2.64 Ayodhyakanda - Chatuhshashtitama Sargah

ॐ

2.64 അയോധ്യാകാണ്ഡ - ചതുഃഷഷ്ടിതമ സര്ഗഃ

Valmiki Malayalam

ശ്രീമദ്വാല്മീകീയ രാമായണേ അയോധ്യാകാണ്ഡമ് ।

അഥ ചതുഃഷഷ്ടിതമസ്സര്ഗഃ ।

വധമപ്രതിരൂപം തു മഹര്ഷേസ്തസ്യ രാഘവഃ ।

വിലപന്നേവ ധര്മാത്മാ കൌസല്യാം പുനരബ്രവീത് ॥ 1 ॥

തദജ്ഞാനാന്മഹത്പാപം കൃത്വാഹം സങ്കുലേന്ദ്രിയഃ ।

ഏകസ്ത്വചിന്തയം ബുധ്യാ കഥം നു സുകൃതം ഭവേത് ॥ 2 ॥

തതസ്തം ഘടമാദായ പൂര്ണം പരമവാരിണാ ।

ആശ്രമം തമഹം പ്രാപ്യ യഥാഽഖ്യാതപഥം ഗതഃ ॥ 3 ॥

തത്രാഹം ദുര്ബലാവന്ധൌ വൃദ്ധാവപരിണായകൌ ।

അപശ്യം തസ്യ പിതരൌ ലൂനപക്ഷാവിവ ദ്വിജൌ ॥ 4 ॥

തന്നിമിത്താഭിരാസീനൌ കഥാഭിരപരിശ്രമൌ ।

താമാശാം മത്കൃതേ ഹീനാവുദാസീനാവനാഥവത് ॥ 5 ॥

ശോകോപഹതചിത്തശ്ച ഭയസന്ത്രസ്തചേതനഃ ।

തച്ചാഽശ്രമപദം ഗത്വാ ഭൂയശ്ശോകമഹം ഗതഃ ॥ 6 ॥

പദശബ്ദം തു മേ ശ്രുത്വാ മുനിര്വാക്യമഭാഷത ।

കിം ചിരായസി മേ പുത്ര പാനീയം ക്ഷിപ്രമാനയ ॥ 7 ॥

യന്നിമിത്തമിദം താത സലിലേ ക്രീഡിതം ത്വയാ ।

ഉത്കണ്ഠിതാ തേ മാതേയം പ്രവിശ ക്ഷിപ്രമാശ്രമമ് ॥ 8 ॥

യദ്വ്യലീകം കൃതം പുത്ര മാത്രാ തേ യദി വാ മയാ ।

ന തന്മനസി കര്തവ്യം ത്വയാ താത തപസ്വിനാ ॥ 9 ॥

ത്വം ഗതിസ്ത്വഗതീനാം ചക്ഷുസ്ത്വം ഹീനചക്ഷുഷാമ് ।

സമാസക്താസ്ത്വയി പ്രാണാഃ കിം ത്വം നോ നാഭിഭാഷസേ ॥ 10 ॥

മുനിമവ്യക്തയാ വാചാ തമഹം സജ്ജമാനയാ ।

ഹീനവ്യഞ്ജനയാ പ്രേക്ഷ്യ ഭീതചിത്ത ഇവാബ്രുവമ് ॥ 11 ॥

മനസഃ കര്മ ചേഷ്ടാഭിരഭിസംസ്തഭ്യ വാഗ്ബലമ് ।

ആചചക്ഷേ ത്വഹം തസ്മൈ പുത്രവ്യസനജം ഭയമ് ॥ 12 ॥

ക്ഷത്രിയോഽഹം ദശരഥോ നാഹം പുത്രോ മഹാത്മനഃ ।

സജ്ജനാവമതം ദുഃഖമിദം പ്രാപ്തം സ്വകര്മജമ് ॥ 13 ॥

ഭഗവംശ്ചാപഹസ്തോഽഹം സരയൂതീരമാഗതഃ ।

ജിഘാംസുശ്ശ്വാപദം കഞ്ചിന്നിപാനേ ചാഽഗതം ഗജമ് ॥ 14 ॥

തതശ്ശ്രുതോ മയാ ശബ്ദോ ജലേ കുമ്ഭസ്യ പൂര്യതഃ ।

ദ്വിപോഽയമിതി മത്വാഽയം ബാണേനാഭിഹതോ മയാ ॥ 15 ॥

ഗത്വാ നദ്യാസ്തത സ്തീരമപശ്യമിഷുണാ ഹൃദി ।

വിനിര്ഭിന്നം ഗതപ്രാണം ശയാനം ഭുവി താപസമ് ॥ 16 ॥

ഭഗവച്ഛശബ്ദമാലക്ഷ്യ മയാ ഗജജിഘാംസുനാ ।

വിസൃപ്ടോഽമ്ഭസി നാരാചസ്തേന തേ നിഹതസ്സുതഃ ॥ 17 ॥

തതസ്തസ്യൈവ വചനാദുപേത്യ പരിതപ്യതഃ ।

സ മയാ സഹസാ ബാണ ഉധൃതോ മര്മതസ്തദാ ॥ 18 ॥

സ ചോധൃതേന ബാണേന തത്രൈവ സ്വര്ഗമാസ്ഥിതഃ ।

ഭവന്തൌ പിതരൌ ശോചന്നന്ധാവിതി വിലപ്യ ച ॥ 19 ॥

അജ്ഞാനാദ്ഭവതഃ പുത്ര സ്സഹസാഽഭിഹതോ മയാ ।

ശേഷമേവം ഗതേ യത്സ്യാത്തത്പ്രസീദതു മേ മുനിഃ ॥ 20 ॥

സ തച്ച്രുത്വാ വചഃ ക്രൂരം മയോക്തമഘശംസിനാ ।

നാശകത്തീവ്രമായാസമകര്തും ഭഗവാനൃഷിഃ ॥ 21 ॥

സ ബാഷ്പപൂര്ണവദനോ നിശ്ശ്വസന്ശോകകര്ശിതഃ ।

മാമുവാച മഹാതേജാഃ കൃതാഞ്ജലിമുപസ്ഥിതമ് ॥ 22 ॥

യദ്യേതദശുഭം കര്മ ന ത്വം മേ കഥയേസ്സ്വയമ് ।

ഫലേന്മൂര്ധാ സ്മ തേ രാജന് സദ്യ ശ്ശതസഹസ്രധാ ॥ 23 ॥

ക്ഷത്രിയേണ വധോ രാജന് വാനപ്രസ്ഥേ വിശേഷതഃ ।

ജ്ഞാനപൂര്വം കൃത സ്സ്ഥാനാച്ച്യാവയേദപി വജ്രിണമ് ॥ 24 ॥

സപ്തധാ തു ഫലേന്മൂര്ധാ മുനൌ തപസി തിഷ്ഠതി ।

ജ്ഞാനാദ്വിസൃജതശ്ശസ്ത്രം താദൃശേ ബ്രഹ്മാവാദിനി ॥ 25 ॥

അജ്ഞാനാദ്ധികൃതം യസ്മാദിദം തേനൈവ ജവസി ।

അപി ഹ്യദ്യ കുലം ന സ്യാദിക്ഷ്വാകൂണാം കുതോ ഭവാന് ॥ 26 ॥

നയ നൌ നൃപ തം ദേശമിതി മാം ചാഭ്യഭാഷത ।

അദ്യ തം ദ്രഷ്ടുമിച്ഛാവഃ പുത്രം പശ്ചിമദര്ശനമ് ॥ 27 ॥

രുധിരേണാവസിക്താങ്ഗം പ്രകീര്ണാജിനവാസസമ് ।

ശയാനം ഭുവി നിസ്സഞ്ജ്ഞം ധര്മ രാജവശം ഗതമ് ॥ 28 ॥

അഥാഹമേകസ്തം ദേശം നീത്വാ തൌ ഭൃശദുഃഖിതൌ ।

അസ്പര്ശയമഹം പുത്രം തം മുനിം സഹ ഭാര്യയാ ॥ 29 ॥

നാഭിവാദയസേ മാദ്യ ന ച മാഽമഭിഭാഷസേ ।

കിം നു ശേഷേ തു ഭൂമൌ ത്വം വത്സ കിം കുപിതോ ഹ്യസി ॥ 30 ॥

ന ത്വഹം തേ പ്രിയം പുത്ര മാതരം പശ്യ ധാര്മിക ।

കിം നു നാലിങ്ഗസേ പുത്ര സുകുമാര വചോ വദ ॥ 31 ॥

കസ്യ വാ¶രാത്രേഽഹം ശ്രോഷ്യാമി ഹൃദയങ്ഗമമ് ।

അധീയാനസ്യ മധുരം ശാസ്ത്രം വാന്യദ്വിശേഷതഃ ॥ 32 ॥

കോ മാം സന്ദ്യാമുപാസ്യൈവ സ്നാത്വാ ഹുതഹുതാശനഃ ।

ശ്ലാഘയിഷ്യത്യുപാസീനഃ പുത്ര ശോകഭയാര്ദിതമ് ॥ 33 ॥

കന്ദമൂലഫലം ഹൃത്വാ കോ മാം പ്രിയമിവാതിഥിമ് ।

ഭോജയിഷ്യത്യകര്മണ്യമപ്രഗ്രഹമനായകമ് ॥ 34 ॥

ഇമാമന്ധാം ച വൃദ്ധാം ച മാതരം തേ തപസ്വിനീമ് ।

കഥം വത്സ ഭരിഷ്യാമി കൃപണാം പുത്രഗര്ധിനീമ് ॥ 35 ॥

തിഷ്ഠ മാം മാഗമഃ പുത്ര യമസ്യ സദനം പ്രതി ।

ശ്വോ മയാ സഹ ഗന്താസി ജനന്യാ ച സമേധിതഃ ॥ 36 ॥

തതോ വൈവസ്വതം ദൃഷ്ട്വാ തം പ്രവക്ഷ്യാമി ഭാരതീമ് ।

ക്ഷമതാം ധര്മരാജോ മേ ബിഭൃയാത്പിതരാവയമ് ॥ 37 ॥

ദാതുമര്ഹതി ധര്മാത്മാ ലോകപാലോ മഹായശാഃ ।

ഈദൃശസ്യ മമാക്ഷയ്യാ മേകാമഭയദക്ഷിണാമ് ॥ 38 ॥

അപാപോഽസി യദാ പുത്ര നിഹതഃ പാപകര്മണാ ।

തേന സത്യേന ഗച്ഛാഽഽശു യേ ലോകാശ്ശസ്ത്രയോധിനാമ് ॥ 39 ॥

യാന്തി ശൂരാ ഗതിം യാം ച സങ്ഗ്രാമേഷ്വനിവര്തിനഃ ।

ഹതാസ്ത്വഭിമുഖാഃ പുത്ര ഗതിം താം പരമാം വ്രജ ॥ 40 ॥

യാം ഗതിം സഗരശ്ശൈബ്യോ ദിലീപോ ജനമേജയഃ ।

നഹുഷോ ദുന്ദുമാരശ്ച പ്രാപ്താസ്താം ഗച്ഛ പുത്രക ॥ 41 ॥

യാ ഗതി സ്സര്വസാധൂനാം സ്വാധ്യായാത്തപസാച യാ ।

യാ ഭൂമിദസ്യാഹിഽതാഗ്നേരേകപത്നീ വ്രതസ്യ ച ॥ 42 ॥

ഗോസഹസ്രപ്രദാതൃണാം യാ യാ ഗുരുഭൃതാമപി ।

ദേഹന്യാസകൃതാം യാ ച താം ഗതിം ഗച്ഛ പുത്രക ॥ 43 ॥

ന ഹി ത്വസ്മിന്കുലേ ജാതോ ഗച്ഛത്യകുശലാം ഗതിമ് ।

സ തു യാസ്യതി യേന ത്വം നിഹതോ മമ ബാന്ധവഃ ॥ 44 ॥

ഏവം സ കൃപണം തത്ര പര്യദേവയതാസകൃത് ।

തതോഽസ്മൈ കര്തുമുദകം പ്രവൃത്തസ്സഹഭാര്യയാ ॥ 45 ॥

സ തു ദിവ്യേന രൂപേണ മുനിപുത്രസ്സ്വകര്മഭിഃ ।

സ്വര്ഗമധ്യാരുഹത്ക്ഷിപ്രം ശക്രേണ സഹ ധര്മവിത് ॥ 46 ॥

ആബഭാഷേ ച വൃദ്ധൌ തൌ സഹ ശക്രേണ താപസഃ ।

ആശ്വാസ്യച മുഹൂര്തം തു പിതരൌ വാക്യമബ്രവീത് ॥ 47 ॥

സ്ഥാനമസ്മി മഹത്പ്രാപ്തോ ഭവതോഃ പരിചാരണാത് ।

ഭവന്താവപി ച ക്ഷിപ്രം മമ മൂലമുപൈഷ്യതഃ ॥ 48 ॥

ഏവമുക്ത്വാ തു ദിവ്യേന വിമാനേന വപുഷ്മതാ ।

ആരുരോഹ ദിവം ക്ഷിപ്രം മുനിപുത്രോ ജിതേന്ദ്രിയഃ ॥ 49 ॥

സ കൃത്വാ തൂദകം തൂര്ണം താപസ സ്സഹ ഭാര്യയാ ।

മാമുവാച മഹാതേജാഃ കൃതാഞ്ജലിമുപസ്ഥിതമ് ॥ 50 ॥

അദ്യൈവ ജഹിം മാം രാജന്മരണേ നാസ്തി മേ വ്യഥാ ।

യച്ഛരേണൈകപുത്രം മാം ത്വമകര്ഷീരപുത്രകമ് ॥ 51 ॥

ത്വയാ തു യദവിജ്ഞാനാന്നിഹതോ മേ സുതശ്ശുചിഃ ।

തേന ത്വാമഭിശപ്സ്യാമി സുദുഃഖമതിദാരുണമ് ॥ 52 ॥

പുത്രവ്യസനജം ദുഃഖം യദേതന്മമ സാമ്പ്രതമ് ।

ഏവം ത്വം പുത്രശോകേന രാജന്കാലം കരിഷ്യസി ॥ 53 ॥

അജ്ഞാനാത്തു ഹതോ യസ്മാത്ക്ഷത്രിയേണ ത്വയാ മുനിഃ ।

തസ്മാത്ത്വാം നാവിശത്യാശു ബ്രഹ്മഹത്യാ നരാധിപ ॥ 54 ॥

ത്വാമപ്യേതാദൃശോ ഭാവഃ ക്ഷിപ്രമേവ ഗമിഷ്യതി ।

ജീവിതാന്തകരോ ഘോരോ ദാതാരമിവ ദക്ഷിണാ ॥ 55 ॥

ഏവം ശാപം മയി ന്യസ്യ വിലപ്യ കരുണം ബഹു ।

ചിതാമാരോപ്യ ദേഹം തന്മിഥുനം സ്വര്ഗമഭ്യയാത് ॥ 56 ॥

തദേതച്ഛിന്തയാനേന സ്മൃതം പാപം മയാ സ്വയമ് ।

തദാ ബാല്യാത്കൃതം ദേവി ശബ്ദവേധ്യനുശിക്ഷിണാ ॥ 57 ॥

തസ്യായം കര്മണോ ദേവി വിപാകസ്സമുപസ്ഥിതഃ ।

അപഥ്യൈസ്സഹമ്ഭുക്തേ വ്യാധിരന്നരസേ യഥാ ॥ 58 ॥

തസ്മാന്മാമാഗതം ഭദ്രേ തസ്യോദാരസ്യ തദ്വചഃ ।

യദഹം പുത്രശോകേന സന്ത്യക്ഷ്യാമ്യദ്യ ജീവിതമ് ॥ 59 ॥

ചക്ഷുഭ്യാം ത്വാം ന പശ്യാമി കൌസല്യേ സാധു മാം സ്ഫൃശ ।

ഇത്യുക്ത്വാ സ രുദംസ്ത്രസ്തോ ഭാര്യാമാഹ ച ഭൂമിപഃ ॥ 60 ॥

ഏതന്മേ സദൃശം ദേവി യന്മയാ രാഘവേ കൃതമ് ।

സദൃശം തത്തു തസ്യൈവ യദനേന കൃതം മയി ॥ 61 ॥

ദുര്വൃത്തമപി കഃ പുത്രം ത്യജേദ്ഭുവി വിചക്ഷണഃ ।

കശ്ച പ്രവ്രാജ്യമാനോ വാ നാസൂയേത്പിതരം സുതഃ ॥ 62 ॥

യദി മാം സംസ്പൃശേദ്രാമസ്സകൃദദ്യ ലഭേത വാ ।

യമക്ഷയമനുപ്രാപ്താ ദ്രക്ഷ്യന്തി ന ഹി മാനവാഃ ॥ 63 ॥

ചക്ഷുഷാ ത്വാം ന പശ്യാമി സ്മൃതിര്മമ വിലുപ്യതേ ।

ദൂതാ വൈവസ്വതസ്യൈതേ കൌസല്യേ ത്വരയന്തി മാമ് ॥ 64 ॥

അതസ്തു കിം ദുഃഖതരം യദഹം ജീവിതക്ഷയേ ।

ന ഹി പശ്യാമി ധര്മജ്ഞം രാമം സത്യപരാക്രമമ് ॥ 65 ॥

തസ്യാദര്ശനജശ്ശോകസ്സുതസ്യാപ്രതികര്മണഃ ।

ഉച്ഛോഷയതി മേ പ്രാണാന്വാരിസ്തോകമിവാതപഃ ॥ 66 ॥

ന തേ മനുഷ്യാ ദേവാസ്തേ യേ ചാരുശുഭകുണ്ഡലമ് ।

മുഖം ദ്രക്ഷ്യന്തി രാമസ്യ വര്ഷേ പഞ്ചദശേ പുനഃ ॥ 67 ॥

പദ്മപത്രേക്ഷണം സുഭ്രു സുദംഷ്ട്രം ചാരുനാസികമ് ।

ധന്യാ ദ്രക്ഷ്യന്തി രാമസ്യ താരാധിപനിഭം മുഖമ് ॥ 68 ॥

സദൃശം ശാരദസ്യേന്ദോഃ പുല്ലസ്യ കമലസ്യ ച ।

സുഗന്ധി മമ നാഥസ്യ ധന്യാ ദ്രക്ഷ്യന്തി തന്മുഖമ് ॥ 69 ॥

നിവൃത്തവനവാസം തമയോധ്യാം പുനരാഗതമ് ।

ദ്രക്ഷ്യന്തി സുഖിനോ രാമം ശുക്രം മാര്ഗഗതം യഥാ ॥ 70 ॥

കൌസല്യേ ചിത്തമോഹേന ഹൃദയം സീദതീവ മേ ।

വേദയേ ന ച സംയുക്താന് ശബ്ദസ്പര്ശരസാനഹമ് ॥ 71 ॥

ചിത്തനാശാദ്വിപദ്യന്തേ സര്വാണ്യേന്ദ്രിയാണി മേ ।

ക്ഷീണസ്നേഹസ്യ ദീപസ്യ സംസക്താ രശ്മയോ യഥാ ॥ 72 ॥

അയമാത്മഭവശ്ശോകോ മാമനാഥമചേതനമ് ।

സംസാദയതി വേഗേന യഥാ കൂലം നദീരയഃ ॥ 73 ॥

ഹാ രാഘവ മഹാബാഹോ ഹാ മമാഽയാസനാശന ।

ഹാ പിതൃപ്രിയ മേ നാഥ ഹാഽദ്യ ക്വാസി ഗതസ്സുത ॥ 74 ॥

ഹാ കൌസല്യേ നശിഷ്യാമി ഹാ സുമിത്രേ തപസ്വിനി ।

ഹാ നൃശംസേ മമാമിത്രേ കൈകേയി കുലപാംസനി ॥ 75 ॥

ഇതി രാമസ്യ മാതുശ്ച സുമിത്രായാശ്ച സന്നിധൌ ।

രാജാ ദശരഥ ശ്ശോചഞ്ജീവിതാന്തമുപാഗമത് ॥ 76 ॥

യദാ തു ദീനം കഥയന്നരാധിപഃ പ്രിയസ്യ പുത്ത്രസ്യ വിവാസനാതുരഃ ।

ഗതേഽര്ധരാത്രേ ഭൃശദുഃഖപീഡിതസ്തദാ ജഹൌ പ്രാണമുദാരദര്ശനഃ ॥ 77 ॥

ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയ ആദികാവ്യേ അയോധ്യാകാണ്ഡേ ചതുഃഷഷ്ടിതമസ്സര്ഗഃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha catuḥṣaṣṭitamassargaḥ |

vadhamapratirūpaṃ tu maharṣestasya rāghavaḥ |

vilapanneva dharmātmā kausalyāṃ punarabravīt || 1 ||

tadajñānānmahatpāpaṃ kṛtvāhaṃ saṅkulendriyaḥ |

ekastvacintayaṃ budhyā kathaṃ nu sukṛtaṃ bhavet || 2 ||

tatastaṃ ghaṭamādāya pūrṇaṃ paramavāriṇā |

āśramaṃ tamahaṃ prāpya yathā'khyātapathaṃ gataḥ || 3 ||

tatrāhaṃ durbalāvandhau vṛddhāvapariṇāyakau |

apaśyaṃ tasya pitarau lūnapakṣāviva dvijau || 4 ||

tannimittābhirāsīnau kathābhirapariśramau |

tāmāśāṃ matkṛte hīnāvudāsīnāvanāthavat || 5 ||

śokopahatacittaśca bhayasantrastacetanaḥ |

taccā'śramapadaṃ gatvā bhūyaśśokamahaṃ gataḥ || 6 ||

padaśabdaṃ tu me śrutvā munirvākyamabhāṣata |

kiṃ cirāyasi me putra pānīyaṃ kṣipramānaya || 7 ||

yannimittamidaṃ tāta salile krīḍitaṃ tvayā |

utkaṇṭhitā te māteyaṃ praviśa kṣipramāśramam || 8 ||

yadvyalīkaṃ kṛtaṃ putra mātrā te yadi vā mayā |

na tanmanasi kartavyaṃ tvayā tāta tapasvinā || 9 ||

tvaṃ gatistvagatīnāṃ cakṣustvaṃ hīnacakṣuṣām |

samāsaktāstvayi prāṇāḥ kiṃ tvaṃ no nābhibhāṣase || 10 ||

munimavyaktayā vācā tamahaṃ sajjamānayā |

hīnavyañjanayā prekṣya bhītacitta ivābruvam || 11 ||

manasaḥ karma ceṣṭābhirabhisaṃstabhya vāgbalam |

ācacakṣe tvahaṃ tasmai putravyasanajaṃ bhayam || 12 ||

kṣatriyo'haṃ daśaratho nāhaṃ putro mahātmanaḥ |

sajjanāvamataṃ duḥkhamidaṃ prāptaṃ svakarmajam || 13 ||

bhagavaṃścāpahasto'haṃ sarayūtīramāgataḥ |

jighāṃsuśśvāpadaṃ kañcinnipāne cā'gataṃ gajam || 14 ||

tataśśruto mayā śabdo jale kumbhasya pūryataḥ |

dvipo'yamiti matvā'yaṃ bāṇenābhihato mayā || 15 ||

gatvā nadyāstata stīramapaśyamiṣuṇā hṛdi |

vinirbhinnaṃ gataprāṇaṃ śayānaṃ bhuvi tāpasam || 16 ||

bhagavacchaśabdamālakṣya mayā gajajighāṃsunā |

visṛpṭo'mbhasi nārācastena te nihatassutaḥ || 17 ||

tatastasyaiva vacanādupetya paritapyataḥ |

sa mayā sahasā bāṇa udhṛto marmatastadā || 18 ||

sa codhṛtena bāṇena tatraiva svargamāsthitaḥ |

bhavantau pitarau śocannandhāviti vilapya ca || 19 ||

ajñānādbhavataḥ putra ssahasā'bhihato mayā |

śeṣamevaṃ gate yatsyāttatprasīdatu me muniḥ || 20 ||

sa taccrutvā vacaḥ krūraṃ mayoktamaghaśaṃsinā |

nāśakattīvramāyāsamakartuṃ bhagavānṛṣiḥ || 21 ||

sa bāṣpapūrṇavadano niśśvasanśokakarśitaḥ |

māmuvāca mahātejāḥ kṛtāñjalimupasthitam || 22 ||

yadyetadaśubhaṃ karma na tvaṃ me kathayessvayam |

phalenmūrdhā sma te rājan sadya śśatasahasradhā || 23 ||

kṣatriyeṇa vadho rājan vānaprasthe viśeṣataḥ |

jñānapūrvaṃ kṛta ssthānāccyāvayedapi vajriṇam || 24 ||

saptadhā tu phalenmūrdhā munau tapasi tiṣṭhati |

jñānādvisṛjataśśastraṃ tādṛśe brahmāvādini || 25 ||

ajñānāddhikṛtaṃ yasmādidaṃ tenaiva javasi |

api hyadya kulaṃ na syādikṣvākūṇāṃ kuto bhavān || 26 ||

naya nau nṛpa taṃ deśamiti māṃ cābhyabhāṣata |

adya taṃ draṣṭumicchāvaḥ putraṃ paścimadarśanam || 27 ||

rudhireṇāvasiktāṅgaṃ prakīrṇājinavāsasam |

śayānaṃ bhuvi nissañjñaṃ dharma rājavaśaṃ gatam || 28 ||

athāhamekastaṃ deśaṃ nītvā tau bhṛśaduḥkhitau |

asparśayamahaṃ putraṃ taṃ muniṃ saha bhāryayā || 29 ||

nābhivādayase mādya na ca mā'mabhibhāṣase |

kiṃ nu śeṣe tu bhūmau tvaṃ vatsa kiṃ kupito hyasi || 30 ||

na tvahaṃ te priyaṃ putra mātaraṃ paśya dhārmika |

kiṃ nu nāliṅgase putra sukumāra vaco vada || 31 ||

kasya vā¶rātre'haṃ śroṣyāmi hṛdayaṅgamam |

adhīyānasya madhuraṃ śāstraṃ vānyadviśeṣataḥ || 32 ||

ko māṃ sandyāmupāsyaiva snātvā hutahutāśanaḥ |

ślāghayiṣyatyupāsīnaḥ putra śokabhayārditam || 33 ||

kandamūlaphalaṃ hṛtvā ko māṃ priyamivātithim |

bhojayiṣyatyakarmaṇyamapragrahamanāyakam || 34 ||

imāmandhāṃ ca vṛddhāṃ ca mātaraṃ te tapasvinīm |

kathaṃ vatsa bhariṣyāmi kṛpaṇāṃ putragardhinīm || 35 ||

tiṣṭha māṃ māgamaḥ putra yamasya sadanaṃ prati |

śvo mayā saha gantāsi jananyā ca samedhitaḥ || 36 ||

tato vaivasvataṃ dṛṣṭvā taṃ pravakṣyāmi bhāratīm |

kṣamatāṃ dharmarājo me bibhṛyātpitarāvayam || 37 ||

dātumarhati dharmātmā lokapālo mahāyaśāḥ |

īdṛśasya mamākṣayyā mekāmabhayadakṣiṇām || 38 ||

apāpo'si yadā putra nihataḥ pāpakarmaṇā |

tena satyena gacchā''śu ye lokāśśastrayodhinām || 39 ||

yānti śūrā gatiṃ yāṃ ca saṅgrāmeṣvanivartinaḥ |

hatāstvabhimukhāḥ putra gatiṃ tāṃ paramāṃ vraja || 40 ||

yāṃ gatiṃ sagaraśśaibyo dilīpo janamejayaḥ |

nahuṣo dundumāraśca prāptāstāṃ gaccha putraka || 41 ||

yā gati ssarvasādhūnāṃ svādhyāyāttapasāca yā |

yā bhūmidasyāhi'tāgnerekapatnī vratasya ca || 42 ||

gosahasrapradātṛṇāṃ yā yā gurubhṛtāmapi |

dehanyāsakṛtāṃ yā ca tāṃ gatiṃ gaccha putraka || 43 ||

na hi tvasminkule jāto gacchatyakuśalāṃ gatim |

sa tu yāsyati yena tvaṃ nihato mama bāndhavaḥ || 44 ||

evaṃ sa kṛpaṇaṃ tatra paryadevayatāsakṛt |

tato'smai kartumudakaṃ pravṛttassahabhāryayā || 45 ||

sa tu divyena rūpeṇa muniputrassvakarmabhiḥ |

svargamadhyāruhatkṣipraṃ śakreṇa saha dharmavit || 46 ||

ābabhāṣe ca vṛddhau tau saha śakreṇa tāpasaḥ |

āśvāsyaca muhūrtaṃ tu pitarau vākyamabravīt || 47 ||

sthānamasmi mahatprāpto bhavatoḥ paricāraṇāt |

bhavantāvapi ca kṣipraṃ mama mūlamupaiṣyataḥ || 48 ||

evamuktvā tu divyena vimānena vapuṣmatā |

āruroha divaṃ kṣipraṃ muniputro jitendriyaḥ || 49 ||

sa kṛtvā tūdakaṃ tūrṇaṃ tāpasa ssaha bhāryayā |

māmuvāca mahātejāḥ kṛtāñjalimupasthitam || 50 ||

adyaiva jahiṃ māṃ rājanmaraṇe nāsti me vyathā |

yacchareṇaikaputraṃ māṃ tvamakarṣīraputrakam || 51 ||

tvayā tu yadavijñānānnihato me sutaśśuciḥ |

tena tvāmabhiśapsyāmi suduḥkhamatidāruṇam || 52 ||

putravyasanajaṃ duḥkhaṃ yadetanmama sāmpratam |

evaṃ tvaṃ putraśokena rājankālaṃ kariṣyasi || 53 ||

ajñānāttu hato yasmātkṣatriyeṇa tvayā muniḥ |

tasmāttvāṃ nāviśatyāśu brahmahatyā narādhipa || 54 ||

tvāmapyetādṛśo bhāvaḥ kṣiprameva gamiṣyati |

jīvitāntakaro ghoro dātāramiva dakṣiṇā || 55 ||

evaṃ śāpaṃ mayi nyasya vilapya karuṇaṃ bahu |

citāmāropya dehaṃ tanmithunaṃ svargamabhyayāt || 56 ||

tadetacchintayānena smṛtaṃ pāpaṃ mayā svayam |

tadā bālyātkṛtaṃ devi śabdavedhyanuśikṣiṇā || 57 ||

tasyāyaṃ karmaṇo devi vipākassamupasthitaḥ |

apathyaissahambhukte vyādhirannarase yathā || 58 ||

tasmānmāmāgataṃ bhadre tasyodārasya tadvacaḥ |

yadahaṃ putraśokena santyakṣyāmyadya jīvitam || 59 ||

cakṣubhyāṃ tvāṃ na paśyāmi kausalye sādhu māṃ sphṛśa |

ityuktvā sa rudaṃstrasto bhāryāmāha ca bhūmipaḥ || 60 ||

etanme sadṛśaṃ devi yanmayā rāghave kṛtam |

sadṛśaṃ tattu tasyaiva yadanena kṛtaṃ mayi || 61 ||

durvṛttamapi kaḥ putraṃ tyajedbhuvi vicakṣaṇaḥ |

kaśca pravrājyamāno vā nāsūyetpitaraṃ sutaḥ || 62 ||

yadi māṃ saṃspṛśedrāmassakṛdadya labheta vā |

yamakṣayamanuprāptā drakṣyanti na hi mānavāḥ || 63 ||

cakṣuṣā tvāṃ na paśyāmi smṛtirmama vilupyate |

dūtā vaivasvatasyaite kausalye tvarayanti mām || 64 ||

atastu kiṃ duḥkhataraṃ yadahaṃ jīvitakṣaye |

na hi paśyāmi dharmajñaṃ rāmaṃ satyaparākramam || 65 ||

tasyādarśanajaśśokassutasyāpratikarmaṇaḥ |

ucchoṣayati me prāṇānvāristokamivātapaḥ || 66 ||

na te manuṣyā devāste ye cāruśubhakuṇḍalam |

mukhaṃ drakṣyanti rāmasya varṣe pañcadaśe punaḥ || 67 ||

padmapatrekṣaṇaṃ subhru sudaṃṣṭraṃ cārunāsikam |

dhanyā drakṣyanti rāmasya tārādhipanibhaṃ mukham || 68 ||

sadṛśaṃ śāradasyendoḥ pullasya kamalasya ca |

sugandhi mama nāthasya dhanyā drakṣyanti tanmukham || 69 ||

nivṛttavanavāsaṃ tamayodhyāṃ punarāgatam |

drakṣyanti sukhino rāmaṃ śukraṃ mārgagataṃ yathā || 70 ||

kausalye cittamohena hṛdayaṃ sīdatīva me |

vedaye na ca saṃyuktān śabdasparśarasānaham || 71 ||

cittanāśādvipadyante sarvāṇyendriyāṇi me |

kṣīṇasnehasya dīpasya saṃsaktā raśmayo yathā || 72 ||

ayamātmabhavaśśoko māmanāthamacetanam |

saṃsādayati vegena yathā kūlaṃ nadīrayaḥ || 73 ||

hā rāghava mahābāho hā mamā'yāsanāśana |

hā pitṛpriya me nātha hā'dya kvāsi gatassuta || 74 ||

hā kausalye naśiṣyāmi hā sumitre tapasvini |

hā nṛśaṃse mamāmitre kaikeyi kulapāṃsani || 75 ||

iti rāmasya mātuśca sumitrāyāśca sannidhau |

rājā daśaratha śśocañjīvitāntamupāgamat || 76 ||

yadā tu dīnaṃ kathayannarādhipaḥ priyasya puttrasya vivāsanāturaḥ |

gate'rdharātre bhṛśaduḥkhapīḍitastadā jahau prāṇamudāradarśanaḥ || 77 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe catuḥṣaṣṭitamassargaḥ ||