Meaning —
⏳ The meaning of this text is being prepared (AI translation with an accuracy check). This usually takes a few minutes — this page will refresh when it is ready.
The meaning is ready. Show it.
The meaning could not be prepared right now.
A translation in is not yet available for this text.
The original text and transliteration are shown below.
ശ്രീമദ്വാല്മീകീയ രാമായണേ അയോധ്യാകാണ്ഡമ് ।
അഥ ദ്വിഷഷ്ടിതമസ്സര്ഗഃ ।
Shloka 1
ഏവം തു ക്രുദ്ധയാ രാജാ രാമമാത്രാ സശോകയാ ।
ശ്രാവിതഃ പരുഷം വാക്യം ചിന്തയാമാസ ദുഃഖിതഃ ॥ 1 ॥
ശ്രാവിതഃ പരുഷം വാക്യം ചിന്തയാമാസ ദുഃഖിതഃ ॥ 1 ॥
evaṃ tu kruddhayā rājā rāmamātrā saśokayā |
śrāvitaḥ paruṣaṃ vākyaṃ cintayāmāsa duḥkhitaḥ || 1 ||
śrāvitaḥ paruṣaṃ vākyaṃ cintayāmāsa duḥkhitaḥ || 1 ||
Shloka 2
ചിന്തയിത്വാ സ ച നൃപോ മുമോഹ വ്യാകുലേന്ദ്രിയഃ ।
അഥ ദീര്ഘീണ കാലേന സഞ്ജ്ഞാമാപ പരന്തപഃ ॥ 2 ॥
അഥ ദീര്ഘീണ കാലേന സഞ്ജ്ഞാമാപ പരന്തപഃ ॥ 2 ॥
cintayitvā sa ca nṛpo mumoha vyākulendriyaḥ |
atha dīrghīṇa kālena sañjñāmāpa parantapaḥ || 2 ||
atha dīrghīṇa kālena sañjñāmāpa parantapaḥ || 2 ||
Shloka 3
സ സഞ്ജ്ഞാമുപലഭ്യൈവ ദീര്ഘമുഷ്ണം ച നിശ്ശ്വസന് ।
കൌസല്യാം പാര്ശ്വതോ ദൃഷ്ട്വാ പുന ശ്ചിന്താമുപാഗമത് ॥ 3 ॥
കൌസല്യാം പാര്ശ്വതോ ദൃഷ്ട്വാ പുന ശ്ചിന്താമുപാഗമത് ॥ 3 ॥
sa sañjñāmupalabhyaiva dīrghamuṣṇaṃ ca niśśvasan |
kausalyāṃ pārśvato dṛṣṭvā puna ścintāmupāgamat || 3 ||
kausalyāṃ pārśvato dṛṣṭvā puna ścintāmupāgamat || 3 ||
Shloka 4
തസ്യ ചിന്തയമാനസ്യ പ്രത്യാഭാത്കര്മ ദുഷ്കൃതമ് ।
യദനേന കൃതം പൂര്വമജ്ഞാനാച്ഛബ്ദവേധിനാ ॥ 4 ॥
യദനേന കൃതം പൂര്വമജ്ഞാനാച്ഛബ്ദവേധിനാ ॥ 4 ॥
tasya cintayamānasya pratyābhātkarma duṣkṛtam |
yadanena kṛtaṃ pūrvamajñānācchabdavedhinā || 4 ||
yadanena kṛtaṃ pūrvamajñānācchabdavedhinā || 4 ||
Shloka 5
അമനാസ്തേന ശോകേന രാമശോകേന ച പ്രഭുഃ ।
ദ്വാഭ്യാമപി മഹാരാജ ശ്ശോകാഭ്യാമന്വതപ്യത ॥ 5 ॥
ദ്വാഭ്യാമപി മഹാരാജ ശ്ശോകാഭ്യാമന്വതപ്യത ॥ 5 ॥
amanāstena śokena rāmaśokena ca prabhuḥ |
dvābhyāmapi mahārāja śśokābhyāmanvatapyata || 5 ||
dvābhyāmapi mahārāja śśokābhyāmanvatapyata || 5 ||
Shloka 6
ദഹ്യാമാന സ്സശോകാഭ്യാം കൌസല്യാമാഹ ഭൂപതിഃ ।
വേപമാനോഽഞ്ജലിം കൃത്വാ പ്രസാദാര്ഥമവാങ്മുഖഃ ॥ 6 ॥
വേപമാനോഽഞ്ജലിം കൃത്വാ പ്രസാദാര്ഥമവാങ്മുഖഃ ॥ 6 ॥
dahyāmāna ssaśokābhyāṃ kausalyāmāha bhūpatiḥ |
vepamāno'ñjaliṃ kṛtvā prasādārthamavāṅmukhaḥ || 6 ||
vepamāno'ñjaliṃ kṛtvā prasādārthamavāṅmukhaḥ || 6 ||
Shloka 7
പ്രസാദയേ ത്വാം കൌസല്യേ രചിതോഽയം മയാഽഞ്ജലിഃ ।
വത്സലാ ചാനൃശംസാ ച ത്വം ഹി നിത്യം പരേഷ്വപി ॥ 7 ॥
വത്സലാ ചാനൃശംസാ ച ത്വം ഹി നിത്യം പരേഷ്വപി ॥ 7 ॥
prasādaye tvāṃ kausalye racito'yaṃ mayā'ñjaliḥ |
vatsalā cānṛśaṃsā ca tvaṃ hi nityaṃ pareṣvapi || 7 ||
vatsalā cānṛśaṃsā ca tvaṃ hi nityaṃ pareṣvapi || 7 ||
Shloka 8
ഭര്താ തു ഖലു നാരീണാം ഗുണവാന്നിര്ഗുണോഽപി വാ ।
ധര്മം വിമൃശമാനാനാം പ്രത്യക്ഷം ദേവി ദൈവതമ് ॥ 8 ॥
ധര്മം വിമൃശമാനാനാം പ്രത്യക്ഷം ദേവി ദൈവതമ് ॥ 8 ॥
bhartā tu khalu nārīṇāṃ guṇavānnirguṇo'pi vā |
dharmaṃ vimṛśamānānāṃ pratyakṣaṃ devi daivatam || 8 ||
dharmaṃ vimṛśamānānāṃ pratyakṣaṃ devi daivatam || 8 ||
Shloka 9
സാ ത്വം ധര്മപരാ നിത്യം ദൃഷ്ടലോക പരാവരാ ।
നാര്ഹസേ വിപ്രിയം വക്തും ദുഖിഃതാഽപി സുദുഃഖിതമ് ॥ 9 ॥
നാര്ഹസേ വിപ്രിയം വക്തും ദുഖിഃതാഽപി സുദുഃഖിതമ് ॥ 9 ॥
sā tvaṃ dharmaparā nityaṃ dṛṣṭaloka parāvarā |
nārhase vipriyaṃ vaktuṃ dukhiḥtā'pi suduḥkhitam || 9 ||
nārhase vipriyaṃ vaktuṃ dukhiḥtā'pi suduḥkhitam || 9 ||
Shloka 10
തദ്വാക്യം കരുണം രാജ്ഞഃ ശ്രുത്വാ ദീനസ്യ ഭാഷിതമ് ।
കൌസല്യാ വ്യസൃജദ്ബാഷ്പം പ്രണാലീവ നവോദകമ് ॥ 10 ॥
കൌസല്യാ വ്യസൃജദ്ബാഷ്പം പ്രണാലീവ നവോദകമ് ॥ 10 ॥
tadvākyaṃ karuṇaṃ rājñaḥ śrutvā dīnasya bhāṣitam |
kausalyā vyasṛjadbāṣpaṃ praṇālīva navodakam || 10 ||
kausalyā vyasṛjadbāṣpaṃ praṇālīva navodakam || 10 ||
Shloka 11
സാ മൂര്ധ്നിബധ്വാ രുദതീ രാജ്ഞഃ പദ്മമിവാഞ്ജലിമ് ।
സമ്ഭ്രമാദബ്രവീത് ത്രസ്താ ത്വരമാണാക്ഷരം വചഃ ॥ 11 ॥
സമ്ഭ്രമാദബ്രവീത് ത്രസ്താ ത്വരമാണാക്ഷരം വചഃ ॥ 11 ॥
sā mūrdhnibadhvā rudatī rājñaḥ padmamivāñjalim |
sambhramādabravīt trastā tvaramāṇākṣaraṃ vacaḥ || 11 ||
sambhramādabravīt trastā tvaramāṇākṣaraṃ vacaḥ || 11 ||
Shloka 12
പ്രസീദ ശിരസാ യാചേ ഭൂമൌ നിപതിതാസ്മി തേ ।
യാചിതാസ്മി ഹതാ ദേവ ക്ഷന്തവ്യാഽഹം ന ഹി ത്വയാ ॥ 12 ॥
യാചിതാസ്മി ഹതാ ദേവ ക്ഷന്തവ്യാഽഹം ന ഹി ത്വയാ ॥ 12 ॥
prasīda śirasā yāce bhūmau nipatitāsmi te |
yācitāsmi hatā deva kṣantavyā'haṃ na hi tvayā || 12 ||
yācitāsmi hatā deva kṣantavyā'haṃ na hi tvayā || 12 ||
Shloka 13
നൈഷാ ഹി സാ സ്ത്രീ ഭവതി ശ്ലാഘനീയേന ധീമതാ ।
ഉഭയോര്ലോകയോര്വീര പത്യാ യാ സമ്സാദ്യതേ ॥ 13 ॥
ഉഭയോര്ലോകയോര്വീര പത്യാ യാ സമ്സാദ്യതേ ॥ 13 ॥
naiṣā hi sā strī bhavati ślāghanīyena dhīmatā |
ubhayorlokayorvīra patyā yā samsādyate || 13 ||
ubhayorlokayorvīra patyā yā samsādyate || 13 ||
Shloka 14
ജാനാമി ധര്മം ധര്മജ്ഞ ത്വാം ജാനേ സത്യവാദിനമ് ।
പുത്രശോകാര്തയാ തത്തു മയാ കിമപി ഭാഷിതമ് ॥ 14 ॥
പുത്രശോകാര്തയാ തത്തു മയാ കിമപി ഭാഷിതമ് ॥ 14 ॥
jānāmi dharmaṃ dharmajña tvāṃ jāne satyavādinam |
putraśokārtayā tattu mayā kimapi bhāṣitam || 14 ||
putraśokārtayā tattu mayā kimapi bhāṣitam || 14 ||
Shloka 15
ശോകോ നാശയതേ ധൈര്യം ശോകോ നാശയതേ ശ്രുതമ് ।
ശോകോ നാശയതേ സര്വം നാസ്തി ശോകസമോ രിപുഃ ॥ 15 ॥
ശോകോ നാശയതേ സര്വം നാസ്തി ശോകസമോ രിപുഃ ॥ 15 ॥
śoko nāśayate dhairyaṃ śoko nāśayate śrutam |
śoko nāśayate sarvaṃ nāsti śokasamo ripuḥ || 15 ||
śoko nāśayate sarvaṃ nāsti śokasamo ripuḥ || 15 ||
Shloka 16
ശക്യ ആപതിത സ്സോഢും പ്രഹാരോ രിപുഹസ്തതഃ ।
സോഢുമ്മാപതിതശ്ശോകസ്സുസൂക്ഷ്മോഽപി ന ശക്യതേ ॥ 16 ॥
സോഢുമ്മാപതിതശ്ശോകസ്സുസൂക്ഷ്മോഽപി ന ശക്യതേ ॥ 16 ॥
śakya āpatita ssoḍhuṃ prahāro ripuhastataḥ |
soḍhummāpatitaśśokassusūkṣmo'pi na śakyate || 16 ||
soḍhummāpatitaśśokassusūkṣmo'pi na śakyate || 16 ||
Shloka 17
ധര്മജ്ഞാ ശ്ശ്രുതിമന്തോഽപി ഛിന്നധര്മാര്ഥസംശയാഃ ।
യതയോ വീര മുഹ്യന്തി ശോകസമ്മൂഢചേതസഃ ॥ 17 ॥
യതയോ വീര മുഹ്യന്തി ശോകസമ്മൂഢചേതസഃ ॥ 17 ॥
dharmajñā śśrutimanto'pi chinnadharmārthasaṃśayāḥ |
yatayo vīra muhyanti śokasammūḍhacetasaḥ || 17 ||
yatayo vīra muhyanti śokasammūḍhacetasaḥ || 17 ||
Shloka 18
വനവാസായ രാമസ്യ പഞ്ചരാത്രോഽദ്യ ഗണ്യതേ ।
യ ശ്ശോകഹതഹര്ഷായാഃ പഞ്ചവര്ഷോപമോ മമ ॥ 18 ॥
യ ശ്ശോകഹതഹര്ഷായാഃ പഞ്ചവര്ഷോപമോ മമ ॥ 18 ॥
vanavāsāya rāmasya pañcarātro'dya gaṇyate |
ya śśokahataharṣāyāḥ pañcavarṣopamo mama || 18 ||
ya śśokahataharṣāyāḥ pañcavarṣopamo mama || 18 ||
Shloka 19
തം ഹി ചിന്തയമാനായാ ശ്ശോകോഽയം ഹൃദി വര്ധതേ ।
നദീനാമിവ വേഗേന സമുദ്രസലിലം മഹത് ॥ 19 ॥
നദീനാമിവ വേഗേന സമുദ്രസലിലം മഹത് ॥ 19 ॥
taṃ hi cintayamānāyā śśoko'yaṃ hṛdi vardhate |
nadīnāmiva vegena samudrasalilaṃ mahat || 19 ||
nadīnāmiva vegena samudrasalilaṃ mahat || 19 ||
Shloka 20
ഏവം ഹി കഥയന്ത്യാസ്തു കൌസല്യായാശ്ശുഭം വചഃ ।
മന്ദരശ്മിരഭൂത്സൂര്യോ രജനീ ചാഭ്യവര്തത ॥ 20 ॥
മന്ദരശ്മിരഭൂത്സൂര്യോ രജനീ ചാഭ്യവര്തത ॥ 20 ॥
evaṃ hi kathayantyāstu kausalyāyāśśubhaṃ vacaḥ |
mandaraśmirabhūtsūryo rajanī cābhyavartata || 20 ||
mandaraśmirabhūtsūryo rajanī cābhyavartata || 20 ||
Shloka 21
തഥാ പ്രസാദിതോ വാക്യൈര്ദേവ്യാ കൌസല്യയാ നൃപഃ ।
ശോകേന ച സമാക്രാന്തോ നിദ്രായാ വശന്തോമേയിവാന് ॥ 21 ॥
ശോകേന ച സമാക്രാന്തോ നിദ്രായാ വശന്തോമേയിവാന് ॥ 21 ॥
tathā prasādito vākyairdevyā kausalyayā nṛpaḥ |
śokena ca samākrānto nidrāyā vaśantomeyivān || 21 ||
śokena ca samākrānto nidrāyā vaśantomeyivān || 21 ||
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയ ആദികാവ്യേ അയോധ്യാകാണ്ഡേ ദ്വിഷഷ്ടിതമസ്സര്ഗഃ ॥
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ द्विषष्टितमस्सर्गः ।
एवं तु क्रुद्धया राजा राममात्रा सशोकया ।
श्रावितः परुषं वाक्यं चिन्तयामास दुःखितः ॥ 1 ॥
चिन्तयित्वा स च नृपो मुमोह व्याकुलेन्द्रियः ।
अथ दीर्घीण कालेन सञ्ज्ञामाप परन्तपः ॥ 2 ॥
स सञ्ज्ञामुपलभ्यैव दीर्घमुष्णं च निश्श्वसन् ।
कौसल्यां पार्श्वतो दृष्ट्वा पुन श्चिन्तामुपागमत् ॥ 3 ॥
तस्य चिन्तयमानस्य प्रत्याभात्कर्म दुष्कृतम् ।
यदनेन कृतं पूर्वमज्ञानाच्छब्दवेधिना ॥ 4 ॥
अमनास्तेन शोकेन रामशोकेन च प्रभुः ।
द्वाभ्यामपि महाराज श्शोकाभ्यामन्वतप्यत ॥ 5 ॥
दह्यामान स्सशोकाभ्यां कौसल्यामाह भूपतिः ।
वेपमानोऽञ्जलिं कृत्वा प्रसादार्थमवाङ्मुखः ॥ 6 ॥
प्रसादये त्वां कौसल्ये रचितोऽयं मयाऽञ्जलिः ।
वत्सला चानृशंसा च त्वं हि नित्यं परेष्वपि ॥ 7 ॥
भर्ता तु खलु नारीणां गुणवान्निर्गुणोऽपि वा ।
धर्मं विमृशमानानां प्रत्यक्षं देवि दैवतम् ॥ 8 ॥
सा त्वं धर्मपरा नित्यं दृष्टलोक परावरा ।
नार्हसे विप्रियं वक्तुं दुखिःताऽपि सुदुःखितम् ॥ 9 ॥
तद्वाक्यं करुणं राज्ञः श्रुत्वा दीनस्य भाषितम् ।
कौसल्या व्यसृजद्बाष्पं प्रणालीव नवोदकम् ॥ 10 ॥
सा मूर्ध्निबध्वा रुदती राज्ञः पद्ममिवाञ्जलिम् ।
सम्भ्रमादब्रवीत् त्रस्ता त्वरमाणाक्षरं वचः ॥ 11 ॥
प्रसीद शिरसा याचे भूमौ निपतितास्मि ते ।
याचितास्मि हता देव क्षन्तव्याऽहं न हि त्वया ॥ 12 ॥
नैषा हि सा स्त्री भवति श्लाघनीयेन धीमता ।
उभयोर्लोकयोर्वीर पत्या या सम्साद्यते ॥ 13 ॥
जानामि धर्मं धर्मज्ञ त्वां जाने सत्यवादिनम् ।
पुत्रशोकार्तया तत्तु मया किमपि भाषितम् ॥ 14 ॥
शोको नाशयते धैर्यं शोको नाशयते श्रुतम् ।
शोको नाशयते सर्वं नास्ति शोकसमो रिपुः ॥ 15 ॥
शक्य आपतित स्सोढुं प्रहारो रिपुहस्ततः ।
सोढुम्मापतितश्शोकस्सुसूक्ष्मोऽपि न शक्यते ॥ 16 ॥
धर्मज्ञा श्श्रुतिमन्तोऽपि छिन्नधर्मार्थसंशयाः ।
यतयो वीर मुह्यन्ति शोकसम्मूढचेतसः ॥ 17 ॥
वनवासाय रामस्य पञ्चरात्रोऽद्य गण्यते ।
य श्शोकहतहर्षायाः पञ्चवर्षोपमो मम ॥ 18 ॥
तं हि चिन्तयमानाया श्शोकोऽयं हृदि वर्धते ।
नदीनामिव वेगेन समुद्रसलिलं महत् ॥ 19 ॥
एवं हि कथयन्त्यास्तु कौसल्यायाश्शुभं वचः ।
मन्दरश्मिरभूत्सूर्यो रजनी चाभ्यवर्तत ॥ 20 ॥
तथा प्रसादितो वाक्यैर्देव्या कौसल्यया नृपः ।
शोकेन च समाक्रान्तो निद्राया वशन्तोमेयिवान् ॥ 21 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे द्विषष्टितमस्सर्गः ॥
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Malayalam script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.
It is a transliteration, not a translation — see “Meaning” for translations where available.