ಶ್ರೀಮದ್ವಾಲ್ಮೀಕೀಯ ರಾಮಾಯಣೇ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಣ್ಡಮ್ ।
ಅಥ ಪಞ್ಚಾಶೀತಿತಮಸ್ಸರ್ಗಃ ।
ಏವಮುಕ್ತಸ್ತು ಭರತೋ ನಿಷಾದಾಧಿಪತಿಂ ಗುಹಮ್ ।
ಪ್ರತ್ಯುವಾಚ ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞೋ ವಾಕ್ಯಂ ಹೇತ್ವರ್ಥಸಂಹಿತಮ್ ॥ 1 ॥
ಊರ್ಜಿತಃ ಖಲು ತೇ ಕಾಮಃ ಕೃತೋ ಮಮ ಗುರೋಸ್ಸಖೇ ।
ಯೋ ಮೇ ತ್ವಮೀದೃಶೀಂ ಸೇನಾಮೇಕೋಽಭ್ಯರ್ಚಿತುಮಿಚ್ಛಸಿ ॥ 2 ॥
ಇತ್ಯುಕ್ತ್ವಾ ತು ಮಹಾತೇಜಾ ಗುಹಂ ವಚನಮುತ್ತಮಮ್ ।
ಅಬ್ರವೀದ್ಭರತ ಶ್ಶ್ರೀಮಾನನಿಷಾದಾಧಿಪತಿಂ ಪುನಃ ॥ 3 ॥
ಕತರೇಣ ಗಮಿಷ್ಯಾಮಿ ಭರದ್ವಾಜಾಶ್ರಮಂ ಗುಹ ।
ಗಹನೋಽಯಂ ಭೃಶಂ ದೇಶೋ ಗಙ್ಗಾಽನೂಪೋ ದುರತ್ಯಯಃ ॥ 4 ॥
ತಸ್ಯ ತದ್ವಚನಂ ಶ್ರುತ್ವಾ ರಾಜಪುತ್ರಸ್ಯ ಧೀಮತಃ ।
ಅಬ್ರವೀತ್ಪ್ರಾಞ್ಜಲಿರ್ವಾಕ್ಯಂ ಗುಹೋ ಗಹನಗೋಚರಃ ॥ 5 ॥
ದಾಶಾಸ್ತ್ವಾಽನುಽಗಮಿಷ್ಯನ್ತಿ ಧನ್ವಿನಸ್ಸುಸಮಾಹಿತಾಃ ।
ಅಹಂ ತ್ವಾನುಗಮಿಷ್ಯಾಮಿ ರಾಜಪುತ್ರ ಮಹಾಯಶಃ ॥ 6 ॥
ಕಚ್ಛಿನ್ನದುಷ್ಟೋ ವ್ರಜಸಿ ರಾಮಸ್ಯಾಕ್ಲಿಷ್ಟಕರ್ಮಣಃ ।
ಇಯಂ ತೇ ಮಹತೀ ಸೇನಾ ಶಙ್ಕಾಂ ಜನಯತೀವ ಮೇ ॥ 7 ॥
ತಮೇವಮಭಿಭಾಷನ್ತಮಾಕಾಶ ಇವ ನಿರ್ಮಲಃ ।
ಭರತಶ್ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಯಾ ವಾಚಾ ಗುಹಂ ವಚನಮಬ್ರವೀತ್ ॥ 8 ॥
ಮಾಭೂತ್ಸ ಕಾಲೋ ಯತ್ಕಷ್ಟಂ ನ ಮಾಂ ಶಙ್ಕಿತುಮರ್ಹಸಿ ।
ರಾಘವ ಸ್ಸಹಿ ಮೇ ಭ್ರಾತಾ ಜ್ಯೇಷ್ಠಃ ಪಿತುಸಮೋ ಮತಃ ॥ 9 ॥
ತಂ ನಿವರ್ತಯಿತುಂ ಯಾಮಿ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥಂ ವನವಾಸಿನಮ್ ।
ಬುದ್ಧಿರನ್ಯಾ ನ ತೇ ಕಾರ್ಯಾ ಗುಹ ಸತ್ಯಂ ಬ್ರವೀಮಿ ತೇ ॥ 10 ॥
ಸ ತು ಸಂಹೃಷ್ಟವದನ ಶ್ಶ್ರುತ್ವಾ ಭರತಭಾಷಿತಮ್ ।
ಪುನರೇವಾಬ್ರವೀದ್ವಾಕ್ಯಂ ಭರತಂ ಪ್ರತಿ ಹರ್ಷಿತಃ ॥ 11 ॥
ಧನ್ಯಸ್ತ್ವಂ ನ ತ್ವಯಾ ತುಲ್ಯಂ ಪಶ್ಯಾಮಿ ಜಗತೀತಲೇ ।
ಅಯತ್ನಾದಾಗತಂ ರಾಜ್ಯಂ ಯಸ್ತ್ವಂ ತ್ಯಕ್ತುಮಿಹೇಚ್ಛಸಿ ॥ 12 ॥
ಶಾಶ್ವತೀ ಖಲು ತೇ ಕೀರ್ತಿರ್ಲೋಕಾನನುಚರಿಷ್ಯತಿ ।
ಯಸ್ತ್ವಂ ಕೃಚ್ಛ್ರಗತಂ ರಾಮಂ ಪ್ರತ್ಯಾನಯಿತುಮಿಚ್ಛಸಿ ॥ 13 ॥
ಏವಂ ಸಮ್ಭಾಷಮಾಣಸ್ಯ ಗುಹಸ್ಯ ಭರತಂ ತದಾ ।
ಬಭೌ ನಷ್ಟಪ್ರಭಸ್ಸೂರ್ಯೋ ರಜನೀ ಚಾಭ್ಯವರ್ತತ ॥ 14 ॥
ಸನ್ನಿವೇಶ್ಯ ಸ ತಾಂ ಸೇನಾಂ ಗುಹೇನ ಪರಿತೋಷಿತಃ ।
ಶತ್ರುಘ್ನೇನ ಸಹ ಶ್ರೀಮಾಞ್ಛಯನಂ ಸಮುಪಾಗಮತ್ ॥ 15 ॥
ರಾಮಚಿನ್ತಾಮಯ ಶ್ಶೋಕೋ ಭರತಸ್ಯ ಮಹಾತ್ಮನಃ ।
ಉಪಸ್ಥಿತೋ ಹ್ಯನರ್ಹಸ್ಯ ಧರ್ಮಪ್ರೇಕ್ಷಸ್ಯ ತಾದೃಶಃ ॥ 16 ॥
ಅನ್ತರ್ದಾಹೇನ ದಹನಸ್ಸನ್ತಾಪಯತಿ ರಾಘವಮ್ ।
ವನದಾಹಾಭಿಸನ್ತಪ್ತಂ ಗೂಢೋಽಗ್ನಿರಿವ ಪಾದಪಮ್ ॥ 17 ॥
ಪ್ರಸೃತಸ್ಸರ್ವಗಾತ್ರೇಭ್ಯಸ್ಸ್ವೇದಂ ಶೋಕಾಗ್ನಿಸಮ್ಭವಮ್ ।
ಯಥಾ ಸೂರ್ಯಾಂಶುಸನ್ತಪ್ತೋ ಹಿಮವಾನ್ ಪ್ರಸೃತೋಹಿಮಮ್ ॥ 18 ॥
ಧ್ಯಾನನಿರ್ಧರಶೈಲೇನ ವಿನಿಶ್ಶ್ವಸಿತಧಾತುನಾ ।
ದೈನ್ಯಪಾದಪಸಙ್ಘೇನ ಶೋಕಾಯಾಸಾಧಿಶೃಙ್ಗಿಣಾ ॥ 19 ॥
ಪ್ರಮೋಹಾನನ್ತಸತ್ತ್ವೇನ ಸನ್ತಾಪೌಷಧಿವೇಣುನಾ ।
ಆಕ್ರಾನ್ತೋ ದುಃಖಶೈಲೇನ ಮಹತಾ ಕೈಕಯೀಸುತಃ ॥ 20 ॥
ವಿನಿಶ್ಶ್ವಸನ್ವೈ ಭೃಶದುರ್ಮನಾಸ್ತತಃ ಪ್ರಮೂಢಸಞ್ಜ್ಞಃ ಪರಮಾಪದಂ ಗತಃ ।
ಶಮಂ ನ ಲೇಭೇ ಹೃದಯಜ್ವರಾರ್ದಿತೋ ನರರ್ಷಭೋ ಯೂಥಹತೋ ಯಥರ್ಷಭಃ ॥ 21 ॥
ಗುಹೇನ ಸಾರ್ಧಂ ಭರತಸ್ಸಮಾಗತೋ ಮಹಾನುಭಾವಸ್ಸಜನಸ್ಸಮಾಹಿತಃ ।
ಸುದುರ್ಮನಾಸ್ತಂ ಭರತಂ ತದಾ ಪುನರ್ಗುಹ ಸ್ಸಮಾಶ್ವಾಸಯದಗ್ರಜಂ ಪ್ರತಿ ॥ 22 ॥
ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಣ್ಡೇ ಪಞ್ಚಾಶೀತಿತಮಸ್ಸರ್ಗಃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha pañcāśītitamassargaḥ |
evamuktastu bharato niṣādādhipatiṃ guham |
pratyuvāca mahāprājño vākyaṃ hetvarthasaṃhitam || 1 ||
ūrjitaḥ khalu te kāmaḥ kṛto mama gurossakhe |
yo me tvamīdṛśīṃ senāmeko'bhyarcitumicchasi || 2 ||
ityuktvā tu mahātejā guhaṃ vacanamuttamam |
abravīdbharata śśrīmānaniṣādādhipatiṃ punaḥ || 3 ||
katareṇa gamiṣyāmi bharadvājāśramaṃ guha |
gahano'yaṃ bhṛśaṃ deśo gaṅgā'nūpo duratyayaḥ || 4 ||
tasya tadvacanaṃ śrutvā rājaputrasya dhīmataḥ |
abravītprāñjalirvākyaṃ guho gahanagocaraḥ || 5 ||
dāśāstvā'nu'gamiṣyanti dhanvinassusamāhitāḥ |
ahaṃ tvānugamiṣyāmi rājaputra mahāyaśaḥ || 6 ||
kacchinnaduṣṭo vrajasi rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ |
iyaṃ te mahatī senā śaṅkāṃ janayatīva me || 7 ||
tamevamabhibhāṣantamākāśa iva nirmalaḥ |
bharataśślakṣṇayā vācā guhaṃ vacanamabravīt || 8 ||
mābhūtsa kālo yatkaṣṭaṃ na māṃ śaṅkitumarhasi |
rāghava ssahi me bhrātā jyeṣṭhaḥ pitusamo mataḥ || 9 ||
taṃ nivartayituṃ yāmi kākutsthaṃ vanavāsinam |
buddhiranyā na te kāryā guha satyaṃ bravīmi te || 10 ||
sa tu saṃhṛṣṭavadana śśrutvā bharatabhāṣitam |
punarevābravīdvākyaṃ bharataṃ prati harṣitaḥ || 11 ||
dhanyastvaṃ na tvayā tulyaṃ paśyāmi jagatītale |
ayatnādāgataṃ rājyaṃ yastvaṃ tyaktumihecchasi || 12 ||
śāśvatī khalu te kīrtirlokānanucariṣyati |
yastvaṃ kṛcchragataṃ rāmaṃ pratyānayitumicchasi || 13 ||
evaṃ sambhāṣamāṇasya guhasya bharataṃ tadā |
babhau naṣṭaprabhassūryo rajanī cābhyavartata || 14 ||
sanniveśya sa tāṃ senāṃ guhena paritoṣitaḥ |
śatrughnena saha śrīmāñchayanaṃ samupāgamat || 15 ||
rāmacintāmaya śśoko bharatasya mahātmanaḥ |
upasthito hyanarhasya dharmaprekṣasya tādṛśaḥ || 16 ||
antardāhena dahanassantāpayati rāghavam |
vanadāhābhisantaptaṃ gūḍho'gniriva pādapam || 17 ||
prasṛtassarvagātrebhyassvedaṃ śokāgnisambhavam |
yathā sūryāṃśusantapto himavān prasṛtohimam || 18 ||
dhyānanirdharaśailena viniśśvasitadhātunā |
dainyapādapasaṅghena śokāyāsādhiśṛṅgiṇā || 19 ||
pramohānantasattvena santāpauṣadhiveṇunā |
ākrānto duḥkhaśailena mahatā kaikayīsutaḥ || 20 ||
viniśśvasanvai bhṛśadurmanāstataḥ pramūḍhasañjñaḥ paramāpadaṃ gataḥ |
śamaṃ na lebhe hṛdayajvarārdito nararṣabho yūthahato yatharṣabhaḥ || 21 ||
guhena sārdhaṃ bharatassamāgato mahānubhāvassajanassamāhitaḥ |
sudurmanāstaṃ bharataṃ tadā punarguha ssamāśvāsayadagrajaṃ prati || 22 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe pañcāśītitamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ पञ्चाशीतितमस्सर्गः ।
एवमुक्तस्तु भरतो निषादाधिपतिं गुहम् ।
प्रत्युवाच महाप्राज्ञो वाक्यं हेत्वर्थसंहितम् ॥ 1 ॥
ऊर्जितः खलु ते कामः कृतो मम गुरोस्सखे ।
यो मे त्वमीदृशीं सेनामेकोऽभ्यर्चितुमिच्छसि ॥ 2 ॥
इत्युक्त्वा तु महातेजा गुहं वचनमुत्तमम् ।
अब्रवीद्भरत श्श्रीमाननिषादाधिपतिं पुनः ॥ 3 ॥
कतरेण गमिष्यामि भरद्वाजाश्रमं गुह ।
गहनोऽयं भृशं देशो गङ्गाऽनूपो दुरत्ययः ॥ 4 ॥
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राजपुत्रस्य धीमतः ।
अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं गुहो गहनगोचरः ॥ 5 ॥
दाशास्त्वाऽनुऽगमिष्यन्ति धन्विनस्सुसमाहिताः ।
अहं त्वानुगमिष्यामि राजपुत्र महायशः ॥ 6 ॥
कच्छिन्नदुष्टो व्रजसि रामस्याक्लिष्टकर्मणः ।
इयं ते महती सेना शङ्कां जनयतीव मे ॥ 7 ॥
तमेवमभिभाषन्तमाकाश इव निर्मलः ।
भरतश्श्लक्ष्णया वाचा गुहं वचनमब्रवीत् ॥ 8 ॥
माभूत्स कालो यत्कष्टं न मां शङ्कितुमर्हसि ।
राघव स्सहि मे भ्राता ज्येष्ठः पितुसमो मतः ॥ 9 ॥
तं निवर्तयितुं यामि काकुत्स्थं वनवासिनम् ।
बुद्धिरन्या न ते कार्या गुह सत्यं ब्रवीमि ते ॥ 10 ॥
स तु संहृष्टवदन श्श्रुत्वा भरतभाषितम् ।
पुनरेवाब्रवीद्वाक्यं भरतं प्रति हर्षितः ॥ 11 ॥
धन्यस्त्वं न त्वया तुल्यं पश्यामि जगतीतले ।
अयत्नादागतं राज्यं यस्त्वं त्यक्तुमिहेच्छसि ॥ 12 ॥
शाश्वती खलु ते कीर्तिर्लोकाननुचरिष्यति ।
यस्त्वं कृच्छ्रगतं रामं प्रत्यानयितुमिच्छसि ॥ 13 ॥
एवं सम्भाषमाणस्य गुहस्य भरतं तदा ।
बभौ नष्टप्रभस्सूर्यो रजनी चाभ्यवर्तत ॥ 14 ॥
सन्निवेश्य स तां सेनां गुहेन परितोषितः ।
शत्रुघ्नेन सह श्रीमाञ्छयनं समुपागमत् ॥ 15 ॥
रामचिन्तामय श्शोको भरतस्य महात्मनः ।
उपस्थितो ह्यनर्हस्य धर्मप्रेक्षस्य तादृशः ॥ 16 ॥
अन्तर्दाहेन दहनस्सन्तापयति राघवम् ।
वनदाहाभिसन्तप्तं गूढोऽग्निरिव पादपम् ॥ 17 ॥
प्रसृतस्सर्वगात्रेभ्यस्स्वेदं शोकाग्निसम्भवम् ।
यथा सूर्यांशुसन्तप्तो हिमवान् प्रसृतोहिमम् ॥ 18 ॥
ध्याननिर्धरशैलेन विनिश्श्वसितधातुना ।
दैन्यपादपसङ्घेन शोकायासाधिशृङ्गिणा ॥ 19 ॥
प्रमोहानन्तसत्त्वेन सन्तापौषधिवेणुना ।
आक्रान्तो दुःखशैलेन महता कैकयीसुतः ॥ 20 ॥
विनिश्श्वसन्वै भृशदुर्मनास्ततः प्रमूढसञ्ज्ञः परमापदं गतः ।
शमं न लेभे हृदयज्वरार्दितो नरर्षभो यूथहतो यथर्षभः ॥ 21 ॥
गुहेन सार्धं भरतस्समागतो महानुभावस्सजनस्समाहितः ।
सुदुर्मनास्तं भरतं तदा पुनर्गुह स्समाश्वासयदग्रजं प्रति ॥ 22 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे पञ्चाशीतितमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha pañcāśītitamassargaḥ |
evamuktastu bharato niṣādādhipatiṃ guham |
pratyuvāca mahāprājño vākyaṃ hetvarthasaṃhitam || 1 ||
ūrjitaḥ khalu te kāmaḥ kṛto mama gurossakhe |
yo me tvamīdṛśīṃ senāmeko'bhyarcitumicchasi || 2 ||
ityuktvā tu mahātejā guhaṃ vacanamuttamam |
abravīdbharata śśrīmānaniṣādādhipatiṃ punaḥ || 3 ||
katareṇa gamiṣyāmi bharadvājāśramaṃ guha |
gahano'yaṃ bhṛśaṃ deśo gaṅgā'nūpo duratyayaḥ || 4 ||
tasya tadvacanaṃ śrutvā rājaputrasya dhīmataḥ |
abravītprāñjalirvākyaṃ guho gahanagocaraḥ || 5 ||
dāśāstvā'nu'gamiṣyanti dhanvinassusamāhitāḥ |
ahaṃ tvānugamiṣyāmi rājaputra mahāyaśaḥ || 6 ||
kacchinnaduṣṭo vrajasi rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ |
iyaṃ te mahatī senā śaṅkāṃ janayatīva me || 7 ||
tamevamabhibhāṣantamākāśa iva nirmalaḥ |
bharataśślakṣṇayā vācā guhaṃ vacanamabravīt || 8 ||
mābhūtsa kālo yatkaṣṭaṃ na māṃ śaṅkitumarhasi |
rāghava ssahi me bhrātā jyeṣṭhaḥ pitusamo mataḥ || 9 ||
taṃ nivartayituṃ yāmi kākutsthaṃ vanavāsinam |
buddhiranyā na te kāryā guha satyaṃ bravīmi te || 10 ||
sa tu saṃhṛṣṭavadana śśrutvā bharatabhāṣitam |
punarevābravīdvākyaṃ bharataṃ prati harṣitaḥ || 11 ||
dhanyastvaṃ na tvayā tulyaṃ paśyāmi jagatītale |
ayatnādāgataṃ rājyaṃ yastvaṃ tyaktumihecchasi || 12 ||
śāśvatī khalu te kīrtirlokānanucariṣyati |
yastvaṃ kṛcchragataṃ rāmaṃ pratyānayitumicchasi || 13 ||
evaṃ sambhāṣamāṇasya guhasya bharataṃ tadā |
babhau naṣṭaprabhassūryo rajanī cābhyavartata || 14 ||
sanniveśya sa tāṃ senāṃ guhena paritoṣitaḥ |
śatrughnena saha śrīmāñchayanaṃ samupāgamat || 15 ||
rāmacintāmaya śśoko bharatasya mahātmanaḥ |
upasthito hyanarhasya dharmaprekṣasya tādṛśaḥ || 16 ||
antardāhena dahanassantāpayati rāghavam |
vanadāhābhisantaptaṃ gūḍho'gniriva pādapam || 17 ||
prasṛtassarvagātrebhyassvedaṃ śokāgnisambhavam |
yathā sūryāṃśusantapto himavān prasṛtohimam || 18 ||
dhyānanirdharaśailena viniśśvasitadhātunā |
dainyapādapasaṅghena śokāyāsādhiśṛṅgiṇā || 19 ||
pramohānantasattvena santāpauṣadhiveṇunā |
ākrānto duḥkhaśailena mahatā kaikayīsutaḥ || 20 ||
viniśśvasanvai bhṛśadurmanāstataḥ pramūḍhasañjñaḥ paramāpadaṃ gataḥ |
śamaṃ na lebhe hṛdayajvarārdito nararṣabho yūthahato yatharṣabhaḥ || 21 ||
guhena sārdhaṃ bharatassamāgato mahānubhāvassajanassamāhitaḥ |
sudurmanāstaṃ bharataṃ tadā punarguha ssamāśvāsayadagrajaṃ prati || 22 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe pañcāśītitamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Kannada script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.