम द्वितीयं रावणस्सुतम् ॥ 125 ॥

व्यादिदेश सुसङ्कृद्धो बलिनं युद्धदुर्मदम् ।

तच्चाप्यहं बलं सर्वं तं च राक्षसपुङ्गवम् ॥ 126 ॥

नष्टौजसं रणे कृत्वा परं हर्षमुपागमम् ।

महतापि महाबाहुः प्रत्ययेन महाबलः ॥ 127 ॥

प्रेषितो रावणेनैव सह वीरैर्मदोत्कटैः ।

सोऽविषह्यं हि मां बुद्ध्वा स्वं बलं चावमर्दितम् ॥ 128 ॥

ब्राह्मणास्त्रेण स तु मां प्राबध्नाच्छातिवेगितः ।

रज्जुभिश्चाभिबध्नन्ति ततो मां तत्र राक्षसाः ॥ 129 ॥

रावणस्य समीपं च गृहीत्वा मामुपानयन् ।

दृष्ट्वा सम्भाषितश्चाहं रावणेन दुरात्मना ॥ 130 ॥

पृष्टश्च लङ्कागमनं राक्षसानां च तं वधम् ।

तत्सर्वं च मया तत्र सीतार्थमिति जल्पितम् ॥ 131 ॥

अस्याहं दर्शनाकाङ्क्षी प्राप्तस्त्वद्भवनं विभो ।

मारुतस्यौरसः पुत्रो वानरो हनुमानहम् ॥ 132 ॥

रामदूतं च मां विद्धि सुग्रीवसचिवं कपिम् ।

सोऽहं दूत्येन रामस्य त्वत्सकाशमिहागतः ॥ 133 ॥

सुग्रीवश्च महातेजास्सत्वां कुशलमब्रवीत् ।

धर्मार्थकामसहितं हितं पथ्यमुवाच च ॥ 134 ॥

वसतो ऋश्यमूके मे पर्वते विपुलद्रुमे ।

राघवो रणविक्रान्तो मित्त्रत्वं समुपागतः ॥ 135 ॥

तेन मे कथितं राज्ञा भार्या मे रक्षसा हृता ।

तत्र साहाय्यमस्माकं कार्यं सर्वात्मना त्वया ॥ 136 ॥

मया च कथितं तस्मै वालिनश्च वधं प्रति ।

तत्र साहाय्यहेतोर्मे समयं कर्तुमर्हसि ॥ 137 ॥

वालिना हृतराज्येन सुग्रीवेण महाप्रभुः ।

चक्रेऽग्निसाक्षिकं सख्यं राघवस्सह लक्ष्मणः ॥ 138 ॥

तेन वालिनमुत्पाट्य शरेणैकेन संयुगे ।

वानराणां महाराजः कृतस्स प्लवतां प्रभुः ॥ 139 ॥

तस्य साहाय्यमस्माभिः कार्यं सर्वात्मना त्विह ।

तेन प्रस्थापितस्तुभ्यं समीपमिह धर्मतः ॥ 140 ॥

क्षिप्रमानीयतां सीता दीयतां राघवाय च ।

यावन्न हरयो वीरा विधमन्ति बलं तव ॥ 141 ॥

वानराणां प्रभावो हि न केन विदितः पुरा ।

देवतानां सङ्काशं च ये गच्छन्ति निमन्त्रिताः ॥ 142 ॥

इति वानरराजस्त्वामाहेत्यभिहितो मया ।

मामैक्षत ततः क्रुद्धश्चक्षुषा प्रदहन्निव ॥ 143 ॥

तेन वध्योऽहमाज्ञप्तो रक्षसा रौद्रकर्मणा ।

मत्प्रभावमविज्ञाय रावणेन दुरात्मना ॥ 144 ॥

ततो विभीषणो नाम तस्य भ्राता महामतिः ।

तेन राक्षसराजोऽसौ याचितो मम कारणात् ॥ 145 ॥

नैवं राक्षसशार्दूल त्यज्यतामेष निश्चयः ।

राजशास्त्रव्यपेतो हि मार्गः संसेव्यते त्वया ॥ 146 ॥

दूतवध्या न दृष्टा हि राजशास्त्रेषु राक्षस ।

दूतेन वेदितव्यं च यथार्थं हितवादिना ॥ 147 ॥

सुमहत्यपराधेऽपि दूतस्यातुलविक्रमः ।

विरूपकरणं दृष्टं न वधोऽस्तीति शास्त्रतः ॥ 148 ॥

विभीषणेनैवमुक्तो रावणस्सन्दिदेश तान् ।

राक्षसानेतदेवास्य लाङ्गूलं दह्यतामिति ॥ 149 ॥

ततस्तस्य वचः श्रुत्वा मम पुच्छं समन्ततः ।

वेष्टितं शणवल्कैश्च जीर्णैः कार्पासजैः पटैः ॥ 150 ॥

राक्षसाः सिद्धसन्नाहास्ततस्ते चण्डविक्रमाः ।

तदाऽदह्यन्त मे पुच्छं निघ्नन्तः काष्ठमुष्टिभिः ॥ 151 ॥

बद्धस्य बहुभिः पाशैर्यन्त्रितस्य च राक्षसैः ।

ततस्ते राक्षसाश्शूरा बद्धं मामग्निसंवृतम् ॥ 152 ॥

अघोषयन्राजमार्गे नगरद्वारमागताः ।

ततोऽहं सुमहद्रूपं सङ्क्षिप्य पुनरात्मनः ॥ 153 ॥

विमोचयित्वा तं बन्धं प्रकृतिस्थः स्थितः पुनः ।

आयसं परिघं गृह्य तानि रक्षांस्यसूदयम् ॥ 154 ॥

ततस्तन्नगरद्वारं वेगेनाप्लुतवानहम् ।

पुच्छेन च प्रदीप्तेन तां पुरीं साट्टगोपुराम् ॥ 155 ॥

दहाम्यहमसम्भ्रान्तो युगान्ताग्निरिव प्रजाः ।

विनष्टा जानकी व्यक्तं न ह्यदग्धः प्रदृश्यते ॥ 156 ॥

लङ्कायां कश्चिदुद्धेशः सर्वा भस्मीकृता पुरी ।

दहता च मया लङ्कां दग्धा सीता न संशयः ॥ 157 ॥

रामस्य हि महत्कार्यं मयेदं वितथीकृतम् ।

इति शोकसमाविष्टश्चिन्तामहमुपागतः ॥ 158 ॥

अथाहं वाचमश्रौषं चारणानां शुभाक्षराम् ।

जानकी न च दग्धेति विस्मयोदन्तभाषिणाम् ॥ 159 ॥

ततो मे बुद्धिरुत्पन्ना श्रुत्वा तामद्भुतां गिरम् ।

अदग्धा जानकीत्येवं निमित्तैश्चोपलक्षिता ॥ 160 ॥

दीप्यमाने तु लाङ्गूले न मां दहति पावकः ।

हृदयं च प्रहृष्टं मे वातास्सुरभिगन्धिनः ॥ 161 ॥

तैर्निमित्तैश्च दृष्टाथैः कारणैश्च महागुणैः ।

ऋषिवाक्यैश्च सिद्धार्थैरभवं हृष्टमानसः ॥ 162 ॥

पुनर्दृष्ट्वा च वैदेहीं विसृष्टश्च तया पुनः ।

ततः पर्वतमासाद्य तत्रारिष्टमहं पुनः ॥ 163 ॥

प्रतिप्लवनमारेभे युष्मद्धर्शनकाङ्क्षया ।

ततः पवनचन्द्रार्कसिद्धगन्धर्वसेवितम् ॥ 164 ॥

पन्थानमहमाक्रम्य भवतो दृष्टवानिह ।

राघवस्य प्रभावेण भवतां चैव तेजसा ॥ 165 ॥

सुग्रीवस्य च कार्यार्थं मया सर्वमनुष्ठितम् ।

एतत्सर्वं मया तत्र यथावदुपपादितम् ॥ 166 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे अष्टपञ्चाशस्सर्गः ॥

🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Telugu script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version. It is a transliteration, not a translation — see “Meaning” for translations where available.

5.58 సున్దరకాణ్డ - అష్టపఞ్చాశ సర్గః