ശ്രീമദ്വാല്മീകീയ രാമായണേ അയോധ്യാകാണ്ഡമ് ।
അഥ നവമസ്സര്ഗഃ ।
ഏവമുക്താ തു കൈകേയീ ക്രോധേന ജ്വലിതാനനാ ।
ദീര്ഘമുഷ്ണം വിനിശ്വസ്യ മന്ഥരാമിദമബ്രവീത് ॥ 1 ॥
അദ്യ രാമമിതഃ ക്ഷിപ്രം വനം പ്രസ്ഥാപയാമ്യഹമ് ।
യൌവരാജ്യേ ച ഭരതം ക്ഷിപ്രമേവാഭിഷേചയേ ॥ 2 ॥
ഇദം ത്വിദാനീം സമ്പശ്യ കേനോപായേന മന്ഥരേ ।
ഭരതഃ പ്രാപ്നുയാദ്രാജ്യം ന തു രാമഃ കഥഞ്ചന ॥ 3 ॥
ഏവമുക്താ തയാ ദേവ്യാ മന്ഥരാ പാപദര്ശിനീ ।
രാമാര്ഥമുപഹിംസന്തീ കൈകേയീമിദമബ്രവീത് ॥ 4 ॥
ഹന്തേദാനീം പ്രവക്ഷ്യാമി കൈകേയി ശ്രൂയതാം ച മേ ।
യഥാ തേ ഭരതോ രാജ്യം പുത്രഃ പ്രാപ്സ്യതി കേവലമ് ॥ 5 ॥
കിം ന സ്മരസി കൈകേയി സ്മരന്തീ വാ നിഗൂഹസേ ।
യദുച്യമാനമാത്മാര്ഥം മത്തസ്ത്വം ശ്രോതുമിച്ഛസി ॥ 6 ॥
മയോച്യമാനം യദി തേ ശ്രോതും ഛന്ദോ വിലാസിനി ।
ശ്രൂയതാമഭിധാസ്യാമി ശ്രുത്വാ ചാപി വിമൃശ്യതാമ് ॥ 7 ॥
ശ്രുത്വൈവം വചനം തസ്യാ മന്ഥരായാസ്തു കൈകേയീ ।
കിഞ്ചിദുത്ഥായ ശയനാത്സ്വാസ്തീര്ണാദിദമബ്രവീത് ॥ 8 ॥
കഥയ ത്വം മമോപായം കേനോപായേന മന്ഥരേ ।
ഭരതഃ പ്രാപ്നുയാദ്രാജ്യം ന തു രാമഃ കഥഞ്ചന ॥ 9 ॥
ഏവമുക്താ തയാ ദേവ്യാ മന്ഥരാ പാപദര്ശിനീ ।
രാമാര്ഥമുപഹിംസന്തീ കുബ്ജാ വചനമബ്രവീത് ॥ 10 ॥
തവ ദൈവാസുരേ യുദ്ധേ സഹ രാജര്ഷിഭിഃ പതിഃ ।
അഗച്ഛത്ത്വാമുപാദായ ദേവരാജസ്യ സാഹ്യകൃത് ॥ 11 ॥
ദിശമാസ്ഥായ വൈ ദേവി ദക്ഷിണാം ദണ്ഡകാന്പ്രതി ।
വൈജയന്തമിതി ഖ്യാതം പുരം യത്ര തിമിധ്വജഃ ॥ 12 ॥
സ ശമ്ബര ഇതി ഖ്യാതശ്ശതമായോ മഹാസുരഃ ।
ദദൌ ശക്രസ്യ സങ്ഗ്രാമം ദേവസങ്ഘൈരനിര്ജിതഃ ॥ 13 ॥
തസ്മിന്മഹതി സങ്ഗ്രാമേ പുരുഷാന്ക്ഷതവിക്ഷതാന് ।
രാത്രൌ പ്രസുപ്താന്ഘ്നന്തി സ്മ തരസാഽഽസാദ്യ രാക്ഷസാഃ ॥ 14 ॥
തത്രാകരോന്മഹദ്യുദ്ധം രാജാ ദശരഥസ്തദാ ।
അസുരൈശ്ച മഹാബാഹുശ്ശസ്ത്രൈശ്ച ശകലീകൃതഃ ॥ 15 ॥
അപവാഹ്യ ത്വയാ ദേവി സങ്ഗ്രാമാന്നഷ്ടചേതനഃ ।
തത്രാപി വിക്ഷതശ്ശസ്ത്രൈഃ പതിസ്തേ രക്ഷിതസ്ത്വയാ ॥ 16 ॥
തുഷ്ടേന തേന ദത്തൌ തേ ദ്വൌ വരൌ ശുഭദര്ശനേ ।
സ ത്വയോക്തഃ പതിര്ദേവി യദേച്ഛേയം തദാ വരൌ ॥ 17 ॥
ഗൃഹ്ണീയാമിതി തത്തേന തഥേത്യുക്തം മഹാത്മനാ ।
അനഭിജ്ഞാമ്ഹ്യഹം ദേവി ത്വയൈവ കഥിതാ പുരാ ॥ 18 ॥
കഥൈഷാ തവ തു സ്നേഹാന്മനസാ ധാര്യതേ മയാ ।
രാമാഭിഷേകസമ്ഭാരാന്നിഗൃഹ്യ വിനിവര്തയ ॥ 19 ॥
തൌ വരൌ യാച ഭര്താരം ഭരതസ്യാഭിഷേചനമ് ।
പ്രവ്രാജനം ച രാമസ്യ ത്വം വര്ഷാണി ചതുര്ദശ ॥ 20 ॥
ചതുര്ദശ ഹി വര്ഷാണി രാമേ പ്രവ്രാജിതേ വനമ് ।
പ്രജാഭാവഗതസ്നേഹസ്സ്ഥിരഃ പുത്രോ ഭവിഷ്യതി ॥ 21 ॥
ക്രോധാഗാരം പ്രവിശ്യാഽദ്യ ക്രുദ്ധേവാശ്വപതേസ്സുതേ ।
ശേഷ്വാഽനന്തര്ഹിതായാം ത്വം ഭൂമൌ മലിനവാസിനീ ॥ 22 ॥
മാസ്മൈനം പ്രത്യുദീക്ഷേഥാ മാ ചൈനമഭിഭാഷഥാഃ ।
രുദന്തീ ചാപി തം ദൃഷ്ട്വാ ജഗത്യാം ശോകലാലസാ ॥ 23 ॥
ദയിതാ ത്വം സദാ ഭര്തുരത്ര മേ നാസ്തി സംശയഃ ।
ത്വത്കൃതേ സ മഹാരാജോ വിശേദപി ഹുതാശനമ് ॥ 24 ॥
ന ത്വാം ക്രോധയിതും ശക്തോ ന ക്രൃദ്ധാം പ്രത്യുദീക്ഷിതുമ് ।
തവ പ്രിയാര്ഥം രാജാ ഹി പ്രാണാനപി പരിത്യജേത് ॥ 25 ॥
ന ഹ്യതിക്രമിതും ശക്തസ്തവ വാക്യം മഹീപതിഃ ।
മന്ദസ്വഭാവേ ബുധ്യസ്വ സൌഭാഗ്യബലമാത്മനഃ ॥ 26 ॥
മണിമുക്തം സുവര്ണാനി രത്നാനി വിവിധാനി ച ।
ദദ്യാദ്ദശരഥോ രാജാ മാസ്മ തേഷു മനഃ കൃഥാഃ ॥ 27 ॥
യൌ തൌ ദൈവാസുരേ യുദ്ധേ വരൌ ദശരഥോഽദദാത് ।
തൌ സ്മാരയ മഹാഭാഗേ സോഽര്ഥോ ന ത്വാമതിക്രമേത് ॥ 28 ॥
യദാതു തേ വരം ദദ്യാത്സ്വയമുത്ഥാപ്യ രാഘവഃ ।
വ്യവസ്ഥാപ്യ മഹാരാജം ത്വമിമം വൃണുയാ വരമ് ॥ 29 ॥
രാമം പ്രവ്രാജയാരണ്യേ നവ വര്ഷാണി പഞ്ച ച ।
ഭരതഃ ക്രിയതാം രാജാ പൃഥിവ്യാഃ പാര്ഥിവര്ഷഭഃ ॥ 30 ॥
ചതുര്ദശ ഹി വര്ഷാണി രാമേ പ്രവ്രാജിതേ വനമ് ।
രൂഢശ്ച കൃതമൂലശ്ച ശേഷം സ്ഥാസ്യതി തേ സുതഃ ॥ 31 ॥
രാമപ്രവ്രാജനം ചൈവ ദേവി യാചസ്വ തം വരമ് ।
ഏവം സിദ്ധ്യന്തി പുത്രസ്യ സര്വാര്ഥാസ്തവ ഭാമിനി ॥ 32 ॥
ഏവം പ്രവ്രാജിതശ്ചൈവ രാമോഽരാമോ ഭവിഷ്യതി ।
ഭരതശ്ച ഹതാമിത്രസ്തവ രാജാ ഭവിഷ്യതി ॥ 33 ॥
യേന കാലേന രാമശ്ച വനാത്പ്രത്യാഗമിഷ്യതി ।
തേന കാലേന പുത്രസ്തേ കൃതമൂലോ ഭവിഷ്യതി ॥ 34 ॥
സുഗൃഹീതമനുഷ്യശ്ച സുഹൃദ്ഭിസ്സാര്ധമാത്മവാന് ।
പ്രാപ്തകാലം നു മന്യേഽഹം രാജാനം വീതസാധ്വസാ ॥ 35 ॥
രാമാഭിഷേകസങ്കല്പാന്നിഗൃഹ്യ വിനിവര്തയ ।
അനര്ഥമര്ഥരൂപേണ ഗ്രാഹിതാ സാ തതസ്തയാ ॥ 36 ॥
ഹൃഷ്ടാ പ്രതീതാ കൈകേയീ മന്ഥരാമിദമബ്രവീത് ।
സാ ഹി വാക്യേന കുബ്ജായാഃ കിശോരീവോത്പഥം ഗതാ ॥ 37 ॥
കൈകേയീ വിസ്മയം പ്രാപ്താ പരം പരമദര്ശനാ ।
കുബ്ജേ ത്വാം നാഭിജാനാമി ശ്രേഷ്ഠാം ശ്രേഷ്ഠാഭിഥായിനീമ് ॥ 38 ॥
പൃഥിവ്യാമസി കുബ്ജാനാമുത്തമാ ബുദ്ധിനിശ്ചയേ ।
ത്വമേവ തു മമാഽര്ഥേഷു നിത്യയുക്താ ഹിതൈഷിണീ ॥ 39 ॥
നാഹം സമവബുധ്യേയം കുബ്ജേ രാജ്ഞശ്ചികീര്ഷിതമ് ।
സന്തി ദുസ്സംസ്ഥിതാഃ കുബ്ജാ വക്രാഃ പരമദാരുണാഃ ॥ 40 ॥
ത്വം പദ്മമിവ വാതേന സന്നതാ പ്രിയദര്ശനാ ।
ത്വം പദ്മമിവ വാതേന സന്നതാ പ്രിയദര്ശനാ ।
ഉരസ്തേഽഭിനിവിഷ്ടം വൈ യാവത്സ്കന്ധാത് സമുന്നതമ് ॥ 41 ॥
അധസ്താച്ചോദരം ശാതം സുനാഭമിവ ലജ്ജിതമ് ।
പരിപൂര്ണം തു ജഘനം സുപീനൌ ച പയോധരൌ ॥ 42 ॥
വിമലേന്ദുസമം വക്ത്രമഹോരാജസി മന്ഥരേ ।
ജഘനം തവ നിര്ഘുഷ്ടം രശനാദാമശോഭിതമ് ॥ 43 ॥
ജങ്ഘേ ഭൃശമുപന്യസ്തേ പാദൌ ചാപ്യായതാവുഭൌ ।
ത്വമായതാഭ്യാം സക്ഥിഭ്യാം മന്ഥരേ ക്ഷൌമവാസിനീ ॥ 44 ॥
അഗ്രതോ മമ ഗച്ഛന്തീ രാജഹംസീവ രാജസേ ।
ആസന്യാശ്ശമ്ബരേ മായാസ്സഹസ്രമസുരാധിപേ ॥ 45 ॥
സര്വാസ്ത്വയി നിവിഷ്ടാസ്താ ഭൂയശ്ചാന്യാസ്സഹസ്രശഃ ।
തവേദം സ്ഥഗു യദ്ദീര്ഘം രഥഘോണമിവായതമ് ॥ 46 ॥
മതയഃ ക്ഷത്രവിദ്യാശ്ച മായാശ്ചാത്ര വസന്തി തേ ।
അത്ര തേ പ്രതിമോക്ഷ്യാമി മാലാം കുബ്ജേ ഹിരണ്മയീമ് ॥ 47 ॥
അഭിഷിക്തേ ച ഭരതേ രാഘവേ ച വനം ഗതേ ।
ജാത്യേന ച സുവര്ണേന സുനിഷ്ടപ്തേന മന്ഥരേ ॥ 48 ॥
ലബ്ധാര്ഥാ ച പ്രതീതാ ച ലേപയിഷ്യാമി തേ സ്ഥഗു ।
മുഖേ ച തിലകം ചിത്രം ജാതരൂപമയം ശുഭമ് ॥ 49 ॥
കാരയിഷ്യാമി തേ കുബ്ജേ ശുഭാന്യാഭരണാനി ച ।
പരിധായ ശുഭേ വസ്ത്രേ ദേവതേവ ചരിഷ്യസി ॥ 50 ॥
ചന്ദ്രമാഹ്വയമാനേന മുഖേനാപ്രതിമാനനാ ।
ഗമിഷ്യസി ഗതിം മുഖ്യാം ഗര്വയന്തീ ദ്വിഷജ്ജനമ് ॥ 51 ॥
തവാപി കുബ്ജാഃ കുബ്ജായാസ്സര്വാഭരണഭൂഷിതാഃ ।
പാദൌ പരിചരിഷ്യന്തി യഥൈവ ത്വം സദാ മമ ॥ 52 ॥
ഇതി പ്രശസ്യമാനാ സാ കൈകേയീമിദമബ്രവീത് ।
ശയാനാം ശയനേ ശുഭ്രേ വേദ്യാമഗ്നിശിഖാമിവ ॥ 53 ॥
ഗതോദകേ സേതുബന്ധോ ന കല്യാണി വിധീയതേ ।
ഉത്തിഷ്ഠ കുരു കല്യാണി രാജാനമനുദര്ശയ ॥ 54 ॥
തഥാ പ്രോത്സാഹിതാ ദേവീ ഗത്വാ മന്ഥരയാ സഹ ।
ക്രോധാഗാരം വിശാലാക്ഷീ സൌഭാഗ്യമദഗര്വിതാ ॥ 55 ॥
അനേകശതസാഹസ്രം മുക്താഹാരം വരാങ്ഗനാ ।
അവമുച്യ വരാര്ഹാണി ശുഭാന്യാഭരണാനി ച ॥ 56 ॥
തതോ ഹേമോപമാ തത്ര കുബ്ജാവാക്യവശം ഗതാ ।
സംവിശ്യ ഭൂമൌ കൈകേയീ മന്ഥരാമിദമബ്രവീത് ॥ 57 ॥
ഇഹ വാ മാം മൃതാം കുബ്ജേ നൃപായാവേദയിഷ്യസി ।
വനം തു രാഘവേ പ്രാപ്തേ ഭരതഃ പ്രാപ്സ്യതി ക്ഷിതിമ് ॥ 58 ॥
ന സുവര്ണേന മേ ഹ്യര്ഥോ ന രത്നൈര്ന ച ഭൂഷണൈഃ ।
ഏഷ മേ ജീവിതസ്യാന്തോ രാമോ യദ്യഭിഷിച്യതേ ॥ 59 ॥
അഥോ പുനസ്താം മഹിഷീം മഹീക്ഷിതോ വചോഭിരത്യര്ഥമഹാപരാക്രമൈഃ ।
ഉവാച കുബ്ജാ ഭരതസ്യ മാതരം ഹിതം വചോ രാമമുപേത്യ ചാഹിതമ് ॥ 60 ॥
പ്രപത്സ്യതേ രാജ്യമിദം ഹി രാഘവോ യദി ധ്രുവം ത്വം സസുതാ ച തപ്സ്യസേ ।
അതോ ഹി കല്യാണി യതസ്വ തത്തഥാ യഥാ സുതസ്തേ ഭരതോഽഭിഷേക്ഷ്യതേ ॥ 61 ॥
തഥാഽതിവിദ്ധാ മഹിഷീ തു കുബ്ജയാ സമാഹതാ വാഗിഷുഭിര്മുഹുര്മുഹുഃ ।
നിധായഹസ്തൌ ഹൃദയേഽതിവിസ്മിതാ ശശംസ കുബ്ജാം കുപിതാ പുനഃ പുനഃ ॥ 62 ॥
യമസ്യ വാ മാം വിഷയം ഗതാമിതോ നിശാമ്യ കുബ്ജേ പ്രതിവേദയിഷ്യസി ।
വനം ഗതേ വാ സുചിരായ രാഘവേ സമൃദ്ധകാമോ ഭരതോ ഭവിഷ്യതി ॥ 63 ॥
അഹം ഹി നൈവാസ്തരണാനി ന സ്രജോ ന ചന്ദനം നാഞ്ജനപാനഭോജനമ് ।
ന കിഞ്ചിദിച്ഛാമി ന ചേഹ ജീവിതം ന ചേദിതോ ഗച്ഛതി രാഘവോ വനമ് ॥ 64 ॥
അഥൈതദുക്ത്വാ വചനം സുദാരുണം നിധായ സര്വാഭരണാനി ഭാമിനീ ।
അസംവൃതാമാസ്തരണേന മേദിനീം തദാഽധിശിശ്യേ പതിതേവ കിന്നരീ ॥ 65 ॥
ഉദീര്ണസംരമ്ഭതമോവൃതാനനാ തഥാഽവമുക്തോത്തമമാല്യഭൂഷണാ ।
നരേന്ദ്രപത്നീ വിമനാ ബഭൂവ സാ തമോവൃതാ ദ്യൌരിവ മഗ്നതാരകാ ॥ 66 ॥
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയ ആദികാവ്യേ അയോധ്യാകാണ്ഡേ നവമസ്സര്ഗഃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha navamassargaḥ |
evamuktā tu kaikeyī krodhena jvalitānanā |
dīrghamuṣṇaṃ viniśvasya mantharāmidamabravīt || 1 ||
adya rāmamitaḥ kṣipraṃ vanaṃ prasthāpayāmyaham |
yauvarājye ca bharataṃ kṣipramevābhiṣecaye || 2 ||
idaṃ tvidānīṃ sampaśya kenopāyena manthare |
bharataḥ prāpnuyādrājyaṃ na tu rāmaḥ kathañcana || 3 ||
evamuktā tayā devyā mantharā pāpadarśinī |
rāmārthamupahiṃsantī kaikeyīmidamabravīt || 4 ||
hantedānīṃ pravakṣyāmi kaikeyi śrūyatāṃ ca me |
yathā te bharato rājyaṃ putraḥ prāpsyati kevalam || 5 ||
kiṃ na smarasi kaikeyi smarantī vā nigūhase |
yaducyamānamātmārthaṃ mattastvaṃ śrotumicchasi || 6 ||
mayocyamānaṃ yadi te śrotuṃ chando vilāsini |
śrūyatāmabhidhāsyāmi śrutvā cāpi vimṛśyatām || 7 ||
śrutvaivaṃ vacanaṃ tasyā mantharāyāstu kaikeyī |
kiñcidutthāya śayanātsvāstīrṇādidamabravīt || 8 ||
kathaya tvaṃ mamopāyaṃ kenopāyena manthare |
bharataḥ prāpnuyādrājyaṃ na tu rāmaḥ kathañcana || 9 ||
evamuktā tayā devyā mantharā pāpadarśinī |
rāmārthamupahiṃsantī kubjā vacanamabravīt || 10 ||
tava daivāsure yuddhe saha rājarṣibhiḥ patiḥ |
agacchattvāmupādāya devarājasya sāhyakṛt || 11 ||
diśamāsthāya vai devi dakṣiṇāṃ daṇḍakānprati |
vaijayantamiti khyātaṃ puraṃ yatra timidhvajaḥ || 12 ||
sa śambara iti khyātaśśatamāyo mahāsuraḥ |
dadau śakrasya saṅgrāmaṃ devasaṅghairanirjitaḥ || 13 ||
tasminmahati saṅgrāme puruṣānkṣatavikṣatān |
rātrau prasuptānghnanti sma tarasā''sādya rākṣasāḥ || 14 ||
tatrākaronmahadyuddhaṃ rājā daśarathastadā |
asuraiśca mahābāhuśśastraiśca śakalīkṛtaḥ || 15 ||
apavāhya tvayā devi saṅgrāmānnaṣṭacetanaḥ |
tatrāpi vikṣataśśastraiḥ patiste rakṣitastvayā || 16 ||
tuṣṭena tena dattau te dvau varau śubhadarśane |
sa tvayoktaḥ patirdevi yadeccheyaṃ tadā varau || 17 ||
gṛhṇīyāmiti tattena tathetyuktaṃ mahātmanā |
anabhijñāmhyahaṃ devi tvayaiva kathitā purā || 18 ||
kathaiṣā tava tu snehānmanasā dhāryate mayā |
rāmābhiṣekasambhārānnigṛhya vinivartaya || 19 ||
tau varau yāca bhartāraṃ bharatasyābhiṣecanam |
pravrājanaṃ ca rāmasya tvaṃ varṣāṇi caturdaśa || 20 ||
caturdaśa hi varṣāṇi rāme pravrājite vanam |
prajābhāvagatasnehassthiraḥ putro bhaviṣyati || 21 ||
krodhāgāraṃ praviśyā'dya kruddhevāśvapatessute |
śeṣvā'nantarhitāyāṃ tvaṃ bhūmau malinavāsinī || 22 ||
māsmainaṃ pratyudīkṣethā mā cainamabhibhāṣathāḥ |
rudantī cāpi taṃ dṛṣṭvā jagatyāṃ śokalālasā || 23 ||
dayitā tvaṃ sadā bharturatra me nāsti saṃśayaḥ |
tvatkṛte sa mahārājo viśedapi hutāśanam || 24 ||
na tvāṃ krodhayituṃ śakto na krṛddhāṃ pratyudīkṣitum |
tava priyārthaṃ rājā hi prāṇānapi parityajet || 25 ||
na hyatikramituṃ śaktastava vākyaṃ mahīpatiḥ |
mandasvabhāve budhyasva saubhāgyabalamātmanaḥ || 26 ||
maṇimuktaṃ suvarṇāni ratnāni vividhāni ca |
dadyāddaśaratho rājā māsma teṣu manaḥ kṛthāḥ || 27 ||
yau tau daivāsure yuddhe varau daśaratho'dadāt |
tau smāraya mahābhāge so'rtho na tvāmatikramet || 28 ||
yadātu te varaṃ dadyātsvayamutthāpya rāghavaḥ |
vyavasthāpya mahārājaṃ tvamimaṃ vṛṇuyā varam || 29 ||
rāmaṃ pravrājayāraṇye nava varṣāṇi pañca ca |
bharataḥ kriyatāṃ rājā pṛthivyāḥ pārthivarṣabhaḥ || 30 ||
caturdaśa hi varṣāṇi rāme pravrājite vanam |
rūḍhaśca kṛtamūlaśca śeṣaṃ sthāsyati te sutaḥ || 31 ||
rāmapravrājanaṃ caiva devi yācasva taṃ varam |
evaṃ siddhyanti putrasya sarvārthāstava bhāmini || 32 ||
evaṃ pravrājitaścaiva rāmo'rāmo bhaviṣyati |
bharataśca hatāmitrastava rājā bhaviṣyati || 33 ||
yena kālena rāmaśca vanātpratyāgamiṣyati |
tena kālena putraste kṛtamūlo bhaviṣyati || 34 ||
sugṛhītamanuṣyaśca suhṛdbhissārdhamātmavān |
prāptakālaṃ nu manye'haṃ rājānaṃ vītasādhvasā || 35 ||
rāmābhiṣekasaṅkalpānnigṛhya vinivartaya |
anarthamartharūpeṇa grāhitā sā tatastayā || 36 ||
hṛṣṭā pratītā kaikeyī mantharāmidamabravīt |
sā hi vākyena kubjāyāḥ kiśorīvotpathaṃ gatā || 37 ||
kaikeyī vismayaṃ prāptā paraṃ paramadarśanā |
kubje tvāṃ nābhijānāmi śreṣṭhāṃ śreṣṭhābhithāyinīm || 38 ||
pṛthivyāmasi kubjānāmuttamā buddhiniścaye |
tvameva tu mamā'rtheṣu nityayuktā hitaiṣiṇī || 39 ||
nāhaṃ samavabudhyeyaṃ kubje rājñaścikīrṣitam |
santi dussaṃsthitāḥ kubjā vakrāḥ paramadāruṇāḥ || 40 ||
tvaṃ padmamiva vātena sannatā priyadarśanā |
tvaṃ padmamiva vātena sannatā priyadarśanā |
uraste'bhiniviṣṭaṃ vai yāvatskandhāt samunnatam || 41 ||
adhastāccodaraṃ śātaṃ sunābhamiva lajjitam |
paripūrṇaṃ tu jaghanaṃ supīnau ca payodharau || 42 ||
vimalendusamaṃ vaktramahorājasi manthare |
jaghanaṃ tava nirghuṣṭaṃ raśanādāmaśobhitam || 43 ||
jaṅghe bhṛśamupanyaste pādau cāpyāyatāvubhau |
tvamāyatābhyāṃ sakthibhyāṃ manthare kṣaumavāsinī || 44 ||
agrato mama gacchantī rājahaṃsīva rājase |
āsanyāśśambare māyāssahasramasurādhipe || 45 ||
sarvāstvayi niviṣṭāstā bhūyaścānyāssahasraśaḥ |
tavedaṃ sthagu yaddīrghaṃ rathaghoṇamivāyatam || 46 ||
matayaḥ kṣatravidyāśca māyāścātra vasanti te |
atra te pratimokṣyāmi mālāṃ kubje hiraṇmayīm || 47 ||
abhiṣikte ca bharate rāghave ca vanaṃ gate |
jātyena ca suvarṇena suniṣṭaptena manthare || 48 ||
labdhārthā ca pratītā ca lepayiṣyāmi te sthagu |
mukhe ca tilakaṃ citraṃ jātarūpamayaṃ śubham || 49 ||
kārayiṣyāmi te kubje śubhānyābharaṇāni ca |
paridhāya śubhe vastre devateva cariṣyasi || 50 ||
candramāhvayamānena mukhenāpratimānanā |
gamiṣyasi gatiṃ mukhyāṃ garvayantī dviṣajjanam || 51 ||
tavāpi kubjāḥ kubjāyāssarvābharaṇabhūṣitāḥ |
pādau paricariṣyanti yathaiva tvaṃ sadā mama || 52 ||
iti praśasyamānā sā kaikeyīmidamabravīt |
śayānāṃ śayane śubhre vedyāmagniśikhāmiva || 53 ||
gatodake setubandho na kalyāṇi vidhīyate |
uttiṣṭha kuru kalyāṇi rājānamanudarśaya || 54 ||
tathā protsāhitā devī gatvā mantharayā saha |
krodhāgāraṃ viśālākṣī saubhāgyamadagarvitā || 55 ||
anekaśatasāhasraṃ muktāhāraṃ varāṅganā |
avamucya varārhāṇi śubhānyābharaṇāni ca || 56 ||
tato hemopamā tatra kubjāvākyavaśaṃ gatā |
saṃviśya bhūmau kaikeyī mantharāmidamabravīt || 57 ||
iha vā māṃ mṛtāṃ kubje nṛpāyāvedayiṣyasi |
vanaṃ tu rāghave prāpte bharataḥ prāpsyati kṣitim || 58 ||
na suvarṇena me hyartho na ratnairna ca bhūṣaṇaiḥ |
eṣa me jīvitasyānto rāmo yadyabhiṣicyate || 59 ||
atho punastāṃ mahiṣīṃ mahīkṣito vacobhiratyarthamahāparākramaiḥ |
uvāca kubjā bharatasya mātaraṃ hitaṃ vaco rāmamupetya cāhitam || 60 ||
prapatsyate rājyamidaṃ hi rāghavo yadi dhruvaṃ tvaṃ sasutā ca tapsyase |
ato hi kalyāṇi yatasva tattathā yathā sutaste bharato'bhiṣekṣyate || 61 ||
tathā'tividdhā mahiṣī tu kubjayā samāhatā vāgiṣubhirmuhurmuhuḥ |
nidhāyahastau hṛdaye'tivismitā śaśaṃsa kubjāṃ kupitā punaḥ punaḥ || 62 ||
yamasya vā māṃ viṣayaṃ gatāmito niśāmya kubje prativedayiṣyasi |
vanaṃ gate vā sucirāya rāghave samṛddhakāmo bharato bhaviṣyati || 63 ||
ahaṃ hi naivāstaraṇāni na srajo na candanaṃ nāñjanapānabhojanam |
na kiñcidicchāmi na ceha jīvitaṃ na cedito gacchati rāghavo vanam || 64 ||
athaitaduktvā vacanaṃ sudāruṇaṃ nidhāya sarvābharaṇāni bhāminī |
asaṃvṛtāmāstaraṇena medinīṃ tadā'dhiśiśye patiteva kinnarī || 65 ||
udīrṇasaṃrambhatamovṛtānanā tathā'vamuktottamamālyabhūṣaṇā |
narendrapatnī vimanā babhūva sā tamovṛtā dyauriva magnatārakā || 66 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe navamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ नवमस्सर्गः ।
एवमुक्ता तु कैकेयी क्रोधेन ज्वलितानना ।
दीर्घमुष्णं विनिश्वस्य मन्थरामिदमब्रवीत् ॥ 1 ॥
अद्य राममितः क्षिप्रं वनं प्रस्थापयाम्यहम् ।
यौवराज्ये च भरतं क्षिप्रमेवाभिषेचये ॥ 2 ॥
इदं त्विदानीं सम्पश्य केनोपायेन मन्थरे ।
भरतः प्राप्नुयाद्राज्यं न तु रामः कथञ्चन ॥ 3 ॥
एवमुक्ता तया देव्या मन्थरा पापदर्शिनी ।
रामार्थमुपहिंसन्ती कैकेयीमिदमब्रवीत् ॥ 4 ॥
हन्तेदानीं प्रवक्ष्यामि कैकेयि श्रूयतां च मे ।
यथा ते भरतो राज्यं पुत्रः प्राप्स्यति केवलम् ॥ 5 ॥
किं न स्मरसि कैकेयि स्मरन्ती वा निगूहसे ।
यदुच्यमानमात्मार्थं मत्तस्त्वं श्रोतुमिच्छसि ॥ 6 ॥
मयोच्यमानं यदि ते श्रोतुं छन्दो विलासिनि ।
श्रूयतामभिधास्यामि श्रुत्वा चापि विमृश्यताम् ॥ 7 ॥
श्रुत्वैवं वचनं तस्या मन्थरायास्तु कैकेयी ।
किञ्चिदुत्थाय शयनात्स्वास्तीर्णादिदमब्रवीत् ॥ 8 ॥
कथय त्वं ममोपायं केनोपायेन मन्थरे ।
भरतः प्राप्नुयाद्राज्यं न तु रामः कथञ्चन ॥ 9 ॥
एवमुक्ता तया देव्या मन्थरा पापदर्शिनी ।
रामार्थमुपहिंसन्ती कुब्जा वचनमब्रवीत् ॥ 10 ॥
तव दैवासुरे युद्धे सह राजर्षिभिः पतिः ।
अगच्छत्त्वामुपादाय देवराजस्य साह्यकृत् ॥ 11 ॥
दिशमास्थाय वै देवि दक्षिणां दण्डकान्प्रति ।
वैजयन्तमिति ख्यातं पुरं यत्र तिमिध्वजः ॥ 12 ॥
स शम्बर इति ख्यातश्शतमायो महासुरः ।
ददौ शक्रस्य सङ्ग्रामं देवसङ्घैरनिर्जितः ॥ 13 ॥
तस्मिन्महति सङ्ग्रामे पुरुषान्क्षतविक्षतान् ।
रात्रौ प्रसुप्तान्घ्नन्ति स्म तरसाऽऽसाद्य राक्षसाः ॥ 14 ॥
तत्राकरोन्महद्युद्धं राजा दशरथस्तदा ।
असुरैश्च महाबाहुश्शस्त्रैश्च शकलीकृतः ॥ 15 ॥
अपवाह्य त्वया देवि सङ्ग्रामान्नष्टचेतनः ।
तत्रापि विक्षतश्शस्त्रैः पतिस्ते रक्षितस्त्वया ॥ 16 ॥
तुष्टेन तेन दत्तौ ते द्वौ वरौ शुभदर्शने ।
स त्वयोक्तः पतिर्देवि यदेच्छेयं तदा वरौ ॥ 17 ॥
गृह्णीयामिति तत्तेन तथेत्युक्तं महात्मना ।
अनभिज्ञाम्ह्यहं देवि त्वयैव कथिता पुरा ॥ 18 ॥
कथैषा तव तु स्नेहान्मनसा धार्यते मया ।
रामाभिषेकसम्भारान्निगृह्य विनिवर्तय ॥ 19 ॥
तौ वरौ याच भर्तारं भरतस्याभिषेचनम् ।
प्रव्राजनं च रामस्य त्वं वर्षाणि चतुर्दश ॥ 20 ॥
चतुर्दश हि वर्षाणि रामे प्रव्राजिते वनम् ।
प्रजाभावगतस्नेहस्स्थिरः पुत्रो भविष्यति ॥ 21 ॥
क्रोधागारं प्रविश्याऽद्य क्रुद्धेवाश्वपतेस्सुते ।
शेष्वाऽनन्तर्हितायां त्वं भूमौ मलिनवासिनी ॥ 22 ॥
मास्मैनं प्रत्युदीक्षेथा मा चैनमभिभाषथाः ।
रुदन्ती चापि तं दृष्ट्वा जगत्यां शोकलालसा ॥ 23 ॥
दयिता त्वं सदा भर्तुरत्र मे नास्ति संशयः ।
त्वत्कृते स महाराजो विशेदपि हुताशनम् ॥ 24 ॥
न त्वां क्रोधयितुं शक्तो न क्रृद्धां प्रत्युदीक्षितुम् ।
तव प्रियार्थं राजा हि प्राणानपि परित्यजेत् ॥ 25 ॥
न ह्यतिक्रमितुं शक्तस्तव वाक्यं महीपतिः ।
मन्दस्वभावे बुध्यस्व सौभाग्यबलमात्मनः ॥ 26 ॥
मणिमुक्तं सुवर्णानि रत्नानि विविधानि च ।
दद्याद्दशरथो राजा मास्म तेषु मनः कृथाः ॥ 27 ॥
यौ तौ दैवासुरे युद्धे वरौ दशरथोऽददात् ।
तौ स्मारय महाभागे सोऽर्थो न त्वामतिक्रमेत् ॥ 28 ॥
यदातु ते वरं दद्यात्स्वयमुत्थाप्य राघवः ।
व्यवस्थाप्य महाराजं त्वमिमं वृणुया वरम् ॥ 29 ॥
रामं प्रव्राजयारण्ये नव वर्षाणि पञ्च च ।
भरतः क्रियतां राजा पृथिव्याः पार्थिवर्षभः ॥ 30 ॥
चतुर्दश हि वर्षाणि रामे प्रव्राजिते वनम् ।
रूढश्च कृतमूलश्च शेषं स्थास्यति ते सुतः ॥ 31 ॥
रामप्रव्राजनं चैव देवि याचस्व तं वरम् ।
एवं सिद्ध्यन्ति पुत्रस्य सर्वार्थास्तव भामिनि ॥ 32 ॥
एवं प्रव्राजितश्चैव रामोऽरामो भविष्यति ।
भरतश्च हतामित्रस्तव राजा भविष्यति ॥ 33 ॥
येन कालेन रामश्च वनात्प्रत्यागमिष्यति ।
तेन कालेन पुत्रस्ते कृतमूलो भविष्यति ॥ 34 ॥
सुगृहीतमनुष्यश्च सुहृद्भिस्सार्धमात्मवान् ।
प्राप्तकालं नु मन्येऽहं राजानं वीतसाध्वसा ॥ 35 ॥
रामाभिषेकसङ्कल्पान्निगृह्य विनिवर्तय ।
अनर्थमर्थरूपेण ग्राहिता सा ततस्तया ॥ 36 ॥
हृष्टा प्रतीता कैकेयी मन्थरामिदमब्रवीत् ।
सा हि वाक्येन कुब्जायाः किशोरीवोत्पथं गता ॥ 37 ॥
कैकेयी विस्मयं प्राप्ता परं परमदर्शना ।
कुब्जे त्वां नाभिजानामि श्रेष्ठां श्रेष्ठाभिथायिनीम् ॥ 38 ॥
पृथिव्यामसि कुब्जानामुत्तमा बुद्धिनिश्चये ।
त्वमेव तु ममाऽर्थेषु नित्ययुक्ता हितैषिणी ॥ 39 ॥
नाहं समवबुध्येयं कुब्जे राज्ञश्चिकीर्षितम् ।
सन्ति दुस्संस्थिताः कुब्जा वक्राः परमदारुणाः ॥ 40 ॥
त्वं पद्ममिव वातेन सन्नता प्रियदर्शना ।
त्वं पद्ममिव वातेन सन्नता प्रियदर्शना ।
उरस्तेऽभिनिविष्टं वै यावत्स्कन्धात् समुन्नतम् ॥ 41 ॥
अधस्ताच्चोदरं शातं सुनाभमिव लज्जितम् ।
परिपूर्णं तु जघनं सुपीनौ च पयोधरौ ॥ 42 ॥
विमलेन्दुसमं वक्त्रमहोराजसि मन्थरे ।
जघनं तव निर्घुष्टं रशनादामशोभितम् ॥ 43 ॥
जङ्घे भृशमुपन्यस्ते पादौ चाप्यायतावुभौ ।
त्वमायताभ्यां सक्थिभ्यां मन्थरे क्षौमवासिनी ॥ 44 ॥
अग्रतो मम गच्छन्ती राजहंसीव राजसे ।
आसन्याश्शम्बरे मायास्सहस्रमसुराधिपे ॥ 45 ॥
सर्वास्त्वयि निविष्टास्ता भूयश्चान्यास्सहस्रशः ।
तवेदं स्थगु यद्दीर्घं रथघोणमिवायतम् ॥ 46 ॥
मतयः क्षत्रविद्याश्च मायाश्चात्र वसन्ति ते ।
अत्र ते प्रतिमोक्ष्यामि मालां कुब्जे हिरण्मयीम् ॥ 47 ॥
अभिषिक्ते च भरते राघवे च वनं गते ।
जात्येन च सुवर्णेन सुनिष्टप्तेन मन्थरे ॥ 48 ॥
लब्धार्था च प्रतीता च लेपयिष्यामि ते स्थगु ।
मुखे च तिलकं चित्रं जातरूपमयं शुभम् ॥ 49 ॥
कारयिष्यामि ते कुब्जे शुभान्याभरणानि च ।
परिधाय शुभे वस्त्रे देवतेव चरिष्यसि ॥ 50 ॥
चन्द्रमाह्वयमानेन मुखेनाप्रतिमानना ।
गमिष्यसि गतिं मुख्यां गर्वयन्ती द्विषज्जनम् ॥ 51 ॥
तवापि कुब्जाः कुब्जायास्सर्वाभरणभूषिताः ।
पादौ परिचरिष्यन्ति यथैव त्वं सदा मम ॥ 52 ॥
इति प्रशस्यमाना सा कैकेयीमिदमब्रवीत् ।
शयानां शयने शुभ्रे वेद्यामग्निशिखामिव ॥ 53 ॥
गतोदके सेतुबन्धो न कल्याणि विधीयते ।
उत्तिष्ठ कुरु कल्याणि राजानमनुदर्शय ॥ 54 ॥
तथा प्रोत्साहिता देवी गत्वा मन्थरया सह ।
क्रोधागारं विशालाक्षी सौभाग्यमदगर्विता ॥ 55 ॥
अनेकशतसाहस्रं मुक्ताहारं वराङ्गना ।
अवमुच्य वरार्हाणि शुभान्याभरणानि च ॥ 56 ॥
ततो हेमोपमा तत्र कुब्जावाक्यवशं गता ।
संविश्य भूमौ कैकेयी मन्थरामिदमब्रवीत् ॥ 57 ॥
इह वा मां मृतां कुब्जे नृपायावेदयिष्यसि ।
वनं तु राघवे प्राप्ते भरतः प्राप्स्यति क्षितिम् ॥ 58 ॥
न सुवर्णेन मे ह्यर्थो न रत्नैर्न च भूषणैः ।
एष मे जीवितस्यान्तो रामो यद्यभिषिच्यते ॥ 59 ॥
अथो पुनस्तां महिषीं महीक्षितो वचोभिरत्यर्थमहापराक्रमैः ।
उवाच कुब्जा भरतस्य मातरं हितं वचो राममुपेत्य चाहितम् ॥ 60 ॥
प्रपत्स्यते राज्यमिदं हि राघवो यदि ध्रुवं त्वं ससुता च तप्स्यसे ।
अतो हि कल्याणि यतस्व तत्तथा यथा सुतस्ते भरतोऽभिषेक्ष्यते ॥ 61 ॥
तथाऽतिविद्धा महिषी तु कुब्जया समाहता वागिषुभिर्मुहुर्मुहुः ।
निधायहस्तौ हृदयेऽतिविस्मिता शशंस कुब्जां कुपिता पुनः पुनः ॥ 62 ॥
यमस्य वा मां विषयं गतामितो निशाम्य कुब्जे प्रतिवेदयिष्यसि ।
वनं गते वा सुचिराय राघवे समृद्धकामो भरतो भविष्यति ॥ 63 ॥
अहं हि नैवास्तरणानि न स्रजो न चन्दनं नाञ्जनपानभोजनम् ।
न किञ्चिदिच्छामि न चेह जीवितं न चेदितो गच्छति राघवो वनम् ॥ 64 ॥
अथैतदुक्त्वा वचनं सुदारुणं निधाय सर्वाभरणानि भामिनी ।
असंवृतामास्तरणेन मेदिनीं तदाऽधिशिश्ये पतितेव किन्नरी ॥ 65 ॥
उदीर्णसंरम्भतमोवृतानना तथाऽवमुक्तोत्तममाल्यभूषणा ।
नरेन्द्रपत्नी विमना बभूव सा तमोवृता द्यौरिव मग्नतारका ॥ 66 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे नवमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha navamassargaḥ |
evamuktā tu kaikeyī krodhena jvalitānanā |
dīrghamuṣṇaṃ viniśvasya mantharāmidamabravīt || 1 ||
adya rāmamitaḥ kṣipraṃ vanaṃ prasthāpayāmyaham |
yauvarājye ca bharataṃ kṣipramevābhiṣecaye || 2 ||
idaṃ tvidānīṃ sampaśya kenopāyena manthare |
bharataḥ prāpnuyādrājyaṃ na tu rāmaḥ kathañcana || 3 ||
evamuktā tayā devyā mantharā pāpadarśinī |
rāmārthamupahiṃsantī kaikeyīmidamabravīt || 4 ||
hantedānīṃ pravakṣyāmi kaikeyi śrūyatāṃ ca me |
yathā te bharato rājyaṃ putraḥ prāpsyati kevalam || 5 ||
kiṃ na smarasi kaikeyi smarantī vā nigūhase |
yaducyamānamātmārthaṃ mattastvaṃ śrotumicchasi || 6 ||
mayocyamānaṃ yadi te śrotuṃ chando vilāsini |
śrūyatāmabhidhāsyāmi śrutvā cāpi vimṛśyatām || 7 ||
śrutvaivaṃ vacanaṃ tasyā mantharāyāstu kaikeyī |
kiñcidutthāya śayanātsvāstīrṇādidamabravīt || 8 ||
kathaya tvaṃ mamopāyaṃ kenopāyena manthare |
bharataḥ prāpnuyādrājyaṃ na tu rāmaḥ kathañcana || 9 ||
evamuktā tayā devyā mantharā pāpadarśinī |
rāmārthamupahiṃsantī kubjā vacanamabravīt || 10 ||
tava daivāsure yuddhe saha rājarṣibhiḥ patiḥ |
agacchattvāmupādāya devarājasya sāhyakṛt || 11 ||
diśamāsthāya vai devi dakṣiṇāṃ daṇḍakānprati |
vaijayantamiti khyātaṃ puraṃ yatra timidhvajaḥ || 12 ||
sa śambara iti khyātaśśatamāyo mahāsuraḥ |
dadau śakrasya saṅgrāmaṃ devasaṅghairanirjitaḥ || 13 ||
tasminmahati saṅgrāme puruṣānkṣatavikṣatān |
rātrau prasuptānghnanti sma tarasā''sādya rākṣasāḥ || 14 ||
tatrākaronmahadyuddhaṃ rājā daśarathastadā |
asuraiśca mahābāhuśśastraiśca śakalīkṛtaḥ || 15 ||
apavāhya tvayā devi saṅgrāmānnaṣṭacetanaḥ |
tatrāpi vikṣataśśastraiḥ patiste rakṣitastvayā || 16 ||
tuṣṭena tena dattau te dvau varau śubhadarśane |
sa tvayoktaḥ patirdevi yadeccheyaṃ tadā varau || 17 ||
gṛhṇīyāmiti tattena tathetyuktaṃ mahātmanā |
anabhijñāmhyahaṃ devi tvayaiva kathitā purā || 18 ||
kathaiṣā tava tu snehānmanasā dhāryate mayā |
rāmābhiṣekasambhārānnigṛhya vinivartaya || 19 ||
tau varau yāca bhartāraṃ bharatasyābhiṣecanam |
pravrājanaṃ ca rāmasya tvaṃ varṣāṇi caturdaśa || 20 ||
caturdaśa hi varṣāṇi rāme pravrājite vanam |
prajābhāvagatasnehassthiraḥ putro bhaviṣyati || 21 ||
krodhāgāraṃ praviśyā'dya kruddhevāśvapatessute |
śeṣvā'nantarhitāyāṃ tvaṃ bhūmau malinavāsinī || 22 ||
māsmainaṃ pratyudīkṣethā mā cainamabhibhāṣathāḥ |
rudantī cāpi taṃ dṛṣṭvā jagatyāṃ śokalālasā || 23 ||
dayitā tvaṃ sadā bharturatra me nāsti saṃśayaḥ |
tvatkṛte sa mahārājo viśedapi hutāśanam || 24 ||
na tvāṃ krodhayituṃ śakto na krṛddhāṃ pratyudīkṣitum |
tava priyārthaṃ rājā hi prāṇānapi parityajet || 25 ||
na hyatikramituṃ śaktastava vākyaṃ mahīpatiḥ |
mandasvabhāve budhyasva saubhāgyabalamātmanaḥ || 26 ||
maṇimuktaṃ suvarṇāni ratnāni vividhāni ca |
dadyāddaśaratho rājā māsma teṣu manaḥ kṛthāḥ || 27 ||
yau tau daivāsure yuddhe varau daśaratho'dadāt |
tau smāraya mahābhāge so'rtho na tvāmatikramet || 28 ||
yadātu te varaṃ dadyātsvayamutthāpya rāghavaḥ |
vyavasthāpya mahārājaṃ tvamimaṃ vṛṇuyā varam || 29 ||
rāmaṃ pravrājayāraṇye nava varṣāṇi pañca ca |
bharataḥ kriyatāṃ rājā pṛthivyāḥ pārthivarṣabhaḥ || 30 ||
caturdaśa hi varṣāṇi rāme pravrājite vanam |
rūḍhaśca kṛtamūlaśca śeṣaṃ sthāsyati te sutaḥ || 31 ||
rāmapravrājanaṃ caiva devi yācasva taṃ varam |
evaṃ siddhyanti putrasya sarvārthāstava bhāmini || 32 ||
evaṃ pravrājitaścaiva rāmo'rāmo bhaviṣyati |
bharataśca hatāmitrastava rājā bhaviṣyati || 33 ||
yena kālena rāmaśca vanātpratyāgamiṣyati |
tena kālena putraste kṛtamūlo bhaviṣyati || 34 ||
sugṛhītamanuṣyaśca suhṛdbhissārdhamātmavān |
prāptakālaṃ nu manye'haṃ rājānaṃ vītasādhvasā || 35 ||
rāmābhiṣekasaṅkalpānnigṛhya vinivartaya |
anarthamartharūpeṇa grāhitā sā tatastayā || 36 ||
hṛṣṭā pratītā kaikeyī mantharāmidamabravīt |
sā hi vākyena kubjāyāḥ kiśorīvotpathaṃ gatā || 37 ||
kaikeyī vismayaṃ prāptā paraṃ paramadarśanā |
kubje tvāṃ nābhijānāmi śreṣṭhāṃ śreṣṭhābhithāyinīm || 38 ||
pṛthivyāmasi kubjānāmuttamā buddhiniścaye |
tvameva tu mamā'rtheṣu nityayuktā hitaiṣiṇī || 39 ||
nāhaṃ samavabudhyeyaṃ kubje rājñaścikīrṣitam |
santi dussaṃsthitāḥ kubjā vakrāḥ paramadāruṇāḥ || 40 ||
tvaṃ padmamiva vātena sannatā priyadarśanā |
tvaṃ padmamiva vātena sannatā priyadarśanā |
uraste'bhiniviṣṭaṃ vai yāvatskandhāt samunnatam || 41 ||
adhastāccodaraṃ śātaṃ sunābhamiva lajjitam |
paripūrṇaṃ tu jaghanaṃ supīnau ca payodharau || 42 ||
vimalendusamaṃ vaktramahorājasi manthare |
jaghanaṃ tava nirghuṣṭaṃ raśanādāmaśobhitam || 43 ||
jaṅghe bhṛśamupanyaste pādau cāpyāyatāvubhau |
tvamāyatābhyāṃ sakthibhyāṃ manthare kṣaumavāsinī || 44 ||
agrato mama gacchantī rājahaṃsīva rājase |
āsanyāśśambare māyāssahasramasurādhipe || 45 ||
sarvāstvayi niviṣṭāstā bhūyaścānyāssahasraśaḥ |
tavedaṃ sthagu yaddīrghaṃ rathaghoṇamivāyatam || 46 ||
matayaḥ kṣatravidyāśca māyāścātra vasanti te |
atra te pratimokṣyāmi mālāṃ kubje hiraṇmayīm || 47 ||
abhiṣikte ca bharate rāghave ca vanaṃ gate |
jātyena ca suvarṇena suniṣṭaptena manthare || 48 ||
labdhārthā ca pratītā ca lepayiṣyāmi te sthagu |
mukhe ca tilakaṃ citraṃ jātarūpamayaṃ śubham || 49 ||
kārayiṣyāmi te kubje śubhānyābharaṇāni ca |
paridhāya śubhe vastre devateva cariṣyasi || 50 ||
candramāhvayamānena mukhenāpratimānanā |
gamiṣyasi gatiṃ mukhyāṃ garvayantī dviṣajjanam || 51 ||
tavāpi kubjāḥ kubjāyāssarvābharaṇabhūṣitāḥ |
pādau paricariṣyanti yathaiva tvaṃ sadā mama || 52 ||
iti praśasyamānā sā kaikeyīmidamabravīt |
śayānāṃ śayane śubhre vedyāmagniśikhāmiva || 53 ||
gatodake setubandho na kalyāṇi vidhīyate |
uttiṣṭha kuru kalyāṇi rājānamanudarśaya || 54 ||
tathā protsāhitā devī gatvā mantharayā saha |
krodhāgāraṃ viśālākṣī saubhāgyamadagarvitā || 55 ||
anekaśatasāhasraṃ muktāhāraṃ varāṅganā |
avamucya varārhāṇi śubhānyābharaṇāni ca || 56 ||
tato hemopamā tatra kubjāvākyavaśaṃ gatā |
saṃviśya bhūmau kaikeyī mantharāmidamabravīt || 57 ||
iha vā māṃ mṛtāṃ kubje nṛpāyāvedayiṣyasi |
vanaṃ tu rāghave prāpte bharataḥ prāpsyati kṣitim || 58 ||
na suvarṇena me hyartho na ratnairna ca bhūṣaṇaiḥ |
eṣa me jīvitasyānto rāmo yadyabhiṣicyate || 59 ||
atho punastāṃ mahiṣīṃ mahīkṣito vacobhiratyarthamahāparākramaiḥ |
uvāca kubjā bharatasya mātaraṃ hitaṃ vaco rāmamupetya cāhitam || 60 ||
prapatsyate rājyamidaṃ hi rāghavo yadi dhruvaṃ tvaṃ sasutā ca tapsyase |
ato hi kalyāṇi yatasva tattathā yathā sutaste bharato'bhiṣekṣyate || 61 ||
tathā'tividdhā mahiṣī tu kubjayā samāhatā vāgiṣubhirmuhurmuhuḥ |
nidhāyahastau hṛdaye'tivismitā śaśaṃsa kubjāṃ kupitā punaḥ punaḥ || 62 ||
yamasya vā māṃ viṣayaṃ gatāmito niśāmya kubje prativedayiṣyasi |
vanaṃ gate vā sucirāya rāghave samṛddhakāmo bharato bhaviṣyati || 63 ||
ahaṃ hi naivāstaraṇāni na srajo na candanaṃ nāñjanapānabhojanam |
na kiñcidicchāmi na ceha jīvitaṃ na cedito gacchati rāghavo vanam || 64 ||
athaitaduktvā vacanaṃ sudāruṇaṃ nidhāya sarvābharaṇāni bhāminī |
asaṃvṛtāmāstaraṇena medinīṃ tadā'dhiśiśye patiteva kinnarī || 65 ||
udīrṇasaṃrambhatamovṛtānanā tathā'vamuktottamamālyabhūṣaṇā |
narendrapatnī vimanā babhūva sā tamovṛtā dyauriva magnatārakā || 66 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe navamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Malayalam script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.