ശ്രീമദ്വാല്മീകീയ രാമായണേ അയോധ്യാകാണ്ഡമ് ।
അഥ ദ്വാത്രിംശസ്സര്ഗഃ ।
തതശ്ശാസന മാജ്ഞായ ഭ്രാതു ശ്ശുഭതരം പ്രിയമ് ।
ഗത്വാ സ പ്രവിവേശാശു സുയജ്ഞസ്യ നിവേശനമ് ॥ 1 ॥
തം വിപ്രമഗ്ന്യഗാരസ്ഥം വന്ദിത്വാ ലക്ഷ്മണോഽബ്രവീത് ।
സഖേഽഭ്യാഗച്ഛ പശ്യ ത്വം വേശ്മ ദുഷ്കരകാരിണഃ ॥ 2 ॥
തതസ്സന്ധ്യാമുപാസ്യാശു ഗത്വാ സൌമിത്രിണാ സഹ ।
ജുഷ്ടം തത്പ്രാവിശല്ലക്ഷ്മ്യാ രമ്യം രാമനിവേശനമ് ॥ 3 ॥
തമാഗതം വേദവിദം പ്രാഞ്ജലിസ്സീതയാ സഹ ।
സുയജ്ഞമഭിചക്രാമ രാഘവോഽഗ്നിമിവാര്ചിതമ് ॥ 4 ॥
ജാതരൂപമയൈര്മുഖ്യൈരങ്ഗദൈഃ കുണ്ഡലൈഃ ശുഭൈഃ ।
സഹേമസൂത്രൈര്മണിഭിഃ കേയൂരൈര്വലയൈരപി ॥ 5 ॥
അന്യൈശ്ച രത്നൈര്ബഹുഭിഃ കാകുത്സ്ഥഃ പ്രത്യപൂജയത് ।
സുയജ്ഞം സ തദോവാച രാമസ്സീതാ പ്രചോദിതഃ ॥ 6 ॥
ഹാരം ച ഹേമസൂത്രം ച ഭാര്യായൈ സൌമ്യ ഹാരയ ।
രശനാം ചാധുനാ സീതാ ദാതുമിച്ഛതി തേ സഖേ ॥ 7 ॥
അങ്ഗദാനി വിചിത്രാണി കേയൂരാണി ശുഭാനി ച ।
പ്രയച്ഛതി സഖേ തുഭ്യം ഭാര്യായൈ ഗച്ഛതീ വനമ് ॥ 8 ॥
പര്യങ്കമഗ്യ്രാസ്തരണം നാനാരത്നവിഭൂഷിതമ് ।
തമപീച്ഛതി വൈദേഹീ പ്രതിഷ്ഠാപയിതും ത്വയി ॥ 9 ॥
നാഗ ശ്ശത്രുഞ്ജയോ നാമ മാതുലോഽയം ദദൌ മമ ।
തം തേ ഗജസഹസ്രേണ ദദാമി ദ്വിജസത്തമ ॥ 10 ॥
ഇത്യുക്തസ്സ ഹി രാമേണ സുയജ്ഞഃ പ്രതിഗൃഹൃയതത് ।
രാമലക്ഷ്മണസീതാനാം പ്രയുയോജാശിഷ ശ്ശുഭാഃ ॥ 11 ॥
അഥ ഭ്രാതരമവ്യഗ്രം പ്രിയം രാമഃ പ്രിയംവദഃ ।
സൌമിത്രിം തമുവാചേദം ബ്രഹ്മേവ ത്രിദശേശ്വരമ് ॥ 12 ॥
അഗസ്ത്യം കൌശികം ചൈവ താവുഭൌ ബ്രാഹ്മണോത്തമൌ ।
അര്ചയാഹൂയ സൌമിത്രേ രത്നൈസ്സസ്യമിവാമ്ബുഭിഃ ॥ 13 ॥
തര്പയസ്വ മഹാബാഹോ ഗോസഹസ്രൈശ്ച മാനദ ।
സുവര്ണൈ രജതൈശ്ചൈവ മണിഭിശ്ച മഹാധനൈഃ ॥ 14 ॥
കൌസല്യാം ച യ ആശീര്ഭിര്ഭക്തഃ പര്യുപതിഷ്ഠതി ।
ആചാര്യസ്തൈത്തിരീയാണാമഭിരൂപശ്ച വേദവിത് ॥ 15 ॥
തസ്യ യാനം ച ദാസീശ്ച സൌമിത്രേ സമ്പ്രദാപയ ।
കൌശേയാനി ച വസ്ത്രാണി യാവത്തുഷ്യതി സ ദ്വിജഃ ॥ 16 ॥
സൂതശ്ചിത്രരഥശ്ചാര്യ സചിവസ്സുചിരോഷിതഃ ।
തോഷയൈനം മഹാര്ഹൈശ്ച രത്നൈര്വസ്ത്രൈര്ധനൈസ്തഥാ ॥ 17 ॥
പശുകാഭിശ്ച സര്വാഭിര്ഗവാം ദശശതേന ച ।
യേ ചേമേ കഠകാലാപാ ബഹവോ ദണ്ഡമാണവാഃ ॥ 18 ॥
നിത്യസ്വാധ്യായശീലത്വാന്നാന്യത്കുര്വന്തി കിഞ്ചന ।
അലസാ സ്വാദുകാമാശ്ച മഹതാം ചാപി സമ്മതാഃ ॥ 19 ॥
തേഷാമശീതിയാനാനി രത്നപൂര്ണാനി ദാപയ ।
ശാലിവാഹസഹസ്രം ച ദ്വേ ശതേ ഭദ്രകാം സ്തഥാ ॥ 20 ॥
വ്യഞ്ജനാര്ഥം ച സൌമിത്രേ ഗോസഹസ്രമുപാകുരു ।
മേഖലീനാം മഹാസങ്ഘഃ കൌസല്യാം സമുപസ്ഥിതഃ ॥ 21 ॥
തേഷാം സഹസ്രം സൌമിത്രേ പ്രത്യേകം സമ്പ്രദാപയ ।
അമ്ബാ യഥാ ച സാ നന്ദേത്കൌസല്യാ മമ ദക്ഷിണാമ് ॥ 22 ॥
തഥാ ദ്വിജാതീസ്താ ന്സര്വാന് ലക്ഷ്മണാര്ചയ സര്വശഃ ।
തത സ്സപുരുഷവ്യാഘ്രസ്തദ്ധനം ലക്ഷ്മണഃ സ്വയമ് ॥ 23 ॥
യഥോക്തം ബ്രാഹ്മണേന്ദ്രാണാമ്മദദാദ്ധനദോ യഥാ ।
അഥാഽബ്രവീദ്ബാഷ്പകലാംസ്തിഷ്ഠതശ്ചോപജീവിനഃ ॥ 24 ॥
സമ്പ്രദായബഹുദ്രവ്യമേകൈകസ്യോപജീവനമ് ।
ലക്ഷ്മണസ്യ ച യദ്വേശ്മ ഗൃഹം ച യദിദം മമ ॥ 25 ॥
അശൂന്യം കാര്യമേകൈകം യാവദാഗമനം മമ ।
ഇത്യുക്ത്വാ ദുഃഖിതം സര്വം ജനം തമുപജീവിനമ് ॥ 26 ॥
ഉവാചേദം ധനാധ്യക്ഷം ധനമാനീയതാമിതി ।
തതോഽസ്യ ധനമാജഹ്രുസ്സര്വമേവോപജീവിനഃ ॥ 27 ॥
സ രാശിസ്സുമഹാംസ്തത്ര ദര്ശനീയോ ഹ്യദൃശ്യത ।
തതസ്സപുരുഷവ്യാഘ്ര സ്തദ്ധനം സഹലക്ഷ്മണഃ ॥ 28 ॥
ദ്വിജേഭ്യോ ബാലവൃദ്ധേഭ്യഃ കൃപണേഭ്യോഽഹ്യദാപയത് ।
തത്രാസീത്പിങ്ഗലോ ഗാര്ഗ്യസ്ത്രിജടോ നാമ വൈ ദ്വിജഃ ॥ 29 ॥
ക്ഷതവൃത്തിര്വനേ നിത്യം ഫാലകുദ്ദാലലാങ്ഗലീ ।
തം വൃദ്ധം തരുണീ ഭാര്യാ ബാലാനാദായ ദാരകാന് ॥ 30 ॥
അബ്രവീദ്ബാഹ്മണം വാക്യം ദാരിദ്ര്യേണാഭിപീഡിതാ ।
അപാസ്യ ഫാലം കുദ്ദാലം കുരുഷ്വ വചനം മമ ॥ 31 ॥
രാമം ദര്ശയ ധര്മജ്ഞം യദി കിഞ്ചിദവാപ്സ്യസി ।
സ ഭാര്യാവചനം ശ്രുത്വാ ശാടീമാച്ഛാദ്യ ദുശ്ഛദാമ് ॥ 32 ॥
സ പ്രാതിഷ്ഠത പന്ഥാനം യത്ര രാമനിവേശനമ് ।
ഭൃഗ്വങ്ഗിരസമം ദീപ്ത്യാ ത്രിജടം ജനസംസദി ॥ 33 ॥
ആപഞ്ചമായാഃ കക്ഷ്യായാഃ നൈനം കശ്ചിദവാരയത് ।
സ രാജപുത്രമാസാദ്യ ത്രിജടോ വാക്യമബ്രവീത് ॥ 34 ॥
നിര്ധനോ ബഹുപുത്രോഽസ്മി രാജപുത്ര മഹായശഃ ।
ഉഞ്ഛവൃത്തിര്വനേ നിത്യം പ്രത്യവേക്ഷസ്വ മാമിതി ॥ 35 ॥
തമുവാച തതോ രാമഃ പരിഹാസ സമന്വിതമ് ।
ഗവാം സഹസ്രമപ്യേകം ന നു വിശ്രാണിതം മയാ ॥ 36 ॥
പരിക്ഷിപസി ദണ്ഡേന യാവത്താവദവാപ്സ്യസി ।
സ ശാടീം ത്വരിതഃ കട്യാം സമ്ഭ്രാന്തഃ പരിവേഷ്ട്യ താമ് ॥ 37 ॥
ആവിദ്ധ്യ ദണ്ഡം ചിക്ഷേപ സര്വപ്രാണേന വേഗിതഃ ।
സ തീര്ത്വാ സരയൂപാരം ദണ്ഡസ്തസ്യ കരാച്ച്യുതഃ ॥ 38 ॥
ഗോവ്രജേ ബഹുസാഹസ്രേ പപാതോക്ഷണസന്നിധൌ ।
തം പരിഷ്വജ്യ ധര്മാത്മാ ആതസ്മാത്സരയൂതടാത് ॥ 39 ॥
ആനയാമാസ താ ഗോപൈ സ്ത്രിജടായാശ്രമം പ്രതി ।
ഉവാച സ തതോ രാമസ്തം ഗാര്ഗ്യമഭിസാന്ത്വയന് ।
മന്യുര്ന ഖലു കര്തവ്യഃ പരിഹാസോ ഹ്യയം മമ ॥ 40 ॥
ഇദം ഹി തേജസ്തവ യദ്ദുരത്യയം തദേവ ജിജ്ഞാസിതുമിച്ഛതാ മയാ ।
ഇമം ഭവാനര്ഥമഭി പ്രചോദിതോ വൃണീഷ്വ കിം ചേദപരം വ്യവസ്യതി ॥ 41 ॥
ബ്രവീമി സത്യേന നതേഽസ്തി യന്ത്രണാ ധനം ഹി യദ്യന്മമ വിപ്രകാരണാത് ।
ഭവത്സു സമ്യക്പ്രതിപാദനേന ത ന്മയാര്ജിതം പ്രീതിയശസ്കരം ഭവേത് ॥ 42 ॥
തത സ്സഭാര്യ സ്ത്രിജടോ മഹാമുനി ര്ഗവാമനീകം പ്രതിഗൃഹ്യ മോദിതഃ ।
യശോബലപ്രീതിസുഖോപബൃംഹണീ സ്തദാശിഷഃ പ്രത്യവദന്മഹാത്മനഃ ॥ 43 ॥
സ ചാപി രാമഃ പ്രതിപൂര്ണമാനസോ മഹദ്ധനം ധര്മബലൈരുപാര്ജിതമ് ।
നിയോജയാമാസ സുഹൃജ്ജനേഽചിരാ ദ്യഥാര്ഹസമ്മാനവചഃ പ്രചോദിതഃ ॥ 44 ॥
ദ്വിജ സ്സുഹൃദ്ഭൃത്യജനോഽഥവാ തദാ ദരിദ്രഭിക്ഷാചരണശ്ച യോഽഭവത് ।
ന തത്ര കശ്ചിന്ന ബഭൂവ തര്പിതോ യഥാര്ഹസമ്മാനന ദാന സമ്ഭ്രമൈഃ ॥ 45 ॥
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയ ആദികാവ്യേ അയോധ്യാകാണ്ഡേ ദ്വാത്രിംശസ്സര്ഗഃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha dvātriṃśassargaḥ |
tataśśāsana mājñāya bhrātu śśubhataraṃ priyam |
gatvā sa praviveśāśu suyajñasya niveśanam || 1 ||
taṃ vipramagnyagārasthaṃ vanditvā lakṣmaṇo'bravīt |
sakhe'bhyāgaccha paśya tvaṃ veśma duṣkarakāriṇaḥ || 2 ||
tatassandhyāmupāsyāśu gatvā saumitriṇā saha |
juṣṭaṃ tatprāviśallakṣmyā ramyaṃ rāmaniveśanam || 3 ||
tamāgataṃ vedavidaṃ prāñjalissītayā saha |
suyajñamabhicakrāma rāghavo'gnimivārcitam || 4 ||
jātarūpamayairmukhyairaṅgadaiḥ kuṇḍalaiḥ śubhaiḥ |
sahemasūtrairmaṇibhiḥ keyūrairvalayairapi || 5 ||
anyaiśca ratnairbahubhiḥ kākutsthaḥ pratyapūjayat |
suyajñaṃ sa tadovāca rāmassītā pracoditaḥ || 6 ||
hāraṃ ca hemasūtraṃ ca bhāryāyai saumya hāraya |
raśanāṃ cādhunā sītā dātumicchati te sakhe || 7 ||
aṅgadāni vicitrāṇi keyūrāṇi śubhāni ca |
prayacchati sakhe tubhyaṃ bhāryāyai gacchatī vanam || 8 ||
paryaṅkamagyrāstaraṇaṃ nānāratnavibhūṣitam |
tamapīcchati vaidehī pratiṣṭhāpayituṃ tvayi || 9 ||
nāga śśatruñjayo nāma mātulo'yaṃ dadau mama |
taṃ te gajasahasreṇa dadāmi dvijasattama || 10 ||
ityuktassa hi rāmeṇa suyajñaḥ pratigṛhṛyatat |
rāmalakṣmaṇasītānāṃ prayuyojāśiṣa śśubhāḥ || 11 ||
atha bhrātaramavyagraṃ priyaṃ rāmaḥ priyaṃvadaḥ |
saumitriṃ tamuvācedaṃ brahmeva tridaśeśvaram || 12 ||
agastyaṃ kauśikaṃ caiva tāvubhau brāhmaṇottamau |
arcayāhūya saumitre ratnaissasyamivāmbubhiḥ || 13 ||
tarpayasva mahābāho gosahasraiśca mānada |
suvarṇai rajataiścaiva maṇibhiśca mahādhanaiḥ || 14 ||
kausalyāṃ ca ya āśīrbhirbhaktaḥ paryupatiṣṭhati |
ācāryastaittirīyāṇāmabhirūpaśca vedavit || 15 ||
tasya yānaṃ ca dāsīśca saumitre sampradāpaya |
kauśeyāni ca vastrāṇi yāvattuṣyati sa dvijaḥ || 16 ||
sūtaścitrarathaścārya sacivassuciroṣitaḥ |
toṣayainaṃ mahārhaiśca ratnairvastrairdhanaistathā || 17 ||
paśukābhiśca sarvābhirgavāṃ daśaśatena ca |
ye ceme kaṭhakālāpā bahavo daṇḍamāṇavāḥ || 18 ||
nityasvādhyāyaśīlatvānnānyatkurvanti kiñcana |
alasā svādukāmāśca mahatāṃ cāpi sammatāḥ || 19 ||
teṣāmaśītiyānāni ratnapūrṇāni dāpaya |
śālivāhasahasraṃ ca dve śate bhadrakāṃ stathā || 20 ||
vyañjanārthaṃ ca saumitre gosahasramupākuru |
mekhalīnāṃ mahāsaṅghaḥ kausalyāṃ samupasthitaḥ || 21 ||
teṣāṃ sahasraṃ saumitre pratyekaṃ sampradāpaya |
ambā yathā ca sā nandetkausalyā mama dakṣiṇām || 22 ||
tathā dvijātīstā nsarvān lakṣmaṇārcaya sarvaśaḥ |
tata ssapuruṣavyāghrastaddhanaṃ lakṣmaṇaḥ svayam || 23 ||
yathoktaṃ brāhmaṇendrāṇāmmadadāddhanado yathā |
athā'bravīdbāṣpakalāṃstiṣṭhataścopajīvinaḥ || 24 ||
sampradāyabahudravyamekaikasyopajīvanam |
lakṣmaṇasya ca yadveśma gṛhaṃ ca yadidaṃ mama || 25 ||
aśūnyaṃ kāryamekaikaṃ yāvadāgamanaṃ mama |
ityuktvā duḥkhitaṃ sarvaṃ janaṃ tamupajīvinam || 26 ||
uvācedaṃ dhanādhyakṣaṃ dhanamānīyatāmiti |
tato'sya dhanamājahrussarvamevopajīvinaḥ || 27 ||
sa rāśissumahāṃstatra darśanīyo hyadṛśyata |
tatassapuruṣavyāghra staddhanaṃ sahalakṣmaṇaḥ || 28 ||
dvijebhyo bālavṛddhebhyaḥ kṛpaṇebhyo'hyadāpayat |
tatrāsītpiṅgalo gārgyastrijaṭo nāma vai dvijaḥ || 29 ||
kṣatavṛttirvane nityaṃ phālakuddālalāṅgalī |
taṃ vṛddhaṃ taruṇī bhāryā bālānādāya dārakān || 30 ||
abravīdbāhmaṇaṃ vākyaṃ dāridryeṇābhipīḍitā |
apāsya phālaṃ kuddālaṃ kuruṣva vacanaṃ mama || 31 ||
rāmaṃ darśaya dharmajñaṃ yadi kiñcidavāpsyasi |
sa bhāryāvacanaṃ śrutvā śāṭīmācchādya duśchadām || 32 ||
sa prātiṣṭhata panthānaṃ yatra rāmaniveśanam |
bhṛgvaṅgirasamaṃ dīptyā trijaṭaṃ janasaṃsadi || 33 ||
āpañcamāyāḥ kakṣyāyāḥ nainaṃ kaścidavārayat |
sa rājaputramāsādya trijaṭo vākyamabravīt || 34 ||
nirdhano bahuputro'smi rājaputra mahāyaśaḥ |
uñchavṛttirvane nityaṃ pratyavekṣasva māmiti || 35 ||
tamuvāca tato rāmaḥ parihāsa samanvitam |
gavāṃ sahasramapyekaṃ na nu viśrāṇitaṃ mayā || 36 ||
parikṣipasi daṇḍena yāvattāvadavāpsyasi |
sa śāṭīṃ tvaritaḥ kaṭyāṃ sambhrāntaḥ pariveṣṭya tām || 37 ||
āviddhya daṇḍaṃ cikṣepa sarvaprāṇena vegitaḥ |
sa tīrtvā sarayūpāraṃ daṇḍastasya karāccyutaḥ || 38 ||
govraje bahusāhasre papātokṣaṇasannidhau |
taṃ pariṣvajya dharmātmā ātasmātsarayūtaṭāt || 39 ||
ānayāmāsa tā gopai strijaṭāyāśramaṃ prati |
uvāca sa tato rāmastaṃ gārgyamabhisāntvayan |
manyurna khalu kartavyaḥ parihāso hyayaṃ mama || 40 ||
idaṃ hi tejastava yadduratyayaṃ tadeva jijñāsitumicchatā mayā |
imaṃ bhavānarthamabhi pracodito vṛṇīṣva kiṃ cedaparaṃ vyavasyati || 41 ||
bravīmi satyena nate'sti yantraṇā dhanaṃ hi yadyanmama viprakāraṇāt |
bhavatsu samyakpratipādanena ta nmayārjitaṃ prītiyaśaskaraṃ bhavet || 42 ||
tata ssabhārya strijaṭo mahāmuni rgavāmanīkaṃ pratigṛhya moditaḥ |
yaśobalaprītisukhopabṛṃhaṇī stadāśiṣaḥ pratyavadanmahātmanaḥ || 43 ||
sa cāpi rāmaḥ pratipūrṇamānaso mahaddhanaṃ dharmabalairupārjitam |
niyojayāmāsa suhṛjjane'cirā dyathārhasammānavacaḥ pracoditaḥ || 44 ||
dvija ssuhṛdbhṛtyajano'thavā tadā daridrabhikṣācaraṇaśca yo'bhavat |
na tatra kaścinna babhūva tarpito yathārhasammānana dāna sambhramaiḥ || 45 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe dvātriṃśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ द्वात्रिंशस्सर्गः ।
ततश्शासन माज्ञाय भ्रातु श्शुभतरं प्रियम् ।
गत्वा स प्रविवेशाशु सुयज्ञस्य निवेशनम् ॥ 1 ॥
तं विप्रमग्न्यगारस्थं वन्दित्वा लक्ष्मणोऽब्रवीत् ।
सखेऽभ्यागच्छ पश्य त्वं वेश्म दुष्करकारिणः ॥ 2 ॥
ततस्सन्ध्यामुपास्याशु गत्वा सौमित्रिणा सह ।
जुष्टं तत्प्राविशल्लक्ष्म्या रम्यं रामनिवेशनम् ॥ 3 ॥
तमागतं वेदविदं प्राञ्जलिस्सीतया सह ।
सुयज्ञमभिचक्राम राघवोऽग्निमिवार्चितम् ॥ 4 ॥
जातरूपमयैर्मुख्यैरङ्गदैः कुण्डलैः शुभैः ।
सहेमसूत्रैर्मणिभिः केयूरैर्वलयैरपि ॥ 5 ॥
अन्यैश्च रत्नैर्बहुभिः काकुत्स्थः प्रत्यपूजयत् ।
सुयज्ञं स तदोवाच रामस्सीता प्रचोदितः ॥ 6 ॥
हारं च हेमसूत्रं च भार्यायै सौम्य हारय ।
रशनां चाधुना सीता दातुमिच्छति ते सखे ॥ 7 ॥
अङ्गदानि विचित्राणि केयूराणि शुभानि च ।
प्रयच्छति सखे तुभ्यं भार्यायै गच्छती वनम् ॥ 8 ॥
पर्यङ्कमग्य्रास्तरणं नानारत्नविभूषितम् ।
तमपीच्छति वैदेही प्रतिष्ठापयितुं त्वयि ॥ 9 ॥
नाग श्शत्रुञ्जयो नाम मातुलोऽयं ददौ मम ।
तं ते गजसहस्रेण ददामि द्विजसत्तम ॥ 10 ॥
इत्युक्तस्स हि रामेण सुयज्ञः प्रतिगृहृयतत् ।
रामलक्ष्मणसीतानां प्रयुयोजाशिष श्शुभाः ॥ 11 ॥
अथ भ्रातरमव्यग्रं प्रियं रामः प्रियंवदः ।
सौमित्रिं तमुवाचेदं ब्रह्मेव त्रिदशेश्वरम् ॥ 12 ॥
अगस्त्यं कौशिकं चैव तावुभौ ब्राह्मणोत्तमौ ।
अर्चयाहूय सौमित्रे रत्नैस्सस्यमिवाम्बुभिः ॥ 13 ॥
तर्पयस्व महाबाहो गोसहस्रैश्च मानद ।
सुवर्णै रजतैश्चैव मणिभिश्च महाधनैः ॥ 14 ॥
कौसल्यां च य आशीर्भिर्भक्तः पर्युपतिष्ठति ।
आचार्यस्तैत्तिरीयाणामभिरूपश्च वेदवित् ॥ 15 ॥
तस्य यानं च दासीश्च सौमित्रे सम्प्रदापय ।
कौशेयानि च वस्त्राणि यावत्तुष्यति स द्विजः ॥ 16 ॥
सूतश्चित्ररथश्चार्य सचिवस्सुचिरोषितः ।
तोषयैनं महार्हैश्च रत्नैर्वस्त्रैर्धनैस्तथा ॥ 17 ॥
पशुकाभिश्च सर्वाभिर्गवां दशशतेन च ।
ये चेमे कठकालापा बहवो दण्डमाणवाः ॥ 18 ॥
नित्यस्वाध्यायशीलत्वान्नान्यत्कुर्वन्ति किञ्चन ।
अलसा स्वादुकामाश्च महतां चापि सम्मताः ॥ 19 ॥
तेषामशीतियानानि रत्नपूर्णानि दापय ।
शालिवाहसहस्रं च द्वे शते भद्रकां स्तथा ॥ 20 ॥
व्यञ्जनार्थं च सौमित्रे गोसहस्रमुपाकुरु ।
मेखलीनां महासङ्घः कौसल्यां समुपस्थितः ॥ 21 ॥
तेषां सहस्रं सौमित्रे प्रत्येकं सम्प्रदापय ।
अम्बा यथा च सा नन्देत्कौसल्या मम दक्षिणाम् ॥ 22 ॥
तथा द्विजातीस्ता न्सर्वान् लक्ष्मणार्चय सर्वशः ।
तत स्सपुरुषव्याघ्रस्तद्धनं लक्ष्मणः स्वयम् ॥ 23 ॥
यथोक्तं ब्राह्मणेन्द्राणाम्मददाद्धनदो यथा ।
अथाऽब्रवीद्बाष्पकलांस्तिष्ठतश्चोपजीविनः ॥ 24 ॥
सम्प्रदायबहुद्रव्यमेकैकस्योपजीवनम् ।
लक्ष्मणस्य च यद्वेश्म गृहं च यदिदं मम ॥ 25 ॥
अशून्यं कार्यमेकैकं यावदागमनं मम ।
इत्युक्त्वा दुःखितं सर्वं जनं तमुपजीविनम् ॥ 26 ॥
उवाचेदं धनाध्यक्षं धनमानीयतामिति ।
ततोऽस्य धनमाजह्रुस्सर्वमेवोपजीविनः ॥ 27 ॥
स राशिस्सुमहांस्तत्र दर्शनीयो ह्यदृश्यत ।
ततस्सपुरुषव्याघ्र स्तद्धनं सहलक्ष्मणः ॥ 28 ॥
द्विजेभ्यो बालवृद्धेभ्यः कृपणेभ्योऽह्यदापयत् ।
तत्रासीत्पिङ्गलो गार्ग्यस्त्रिजटो नाम वै द्विजः ॥ 29 ॥
क्षतवृत्तिर्वने नित्यं फालकुद्दाललाङ्गली ।
तं वृद्धं तरुणी भार्या बालानादाय दारकान् ॥ 30 ॥
अब्रवीद्बाह्मणं वाक्यं दारिद्र्येणाभिपीडिता ।
अपास्य फालं कुद्दालं कुरुष्व वचनं मम ॥ 31 ॥
रामं दर्शय धर्मज्ञं यदि किञ्चिदवाप्स्यसि ।
स भार्यावचनं श्रुत्वा शाटीमाच्छाद्य दुश्छदाम् ॥ 32 ॥
स प्रातिष्ठत पन्थानं यत्र रामनिवेशनम् ।
भृग्वङ्गिरसमं दीप्त्या त्रिजटं जनसंसदि ॥ 33 ॥
आपञ्चमायाः कक्ष्यायाः नैनं कश्चिदवारयत् ।
स राजपुत्रमासाद्य त्रिजटो वाक्यमब्रवीत् ॥ 34 ॥
निर्धनो बहुपुत्रोऽस्मि राजपुत्र महायशः ।
उञ्छवृत्तिर्वने नित्यं प्रत्यवेक्षस्व मामिति ॥ 35 ॥
तमुवाच ततो रामः परिहास समन्वितम् ।
गवां सहस्रमप्येकं न नु विश्राणितं मया ॥ 36 ॥
परिक्षिपसि दण्डेन यावत्तावदवाप्स्यसि ।
स शाटीं त्वरितः कट्यां सम्भ्रान्तः परिवेष्ट्य ताम् ॥ 37 ॥
आविद्ध्य दण्डं चिक्षेप सर्वप्राणेन वेगितः ।
स तीर्त्वा सरयूपारं दण्डस्तस्य कराच्च्युतः ॥ 38 ॥
गोव्रजे बहुसाहस्रे पपातोक्षणसन्निधौ ।
तं परिष्वज्य धर्मात्मा आतस्मात्सरयूतटात् ॥ 39 ॥
आनयामास ता गोपै स्त्रिजटायाश्रमं प्रति ।
उवाच स ततो रामस्तं गार्ग्यमभिसान्त्वयन् ।
मन्युर्न खलु कर्तव्यः परिहासो ह्ययं मम ॥ 40 ॥
इदं हि तेजस्तव यद्दुरत्ययं तदेव जिज्ञासितुमिच्छता मया ।
इमं भवानर्थमभि प्रचोदितो वृणीष्व किं चेदपरं व्यवस्यति ॥ 41 ॥
ब्रवीमि सत्येन नतेऽस्ति यन्त्रणा धनं हि यद्यन्मम विप्रकारणात् ।
भवत्सु सम्यक्प्रतिपादनेन त न्मयार्जितं प्रीतियशस्करं भवेत् ॥ 42 ॥
तत स्सभार्य स्त्रिजटो महामुनि र्गवामनीकं प्रतिगृह्य मोदितः ।
यशोबलप्रीतिसुखोपबृंहणी स्तदाशिषः प्रत्यवदन्महात्मनः ॥ 43 ॥
स चापि रामः प्रतिपूर्णमानसो महद्धनं धर्मबलैरुपार्जितम् ।
नियोजयामास सुहृज्जनेऽचिरा द्यथार्हसम्मानवचः प्रचोदितः ॥ 44 ॥
द्विज स्सुहृद्भृत्यजनोऽथवा तदा दरिद्रभिक्षाचरणश्च योऽभवत् ।
न तत्र कश्चिन्न बभूव तर्पितो यथार्हसम्मानन दान सम्भ्रमैः ॥ 45 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे द्वात्रिंशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha dvātriṃśassargaḥ |
tataśśāsana mājñāya bhrātu śśubhataraṃ priyam |
gatvā sa praviveśāśu suyajñasya niveśanam || 1 ||
taṃ vipramagnyagārasthaṃ vanditvā lakṣmaṇo'bravīt |
sakhe'bhyāgaccha paśya tvaṃ veśma duṣkarakāriṇaḥ || 2 ||
tatassandhyāmupāsyāśu gatvā saumitriṇā saha |
juṣṭaṃ tatprāviśallakṣmyā ramyaṃ rāmaniveśanam || 3 ||
tamāgataṃ vedavidaṃ prāñjalissītayā saha |
suyajñamabhicakrāma rāghavo'gnimivārcitam || 4 ||
jātarūpamayairmukhyairaṅgadaiḥ kuṇḍalaiḥ śubhaiḥ |
sahemasūtrairmaṇibhiḥ keyūrairvalayairapi || 5 ||
anyaiśca ratnairbahubhiḥ kākutsthaḥ pratyapūjayat |
suyajñaṃ sa tadovāca rāmassītā pracoditaḥ || 6 ||
hāraṃ ca hemasūtraṃ ca bhāryāyai saumya hāraya |
raśanāṃ cādhunā sītā dātumicchati te sakhe || 7 ||
aṅgadāni vicitrāṇi keyūrāṇi śubhāni ca |
prayacchati sakhe tubhyaṃ bhāryāyai gacchatī vanam || 8 ||
paryaṅkamagyrāstaraṇaṃ nānāratnavibhūṣitam |
tamapīcchati vaidehī pratiṣṭhāpayituṃ tvayi || 9 ||
nāga śśatruñjayo nāma mātulo'yaṃ dadau mama |
taṃ te gajasahasreṇa dadāmi dvijasattama || 10 ||
ityuktassa hi rāmeṇa suyajñaḥ pratigṛhṛyatat |
rāmalakṣmaṇasītānāṃ prayuyojāśiṣa śśubhāḥ || 11 ||
atha bhrātaramavyagraṃ priyaṃ rāmaḥ priyaṃvadaḥ |
saumitriṃ tamuvācedaṃ brahmeva tridaśeśvaram || 12 ||
agastyaṃ kauśikaṃ caiva tāvubhau brāhmaṇottamau |
arcayāhūya saumitre ratnaissasyamivāmbubhiḥ || 13 ||
tarpayasva mahābāho gosahasraiśca mānada |
suvarṇai rajataiścaiva maṇibhiśca mahādhanaiḥ || 14 ||
kausalyāṃ ca ya āśīrbhirbhaktaḥ paryupatiṣṭhati |
ācāryastaittirīyāṇāmabhirūpaśca vedavit || 15 ||
tasya yānaṃ ca dāsīśca saumitre sampradāpaya |
kauśeyāni ca vastrāṇi yāvattuṣyati sa dvijaḥ || 16 ||
sūtaścitrarathaścārya sacivassuciroṣitaḥ |
toṣayainaṃ mahārhaiśca ratnairvastrairdhanaistathā || 17 ||
paśukābhiśca sarvābhirgavāṃ daśaśatena ca |
ye ceme kaṭhakālāpā bahavo daṇḍamāṇavāḥ || 18 ||
nityasvādhyāyaśīlatvānnānyatkurvanti kiñcana |
alasā svādukāmāśca mahatāṃ cāpi sammatāḥ || 19 ||
teṣāmaśītiyānāni ratnapūrṇāni dāpaya |
śālivāhasahasraṃ ca dve śate bhadrakāṃ stathā || 20 ||
vyañjanārthaṃ ca saumitre gosahasramupākuru |
mekhalīnāṃ mahāsaṅghaḥ kausalyāṃ samupasthitaḥ || 21 ||
teṣāṃ sahasraṃ saumitre pratyekaṃ sampradāpaya |
ambā yathā ca sā nandetkausalyā mama dakṣiṇām || 22 ||
tathā dvijātīstā nsarvān lakṣmaṇārcaya sarvaśaḥ |
tata ssapuruṣavyāghrastaddhanaṃ lakṣmaṇaḥ svayam || 23 ||
yathoktaṃ brāhmaṇendrāṇāmmadadāddhanado yathā |
athā'bravīdbāṣpakalāṃstiṣṭhataścopajīvinaḥ || 24 ||
sampradāyabahudravyamekaikasyopajīvanam |
lakṣmaṇasya ca yadveśma gṛhaṃ ca yadidaṃ mama || 25 ||
aśūnyaṃ kāryamekaikaṃ yāvadāgamanaṃ mama |
ityuktvā duḥkhitaṃ sarvaṃ janaṃ tamupajīvinam || 26 ||
uvācedaṃ dhanādhyakṣaṃ dhanamānīyatāmiti |
tato'sya dhanamājahrussarvamevopajīvinaḥ || 27 ||
sa rāśissumahāṃstatra darśanīyo hyadṛśyata |
tatassapuruṣavyāghra staddhanaṃ sahalakṣmaṇaḥ || 28 ||
dvijebhyo bālavṛddhebhyaḥ kṛpaṇebhyo'hyadāpayat |
tatrāsītpiṅgalo gārgyastrijaṭo nāma vai dvijaḥ || 29 ||
kṣatavṛttirvane nityaṃ phālakuddālalāṅgalī |
taṃ vṛddhaṃ taruṇī bhāryā bālānādāya dārakān || 30 ||
abravīdbāhmaṇaṃ vākyaṃ dāridryeṇābhipīḍitā |
apāsya phālaṃ kuddālaṃ kuruṣva vacanaṃ mama || 31 ||
rāmaṃ darśaya dharmajñaṃ yadi kiñcidavāpsyasi |
sa bhāryāvacanaṃ śrutvā śāṭīmācchādya duśchadām || 32 ||
sa prātiṣṭhata panthānaṃ yatra rāmaniveśanam |
bhṛgvaṅgirasamaṃ dīptyā trijaṭaṃ janasaṃsadi || 33 ||
āpañcamāyāḥ kakṣyāyāḥ nainaṃ kaścidavārayat |
sa rājaputramāsādya trijaṭo vākyamabravīt || 34 ||
nirdhano bahuputro'smi rājaputra mahāyaśaḥ |
uñchavṛttirvane nityaṃ pratyavekṣasva māmiti || 35 ||
tamuvāca tato rāmaḥ parihāsa samanvitam |
gavāṃ sahasramapyekaṃ na nu viśrāṇitaṃ mayā || 36 ||
parikṣipasi daṇḍena yāvattāvadavāpsyasi |
sa śāṭīṃ tvaritaḥ kaṭyāṃ sambhrāntaḥ pariveṣṭya tām || 37 ||
āviddhya daṇḍaṃ cikṣepa sarvaprāṇena vegitaḥ |
sa tīrtvā sarayūpāraṃ daṇḍastasya karāccyutaḥ || 38 ||
govraje bahusāhasre papātokṣaṇasannidhau |
taṃ pariṣvajya dharmātmā ātasmātsarayūtaṭāt || 39 ||
ānayāmāsa tā gopai strijaṭāyāśramaṃ prati |
uvāca sa tato rāmastaṃ gārgyamabhisāntvayan |
manyurna khalu kartavyaḥ parihāso hyayaṃ mama || 40 ||
idaṃ hi tejastava yadduratyayaṃ tadeva jijñāsitumicchatā mayā |
imaṃ bhavānarthamabhi pracodito vṛṇīṣva kiṃ cedaparaṃ vyavasyati || 41 ||
bravīmi satyena nate'sti yantraṇā dhanaṃ hi yadyanmama viprakāraṇāt |
bhavatsu samyakpratipādanena ta nmayārjitaṃ prītiyaśaskaraṃ bhavet || 42 ||
tata ssabhārya strijaṭo mahāmuni rgavāmanīkaṃ pratigṛhya moditaḥ |
yaśobalaprītisukhopabṛṃhaṇī stadāśiṣaḥ pratyavadanmahātmanaḥ || 43 ||
sa cāpi rāmaḥ pratipūrṇamānaso mahaddhanaṃ dharmabalairupārjitam |
niyojayāmāsa suhṛjjane'cirā dyathārhasammānavacaḥ pracoditaḥ || 44 ||
dvija ssuhṛdbhṛtyajano'thavā tadā daridrabhikṣācaraṇaśca yo'bhavat |
na tatra kaścinna babhūva tarpito yathārhasammānana dāna sambhramaiḥ || 45 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe dvātriṃśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Malayalam script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.