ശ്രീമദ്വാല്മീകീയ രാമായണേ അയോധ്യാകാണ്ഡമ് ।
അഥ ചതുഃഷഷ്ടിതമസ്സര്ഗഃ ।
വധമപ്രതിരൂപം തു മഹര്ഷേസ്തസ്യ രാഘവഃ ।
വിലപന്നേവ ധര്മാത്മാ കൌസല്യാം പുനരബ്രവീത് ॥ 1 ॥
തദജ്ഞാനാന്മഹത്പാപം കൃത്വാഹം സങ്കുലേന്ദ്രിയഃ ।
ഏകസ്ത്വചിന്തയം ബുധ്യാ കഥം നു സുകൃതം ഭവേത് ॥ 2 ॥
തതസ്തം ഘടമാദായ പൂര്ണം പരമവാരിണാ ।
ആശ്രമം തമഹം പ്രാപ്യ യഥാഽഖ്യാതപഥം ഗതഃ ॥ 3 ॥
തത്രാഹം ദുര്ബലാവന്ധൌ വൃദ്ധാവപരിണായകൌ ।
അപശ്യം തസ്യ പിതരൌ ലൂനപക്ഷാവിവ ദ്വിജൌ ॥ 4 ॥
തന്നിമിത്താഭിരാസീനൌ കഥാഭിരപരിശ്രമൌ ।
താമാശാം മത്കൃതേ ഹീനാവുദാസീനാവനാഥവത് ॥ 5 ॥
ശോകോപഹതചിത്തശ്ച ഭയസന്ത്രസ്തചേതനഃ ।
തച്ചാഽശ്രമപദം ഗത്വാ ഭൂയശ്ശോകമഹം ഗതഃ ॥ 6 ॥
പദശബ്ദം തു മേ ശ്രുത്വാ മുനിര്വാക്യമഭാഷത ।
കിം ചിരായസി മേ പുത്ര പാനീയം ക്ഷിപ്രമാനയ ॥ 7 ॥
യന്നിമിത്തമിദം താത സലിലേ ക്രീഡിതം ത്വയാ ।
ഉത്കണ്ഠിതാ തേ മാതേയം പ്രവിശ ക്ഷിപ്രമാശ്രമമ് ॥ 8 ॥
യദ്വ്യലീകം കൃതം പുത്ര മാത്രാ തേ യദി വാ മയാ ।
ന തന്മനസി കര്തവ്യം ത്വയാ താത തപസ്വിനാ ॥ 9 ॥
ത്വം ഗതിസ്ത്വഗതീനാം ചക്ഷുസ്ത്വം ഹീനചക്ഷുഷാമ് ।
സമാസക്താസ്ത്വയി പ്രാണാഃ കിം ത്വം നോ നാഭിഭാഷസേ ॥ 10 ॥
മുനിമവ്യക്തയാ വാചാ തമഹം സജ്ജമാനയാ ।
ഹീനവ്യഞ്ജനയാ പ്രേക്ഷ്യ ഭീതചിത്ത ഇവാബ്രുവമ് ॥ 11 ॥
മനസഃ കര്മ ചേഷ്ടാഭിരഭിസംസ്തഭ്യ വാഗ്ബലമ് ।
ആചചക്ഷേ ത്വഹം തസ്മൈ പുത്രവ്യസനജം ഭയമ് ॥ 12 ॥
ക്ഷത്രിയോഽഹം ദശരഥോ നാഹം പുത്രോ മഹാത്മനഃ ।
സജ്ജനാവമതം ദുഃഖമിദം പ്രാപ്തം സ്വകര്മജമ് ॥ 13 ॥
ഭഗവംശ്ചാപഹസ്തോഽഹം സരയൂതീരമാഗതഃ ।
ജിഘാംസുശ്ശ്വാപദം കഞ്ചിന്നിപാനേ ചാഽഗതം ഗജമ് ॥ 14 ॥
തതശ്ശ്രുതോ മയാ ശബ്ദോ ജലേ കുമ്ഭസ്യ പൂര്യതഃ ।
ദ്വിപോഽയമിതി മത്വാഽയം ബാണേനാഭിഹതോ മയാ ॥ 15 ॥
ഗത്വാ നദ്യാസ്തത സ്തീരമപശ്യമിഷുണാ ഹൃദി ।
വിനിര്ഭിന്നം ഗതപ്രാണം ശയാനം ഭുവി താപസമ് ॥ 16 ॥
ഭഗവച്ഛശബ്ദമാലക്ഷ്യ മയാ ഗജജിഘാംസുനാ ।
വിസൃപ്ടോഽമ്ഭസി നാരാചസ്തേന തേ നിഹതസ്സുതഃ ॥ 17 ॥
തതസ്തസ്യൈവ വചനാദുപേത്യ പരിതപ്യതഃ ।
സ മയാ സഹസാ ബാണ ഉധൃതോ മര്മതസ്തദാ ॥ 18 ॥
സ ചോധൃതേന ബാണേന തത്രൈവ സ്വര്ഗമാസ്ഥിതഃ ।
ഭവന്തൌ പിതരൌ ശോചന്നന്ധാവിതി വിലപ്യ ച ॥ 19 ॥
അജ്ഞാനാദ്ഭവതഃ പുത്ര സ്സഹസാഽഭിഹതോ മയാ ।
ശേഷമേവം ഗതേ യത്സ്യാത്തത്പ്രസീദതു മേ മുനിഃ ॥ 20 ॥
സ തച്ച്രുത്വാ വചഃ ക്രൂരം മയോക്തമഘശംസിനാ ।
നാശകത്തീവ്രമായാസമകര്തും ഭഗവാനൃഷിഃ ॥ 21 ॥
സ ബാഷ്പപൂര്ണവദനോ നിശ്ശ്വസന്ശോകകര്ശിതഃ ।
മാമുവാച മഹാതേജാഃ കൃതാഞ്ജലിമുപസ്ഥിതമ് ॥ 22 ॥
യദ്യേതദശുഭം കര്മ ന ത്വം മേ കഥയേസ്സ്വയമ് ।
ഫലേന്മൂര്ധാ സ്മ തേ രാജന് സദ്യ ശ്ശതസഹസ്രധാ ॥ 23 ॥
ക്ഷത്രിയേണ വധോ രാജന് വാനപ്രസ്ഥേ വിശേഷതഃ ।
ജ്ഞാനപൂര്വം കൃത സ്സ്ഥാനാച്ച്യാവയേദപി വജ്രിണമ് ॥ 24 ॥
സപ്തധാ തു ഫലേന്മൂര്ധാ മുനൌ തപസി തിഷ്ഠതി ।
ജ്ഞാനാദ്വിസൃജതശ്ശസ്ത്രം താദൃശേ ബ്രഹ്മാവാദിനി ॥ 25 ॥
അജ്ഞാനാദ്ധികൃതം യസ്മാദിദം തേനൈവ ജവസി ।
അപി ഹ്യദ്യ കുലം ന സ്യാദിക്ഷ്വാകൂണാം കുതോ ഭവാന് ॥ 26 ॥
നയ നൌ നൃപ തം ദേശമിതി മാം ചാഭ്യഭാഷത ।
അദ്യ തം ദ്രഷ്ടുമിച്ഛാവഃ പുത്രം പശ്ചിമദര്ശനമ് ॥ 27 ॥
രുധിരേണാവസിക്താങ്ഗം പ്രകീര്ണാജിനവാസസമ് ।
ശയാനം ഭുവി നിസ്സഞ്ജ്ഞം ധര്മ രാജവശം ഗതമ് ॥ 28 ॥
അഥാഹമേകസ്തം ദേശം നീത്വാ തൌ ഭൃശദുഃഖിതൌ ।
അസ്പര്ശയമഹം പുത്രം തം മുനിം സഹ ഭാര്യയാ ॥ 29 ॥
നാഭിവാദയസേ മാദ്യ ന ച മാഽമഭിഭാഷസേ ।
കിം നു ശേഷേ തു ഭൂമൌ ത്വം വത്സ കിം കുപിതോ ഹ്യസി ॥ 30 ॥
ന ത്വഹം തേ പ്രിയം പുത്ര മാതരം പശ്യ ധാര്മിക ।
കിം നു നാലിങ്ഗസേ പുത്ര സുകുമാര വചോ വദ ॥ 31 ॥
കസ്യ വാ¶രാത്രേഽഹം ശ്രോഷ്യാമി ഹൃദയങ്ഗമമ് ।
അധീയാനസ്യ മധുരം ശാസ്ത്രം വാന്യദ്വിശേഷതഃ ॥ 32 ॥
കോ മാം സന്ദ്യാമുപാസ്യൈവ സ്നാത്വാ ഹുതഹുതാശനഃ ।
ശ്ലാഘയിഷ്യത്യുപാസീനഃ പുത്ര ശോകഭയാര്ദിതമ് ॥ 33 ॥
കന്ദമൂലഫലം ഹൃത്വാ കോ മാം പ്രിയമിവാതിഥിമ് ।
ഭോജയിഷ്യത്യകര്മണ്യമപ്രഗ്രഹമനായകമ് ॥ 34 ॥
ഇമാമന്ധാം ച വൃദ്ധാം ച മാതരം തേ തപസ്വിനീമ് ।
കഥം വത്സ ഭരിഷ്യാമി കൃപണാം പുത്രഗര്ധിനീമ് ॥ 35 ॥
തിഷ്ഠ മാം മാഗമഃ പുത്ര യമസ്യ സദനം പ്രതി ।
ശ്വോ മയാ സഹ ഗന്താസി ജനന്യാ ച സമേധിതഃ ॥ 36 ॥
തതോ വൈവസ്വതം ദൃഷ്ട്വാ തം പ്രവക്ഷ്യാമി ഭാരതീമ് ।
ക്ഷമതാം ധര്മരാജോ മേ ബിഭൃയാത്പിതരാവയമ് ॥ 37 ॥
ദാതുമര്ഹതി ധര്മാത്മാ ലോകപാലോ മഹായശാഃ ।
ഈദൃശസ്യ മമാക്ഷയ്യാ മേകാമഭയദക്ഷിണാമ് ॥ 38 ॥
അപാപോഽസി യദാ പുത്ര നിഹതഃ പാപകര്മണാ ।
തേന സത്യേന ഗച്ഛാഽഽശു യേ ലോകാശ്ശസ്ത്രയോധിനാമ് ॥ 39 ॥
യാന്തി ശൂരാ ഗതിം യാം ച സങ്ഗ്രാമേഷ്വനിവര്തിനഃ ।
ഹതാസ്ത്വഭിമുഖാഃ പുത്ര ഗതിം താം പരമാം വ്രജ ॥ 40 ॥
യാം ഗതിം സഗരശ്ശൈബ്യോ ദിലീപോ ജനമേജയഃ ।
നഹുഷോ ദുന്ദുമാരശ്ച പ്രാപ്താസ്താം ഗച്ഛ പുത്രക ॥ 41 ॥
യാ ഗതി സ്സര്വസാധൂനാം സ്വാധ്യായാത്തപസാച യാ ।
യാ ഭൂമിദസ്യാഹിഽതാഗ്നേരേകപത്നീ വ്രതസ്യ ച ॥ 42 ॥
ഗോസഹസ്രപ്രദാതൃണാം യാ യാ ഗുരുഭൃതാമപി ।
ദേഹന്യാസകൃതാം യാ ച താം ഗതിം ഗച്ഛ പുത്രക ॥ 43 ॥
ന ഹി ത്വസ്മിന്കുലേ ജാതോ ഗച്ഛത്യകുശലാം ഗതിമ് ।
സ തു യാസ്യതി യേന ത്വം നിഹതോ മമ ബാന്ധവഃ ॥ 44 ॥
ഏവം സ കൃപണം തത്ര പര്യദേവയതാസകൃത് ।
തതോഽസ്മൈ കര്തുമുദകം പ്രവൃത്തസ്സഹഭാര്യയാ ॥ 45 ॥
സ തു ദിവ്യേന രൂപേണ മുനിപുത്രസ്സ്വകര്മഭിഃ ।
സ്വര്ഗമധ്യാരുഹത്ക്ഷിപ്രം ശക്രേണ സഹ ധര്മവിത് ॥ 46 ॥
ആബഭാഷേ ച വൃദ്ധൌ തൌ സഹ ശക്രേണ താപസഃ ।
ആശ്വാസ്യച മുഹൂര്തം തു പിതരൌ വാക്യമബ്രവീത് ॥ 47 ॥
സ്ഥാനമസ്മി മഹത്പ്രാപ്തോ ഭവതോഃ പരിചാരണാത് ।
ഭവന്താവപി ച ക്ഷിപ്രം മമ മൂലമുപൈഷ്യതഃ ॥ 48 ॥
ഏവമുക്ത്വാ തു ദിവ്യേന വിമാനേന വപുഷ്മതാ ।
ആരുരോഹ ദിവം ക്ഷിപ്രം മുനിപുത്രോ ജിതേന്ദ്രിയഃ ॥ 49 ॥
സ കൃത്വാ തൂദകം തൂര്ണം താപസ സ്സഹ ഭാര്യയാ ।
മാമുവാച മഹാതേജാഃ കൃതാഞ്ജലിമുപസ്ഥിതമ് ॥ 50 ॥
അദ്യൈവ ജഹിം മാം രാജന്മരണേ നാസ്തി മേ വ്യഥാ ।
യച്ഛരേണൈകപുത്രം മാം ത്വമകര്ഷീരപുത്രകമ് ॥ 51 ॥
ത്വയാ തു യദവിജ്ഞാനാന്നിഹതോ മേ സുതശ്ശുചിഃ ।
തേന ത്വാമഭിശപ്സ്യാമി സുദുഃഖമതിദാരുണമ് ॥ 52 ॥
പുത്രവ്യസനജം ദുഃഖം യദേതന്മമ സാമ്പ്രതമ് ।
ഏവം ത്വം പുത്രശോകേന രാജന്കാലം കരിഷ്യസി ॥ 53 ॥
അജ്ഞാനാത്തു ഹതോ യസ്മാത്ക്ഷത്രിയേണ ത്വയാ മുനിഃ ।
തസ്മാത്ത്വാം നാവിശത്യാശു ബ്രഹ്മഹത്യാ നരാധിപ ॥ 54 ॥
ത്വാമപ്യേതാദൃശോ ഭാവഃ ക്ഷിപ്രമേവ ഗമിഷ്യതി ।
ജീവിതാന്തകരോ ഘോരോ ദാതാരമിവ ദക്ഷിണാ ॥ 55 ॥
ഏവം ശാപം മയി ന്യസ്യ വിലപ്യ കരുണം ബഹു ।
ചിതാമാരോപ്യ ദേഹം തന്മിഥുനം സ്വര്ഗമഭ്യയാത് ॥ 56 ॥
തദേതച്ഛിന്തയാനേന സ്മൃതം പാപം മയാ സ്വയമ് ।
തദാ ബാല്യാത്കൃതം ദേവി ശബ്ദവേധ്യനുശിക്ഷിണാ ॥ 57 ॥
തസ്യായം കര്മണോ ദേവി വിപാകസ്സമുപസ്ഥിതഃ ।
അപഥ്യൈസ്സഹമ്ഭുക്തേ വ്യാധിരന്നരസേ യഥാ ॥ 58 ॥
തസ്മാന്മാമാഗതം ഭദ്രേ തസ്യോദാരസ്യ തദ്വചഃ ।
യദഹം പുത്രശോകേന സന്ത്യക്ഷ്യാമ്യദ്യ ജീവിതമ് ॥ 59 ॥
ചക്ഷുഭ്യാം ത്വാം ന പശ്യാമി കൌസല്യേ സാധു മാം സ്ഫൃശ ।
ഇത്യുക്ത്വാ സ രുദംസ്ത്രസ്തോ ഭാര്യാമാഹ ച ഭൂമിപഃ ॥ 60 ॥
ഏതന്മേ സദൃശം ദേവി യന്മയാ രാഘവേ കൃതമ് ।
സദൃശം തത്തു തസ്യൈവ യദനേന കൃതം മയി ॥ 61 ॥
ദുര്വൃത്തമപി കഃ പുത്രം ത്യജേദ്ഭുവി വിചക്ഷണഃ ।
കശ്ച പ്രവ്രാജ്യമാനോ വാ നാസൂയേത്പിതരം സുതഃ ॥ 62 ॥
യദി മാം സംസ്പൃശേദ്രാമസ്സകൃദദ്യ ലഭേത വാ ।
യമക്ഷയമനുപ്രാപ്താ ദ്രക്ഷ്യന്തി ന ഹി മാനവാഃ ॥ 63 ॥
ചക്ഷുഷാ ത്വാം ന പശ്യാമി സ്മൃതിര്മമ വിലുപ്യതേ ।
ദൂതാ വൈവസ്വതസ്യൈതേ കൌസല്യേ ത്വരയന്തി മാമ് ॥ 64 ॥
അതസ്തു കിം ദുഃഖതരം യദഹം ജീവിതക്ഷയേ ।
ന ഹി പശ്യാമി ധര്മജ്ഞം രാമം സത്യപരാക്രമമ് ॥ 65 ॥
തസ്യാദര്ശനജശ്ശോകസ്സുതസ്യാപ്രതികര്മണഃ ।
ഉച്ഛോഷയതി മേ പ്രാണാന്വാരിസ്തോകമിവാതപഃ ॥ 66 ॥
ന തേ മനുഷ്യാ ദേവാസ്തേ യേ ചാരുശുഭകുണ്ഡലമ് ।
മുഖം ദ്രക്ഷ്യന്തി രാമസ്യ വര്ഷേ പഞ്ചദശേ പുനഃ ॥ 67 ॥
പദ്മപത്രേക്ഷണം സുഭ്രു സുദംഷ്ട്രം ചാരുനാസികമ് ।
ധന്യാ ദ്രക്ഷ്യന്തി രാമസ്യ താരാധിപനിഭം മുഖമ് ॥ 68 ॥
സദൃശം ശാരദസ്യേന്ദോഃ പുല്ലസ്യ കമലസ്യ ച ।
സുഗന്ധി മമ നാഥസ്യ ധന്യാ ദ്രക്ഷ്യന്തി തന്മുഖമ് ॥ 69 ॥
നിവൃത്തവനവാസം തമയോധ്യാം പുനരാഗതമ് ।
ദ്രക്ഷ്യന്തി സുഖിനോ രാമം ശുക്രം മാര്ഗഗതം യഥാ ॥ 70 ॥
കൌസല്യേ ചിത്തമോഹേന ഹൃദയം സീദതീവ മേ ।
വേദയേ ന ച സംയുക്താന് ശബ്ദസ്പര്ശരസാനഹമ് ॥ 71 ॥
ചിത്തനാശാദ്വിപദ്യന്തേ സര്വാണ്യേന്ദ്രിയാണി മേ ।
ക്ഷീണസ്നേഹസ്യ ദീപസ്യ സംസക്താ രശ്മയോ യഥാ ॥ 72 ॥
അയമാത്മഭവശ്ശോകോ മാമനാഥമചേതനമ് ।
സംസാദയതി വേഗേന യഥാ കൂലം നദീരയഃ ॥ 73 ॥
ഹാ രാഘവ മഹാബാഹോ ഹാ മമാഽയാസനാശന ।
ഹാ പിതൃപ്രിയ മേ നാഥ ഹാഽദ്യ ക്വാസി ഗതസ്സുത ॥ 74 ॥
ഹാ കൌസല്യേ നശിഷ്യാമി ഹാ സുമിത്രേ തപസ്വിനി ।
ഹാ നൃശംസേ മമാമിത്രേ കൈകേയി കുലപാംസനി ॥ 75 ॥
ഇതി രാമസ്യ മാതുശ്ച സുമിത്രായാശ്ച സന്നിധൌ ।
രാജാ ദശരഥ ശ്ശോചഞ്ജീവിതാന്തമുപാഗമത് ॥ 76 ॥
യദാ തു ദീനം കഥയന്നരാധിപഃ പ്രിയസ്യ പുത്ത്രസ്യ വിവാസനാതുരഃ ।
ഗതേഽര്ധരാത്രേ ഭൃശദുഃഖപീഡിതസ്തദാ ജഹൌ പ്രാണമുദാരദര്ശനഃ ॥ 77 ॥
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയ ആദികാവ്യേ അയോധ്യാകാണ്ഡേ ചതുഃഷഷ്ടിതമസ്സര്ഗഃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha catuḥṣaṣṭitamassargaḥ |
vadhamapratirūpaṃ tu maharṣestasya rāghavaḥ |
vilapanneva dharmātmā kausalyāṃ punarabravīt || 1 ||
tadajñānānmahatpāpaṃ kṛtvāhaṃ saṅkulendriyaḥ |
ekastvacintayaṃ budhyā kathaṃ nu sukṛtaṃ bhavet || 2 ||
tatastaṃ ghaṭamādāya pūrṇaṃ paramavāriṇā |
āśramaṃ tamahaṃ prāpya yathā'khyātapathaṃ gataḥ || 3 ||
tatrāhaṃ durbalāvandhau vṛddhāvapariṇāyakau |
apaśyaṃ tasya pitarau lūnapakṣāviva dvijau || 4 ||
tannimittābhirāsīnau kathābhirapariśramau |
tāmāśāṃ matkṛte hīnāvudāsīnāvanāthavat || 5 ||
śokopahatacittaśca bhayasantrastacetanaḥ |
taccā'śramapadaṃ gatvā bhūyaśśokamahaṃ gataḥ || 6 ||
padaśabdaṃ tu me śrutvā munirvākyamabhāṣata |
kiṃ cirāyasi me putra pānīyaṃ kṣipramānaya || 7 ||
yannimittamidaṃ tāta salile krīḍitaṃ tvayā |
utkaṇṭhitā te māteyaṃ praviśa kṣipramāśramam || 8 ||
yadvyalīkaṃ kṛtaṃ putra mātrā te yadi vā mayā |
na tanmanasi kartavyaṃ tvayā tāta tapasvinā || 9 ||
tvaṃ gatistvagatīnāṃ cakṣustvaṃ hīnacakṣuṣām |
samāsaktāstvayi prāṇāḥ kiṃ tvaṃ no nābhibhāṣase || 10 ||
munimavyaktayā vācā tamahaṃ sajjamānayā |
hīnavyañjanayā prekṣya bhītacitta ivābruvam || 11 ||
manasaḥ karma ceṣṭābhirabhisaṃstabhya vāgbalam |
ācacakṣe tvahaṃ tasmai putravyasanajaṃ bhayam || 12 ||
kṣatriyo'haṃ daśaratho nāhaṃ putro mahātmanaḥ |
sajjanāvamataṃ duḥkhamidaṃ prāptaṃ svakarmajam || 13 ||
bhagavaṃścāpahasto'haṃ sarayūtīramāgataḥ |
jighāṃsuśśvāpadaṃ kañcinnipāne cā'gataṃ gajam || 14 ||
tataśśruto mayā śabdo jale kumbhasya pūryataḥ |
dvipo'yamiti matvā'yaṃ bāṇenābhihato mayā || 15 ||
gatvā nadyāstata stīramapaśyamiṣuṇā hṛdi |
vinirbhinnaṃ gataprāṇaṃ śayānaṃ bhuvi tāpasam || 16 ||
bhagavacchaśabdamālakṣya mayā gajajighāṃsunā |
visṛpṭo'mbhasi nārācastena te nihatassutaḥ || 17 ||
tatastasyaiva vacanādupetya paritapyataḥ |
sa mayā sahasā bāṇa udhṛto marmatastadā || 18 ||
sa codhṛtena bāṇena tatraiva svargamāsthitaḥ |
bhavantau pitarau śocannandhāviti vilapya ca || 19 ||
ajñānādbhavataḥ putra ssahasā'bhihato mayā |
śeṣamevaṃ gate yatsyāttatprasīdatu me muniḥ || 20 ||
sa taccrutvā vacaḥ krūraṃ mayoktamaghaśaṃsinā |
nāśakattīvramāyāsamakartuṃ bhagavānṛṣiḥ || 21 ||
sa bāṣpapūrṇavadano niśśvasanśokakarśitaḥ |
māmuvāca mahātejāḥ kṛtāñjalimupasthitam || 22 ||
yadyetadaśubhaṃ karma na tvaṃ me kathayessvayam |
phalenmūrdhā sma te rājan sadya śśatasahasradhā || 23 ||
kṣatriyeṇa vadho rājan vānaprasthe viśeṣataḥ |
jñānapūrvaṃ kṛta ssthānāccyāvayedapi vajriṇam || 24 ||
saptadhā tu phalenmūrdhā munau tapasi tiṣṭhati |
jñānādvisṛjataśśastraṃ tādṛśe brahmāvādini || 25 ||
ajñānāddhikṛtaṃ yasmādidaṃ tenaiva javasi |
api hyadya kulaṃ na syādikṣvākūṇāṃ kuto bhavān || 26 ||
naya nau nṛpa taṃ deśamiti māṃ cābhyabhāṣata |
adya taṃ draṣṭumicchāvaḥ putraṃ paścimadarśanam || 27 ||
rudhireṇāvasiktāṅgaṃ prakīrṇājinavāsasam |
śayānaṃ bhuvi nissañjñaṃ dharma rājavaśaṃ gatam || 28 ||
athāhamekastaṃ deśaṃ nītvā tau bhṛśaduḥkhitau |
asparśayamahaṃ putraṃ taṃ muniṃ saha bhāryayā || 29 ||
nābhivādayase mādya na ca mā'mabhibhāṣase |
kiṃ nu śeṣe tu bhūmau tvaṃ vatsa kiṃ kupito hyasi || 30 ||
na tvahaṃ te priyaṃ putra mātaraṃ paśya dhārmika |
kiṃ nu nāliṅgase putra sukumāra vaco vada || 31 ||
kasya vā¶rātre'haṃ śroṣyāmi hṛdayaṅgamam |
adhīyānasya madhuraṃ śāstraṃ vānyadviśeṣataḥ || 32 ||
ko māṃ sandyāmupāsyaiva snātvā hutahutāśanaḥ |
ślāghayiṣyatyupāsīnaḥ putra śokabhayārditam || 33 ||
kandamūlaphalaṃ hṛtvā ko māṃ priyamivātithim |
bhojayiṣyatyakarmaṇyamapragrahamanāyakam || 34 ||
imāmandhāṃ ca vṛddhāṃ ca mātaraṃ te tapasvinīm |
kathaṃ vatsa bhariṣyāmi kṛpaṇāṃ putragardhinīm || 35 ||
tiṣṭha māṃ māgamaḥ putra yamasya sadanaṃ prati |
śvo mayā saha gantāsi jananyā ca samedhitaḥ || 36 ||
tato vaivasvataṃ dṛṣṭvā taṃ pravakṣyāmi bhāratīm |
kṣamatāṃ dharmarājo me bibhṛyātpitarāvayam || 37 ||
dātumarhati dharmātmā lokapālo mahāyaśāḥ |
īdṛśasya mamākṣayyā mekāmabhayadakṣiṇām || 38 ||
apāpo'si yadā putra nihataḥ pāpakarmaṇā |
tena satyena gacchā''śu ye lokāśśastrayodhinām || 39 ||
yānti śūrā gatiṃ yāṃ ca saṅgrāmeṣvanivartinaḥ |
hatāstvabhimukhāḥ putra gatiṃ tāṃ paramāṃ vraja || 40 ||
yāṃ gatiṃ sagaraśśaibyo dilīpo janamejayaḥ |
nahuṣo dundumāraśca prāptāstāṃ gaccha putraka || 41 ||
yā gati ssarvasādhūnāṃ svādhyāyāttapasāca yā |
yā bhūmidasyāhi'tāgnerekapatnī vratasya ca || 42 ||
gosahasrapradātṛṇāṃ yā yā gurubhṛtāmapi |
dehanyāsakṛtāṃ yā ca tāṃ gatiṃ gaccha putraka || 43 ||
na hi tvasminkule jāto gacchatyakuśalāṃ gatim |
sa tu yāsyati yena tvaṃ nihato mama bāndhavaḥ || 44 ||
evaṃ sa kṛpaṇaṃ tatra paryadevayatāsakṛt |
tato'smai kartumudakaṃ pravṛttassahabhāryayā || 45 ||
sa tu divyena rūpeṇa muniputrassvakarmabhiḥ |
svargamadhyāruhatkṣipraṃ śakreṇa saha dharmavit || 46 ||
ābabhāṣe ca vṛddhau tau saha śakreṇa tāpasaḥ |
āśvāsyaca muhūrtaṃ tu pitarau vākyamabravīt || 47 ||
sthānamasmi mahatprāpto bhavatoḥ paricāraṇāt |
bhavantāvapi ca kṣipraṃ mama mūlamupaiṣyataḥ || 48 ||
evamuktvā tu divyena vimānena vapuṣmatā |
āruroha divaṃ kṣipraṃ muniputro jitendriyaḥ || 49 ||
sa kṛtvā tūdakaṃ tūrṇaṃ tāpasa ssaha bhāryayā |
māmuvāca mahātejāḥ kṛtāñjalimupasthitam || 50 ||
adyaiva jahiṃ māṃ rājanmaraṇe nāsti me vyathā |
yacchareṇaikaputraṃ māṃ tvamakarṣīraputrakam || 51 ||
tvayā tu yadavijñānānnihato me sutaśśuciḥ |
tena tvāmabhiśapsyāmi suduḥkhamatidāruṇam || 52 ||
putravyasanajaṃ duḥkhaṃ yadetanmama sāmpratam |
evaṃ tvaṃ putraśokena rājankālaṃ kariṣyasi || 53 ||
ajñānāttu hato yasmātkṣatriyeṇa tvayā muniḥ |
tasmāttvāṃ nāviśatyāśu brahmahatyā narādhipa || 54 ||
tvāmapyetādṛśo bhāvaḥ kṣiprameva gamiṣyati |
jīvitāntakaro ghoro dātāramiva dakṣiṇā || 55 ||
evaṃ śāpaṃ mayi nyasya vilapya karuṇaṃ bahu |
citāmāropya dehaṃ tanmithunaṃ svargamabhyayāt || 56 ||
tadetacchintayānena smṛtaṃ pāpaṃ mayā svayam |
tadā bālyātkṛtaṃ devi śabdavedhyanuśikṣiṇā || 57 ||
tasyāyaṃ karmaṇo devi vipākassamupasthitaḥ |
apathyaissahambhukte vyādhirannarase yathā || 58 ||
tasmānmāmāgataṃ bhadre tasyodārasya tadvacaḥ |
yadahaṃ putraśokena santyakṣyāmyadya jīvitam || 59 ||
cakṣubhyāṃ tvāṃ na paśyāmi kausalye sādhu māṃ sphṛśa |
ityuktvā sa rudaṃstrasto bhāryāmāha ca bhūmipaḥ || 60 ||
etanme sadṛśaṃ devi yanmayā rāghave kṛtam |
sadṛśaṃ tattu tasyaiva yadanena kṛtaṃ mayi || 61 ||
durvṛttamapi kaḥ putraṃ tyajedbhuvi vicakṣaṇaḥ |
kaśca pravrājyamāno vā nāsūyetpitaraṃ sutaḥ || 62 ||
yadi māṃ saṃspṛśedrāmassakṛdadya labheta vā |
yamakṣayamanuprāptā drakṣyanti na hi mānavāḥ || 63 ||
cakṣuṣā tvāṃ na paśyāmi smṛtirmama vilupyate |
dūtā vaivasvatasyaite kausalye tvarayanti mām || 64 ||
atastu kiṃ duḥkhataraṃ yadahaṃ jīvitakṣaye |
na hi paśyāmi dharmajñaṃ rāmaṃ satyaparākramam || 65 ||
tasyādarśanajaśśokassutasyāpratikarmaṇaḥ |
ucchoṣayati me prāṇānvāristokamivātapaḥ || 66 ||
na te manuṣyā devāste ye cāruśubhakuṇḍalam |
mukhaṃ drakṣyanti rāmasya varṣe pañcadaśe punaḥ || 67 ||
padmapatrekṣaṇaṃ subhru sudaṃṣṭraṃ cārunāsikam |
dhanyā drakṣyanti rāmasya tārādhipanibhaṃ mukham || 68 ||
sadṛśaṃ śāradasyendoḥ pullasya kamalasya ca |
sugandhi mama nāthasya dhanyā drakṣyanti tanmukham || 69 ||
nivṛttavanavāsaṃ tamayodhyāṃ punarāgatam |
drakṣyanti sukhino rāmaṃ śukraṃ mārgagataṃ yathā || 70 ||
kausalye cittamohena hṛdayaṃ sīdatīva me |
vedaye na ca saṃyuktān śabdasparśarasānaham || 71 ||
cittanāśādvipadyante sarvāṇyendriyāṇi me |
kṣīṇasnehasya dīpasya saṃsaktā raśmayo yathā || 72 ||
ayamātmabhavaśśoko māmanāthamacetanam |
saṃsādayati vegena yathā kūlaṃ nadīrayaḥ || 73 ||
hā rāghava mahābāho hā mamā'yāsanāśana |
hā pitṛpriya me nātha hā'dya kvāsi gatassuta || 74 ||
hā kausalye naśiṣyāmi hā sumitre tapasvini |
hā nṛśaṃse mamāmitre kaikeyi kulapāṃsani || 75 ||
iti rāmasya mātuśca sumitrāyāśca sannidhau |
rājā daśaratha śśocañjīvitāntamupāgamat || 76 ||
yadā tu dīnaṃ kathayannarādhipaḥ priyasya puttrasya vivāsanāturaḥ |
gate'rdharātre bhṛśaduḥkhapīḍitastadā jahau prāṇamudāradarśanaḥ || 77 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe catuḥṣaṣṭitamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ चतुःषष्टितमस्सर्गः ।
वधमप्रतिरूपं तु महर्षेस्तस्य राघवः ।
विलपन्नेव धर्मात्मा कौसल्यां पुनरब्रवीत् ॥ 1 ॥
तदज्ञानान्महत्पापं कृत्वाहं सङ्कुलेन्द्रियः ।
एकस्त्वचिन्तयं बुध्या कथं नु सुकृतं भवेत् ॥ 2 ॥
ततस्तं घटमादाय पूर्णं परमवारिणा ।
आश्रमं तमहं प्राप्य यथाऽख्यातपथं गतः ॥ 3 ॥
तत्राहं दुर्बलावन्धौ वृद्धावपरिणायकौ ।
अपश्यं तस्य पितरौ लूनपक्षाविव द्विजौ ॥ 4 ॥
तन्निमित्ताभिरासीनौ कथाभिरपरिश्रमौ ।
तामाशां मत्कृते हीनावुदासीनावनाथवत् ॥ 5 ॥
शोकोपहतचित्तश्च भयसन्त्रस्तचेतनः ।
तच्चाऽश्रमपदं गत्वा भूयश्शोकमहं गतः ॥ 6 ॥
पदशब्दं तु मे श्रुत्वा मुनिर्वाक्यमभाषत ।
किं चिरायसि मे पुत्र पानीयं क्षिप्रमानय ॥ 7 ॥
यन्निमित्तमिदं तात सलिले क्रीडितं त्वया ।
उत्कण्ठिता ते मातेयं प्रविश क्षिप्रमाश्रमम् ॥ 8 ॥
यद्व्यलीकं कृतं पुत्र मात्रा ते यदि वा मया ।
न तन्मनसि कर्तव्यं त्वया तात तपस्विना ॥ 9 ॥
त्वं गतिस्त्वगतीनां चक्षुस्त्वं हीनचक्षुषाम् ।
समासक्तास्त्वयि प्राणाः किं त्वं नो नाभिभाषसे ॥ 10 ॥
मुनिमव्यक्तया वाचा तमहं सज्जमानया ।
हीनव्यञ्जनया प्रेक्ष्य भीतचित्त इवाब्रुवम् ॥ 11 ॥
मनसः कर्म चेष्टाभिरभिसंस्तभ्य वाग्बलम् ।
आचचक्षे त्वहं तस्मै पुत्रव्यसनजं भयम् ॥ 12 ॥
क्षत्रियोऽहं दशरथो नाहं पुत्रो महात्मनः ।
सज्जनावमतं दुःखमिदं प्राप्तं स्वकर्मजम् ॥ 13 ॥
भगवंश्चापहस्तोऽहं सरयूतीरमागतः ।
जिघांसुश्श्वापदं कञ्चिन्निपाने चाऽगतं गजम् ॥ 14 ॥
ततश्श्रुतो मया शब्दो जले कुम्भस्य पूर्यतः ।
द्विपोऽयमिति मत्वाऽयं बाणेनाभिहतो मया ॥ 15 ॥
गत्वा नद्यास्तत स्तीरमपश्यमिषुणा हृदि ।
विनिर्भिन्नं गतप्राणं शयानं भुवि तापसम् ॥ 16 ॥
भगवच्छशब्दमालक्ष्य मया गजजिघांसुना ।
विसृप्टोऽम्भसि नाराचस्तेन ते निहतस्सुतः ॥ 17 ॥
ततस्तस्यैव वचनादुपेत्य परितप्यतः ।
स मया सहसा बाण उधृतो मर्मतस्तदा ॥ 18 ॥
स चोधृतेन बाणेन तत्रैव स्वर्गमास्थितः ।
भवन्तौ पितरौ शोचन्नन्धाविति विलप्य च ॥ 19 ॥
अज्ञानाद्भवतः पुत्र स्सहसाऽभिहतो मया ।
शेषमेवं गते यत्स्यात्तत्प्रसीदतु मे मुनिः ॥ 20 ॥
स तच्च्रुत्वा वचः क्रूरं मयोक्तमघशंसिना ।
नाशकत्तीव्रमायासमकर्तुं भगवानृषिः ॥ 21 ॥
स बाष्पपूर्णवदनो निश्श्वसन्शोककर्शितः ।
मामुवाच महातेजाः कृताञ्जलिमुपस्थितम् ॥ 22 ॥
यद्येतदशुभं कर्म न त्वं मे कथयेस्स्वयम् ।
फलेन्मूर्धा स्म ते राजन् सद्य श्शतसहस्रधा ॥ 23 ॥
क्षत्रियेण वधो राजन् वानप्रस्थे विशेषतः ।
ज्ञानपूर्वं कृत स्स्थानाच्च्यावयेदपि वज्रिणम् ॥ 24 ॥
सप्तधा तु फलेन्मूर्धा मुनौ तपसि तिष्ठति ।
ज्ञानाद्विसृजतश्शस्त्रं तादृशे ब्रह्मावादिनि ॥ 25 ॥
अज्ञानाद्धिकृतं यस्मादिदं तेनैव जवसि ।
अपि ह्यद्य कुलं न स्यादिक्ष्वाकूणां कुतो भवान् ॥ 26 ॥
नय नौ नृप तं देशमिति मां चाभ्यभाषत ।
अद्य तं द्रष्टुमिच्छावः पुत्रं पश्चिमदर्शनम् ॥ 27 ॥
रुधिरेणावसिक्ताङ्गं प्रकीर्णाजिनवाससम् ।
शयानं भुवि निस्सञ्ज्ञं धर्म राजवशं गतम् ॥ 28 ॥
अथाहमेकस्तं देशं नीत्वा तौ भृशदुःखितौ ।
अस्पर्शयमहं पुत्रं तं मुनिं सह भार्यया ॥ 29 ॥
नाभिवादयसे माद्य न च माऽमभिभाषसे ।
किं नु शेषे तु भूमौ त्वं वत्स किं कुपितो ह्यसि ॥ 30 ॥
न त्वहं ते प्रियं पुत्र मातरं पश्य धार्मिक ।
किं नु नालिङ्गसे पुत्र सुकुमार वचो वद ॥ 31 ॥
कस्य वा¶रात्रेऽहं श्रोष्यामि हृदयङ्गमम् ।
अधीयानस्य मधुरं शास्त्रं वान्यद्विशेषतः ॥ 32 ॥
को मां सन्द्यामुपास्यैव स्नात्वा हुतहुताशनः ।
श्लाघयिष्यत्युपासीनः पुत्र शोकभयार्दितम् ॥ 33 ॥
कन्दमूलफलं हृत्वा को मां प्रियमिवातिथिम् ।
भोजयिष्यत्यकर्मण्यमप्रग्रहमनायकम् ॥ 34 ॥
इमामन्धां च वृद्धां च मातरं ते तपस्विनीम् ।
कथं वत्स भरिष्यामि कृपणां पुत्रगर्धिनीम् ॥ 35 ॥
तिष्ठ मां मागमः पुत्र यमस्य सदनं प्रति ।
श्वो मया सह गन्तासि जनन्या च समेधितः ॥ 36 ॥
ततो वैवस्वतं दृष्ट्वा तं प्रवक्ष्यामि भारतीम् ।
क्षमतां धर्मराजो मे बिभृयात्पितरावयम् ॥ 37 ॥
दातुमर्हति धर्मात्मा लोकपालो महायशाः ।
ईदृशस्य ममाक्षय्या मेकामभयदक्षिणाम् ॥ 38 ॥
अपापोऽसि यदा पुत्र निहतः पापकर्मणा ।
तेन सत्येन गच्छाऽऽशु ये लोकाश्शस्त्रयोधिनाम् ॥ 39 ॥
यान्ति शूरा गतिं यां च सङ्ग्रामेष्वनिवर्तिनः ।
हतास्त्वभिमुखाः पुत्र गतिं तां परमां व्रज ॥ 40 ॥
यां गतिं सगरश्शैब्यो दिलीपो जनमेजयः ।
नहुषो दुन्दुमारश्च प्राप्तास्तां गच्छ पुत्रक ॥ 41 ॥
या गति स्सर्वसाधूनां स्वाध्यायात्तपसाच या ।
या भूमिदस्याहिऽताग्नेरेकपत्नी व्रतस्य च ॥ 42 ॥
गोसहस्रप्रदातृणां या या गुरुभृतामपि ।
देहन्यासकृतां या च तां गतिं गच्छ पुत्रक ॥ 43 ॥
न हि त्वस्मिन्कुले जातो गच्छत्यकुशलां गतिम् ।
स तु यास्यति येन त्वं निहतो मम बान्धवः ॥ 44 ॥
एवं स कृपणं तत्र पर्यदेवयतासकृत् ।
ततोऽस्मै कर्तुमुदकं प्रवृत्तस्सहभार्यया ॥ 45 ॥
स तु दिव्येन रूपेण मुनिपुत्रस्स्वकर्मभिः ।
स्वर्गमध्यारुहत्क्षिप्रं शक्रेण सह धर्मवित् ॥ 46 ॥
आबभाषे च वृद्धौ तौ सह शक्रेण तापसः ।
आश्वास्यच मुहूर्तं तु पितरौ वाक्यमब्रवीत् ॥ 47 ॥
स्थानमस्मि महत्प्राप्तो भवतोः परिचारणात् ।
भवन्तावपि च क्षिप्रं मम मूलमुपैष्यतः ॥ 48 ॥
एवमुक्त्वा तु दिव्येन विमानेन वपुष्मता ।
आरुरोह दिवं क्षिप्रं मुनिपुत्रो जितेन्द्रियः ॥ 49 ॥
स कृत्वा तूदकं तूर्णं तापस स्सह भार्यया ।
मामुवाच महातेजाः कृताञ्जलिमुपस्थितम् ॥ 50 ॥
अद्यैव जहिं मां राजन्मरणे नास्ति मे व्यथा ।
यच्छरेणैकपुत्रं मां त्वमकर्षीरपुत्रकम् ॥ 51 ॥
त्वया तु यदविज्ञानान्निहतो मे सुतश्शुचिः ।
तेन त्वामभिशप्स्यामि सुदुःखमतिदारुणम् ॥ 52 ॥
पुत्रव्यसनजं दुःखं यदेतन्मम साम्प्रतम् ।
एवं त्वं पुत्रशोकेन राजन्कालं करिष्यसि ॥ 53 ॥
अज्ञानात्तु हतो यस्मात्क्षत्रियेण त्वया मुनिः ।
तस्मात्त्वां नाविशत्याशु ब्रह्महत्या नराधिप ॥ 54 ॥
त्वामप्येतादृशो भावः क्षिप्रमेव गमिष्यति ।
जीवितान्तकरो घोरो दातारमिव दक्षिणा ॥ 55 ॥
एवं शापं मयि न्यस्य विलप्य करुणं बहु ।
चितामारोप्य देहं तन्मिथुनं स्वर्गमभ्ययात् ॥ 56 ॥
तदेतच्छिन्तयानेन स्मृतं पापं मया स्वयम् ।
तदा बाल्यात्कृतं देवि शब्दवेध्यनुशिक्षिणा ॥ 57 ॥
तस्यायं कर्मणो देवि विपाकस्समुपस्थितः ।
अपथ्यैस्सहम्भुक्ते व्याधिरन्नरसे यथा ॥ 58 ॥
तस्मान्मामागतं भद्रे तस्योदारस्य तद्वचः ।
यदहं पुत्रशोकेन सन्त्यक्ष्याम्यद्य जीवितम् ॥ 59 ॥
चक्षुभ्यां त्वां न पश्यामि कौसल्ये साधु मां स्फृश ।
इत्युक्त्वा स रुदंस्त्रस्तो भार्यामाह च भूमिपः ॥ 60 ॥
एतन्मे सदृशं देवि यन्मया राघवे कृतम् ।
सदृशं तत्तु तस्यैव यदनेन कृतं मयि ॥ 61 ॥
दुर्वृत्तमपि कः पुत्रं त्यजेद्भुवि विचक्षणः ।
कश्च प्रव्राज्यमानो वा नासूयेत्पितरं सुतः ॥ 62 ॥
यदि मां संस्पृशेद्रामस्सकृदद्य लभेत वा ।
यमक्षयमनुप्राप्ता द्रक्ष्यन्ति न हि मानवाः ॥ 63 ॥
चक्षुषा त्वां न पश्यामि स्मृतिर्मम विलुप्यते ।
दूता वैवस्वतस्यैते कौसल्ये त्वरयन्ति माम् ॥ 64 ॥
अतस्तु किं दुःखतरं यदहं जीवितक्षये ।
न हि पश्यामि धर्मज्ञं रामं सत्यपराक्रमम् ॥ 65 ॥
तस्यादर्शनजश्शोकस्सुतस्याप्रतिकर्मणः ।
उच्छोषयति मे प्राणान्वारिस्तोकमिवातपः ॥ 66 ॥
न ते मनुष्या देवास्ते ये चारुशुभकुण्डलम् ।
मुखं द्रक्ष्यन्ति रामस्य वर्षे पञ्चदशे पुनः ॥ 67 ॥
पद्मपत्रेक्षणं सुभ्रु सुदंष्ट्रं चारुनासिकम् ।
धन्या द्रक्ष्यन्ति रामस्य ताराधिपनिभं मुखम् ॥ 68 ॥
सदृशं शारदस्येन्दोः पुल्लस्य कमलस्य च ।
सुगन्धि मम नाथस्य धन्या द्रक्ष्यन्ति तन्मुखम् ॥ 69 ॥
निवृत्तवनवासं तमयोध्यां पुनरागतम् ।
द्रक्ष्यन्ति सुखिनो रामं शुक्रं मार्गगतं यथा ॥ 70 ॥
कौसल्ये चित्तमोहेन हृदयं सीदतीव मे ।
वेदये न च संयुक्तान् शब्दस्पर्शरसानहम् ॥ 71 ॥
चित्तनाशाद्विपद्यन्ते सर्वाण्येन्द्रियाणि मे ।
क्षीणस्नेहस्य दीपस्य संसक्ता रश्मयो यथा ॥ 72 ॥
अयमात्मभवश्शोको मामनाथमचेतनम् ।
संसादयति वेगेन यथा कूलं नदीरयः ॥ 73 ॥
हा राघव महाबाहो हा ममाऽयासनाशन ।
हा पितृप्रिय मे नाथ हाऽद्य क्वासि गतस्सुत ॥ 74 ॥
हा कौसल्ये नशिष्यामि हा सुमित्रे तपस्विनि ।
हा नृशंसे ममामित्रे कैकेयि कुलपांसनि ॥ 75 ॥
इति रामस्य मातुश्च सुमित्रायाश्च सन्निधौ ।
राजा दशरथ श्शोचञ्जीवितान्तमुपागमत् ॥ 76 ॥
यदा तु दीनं कथयन्नराधिपः प्रियस्य पुत्त्रस्य विवासनातुरः ।
गतेऽर्धरात्रे भृशदुःखपीडितस्तदा जहौ प्राणमुदारदर्शनः ॥ 77 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे चतुःषष्टितमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha catuḥṣaṣṭitamassargaḥ |
vadhamapratirūpaṃ tu maharṣestasya rāghavaḥ |
vilapanneva dharmātmā kausalyāṃ punarabravīt || 1 ||
tadajñānānmahatpāpaṃ kṛtvāhaṃ saṅkulendriyaḥ |
ekastvacintayaṃ budhyā kathaṃ nu sukṛtaṃ bhavet || 2 ||
tatastaṃ ghaṭamādāya pūrṇaṃ paramavāriṇā |
āśramaṃ tamahaṃ prāpya yathā'khyātapathaṃ gataḥ || 3 ||
tatrāhaṃ durbalāvandhau vṛddhāvapariṇāyakau |
apaśyaṃ tasya pitarau lūnapakṣāviva dvijau || 4 ||
tannimittābhirāsīnau kathābhirapariśramau |
tāmāśāṃ matkṛte hīnāvudāsīnāvanāthavat || 5 ||
śokopahatacittaśca bhayasantrastacetanaḥ |
taccā'śramapadaṃ gatvā bhūyaśśokamahaṃ gataḥ || 6 ||
padaśabdaṃ tu me śrutvā munirvākyamabhāṣata |
kiṃ cirāyasi me putra pānīyaṃ kṣipramānaya || 7 ||
yannimittamidaṃ tāta salile krīḍitaṃ tvayā |
utkaṇṭhitā te māteyaṃ praviśa kṣipramāśramam || 8 ||
yadvyalīkaṃ kṛtaṃ putra mātrā te yadi vā mayā |
na tanmanasi kartavyaṃ tvayā tāta tapasvinā || 9 ||
tvaṃ gatistvagatīnāṃ cakṣustvaṃ hīnacakṣuṣām |
samāsaktāstvayi prāṇāḥ kiṃ tvaṃ no nābhibhāṣase || 10 ||
munimavyaktayā vācā tamahaṃ sajjamānayā |
hīnavyañjanayā prekṣya bhītacitta ivābruvam || 11 ||
manasaḥ karma ceṣṭābhirabhisaṃstabhya vāgbalam |
ācacakṣe tvahaṃ tasmai putravyasanajaṃ bhayam || 12 ||
kṣatriyo'haṃ daśaratho nāhaṃ putro mahātmanaḥ |
sajjanāvamataṃ duḥkhamidaṃ prāptaṃ svakarmajam || 13 ||
bhagavaṃścāpahasto'haṃ sarayūtīramāgataḥ |
jighāṃsuśśvāpadaṃ kañcinnipāne cā'gataṃ gajam || 14 ||
tataśśruto mayā śabdo jale kumbhasya pūryataḥ |
dvipo'yamiti matvā'yaṃ bāṇenābhihato mayā || 15 ||
gatvā nadyāstata stīramapaśyamiṣuṇā hṛdi |
vinirbhinnaṃ gataprāṇaṃ śayānaṃ bhuvi tāpasam || 16 ||
bhagavacchaśabdamālakṣya mayā gajajighāṃsunā |
visṛpṭo'mbhasi nārācastena te nihatassutaḥ || 17 ||
tatastasyaiva vacanādupetya paritapyataḥ |
sa mayā sahasā bāṇa udhṛto marmatastadā || 18 ||
sa codhṛtena bāṇena tatraiva svargamāsthitaḥ |
bhavantau pitarau śocannandhāviti vilapya ca || 19 ||
ajñānādbhavataḥ putra ssahasā'bhihato mayā |
śeṣamevaṃ gate yatsyāttatprasīdatu me muniḥ || 20 ||
sa taccrutvā vacaḥ krūraṃ mayoktamaghaśaṃsinā |
nāśakattīvramāyāsamakartuṃ bhagavānṛṣiḥ || 21 ||
sa bāṣpapūrṇavadano niśśvasanśokakarśitaḥ |
māmuvāca mahātejāḥ kṛtāñjalimupasthitam || 22 ||
yadyetadaśubhaṃ karma na tvaṃ me kathayessvayam |
phalenmūrdhā sma te rājan sadya śśatasahasradhā || 23 ||
kṣatriyeṇa vadho rājan vānaprasthe viśeṣataḥ |
jñānapūrvaṃ kṛta ssthānāccyāvayedapi vajriṇam || 24 ||
saptadhā tu phalenmūrdhā munau tapasi tiṣṭhati |
jñānādvisṛjataśśastraṃ tādṛśe brahmāvādini || 25 ||
ajñānāddhikṛtaṃ yasmādidaṃ tenaiva javasi |
api hyadya kulaṃ na syādikṣvākūṇāṃ kuto bhavān || 26 ||
naya nau nṛpa taṃ deśamiti māṃ cābhyabhāṣata |
adya taṃ draṣṭumicchāvaḥ putraṃ paścimadarśanam || 27 ||
rudhireṇāvasiktāṅgaṃ prakīrṇājinavāsasam |
śayānaṃ bhuvi nissañjñaṃ dharma rājavaśaṃ gatam || 28 ||
athāhamekastaṃ deśaṃ nītvā tau bhṛśaduḥkhitau |
asparśayamahaṃ putraṃ taṃ muniṃ saha bhāryayā || 29 ||
nābhivādayase mādya na ca mā'mabhibhāṣase |
kiṃ nu śeṣe tu bhūmau tvaṃ vatsa kiṃ kupito hyasi || 30 ||
na tvahaṃ te priyaṃ putra mātaraṃ paśya dhārmika |
kiṃ nu nāliṅgase putra sukumāra vaco vada || 31 ||
kasya vā¶rātre'haṃ śroṣyāmi hṛdayaṅgamam |
adhīyānasya madhuraṃ śāstraṃ vānyadviśeṣataḥ || 32 ||
ko māṃ sandyāmupāsyaiva snātvā hutahutāśanaḥ |
ślāghayiṣyatyupāsīnaḥ putra śokabhayārditam || 33 ||
kandamūlaphalaṃ hṛtvā ko māṃ priyamivātithim |
bhojayiṣyatyakarmaṇyamapragrahamanāyakam || 34 ||
imāmandhāṃ ca vṛddhāṃ ca mātaraṃ te tapasvinīm |
kathaṃ vatsa bhariṣyāmi kṛpaṇāṃ putragardhinīm || 35 ||
tiṣṭha māṃ māgamaḥ putra yamasya sadanaṃ prati |
śvo mayā saha gantāsi jananyā ca samedhitaḥ || 36 ||
tato vaivasvataṃ dṛṣṭvā taṃ pravakṣyāmi bhāratīm |
kṣamatāṃ dharmarājo me bibhṛyātpitarāvayam || 37 ||
dātumarhati dharmātmā lokapālo mahāyaśāḥ |
īdṛśasya mamākṣayyā mekāmabhayadakṣiṇām || 38 ||
apāpo'si yadā putra nihataḥ pāpakarmaṇā |
tena satyena gacchā''śu ye lokāśśastrayodhinām || 39 ||
yānti śūrā gatiṃ yāṃ ca saṅgrāmeṣvanivartinaḥ |
hatāstvabhimukhāḥ putra gatiṃ tāṃ paramāṃ vraja || 40 ||
yāṃ gatiṃ sagaraśśaibyo dilīpo janamejayaḥ |
nahuṣo dundumāraśca prāptāstāṃ gaccha putraka || 41 ||
yā gati ssarvasādhūnāṃ svādhyāyāttapasāca yā |
yā bhūmidasyāhi'tāgnerekapatnī vratasya ca || 42 ||
gosahasrapradātṛṇāṃ yā yā gurubhṛtāmapi |
dehanyāsakṛtāṃ yā ca tāṃ gatiṃ gaccha putraka || 43 ||
na hi tvasminkule jāto gacchatyakuśalāṃ gatim |
sa tu yāsyati yena tvaṃ nihato mama bāndhavaḥ || 44 ||
evaṃ sa kṛpaṇaṃ tatra paryadevayatāsakṛt |
tato'smai kartumudakaṃ pravṛttassahabhāryayā || 45 ||
sa tu divyena rūpeṇa muniputrassvakarmabhiḥ |
svargamadhyāruhatkṣipraṃ śakreṇa saha dharmavit || 46 ||
ābabhāṣe ca vṛddhau tau saha śakreṇa tāpasaḥ |
āśvāsyaca muhūrtaṃ tu pitarau vākyamabravīt || 47 ||
sthānamasmi mahatprāpto bhavatoḥ paricāraṇāt |
bhavantāvapi ca kṣipraṃ mama mūlamupaiṣyataḥ || 48 ||
evamuktvā tu divyena vimānena vapuṣmatā |
āruroha divaṃ kṣipraṃ muniputro jitendriyaḥ || 49 ||
sa kṛtvā tūdakaṃ tūrṇaṃ tāpasa ssaha bhāryayā |
māmuvāca mahātejāḥ kṛtāñjalimupasthitam || 50 ||
adyaiva jahiṃ māṃ rājanmaraṇe nāsti me vyathā |
yacchareṇaikaputraṃ māṃ tvamakarṣīraputrakam || 51 ||
tvayā tu yadavijñānānnihato me sutaśśuciḥ |
tena tvāmabhiśapsyāmi suduḥkhamatidāruṇam || 52 ||
putravyasanajaṃ duḥkhaṃ yadetanmama sāmpratam |
evaṃ tvaṃ putraśokena rājankālaṃ kariṣyasi || 53 ||
ajñānāttu hato yasmātkṣatriyeṇa tvayā muniḥ |
tasmāttvāṃ nāviśatyāśu brahmahatyā narādhipa || 54 ||
tvāmapyetādṛśo bhāvaḥ kṣiprameva gamiṣyati |
jīvitāntakaro ghoro dātāramiva dakṣiṇā || 55 ||
evaṃ śāpaṃ mayi nyasya vilapya karuṇaṃ bahu |
citāmāropya dehaṃ tanmithunaṃ svargamabhyayāt || 56 ||
tadetacchintayānena smṛtaṃ pāpaṃ mayā svayam |
tadā bālyātkṛtaṃ devi śabdavedhyanuśikṣiṇā || 57 ||
tasyāyaṃ karmaṇo devi vipākassamupasthitaḥ |
apathyaissahambhukte vyādhirannarase yathā || 58 ||
tasmānmāmāgataṃ bhadre tasyodārasya tadvacaḥ |
yadahaṃ putraśokena santyakṣyāmyadya jīvitam || 59 ||
cakṣubhyāṃ tvāṃ na paśyāmi kausalye sādhu māṃ sphṛśa |
ityuktvā sa rudaṃstrasto bhāryāmāha ca bhūmipaḥ || 60 ||
etanme sadṛśaṃ devi yanmayā rāghave kṛtam |
sadṛśaṃ tattu tasyaiva yadanena kṛtaṃ mayi || 61 ||
durvṛttamapi kaḥ putraṃ tyajedbhuvi vicakṣaṇaḥ |
kaśca pravrājyamāno vā nāsūyetpitaraṃ sutaḥ || 62 ||
yadi māṃ saṃspṛśedrāmassakṛdadya labheta vā |
yamakṣayamanuprāptā drakṣyanti na hi mānavāḥ || 63 ||
cakṣuṣā tvāṃ na paśyāmi smṛtirmama vilupyate |
dūtā vaivasvatasyaite kausalye tvarayanti mām || 64 ||
atastu kiṃ duḥkhataraṃ yadahaṃ jīvitakṣaye |
na hi paśyāmi dharmajñaṃ rāmaṃ satyaparākramam || 65 ||
tasyādarśanajaśśokassutasyāpratikarmaṇaḥ |
ucchoṣayati me prāṇānvāristokamivātapaḥ || 66 ||
na te manuṣyā devāste ye cāruśubhakuṇḍalam |
mukhaṃ drakṣyanti rāmasya varṣe pañcadaśe punaḥ || 67 ||
padmapatrekṣaṇaṃ subhru sudaṃṣṭraṃ cārunāsikam |
dhanyā drakṣyanti rāmasya tārādhipanibhaṃ mukham || 68 ||
sadṛśaṃ śāradasyendoḥ pullasya kamalasya ca |
sugandhi mama nāthasya dhanyā drakṣyanti tanmukham || 69 ||
nivṛttavanavāsaṃ tamayodhyāṃ punarāgatam |
drakṣyanti sukhino rāmaṃ śukraṃ mārgagataṃ yathā || 70 ||
kausalye cittamohena hṛdayaṃ sīdatīva me |
vedaye na ca saṃyuktān śabdasparśarasānaham || 71 ||
cittanāśādvipadyante sarvāṇyendriyāṇi me |
kṣīṇasnehasya dīpasya saṃsaktā raśmayo yathā || 72 ||
ayamātmabhavaśśoko māmanāthamacetanam |
saṃsādayati vegena yathā kūlaṃ nadīrayaḥ || 73 ||
hā rāghava mahābāho hā mamā'yāsanāśana |
hā pitṛpriya me nātha hā'dya kvāsi gatassuta || 74 ||
hā kausalye naśiṣyāmi hā sumitre tapasvini |
hā nṛśaṃse mamāmitre kaikeyi kulapāṃsani || 75 ||
iti rāmasya mātuśca sumitrāyāśca sannidhau |
rājā daśaratha śśocañjīvitāntamupāgamat || 76 ||
yadā tu dīnaṃ kathayannarādhipaḥ priyasya puttrasya vivāsanāturaḥ |
gate'rdharātre bhṛśaduḥkhapīḍitastadā jahau prāṇamudāradarśanaḥ || 77 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe catuḥṣaṣṭitamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Malayalam script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.