ശ്രീമദ്വാല്മീകീയ രാമായണേ അയോധ്യാകാണ്ഡമ് ।
അഥ ഷട്ഷഷ്ടിതമസ്സര്ഗഃ ।
തമഗ്നിമിവ സംശാന്തമമ്ബുഹീനമിവാര്ണവമ് ।
ഹതപ്രഭമിവാഽഽദിത്യം സ്വര്ഗസ്ഥം പ്രേക്ഷ്യ പാര്ഥിവമ് ॥ 1 ॥
കൌസല്യാ ബാഷ്പപൂര്ണാക്ഷീ വിവിധാം ശോകകര്ശിതാ ।
ഉപഗൃഹ്യ ശിരോ രാജ്ഞഃ കൈകേയീം പ്രത്യഭാഷത ॥ 2 ॥
തമഗ്നിമിവ സംശാന്തമമ്ബുഹീനമിവാര്ണവമ് ।
ഹതപ്രഭമിവാഽഽദിത്യം സ്വര്ഗസ്ഥം പ്രേക്ഷ്യ പാര്ഥിവമ് ॥ 3 ॥
കൌസല്യാ ബാഷ്പപൂര്ണാക്ഷീ വിവിധാം ശോകകര്ശിതാ ।
ഉപഗൃഹ്യ ശിരോ രാജ്ഞഃ കൈകേയീം പ്രത്യഭാഷത ॥ 4 ॥
സകാമാ ഭവ കൈകേയി ഭുങ്ക്ഷ്വ രാജ്യമകണ്ടകമ് ।
ത്യക്ത്വാ രാജാനമേകാഗ്രാ നൃശംസേ ദുഷ്ടചാരിണി ॥ 5 ॥
വിഹായ മാം ഗതോ രാമഃ ഭര്താ ച സ്വര്ഗതോ മമ ।
വിപഥേ സാര്ഥഹീനേവ നാഹം ജീവിതുമുത്സഹേ ॥ 6 ॥
ഭര്താരം തം പരിത്യജ്യ കാ സ്ത്രീ ദൈവതമാത്മനഃ ।
ഇച്ഛേജ്ജീവിതുമന്യത്ര കൈകേയ്യാസ്ത്യക്തധര്മണഃ ॥ 7 ॥
ന ലുബ്ധോ ബുധ്യതേ ദോഷാന് കിമ്പാകമിവ ഭക്ഷയന് ।
കുബ്ജാനിമിത്തം കൈകേയ്യാ രാഘവാണാം കുലം ഹതമ് ॥ 8 ॥
അനിയോഗേ നിയുക്തേന രാജ്ഞാ രാമം വിവാസിതമ് ।
സഭാര്യം ജനകശ്ശ്രുത്വാ പരിതപ്സ്യത്യഹം യഥാ ॥ 9 ॥
സ മാമനാഥാം വിധവാം നാദ്യ ജാനാതി ധാര്മികഃ ।
രാമഃ കമലപത്രാക്ഷഃ ജീവന്നാശമിതോ ഗതഃ ॥ 10 ॥
വിദേഹരാജസ്യ സുതാ തഥാ സീതാ തപസ്വിനീ ।
ദുഃഖസ്യാനുചിതാ ദുഃഖം വനേ പര്യുദ്വിജിഷ്യതി ॥ 11 ॥
നദതാം ഭീമഘോഷാണാം നിശാസു മൃഗപക്ഷിണാമ് ।
നിശമ്യ നൂനം സന്ത്രസ്താ രാഘവം സംശ്രയിഷ്യതി ॥ 12 ॥
വൃദ്ധശ്ചൈവാല്പപുത്രശ്ച വൈദേഹീമനുചിന്തയന് ।
സോഽപി ശോകസമാവിഷ്ടോ നനു ത്യക്ഷ്യതി ജീവിതമ് ॥ 13 ॥
സാഽഹമദ്യൈവ ദിഷ്ടാന്തം ഗമിഷ്യാമി പതിവ്രതാ ।
ഇദം ശരീര മാലിങ്ഗ്യ പ്രവേക്ഷ്യാമി ഹുതാശനമ് ॥ 14 ॥
താം തതസ്സമ്പരിഷ്വജ്യ വിലപന്തീം തപസ്വിനീമ് ।
വ്യപനീയ സുദുഃഖാര്താം കൌസല്യാം വ്യാവഹാരികാഃ ॥ 15 ॥
തൈലദ്രോണ്യാമഥാമാത്യാ സമ്വേശ്യ ജഗതീപതിമ് ।
രാജ്ഞസ്സര്വാണ്യഥാദിഷ്ടാശ്ചക്രുഃ കര്മാണ്യനന്തരമ് ॥ 16 ॥
ന തു സങ്കലനം രാജ്ഞോ വിനാ പുത്രേണ മന്ത്രിണഃ ।
സര്വജ്ഞാഃ കര്തുമീഷുസ്തേ തതോ രക്ഷന്തി ഭൂമിപമ് ॥ 17 ॥
തൈലദ്രോണ്യാം തു സചിവൈശ്ശായിതം തം നരാധിപമ് ।
ഹാ മൃതോഽയമിതി ജ്ഞാത്വാ സ്ത്രിയസ്താഃ പര്യദേവയന് ॥ 18 ॥
ബാഹൂനുദ്യമ്യ കൃപണാഃ നേത്രപ്രസ്രവണൈര്മുഖൈഃ ।
രുദന്ത്യ ശ്ശോകസന്തപ്താഃ കൃപണം പര്യദേവയന് ॥ 19 ॥
ഹാ മഹാരാജ രാമേണ സതതം പ്രിയവാദിനാ ।
വിഹീനാസ്സത്യസന്ധേന കിമര്ഥം വിജഹാസി നഃ ॥ 20 ॥
കൈകേയ്യാ ദുഷ്ടഭാവായാഃ രാഘവേണ വിയോജിതാഃ ।
കഥം പതിഘ്നയാ വത്സ്യാമ സ്സമീപേ വിധവാ വയമ് ॥ 21 ॥
സ ഹി നാഥസ്സദാസ്മാകം തവ ച പ്രഭുരാത്മവാന് ।
വനം രാമോ ഗതശ്ശ്രീമാന്വിഹായ നൃപതിശ്രിയമ് ॥ 22 ॥
ത്വയാ തേന ച വീരേണ വിനാ വ്യസനമോഹിതാഃ ।
കഥം വയം നിവത്സ്യാമഃ കൈകേയ്യാ ച വിദൂഷിതാഃ ॥ 23 ॥
യയാ തു രാജാ രാമശ്ച ലക്ഷ്മണശ്ച മഹാബലഃ ।
സീതയാ സഹ സന്ത്യക്താ സ്സാകമന്യം ന ഹാസ്യതി ॥ 24 ॥
താ ബാഷ്പേണ ച സംവീതാശ്ശോകേന വിപുലേന ച ।
വ്യവേഷ്ടന്ത നിരാനന്ദാ രാഘവസ്യ വരസ്ത്രിയഃ ॥ 25 ॥
നിശാ ചന്ദ്രവിഹീനേവ സ്ത്രീവ ഭര്തൃവിവര്ജിതാ ।
പുരീ നാരാജതായോധ്യാ ഹീനാ രാജ്ഞാ മഹാത്മനാ ॥ 26 ॥
ബാഷ്പപര്യാകുലജനാ ഹാഹാഭൂതകുലാങ്ഗനാ ।
ശൂന്യചത്വരവേശ്മാന്താ ന ബഭ്രാജ യഥാപുരമ് ॥ 27 ॥
ഗതേ തു ശോകാത് ത്രിദിവം നരാധിപേ മഹീതലസ്ഥാസു നൃപാങ്ഗനാസു ച ।
നിവൃത്തചാരസ്സഹസാ ഗതോ രവിഃ പ്രവൃത്തചാരാ രജനീ ഹ്യുപസ്ഥിതാ ॥ 28 ॥
ഋതേ തു പുത്രാദ്ധഹനം മഹീപതേര്നരോചയന്തേ സുഹൃദസ്സമാഗതാഃ ।
ഇതീവ തസ്മിന് ശയനേ ന്യവേശയന് വനിചിന്ത്യ രാജാനമചിന്ത്യ ദര്ശനമ് ॥ 29 ॥
ഗതപ്രഭാ ദ്യൌരിവ ഭാസ്കരം വിനാ വ്യപേതനക്ഷത്രഗണേവ ശര്വരീ ।
പുരീ ബഭാസേ രഹിതാ മഹാത്മനാ ന ചാസ്രകണ്ഠാഽകുലമാര്ഗചത്വരാ ॥ 30 ॥
നരാശ്ച നാര്യശ്ച സമേത്യ സങ്ഘശഃ വിഗര്ഹമാണാ ഭരതസ്യ മാതരമ് ।
തദാ നഗര്യാം നരദേവസങ്ക്ഷയേ ബഭൂവുരാര്താ ന ച ശര്മ ലേഭിരേ ॥ 31 ॥
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയ ആദികാവ്യേ അയോധ്യാകാണ്ഡേ ഷട്ഷഷ്ടിതമസ്സര്ഗഃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha ṣaṭṣaṣṭitamassargaḥ |
tamagnimiva saṃśāntamambuhīnamivārṇavam |
hataprabhamivā''dityaṃ svargasthaṃ prekṣya pārthivam || 1 ||
kausalyā bāṣpapūrṇākṣī vividhāṃ śokakarśitā |
upagṛhya śiro rājñaḥ kaikeyīṃ pratyabhāṣata || 2 ||
tamagnimiva saṃśāntamambuhīnamivārṇavam |
hataprabhamivā''dityaṃ svargasthaṃ prekṣya pārthivam || 3 ||
kausalyā bāṣpapūrṇākṣī vividhāṃ śokakarśitā |
upagṛhya śiro rājñaḥ kaikeyīṃ pratyabhāṣata || 4 ||
sakāmā bhava kaikeyi bhuṅkṣva rājyamakaṇṭakam |
tyaktvā rājānamekāgrā nṛśaṃse duṣṭacāriṇi || 5 ||
vihāya māṃ gato rāmaḥ bhartā ca svargato mama |
vipathe sārthahīneva nāhaṃ jīvitumutsahe || 6 ||
bhartāraṃ taṃ parityajya kā strī daivatamātmanaḥ |
icchejjīvitumanyatra kaikeyyāstyaktadharmaṇaḥ || 7 ||
na lubdho budhyate doṣān kimpākamiva bhakṣayan |
kubjānimittaṃ kaikeyyā rāghavāṇāṃ kulaṃ hatam || 8 ||
aniyoge niyuktena rājñā rāmaṃ vivāsitam |
sabhāryaṃ janakaśśrutvā paritapsyatyahaṃ yathā || 9 ||
sa māmanāthāṃ vidhavāṃ nādya jānāti dhārmikaḥ |
rāmaḥ kamalapatrākṣaḥ jīvannāśamito gataḥ || 10 ||
videharājasya sutā tathā sītā tapasvinī |
duḥkhasyānucitā duḥkhaṃ vane paryudvijiṣyati || 11 ||
nadatāṃ bhīmaghoṣāṇāṃ niśāsu mṛgapakṣiṇām |
niśamya nūnaṃ santrastā rāghavaṃ saṃśrayiṣyati || 12 ||
vṛddhaścaivālpaputraśca vaidehīmanucintayan |
so'pi śokasamāviṣṭo nanu tyakṣyati jīvitam || 13 ||
sā'hamadyaiva diṣṭāntaṃ gamiṣyāmi pativratā |
idaṃ śarīra māliṅgya pravekṣyāmi hutāśanam || 14 ||
tāṃ tatassampariṣvajya vilapantīṃ tapasvinīm |
vyapanīya suduḥkhārtāṃ kausalyāṃ vyāvahārikāḥ || 15 ||
tailadroṇyāmathāmātyā samveśya jagatīpatim |
rājñassarvāṇyathādiṣṭāścakruḥ karmāṇyanantaram || 16 ||
na tu saṅkalanaṃ rājño vinā putreṇa mantriṇaḥ |
sarvajñāḥ kartumīṣuste tato rakṣanti bhūmipam || 17 ||
tailadroṇyāṃ tu sacivaiśśāyitaṃ taṃ narādhipam |
hā mṛto'yamiti jñātvā striyastāḥ paryadevayan || 18 ||
bāhūnudyamya kṛpaṇāḥ netraprasravaṇairmukhaiḥ |
rudantya śśokasantaptāḥ kṛpaṇaṃ paryadevayan || 19 ||
hā mahārāja rāmeṇa satataṃ priyavādinā |
vihīnāssatyasandhena kimarthaṃ vijahāsi naḥ || 20 ||
kaikeyyā duṣṭabhāvāyāḥ rāghaveṇa viyojitāḥ |
kathaṃ patighnayā vatsyāma ssamīpe vidhavā vayam || 21 ||
sa hi nāthassadāsmākaṃ tava ca prabhurātmavān |
vanaṃ rāmo gataśśrīmānvihāya nṛpatiśriyam || 22 ||
tvayā tena ca vīreṇa vinā vyasanamohitāḥ |
kathaṃ vayaṃ nivatsyāmaḥ kaikeyyā ca vidūṣitāḥ || 23 ||
yayā tu rājā rāmaśca lakṣmaṇaśca mahābalaḥ |
sītayā saha santyaktā ssākamanyaṃ na hāsyati || 24 ||
tā bāṣpeṇa ca saṃvītāśśokena vipulena ca |
vyaveṣṭanta nirānandā rāghavasya varastriyaḥ || 25 ||
niśā candravihīneva strīva bhartṛvivarjitā |
purī nārājatāyodhyā hīnā rājñā mahātmanā || 26 ||
bāṣpaparyākulajanā hāhābhūtakulāṅganā |
śūnyacatvaraveśmāntā na babhrāja yathāpuram || 27 ||
gate tu śokāt tridivaṃ narādhipe mahītalasthāsu nṛpāṅganāsu ca |
nivṛttacārassahasā gato raviḥ pravṛttacārā rajanī hyupasthitā || 28 ||
ṛte tu putrāddhahanaṃ mahīpaternarocayante suhṛdassamāgatāḥ |
itīva tasmin śayane nyaveśayan vanicintya rājānamacintya darśanam || 29 ||
gataprabhā dyauriva bhāskaraṃ vinā vyapetanakṣatragaṇeva śarvarī |
purī babhāse rahitā mahātmanā na cāsrakaṇṭhā'kulamārgacatvarā || 30 ||
narāśca nāryaśca sametya saṅghaśaḥ vigarhamāṇā bharatasya mātaram |
tadā nagaryāṃ naradevasaṅkṣaye babhūvurārtā na ca śarma lebhire || 31 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ṣaṭṣaṣṭitamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ षट्षष्टितमस्सर्गः ।
तमग्निमिव संशान्तमम्बुहीनमिवार्णवम् ।
हतप्रभमिवाऽऽदित्यं स्वर्गस्थं प्रेक्ष्य पार्थिवम् ॥ 1 ॥
कौसल्या बाष्पपूर्णाक्षी विविधां शोककर्शिता ।
उपगृह्य शिरो राज्ञः कैकेयीं प्रत्यभाषत ॥ 2 ॥
तमग्निमिव संशान्तमम्बुहीनमिवार्णवम् ।
हतप्रभमिवाऽऽदित्यं स्वर्गस्थं प्रेक्ष्य पार्थिवम् ॥ 3 ॥
कौसल्या बाष्पपूर्णाक्षी विविधां शोककर्शिता ।
उपगृह्य शिरो राज्ञः कैकेयीं प्रत्यभाषत ॥ 4 ॥
सकामा भव कैकेयि भुङ्क्ष्व राज्यमकण्टकम् ।
त्यक्त्वा राजानमेकाग्रा नृशंसे दुष्टचारिणि ॥ 5 ॥
विहाय मां गतो रामः भर्ता च स्वर्गतो मम ।
विपथे सार्थहीनेव नाहं जीवितुमुत्सहे ॥ 6 ॥
भर्तारं तं परित्यज्य का स्त्री दैवतमात्मनः ।
इच्छेज्जीवितुमन्यत्र कैकेय्यास्त्यक्तधर्मणः ॥ 7 ॥
न लुब्धो बुध्यते दोषान् किम्पाकमिव भक्षयन् ।
कुब्जानिमित्तं कैकेय्या राघवाणां कुलं हतम् ॥ 8 ॥
अनियोगे नियुक्तेन राज्ञा रामं विवासितम् ।
सभार्यं जनकश्श्रुत्वा परितप्स्यत्यहं यथा ॥ 9 ॥
स मामनाथां विधवां नाद्य जानाति धार्मिकः ।
रामः कमलपत्राक्षः जीवन्नाशमितो गतः ॥ 10 ॥
विदेहराजस्य सुता तथा सीता तपस्विनी ।
दुःखस्यानुचिता दुःखं वने पर्युद्विजिष्यति ॥ 11 ॥
नदतां भीमघोषाणां निशासु मृगपक्षिणाम् ।
निशम्य नूनं सन्त्रस्ता राघवं संश्रयिष्यति ॥ 12 ॥
वृद्धश्चैवाल्पपुत्रश्च वैदेहीमनुचिन्तयन् ।
सोऽपि शोकसमाविष्टो ननु त्यक्ष्यति जीवितम् ॥ 13 ॥
साऽहमद्यैव दिष्टान्तं गमिष्यामि पतिव्रता ।
इदं शरीर मालिङ्ग्य प्रवेक्ष्यामि हुताशनम् ॥ 14 ॥
तां ततस्सम्परिष्वज्य विलपन्तीं तपस्विनीम् ।
व्यपनीय सुदुःखार्तां कौसल्यां व्यावहारिकाः ॥ 15 ॥
तैलद्रोण्यामथामात्या सम्वेश्य जगतीपतिम् ।
राज्ञस्सर्वाण्यथादिष्टाश्चक्रुः कर्माण्यनन्तरम् ॥ 16 ॥
न तु सङ्कलनं राज्ञो विना पुत्रेण मन्त्रिणः ।
सर्वज्ञाः कर्तुमीषुस्ते ततो रक्षन्ति भूमिपम् ॥ 17 ॥
तैलद्रोण्यां तु सचिवैश्शायितं तं नराधिपम् ।
हा मृतोऽयमिति ज्ञात्वा स्त्रियस्ताः पर्यदेवयन् ॥ 18 ॥
बाहूनुद्यम्य कृपणाः नेत्रप्रस्रवणैर्मुखैः ।
रुदन्त्य श्शोकसन्तप्ताः कृपणं पर्यदेवयन् ॥ 19 ॥
हा महाराज रामेण सततं प्रियवादिना ।
विहीनास्सत्यसन्धेन किमर्थं विजहासि नः ॥ 20 ॥
कैकेय्या दुष्टभावायाः राघवेण वियोजिताः ।
कथं पतिघ्नया वत्स्याम स्समीपे विधवा वयम् ॥ 21 ॥
स हि नाथस्सदास्माकं तव च प्रभुरात्मवान् ।
वनं रामो गतश्श्रीमान्विहाय नृपतिश्रियम् ॥ 22 ॥
त्वया तेन च वीरेण विना व्यसनमोहिताः ।
कथं वयं निवत्स्यामः कैकेय्या च विदूषिताः ॥ 23 ॥
यया तु राजा रामश्च लक्ष्मणश्च महाबलः ।
सीतया सह सन्त्यक्ता स्साकमन्यं न हास्यति ॥ 24 ॥
ता बाष्पेण च संवीताश्शोकेन विपुलेन च ।
व्यवेष्टन्त निरानन्दा राघवस्य वरस्त्रियः ॥ 25 ॥
निशा चन्द्रविहीनेव स्त्रीव भर्तृविवर्जिता ।
पुरी नाराजतायोध्या हीना राज्ञा महात्मना ॥ 26 ॥
बाष्पपर्याकुलजना हाहाभूतकुलाङ्गना ।
शून्यचत्वरवेश्मान्ता न बभ्राज यथापुरम् ॥ 27 ॥
गते तु शोकात् त्रिदिवं नराधिपे महीतलस्थासु नृपाङ्गनासु च ।
निवृत्तचारस्सहसा गतो रविः प्रवृत्तचारा रजनी ह्युपस्थिता ॥ 28 ॥
ऋते तु पुत्राद्धहनं महीपतेर्नरोचयन्ते सुहृदस्समागताः ।
इतीव तस्मिन् शयने न्यवेशयन् वनिचिन्त्य राजानमचिन्त्य दर्शनम् ॥ 29 ॥
गतप्रभा द्यौरिव भास्करं विना व्यपेतनक्षत्रगणेव शर्वरी ।
पुरी बभासे रहिता महात्मना न चास्रकण्ठाऽकुलमार्गचत्वरा ॥ 30 ॥
नराश्च नार्यश्च समेत्य सङ्घशः विगर्हमाणा भरतस्य मातरम् ।
तदा नगर्यां नरदेवसङ्क्षये बभूवुरार्ता न च शर्म लेभिरे ॥ 31 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे षट्षष्टितमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha ṣaṭṣaṣṭitamassargaḥ |
tamagnimiva saṃśāntamambuhīnamivārṇavam |
hataprabhamivā''dityaṃ svargasthaṃ prekṣya pārthivam || 1 ||
kausalyā bāṣpapūrṇākṣī vividhāṃ śokakarśitā |
upagṛhya śiro rājñaḥ kaikeyīṃ pratyabhāṣata || 2 ||
tamagnimiva saṃśāntamambuhīnamivārṇavam |
hataprabhamivā''dityaṃ svargasthaṃ prekṣya pārthivam || 3 ||
kausalyā bāṣpapūrṇākṣī vividhāṃ śokakarśitā |
upagṛhya śiro rājñaḥ kaikeyīṃ pratyabhāṣata || 4 ||
sakāmā bhava kaikeyi bhuṅkṣva rājyamakaṇṭakam |
tyaktvā rājānamekāgrā nṛśaṃse duṣṭacāriṇi || 5 ||
vihāya māṃ gato rāmaḥ bhartā ca svargato mama |
vipathe sārthahīneva nāhaṃ jīvitumutsahe || 6 ||
bhartāraṃ taṃ parityajya kā strī daivatamātmanaḥ |
icchejjīvitumanyatra kaikeyyāstyaktadharmaṇaḥ || 7 ||
na lubdho budhyate doṣān kimpākamiva bhakṣayan |
kubjānimittaṃ kaikeyyā rāghavāṇāṃ kulaṃ hatam || 8 ||
aniyoge niyuktena rājñā rāmaṃ vivāsitam |
sabhāryaṃ janakaśśrutvā paritapsyatyahaṃ yathā || 9 ||
sa māmanāthāṃ vidhavāṃ nādya jānāti dhārmikaḥ |
rāmaḥ kamalapatrākṣaḥ jīvannāśamito gataḥ || 10 ||
videharājasya sutā tathā sītā tapasvinī |
duḥkhasyānucitā duḥkhaṃ vane paryudvijiṣyati || 11 ||
nadatāṃ bhīmaghoṣāṇāṃ niśāsu mṛgapakṣiṇām |
niśamya nūnaṃ santrastā rāghavaṃ saṃśrayiṣyati || 12 ||
vṛddhaścaivālpaputraśca vaidehīmanucintayan |
so'pi śokasamāviṣṭo nanu tyakṣyati jīvitam || 13 ||
sā'hamadyaiva diṣṭāntaṃ gamiṣyāmi pativratā |
idaṃ śarīra māliṅgya pravekṣyāmi hutāśanam || 14 ||
tāṃ tatassampariṣvajya vilapantīṃ tapasvinīm |
vyapanīya suduḥkhārtāṃ kausalyāṃ vyāvahārikāḥ || 15 ||
tailadroṇyāmathāmātyā samveśya jagatīpatim |
rājñassarvāṇyathādiṣṭāścakruḥ karmāṇyanantaram || 16 ||
na tu saṅkalanaṃ rājño vinā putreṇa mantriṇaḥ |
sarvajñāḥ kartumīṣuste tato rakṣanti bhūmipam || 17 ||
tailadroṇyāṃ tu sacivaiśśāyitaṃ taṃ narādhipam |
hā mṛto'yamiti jñātvā striyastāḥ paryadevayan || 18 ||
bāhūnudyamya kṛpaṇāḥ netraprasravaṇairmukhaiḥ |
rudantya śśokasantaptāḥ kṛpaṇaṃ paryadevayan || 19 ||
hā mahārāja rāmeṇa satataṃ priyavādinā |
vihīnāssatyasandhena kimarthaṃ vijahāsi naḥ || 20 ||
kaikeyyā duṣṭabhāvāyāḥ rāghaveṇa viyojitāḥ |
kathaṃ patighnayā vatsyāma ssamīpe vidhavā vayam || 21 ||
sa hi nāthassadāsmākaṃ tava ca prabhurātmavān |
vanaṃ rāmo gataśśrīmānvihāya nṛpatiśriyam || 22 ||
tvayā tena ca vīreṇa vinā vyasanamohitāḥ |
kathaṃ vayaṃ nivatsyāmaḥ kaikeyyā ca vidūṣitāḥ || 23 ||
yayā tu rājā rāmaśca lakṣmaṇaśca mahābalaḥ |
sītayā saha santyaktā ssākamanyaṃ na hāsyati || 24 ||
tā bāṣpeṇa ca saṃvītāśśokena vipulena ca |
vyaveṣṭanta nirānandā rāghavasya varastriyaḥ || 25 ||
niśā candravihīneva strīva bhartṛvivarjitā |
purī nārājatāyodhyā hīnā rājñā mahātmanā || 26 ||
bāṣpaparyākulajanā hāhābhūtakulāṅganā |
śūnyacatvaraveśmāntā na babhrāja yathāpuram || 27 ||
gate tu śokāt tridivaṃ narādhipe mahītalasthāsu nṛpāṅganāsu ca |
nivṛttacārassahasā gato raviḥ pravṛttacārā rajanī hyupasthitā || 28 ||
ṛte tu putrāddhahanaṃ mahīpaternarocayante suhṛdassamāgatāḥ |
itīva tasmin śayane nyaveśayan vanicintya rājānamacintya darśanam || 29 ||
gataprabhā dyauriva bhāskaraṃ vinā vyapetanakṣatragaṇeva śarvarī |
purī babhāse rahitā mahātmanā na cāsrakaṇṭhā'kulamārgacatvarā || 30 ||
narāśca nāryaśca sametya saṅghaśaḥ vigarhamāṇā bharatasya mātaram |
tadā nagaryāṃ naradevasaṅkṣaye babhūvurārtā na ca śarma lebhire || 31 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ṣaṭṣaṣṭitamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Malayalam script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.