ಶ್ರೀಮದ್ವಾಲ್ಮೀಕೀಯ ರಾಮಾಯಣೇ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಣ್ಡಮ್ ।
ಅಥ ಷಟ್ಷಷ್ಟಿತಮಸ್ಸರ್ಗಃ ।
ತಮಗ್ನಿಮಿವ ಸಂಶಾನ್ತಮಮ್ಬುಹೀನಮಿವಾರ್ಣವಮ್ ।
ಹತಪ್ರಭಮಿವಾಽಽದಿತ್ಯಂ ಸ್ವರ್ಗಸ್ಥಂ ಪ್ರೇಕ್ಷ್ಯ ಪಾರ್ಥಿವಮ್ ॥ 1 ॥
ಕೌಸಲ್ಯಾ ಬಾಷ್ಪಪೂರ್ಣಾಕ್ಷೀ ವಿವಿಧಾಂ ಶೋಕಕರ್ಶಿತಾ ।
ಉಪಗೃಹ್ಯ ಶಿರೋ ರಾಜ್ಞಃ ಕೈಕೇಯೀಂ ಪ್ರತ್ಯಭಾಷತ ॥ 2 ॥
ತಮಗ್ನಿಮಿವ ಸಂಶಾನ್ತಮಮ್ಬುಹೀನಮಿವಾರ್ಣವಮ್ ।
ಹತಪ್ರಭಮಿವಾಽಽದಿತ್ಯಂ ಸ್ವರ್ಗಸ್ಥಂ ಪ್ರೇಕ್ಷ್ಯ ಪಾರ್ಥಿವಮ್ ॥ 3 ॥
ಕೌಸಲ್ಯಾ ಬಾಷ್ಪಪೂರ್ಣಾಕ್ಷೀ ವಿವಿಧಾಂ ಶೋಕಕರ್ಶಿತಾ ।
ಉಪಗೃಹ್ಯ ಶಿರೋ ರಾಜ್ಞಃ ಕೈಕೇಯೀಂ ಪ್ರತ್ಯಭಾಷತ ॥ 4 ॥
ಸಕಾಮಾ ಭವ ಕೈಕೇಯಿ ಭುಙ್ಕ್ಷ್ವ ರಾಜ್ಯಮಕಣ್ಟಕಮ್ ।
ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ರಾಜಾನಮೇಕಾಗ್ರಾ ನೃಶಂಸೇ ದುಷ್ಟಚಾರಿಣಿ ॥ 5 ॥
ವಿಹಾಯ ಮಾಂ ಗತೋ ರಾಮಃ ಭರ್ತಾ ಚ ಸ್ವರ್ಗತೋ ಮಮ ।
ವಿಪಥೇ ಸಾರ್ಥಹೀನೇವ ನಾಹಂ ಜೀವಿತುಮುತ್ಸಹೇ ॥ 6 ॥
ಭರ್ತಾರಂ ತಂ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ಕಾ ಸ್ತ್ರೀ ದೈವತಮಾತ್ಮನಃ ।
ಇಚ್ಛೇಜ್ಜೀವಿತುಮನ್ಯತ್ರ ಕೈಕೇಯ್ಯಾಸ್ತ್ಯಕ್ತಧರ್ಮಣಃ ॥ 7 ॥
ನ ಲುಬ್ಧೋ ಬುಧ್ಯತೇ ದೋಷಾನ್ ಕಿಮ್ಪಾಕಮಿವ ಭಕ್ಷಯನ್ ।
ಕುಬ್ಜಾನಿಮಿತ್ತಂ ಕೈಕೇಯ್ಯಾ ರಾಘವಾಣಾಂ ಕುಲಂ ಹತಮ್ ॥ 8 ॥
ಅನಿಯೋಗೇ ನಿಯುಕ್ತೇನ ರಾಜ್ಞಾ ರಾಮಂ ವಿವಾಸಿತಮ್ ।
ಸಭಾರ್ಯಂ ಜನಕಶ್ಶ್ರುತ್ವಾ ಪರಿತಪ್ಸ್ಯತ್ಯಹಂ ಯಥಾ ॥ 9 ॥
ಸ ಮಾಮನಾಥಾಂ ವಿಧವಾಂ ನಾದ್ಯ ಜಾನಾತಿ ಧಾರ್ಮಿಕಃ ।
ರಾಮಃ ಕಮಲಪತ್ರಾಕ್ಷಃ ಜೀವನ್ನಾಶಮಿತೋ ಗತಃ ॥ 10 ॥
ವಿದೇಹರಾಜಸ್ಯ ಸುತಾ ತಥಾ ಸೀತಾ ತಪಸ್ವಿನೀ ।
ದುಃಖಸ್ಯಾನುಚಿತಾ ದುಃಖಂ ವನೇ ಪರ್ಯುದ್ವಿಜಿಷ್ಯತಿ ॥ 11 ॥
ನದತಾಂ ಭೀಮಘೋಷಾಣಾಂ ನಿಶಾಸು ಮೃಗಪಕ್ಷಿಣಾಮ್ ।
ನಿಶಮ್ಯ ನೂನಂ ಸನ್ತ್ರಸ್ತಾ ರಾಘವಂ ಸಂಶ್ರಯಿಷ್ಯತಿ ॥ 12 ॥
ವೃದ್ಧಶ್ಚೈವಾಲ್ಪಪುತ್ರಶ್ಚ ವೈದೇಹೀಮನುಚಿನ್ತಯನ್ ।
ಸೋಽಪಿ ಶೋಕಸಮಾವಿಷ್ಟೋ ನನು ತ್ಯಕ್ಷ್ಯತಿ ಜೀವಿತಮ್ ॥ 13 ॥
ಸಾಽಹಮದ್ಯೈವ ದಿಷ್ಟಾನ್ತಂ ಗಮಿಷ್ಯಾಮಿ ಪತಿವ್ರತಾ ।
ಇದಂ ಶರೀರ ಮಾಲಿಙ್ಗ್ಯ ಪ್ರವೇಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಹುತಾಶನಮ್ ॥ 14 ॥
ತಾಂ ತತಸ್ಸಮ್ಪರಿಷ್ವಜ್ಯ ವಿಲಪನ್ತೀಂ ತಪಸ್ವಿನೀಮ್ ।
ವ್ಯಪನೀಯ ಸುದುಃಖಾರ್ತಾಂ ಕೌಸಲ್ಯಾಂ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕಾಃ ॥ 15 ॥
ತೈಲದ್ರೋಣ್ಯಾಮಥಾಮಾತ್ಯಾ ಸಮ್ವೇಶ್ಯ ಜಗತೀಪತಿಮ್ ।
ರಾಜ್ಞಸ್ಸರ್ವಾಣ್ಯಥಾದಿಷ್ಟಾಶ್ಚಕ್ರುಃ ಕರ್ಮಾಣ್ಯನನ್ತರಮ್ ॥ 16 ॥
ನ ತು ಸಙ್ಕಲನಂ ರಾಜ್ಞೋ ವಿನಾ ಪುತ್ರೇಣ ಮನ್ತ್ರಿಣಃ ।
ಸರ್ವಜ್ಞಾಃ ಕರ್ತುಮೀಷುಸ್ತೇ ತತೋ ರಕ್ಷನ್ತಿ ಭೂಮಿಪಮ್ ॥ 17 ॥
ತೈಲದ್ರೋಣ್ಯಾಂ ತು ಸಚಿವೈಶ್ಶಾಯಿತಂ ತಂ ನರಾಧಿಪಮ್ ।
ಹಾ ಮೃತೋಽಯಮಿತಿ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಸ್ತ್ರಿಯಸ್ತಾಃ ಪರ್ಯದೇವಯನ್ ॥ 18 ॥
ಬಾಹೂನುದ್ಯಮ್ಯ ಕೃಪಣಾಃ ನೇತ್ರಪ್ರಸ್ರವಣೈರ್ಮುಖೈಃ ।
ರುದನ್ತ್ಯ ಶ್ಶೋಕಸನ್ತಪ್ತಾಃ ಕೃಪಣಂ ಪರ್ಯದೇವಯನ್ ॥ 19 ॥
ಹಾ ಮಹಾರಾಜ ರಾಮೇಣ ಸತತಂ ಪ್ರಿಯವಾದಿನಾ ।
ವಿಹೀನಾಸ್ಸತ್ಯಸನ್ಧೇನ ಕಿಮರ್ಥಂ ವಿಜಹಾಸಿ ನಃ ॥ 20 ॥
ಕೈಕೇಯ್ಯಾ ದುಷ್ಟಭಾವಾಯಾಃ ರಾಘವೇಣ ವಿಯೋಜಿತಾಃ ।
ಕಥಂ ಪತಿಘ್ನಯಾ ವತ್ಸ್ಯಾಮ ಸ್ಸಮೀಪೇ ವಿಧವಾ ವಯಮ್ ॥ 21 ॥
ಸ ಹಿ ನಾಥಸ್ಸದಾಸ್ಮಾಕಂ ತವ ಚ ಪ್ರಭುರಾತ್ಮವಾನ್ ।
ವನಂ ರಾಮೋ ಗತಶ್ಶ್ರೀಮಾನ್ವಿಹಾಯ ನೃಪತಿಶ್ರಿಯಮ್ ॥ 22 ॥
ತ್ವಯಾ ತೇನ ಚ ವೀರೇಣ ವಿನಾ ವ್ಯಸನಮೋಹಿತಾಃ ।
ಕಥಂ ವಯಂ ನಿವತ್ಸ್ಯಾಮಃ ಕೈಕೇಯ್ಯಾ ಚ ವಿದೂಷಿತಾಃ ॥ 23 ॥
ಯಯಾ ತು ರಾಜಾ ರಾಮಶ್ಚ ಲಕ್ಷ್ಮಣಶ್ಚ ಮಹಾಬಲಃ ।
ಸೀತಯಾ ಸಹ ಸನ್ತ್ಯಕ್ತಾ ಸ್ಸಾಕಮನ್ಯಂ ನ ಹಾಸ್ಯತಿ ॥ 24 ॥
ತಾ ಬಾಷ್ಪೇಣ ಚ ಸಂವೀತಾಶ್ಶೋಕೇನ ವಿಪುಲೇನ ಚ ।
ವ್ಯವೇಷ್ಟನ್ತ ನಿರಾನನ್ದಾ ರಾಘವಸ್ಯ ವರಸ್ತ್ರಿಯಃ ॥ 25 ॥
ನಿಶಾ ಚನ್ದ್ರವಿಹೀನೇವ ಸ್ತ್ರೀವ ಭರ್ತೃವಿವರ್ಜಿತಾ ।
ಪುರೀ ನಾರಾಜತಾಯೋಧ್ಯಾ ಹೀನಾ ರಾಜ್ಞಾ ಮಹಾತ್ಮನಾ ॥ 26 ॥
ಬಾಷ್ಪಪರ್ಯಾಕುಲಜನಾ ಹಾಹಾಭೂತಕುಲಾಙ್ಗನಾ ।
ಶೂನ್ಯಚತ್ವರವೇಶ್ಮಾನ್ತಾ ನ ಬಭ್ರಾಜ ಯಥಾಪುರಮ್ ॥ 27 ॥
ಗತೇ ತು ಶೋಕಾತ್ ತ್ರಿದಿವಂ ನರಾಧಿಪೇ ಮಹೀತಲಸ್ಥಾಸು ನೃಪಾಙ್ಗನಾಸು ಚ ।
ನಿವೃತ್ತಚಾರಸ್ಸಹಸಾ ಗತೋ ರವಿಃ ಪ್ರವೃತ್ತಚಾರಾ ರಜನೀ ಹ್ಯುಪಸ್ಥಿತಾ ॥ 28 ॥
ಋತೇ ತು ಪುತ್ರಾದ್ಧಹನಂ ಮಹೀಪತೇರ್ನರೋಚಯನ್ತೇ ಸುಹೃದಸ್ಸಮಾಗತಾಃ ।
ಇತೀವ ತಸ್ಮಿನ್ ಶಯನೇ ನ್ಯವೇಶಯನ್ ವನಿಚಿನ್ತ್ಯ ರಾಜಾನಮಚಿನ್ತ್ಯ ದರ್ಶನಮ್ ॥ 29 ॥
ಗತಪ್ರಭಾ ದ್ಯೌರಿವ ಭಾಸ್ಕರಂ ವಿನಾ ವ್ಯಪೇತನಕ್ಷತ್ರಗಣೇವ ಶರ್ವರೀ ।
ಪುರೀ ಬಭಾಸೇ ರಹಿತಾ ಮಹಾತ್ಮನಾ ನ ಚಾಸ್ರಕಣ್ಠಾಽಕುಲಮಾರ್ಗಚತ್ವರಾ ॥ 30 ॥
ನರಾಶ್ಚ ನಾರ್ಯಶ್ಚ ಸಮೇತ್ಯ ಸಙ್ಘಶಃ ವಿಗರ್ಹಮಾಣಾ ಭರತಸ್ಯ ಮಾತರಮ್ ।
ತದಾ ನಗರ್ಯಾಂ ನರದೇವಸಙ್ಕ್ಷಯೇ ಬಭೂವುರಾರ್ತಾ ನ ಚ ಶರ್ಮ ಲೇಭಿರೇ ॥ 31 ॥
ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಣ್ಡೇ ಷಟ್ಷಷ್ಟಿತಮಸ್ಸರ್ಗಃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha ṣaṭṣaṣṭitamassargaḥ |
tamagnimiva saṃśāntamambuhīnamivārṇavam |
hataprabhamivā''dityaṃ svargasthaṃ prekṣya pārthivam || 1 ||
kausalyā bāṣpapūrṇākṣī vividhāṃ śokakarśitā |
upagṛhya śiro rājñaḥ kaikeyīṃ pratyabhāṣata || 2 ||
tamagnimiva saṃśāntamambuhīnamivārṇavam |
hataprabhamivā''dityaṃ svargasthaṃ prekṣya pārthivam || 3 ||
kausalyā bāṣpapūrṇākṣī vividhāṃ śokakarśitā |
upagṛhya śiro rājñaḥ kaikeyīṃ pratyabhāṣata || 4 ||
sakāmā bhava kaikeyi bhuṅkṣva rājyamakaṇṭakam |
tyaktvā rājānamekāgrā nṛśaṃse duṣṭacāriṇi || 5 ||
vihāya māṃ gato rāmaḥ bhartā ca svargato mama |
vipathe sārthahīneva nāhaṃ jīvitumutsahe || 6 ||
bhartāraṃ taṃ parityajya kā strī daivatamātmanaḥ |
icchejjīvitumanyatra kaikeyyāstyaktadharmaṇaḥ || 7 ||
na lubdho budhyate doṣān kimpākamiva bhakṣayan |
kubjānimittaṃ kaikeyyā rāghavāṇāṃ kulaṃ hatam || 8 ||
aniyoge niyuktena rājñā rāmaṃ vivāsitam |
sabhāryaṃ janakaśśrutvā paritapsyatyahaṃ yathā || 9 ||
sa māmanāthāṃ vidhavāṃ nādya jānāti dhārmikaḥ |
rāmaḥ kamalapatrākṣaḥ jīvannāśamito gataḥ || 10 ||
videharājasya sutā tathā sītā tapasvinī |
duḥkhasyānucitā duḥkhaṃ vane paryudvijiṣyati || 11 ||
nadatāṃ bhīmaghoṣāṇāṃ niśāsu mṛgapakṣiṇām |
niśamya nūnaṃ santrastā rāghavaṃ saṃśrayiṣyati || 12 ||
vṛddhaścaivālpaputraśca vaidehīmanucintayan |
so'pi śokasamāviṣṭo nanu tyakṣyati jīvitam || 13 ||
sā'hamadyaiva diṣṭāntaṃ gamiṣyāmi pativratā |
idaṃ śarīra māliṅgya pravekṣyāmi hutāśanam || 14 ||
tāṃ tatassampariṣvajya vilapantīṃ tapasvinīm |
vyapanīya suduḥkhārtāṃ kausalyāṃ vyāvahārikāḥ || 15 ||
tailadroṇyāmathāmātyā samveśya jagatīpatim |
rājñassarvāṇyathādiṣṭāścakruḥ karmāṇyanantaram || 16 ||
na tu saṅkalanaṃ rājño vinā putreṇa mantriṇaḥ |
sarvajñāḥ kartumīṣuste tato rakṣanti bhūmipam || 17 ||
tailadroṇyāṃ tu sacivaiśśāyitaṃ taṃ narādhipam |
hā mṛto'yamiti jñātvā striyastāḥ paryadevayan || 18 ||
bāhūnudyamya kṛpaṇāḥ netraprasravaṇairmukhaiḥ |
rudantya śśokasantaptāḥ kṛpaṇaṃ paryadevayan || 19 ||
hā mahārāja rāmeṇa satataṃ priyavādinā |
vihīnāssatyasandhena kimarthaṃ vijahāsi naḥ || 20 ||
kaikeyyā duṣṭabhāvāyāḥ rāghaveṇa viyojitāḥ |
kathaṃ patighnayā vatsyāma ssamīpe vidhavā vayam || 21 ||
sa hi nāthassadāsmākaṃ tava ca prabhurātmavān |
vanaṃ rāmo gataśśrīmānvihāya nṛpatiśriyam || 22 ||
tvayā tena ca vīreṇa vinā vyasanamohitāḥ |
kathaṃ vayaṃ nivatsyāmaḥ kaikeyyā ca vidūṣitāḥ || 23 ||
yayā tu rājā rāmaśca lakṣmaṇaśca mahābalaḥ |
sītayā saha santyaktā ssākamanyaṃ na hāsyati || 24 ||
tā bāṣpeṇa ca saṃvītāśśokena vipulena ca |
vyaveṣṭanta nirānandā rāghavasya varastriyaḥ || 25 ||
niśā candravihīneva strīva bhartṛvivarjitā |
purī nārājatāyodhyā hīnā rājñā mahātmanā || 26 ||
bāṣpaparyākulajanā hāhābhūtakulāṅganā |
śūnyacatvaraveśmāntā na babhrāja yathāpuram || 27 ||
gate tu śokāt tridivaṃ narādhipe mahītalasthāsu nṛpāṅganāsu ca |
nivṛttacārassahasā gato raviḥ pravṛttacārā rajanī hyupasthitā || 28 ||
ṛte tu putrāddhahanaṃ mahīpaternarocayante suhṛdassamāgatāḥ |
itīva tasmin śayane nyaveśayan vanicintya rājānamacintya darśanam || 29 ||
gataprabhā dyauriva bhāskaraṃ vinā vyapetanakṣatragaṇeva śarvarī |
purī babhāse rahitā mahātmanā na cāsrakaṇṭhā'kulamārgacatvarā || 30 ||
narāśca nāryaśca sametya saṅghaśaḥ vigarhamāṇā bharatasya mātaram |
tadā nagaryāṃ naradevasaṅkṣaye babhūvurārtā na ca śarma lebhire || 31 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ṣaṭṣaṣṭitamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ षट्षष्टितमस्सर्गः ।
तमग्निमिव संशान्तमम्बुहीनमिवार्णवम् ।
हतप्रभमिवाऽऽदित्यं स्वर्गस्थं प्रेक्ष्य पार्थिवम् ॥ 1 ॥
कौसल्या बाष्पपूर्णाक्षी विविधां शोककर्शिता ।
उपगृह्य शिरो राज्ञः कैकेयीं प्रत्यभाषत ॥ 2 ॥
तमग्निमिव संशान्तमम्बुहीनमिवार्णवम् ।
हतप्रभमिवाऽऽदित्यं स्वर्गस्थं प्रेक्ष्य पार्थिवम् ॥ 3 ॥
कौसल्या बाष्पपूर्णाक्षी विविधां शोककर्शिता ।
उपगृह्य शिरो राज्ञः कैकेयीं प्रत्यभाषत ॥ 4 ॥
सकामा भव कैकेयि भुङ्क्ष्व राज्यमकण्टकम् ।
त्यक्त्वा राजानमेकाग्रा नृशंसे दुष्टचारिणि ॥ 5 ॥
विहाय मां गतो रामः भर्ता च स्वर्गतो मम ।
विपथे सार्थहीनेव नाहं जीवितुमुत्सहे ॥ 6 ॥
भर्तारं तं परित्यज्य का स्त्री दैवतमात्मनः ।
इच्छेज्जीवितुमन्यत्र कैकेय्यास्त्यक्तधर्मणः ॥ 7 ॥
न लुब्धो बुध्यते दोषान् किम्पाकमिव भक्षयन् ।
कुब्जानिमित्तं कैकेय्या राघवाणां कुलं हतम् ॥ 8 ॥
अनियोगे नियुक्तेन राज्ञा रामं विवासितम् ।
सभार्यं जनकश्श्रुत्वा परितप्स्यत्यहं यथा ॥ 9 ॥
स मामनाथां विधवां नाद्य जानाति धार्मिकः ।
रामः कमलपत्राक्षः जीवन्नाशमितो गतः ॥ 10 ॥
विदेहराजस्य सुता तथा सीता तपस्विनी ।
दुःखस्यानुचिता दुःखं वने पर्युद्विजिष्यति ॥ 11 ॥
नदतां भीमघोषाणां निशासु मृगपक्षिणाम् ।
निशम्य नूनं सन्त्रस्ता राघवं संश्रयिष्यति ॥ 12 ॥
वृद्धश्चैवाल्पपुत्रश्च वैदेहीमनुचिन्तयन् ।
सोऽपि शोकसमाविष्टो ननु त्यक्ष्यति जीवितम् ॥ 13 ॥
साऽहमद्यैव दिष्टान्तं गमिष्यामि पतिव्रता ।
इदं शरीर मालिङ्ग्य प्रवेक्ष्यामि हुताशनम् ॥ 14 ॥
तां ततस्सम्परिष्वज्य विलपन्तीं तपस्विनीम् ।
व्यपनीय सुदुःखार्तां कौसल्यां व्यावहारिकाः ॥ 15 ॥
तैलद्रोण्यामथामात्या सम्वेश्य जगतीपतिम् ।
राज्ञस्सर्वाण्यथादिष्टाश्चक्रुः कर्माण्यनन्तरम् ॥ 16 ॥
न तु सङ्कलनं राज्ञो विना पुत्रेण मन्त्रिणः ।
सर्वज्ञाः कर्तुमीषुस्ते ततो रक्षन्ति भूमिपम् ॥ 17 ॥
तैलद्रोण्यां तु सचिवैश्शायितं तं नराधिपम् ।
हा मृतोऽयमिति ज्ञात्वा स्त्रियस्ताः पर्यदेवयन् ॥ 18 ॥
बाहूनुद्यम्य कृपणाः नेत्रप्रस्रवणैर्मुखैः ।
रुदन्त्य श्शोकसन्तप्ताः कृपणं पर्यदेवयन् ॥ 19 ॥
हा महाराज रामेण सततं प्रियवादिना ।
विहीनास्सत्यसन्धेन किमर्थं विजहासि नः ॥ 20 ॥
कैकेय्या दुष्टभावायाः राघवेण वियोजिताः ।
कथं पतिघ्नया वत्स्याम स्समीपे विधवा वयम् ॥ 21 ॥
स हि नाथस्सदास्माकं तव च प्रभुरात्मवान् ।
वनं रामो गतश्श्रीमान्विहाय नृपतिश्रियम् ॥ 22 ॥
त्वया तेन च वीरेण विना व्यसनमोहिताः ।
कथं वयं निवत्स्यामः कैकेय्या च विदूषिताः ॥ 23 ॥
यया तु राजा रामश्च लक्ष्मणश्च महाबलः ।
सीतया सह सन्त्यक्ता स्साकमन्यं न हास्यति ॥ 24 ॥
ता बाष्पेण च संवीताश्शोकेन विपुलेन च ।
व्यवेष्टन्त निरानन्दा राघवस्य वरस्त्रियः ॥ 25 ॥
निशा चन्द्रविहीनेव स्त्रीव भर्तृविवर्जिता ।
पुरी नाराजतायोध्या हीना राज्ञा महात्मना ॥ 26 ॥
बाष्पपर्याकुलजना हाहाभूतकुलाङ्गना ।
शून्यचत्वरवेश्मान्ता न बभ्राज यथापुरम् ॥ 27 ॥
गते तु शोकात् त्रिदिवं नराधिपे महीतलस्थासु नृपाङ्गनासु च ।
निवृत्तचारस्सहसा गतो रविः प्रवृत्तचारा रजनी ह्युपस्थिता ॥ 28 ॥
ऋते तु पुत्राद्धहनं महीपतेर्नरोचयन्ते सुहृदस्समागताः ।
इतीव तस्मिन् शयने न्यवेशयन् वनिचिन्त्य राजानमचिन्त्य दर्शनम् ॥ 29 ॥
गतप्रभा द्यौरिव भास्करं विना व्यपेतनक्षत्रगणेव शर्वरी ।
पुरी बभासे रहिता महात्मना न चास्रकण्ठाऽकुलमार्गचत्वरा ॥ 30 ॥
नराश्च नार्यश्च समेत्य सङ्घशः विगर्हमाणा भरतस्य मातरम् ।
तदा नगर्यां नरदेवसङ्क्षये बभूवुरार्ता न च शर्म लेभिरे ॥ 31 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे षट्षष्टितमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha ṣaṭṣaṣṭitamassargaḥ |
tamagnimiva saṃśāntamambuhīnamivārṇavam |
hataprabhamivā''dityaṃ svargasthaṃ prekṣya pārthivam || 1 ||
kausalyā bāṣpapūrṇākṣī vividhāṃ śokakarśitā |
upagṛhya śiro rājñaḥ kaikeyīṃ pratyabhāṣata || 2 ||
tamagnimiva saṃśāntamambuhīnamivārṇavam |
hataprabhamivā''dityaṃ svargasthaṃ prekṣya pārthivam || 3 ||
kausalyā bāṣpapūrṇākṣī vividhāṃ śokakarśitā |
upagṛhya śiro rājñaḥ kaikeyīṃ pratyabhāṣata || 4 ||
sakāmā bhava kaikeyi bhuṅkṣva rājyamakaṇṭakam |
tyaktvā rājānamekāgrā nṛśaṃse duṣṭacāriṇi || 5 ||
vihāya māṃ gato rāmaḥ bhartā ca svargato mama |
vipathe sārthahīneva nāhaṃ jīvitumutsahe || 6 ||
bhartāraṃ taṃ parityajya kā strī daivatamātmanaḥ |
icchejjīvitumanyatra kaikeyyāstyaktadharmaṇaḥ || 7 ||
na lubdho budhyate doṣān kimpākamiva bhakṣayan |
kubjānimittaṃ kaikeyyā rāghavāṇāṃ kulaṃ hatam || 8 ||
aniyoge niyuktena rājñā rāmaṃ vivāsitam |
sabhāryaṃ janakaśśrutvā paritapsyatyahaṃ yathā || 9 ||
sa māmanāthāṃ vidhavāṃ nādya jānāti dhārmikaḥ |
rāmaḥ kamalapatrākṣaḥ jīvannāśamito gataḥ || 10 ||
videharājasya sutā tathā sītā tapasvinī |
duḥkhasyānucitā duḥkhaṃ vane paryudvijiṣyati || 11 ||
nadatāṃ bhīmaghoṣāṇāṃ niśāsu mṛgapakṣiṇām |
niśamya nūnaṃ santrastā rāghavaṃ saṃśrayiṣyati || 12 ||
vṛddhaścaivālpaputraśca vaidehīmanucintayan |
so'pi śokasamāviṣṭo nanu tyakṣyati jīvitam || 13 ||
sā'hamadyaiva diṣṭāntaṃ gamiṣyāmi pativratā |
idaṃ śarīra māliṅgya pravekṣyāmi hutāśanam || 14 ||
tāṃ tatassampariṣvajya vilapantīṃ tapasvinīm |
vyapanīya suduḥkhārtāṃ kausalyāṃ vyāvahārikāḥ || 15 ||
tailadroṇyāmathāmātyā samveśya jagatīpatim |
rājñassarvāṇyathādiṣṭāścakruḥ karmāṇyanantaram || 16 ||
na tu saṅkalanaṃ rājño vinā putreṇa mantriṇaḥ |
sarvajñāḥ kartumīṣuste tato rakṣanti bhūmipam || 17 ||
tailadroṇyāṃ tu sacivaiśśāyitaṃ taṃ narādhipam |
hā mṛto'yamiti jñātvā striyastāḥ paryadevayan || 18 ||
bāhūnudyamya kṛpaṇāḥ netraprasravaṇairmukhaiḥ |
rudantya śśokasantaptāḥ kṛpaṇaṃ paryadevayan || 19 ||
hā mahārāja rāmeṇa satataṃ priyavādinā |
vihīnāssatyasandhena kimarthaṃ vijahāsi naḥ || 20 ||
kaikeyyā duṣṭabhāvāyāḥ rāghaveṇa viyojitāḥ |
kathaṃ patighnayā vatsyāma ssamīpe vidhavā vayam || 21 ||
sa hi nāthassadāsmākaṃ tava ca prabhurātmavān |
vanaṃ rāmo gataśśrīmānvihāya nṛpatiśriyam || 22 ||
tvayā tena ca vīreṇa vinā vyasanamohitāḥ |
kathaṃ vayaṃ nivatsyāmaḥ kaikeyyā ca vidūṣitāḥ || 23 ||
yayā tu rājā rāmaśca lakṣmaṇaśca mahābalaḥ |
sītayā saha santyaktā ssākamanyaṃ na hāsyati || 24 ||
tā bāṣpeṇa ca saṃvītāśśokena vipulena ca |
vyaveṣṭanta nirānandā rāghavasya varastriyaḥ || 25 ||
niśā candravihīneva strīva bhartṛvivarjitā |
purī nārājatāyodhyā hīnā rājñā mahātmanā || 26 ||
bāṣpaparyākulajanā hāhābhūtakulāṅganā |
śūnyacatvaraveśmāntā na babhrāja yathāpuram || 27 ||
gate tu śokāt tridivaṃ narādhipe mahītalasthāsu nṛpāṅganāsu ca |
nivṛttacārassahasā gato raviḥ pravṛttacārā rajanī hyupasthitā || 28 ||
ṛte tu putrāddhahanaṃ mahīpaternarocayante suhṛdassamāgatāḥ |
itīva tasmin śayane nyaveśayan vanicintya rājānamacintya darśanam || 29 ||
gataprabhā dyauriva bhāskaraṃ vinā vyapetanakṣatragaṇeva śarvarī |
purī babhāse rahitā mahātmanā na cāsrakaṇṭhā'kulamārgacatvarā || 30 ||
narāśca nāryaśca sametya saṅghaśaḥ vigarhamāṇā bharatasya mātaram |
tadā nagaryāṃ naradevasaṅkṣaye babhūvurārtā na ca śarma lebhire || 31 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ṣaṭṣaṣṭitamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Kannada script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.