2.32 Ayodhyakanda - Dvatrimsha Sargah

ॐ

2.32 അയോധ്യാകാണ്ഡ - ദ്വാത്രിംശ സര്ഗഃ

Valmiki Malayalam

ശ്രീമദ്വാല്മീകീയ രാമായണേ അയോധ്യാകാണ്ഡമ് ।

അഥ ദ്വാത്രിംശസ്സര്ഗഃ ।

തതശ്ശാസന മാജ്ഞായ ഭ്രാതു ശ്ശുഭതരം പ്രിയമ് ।

ഗത്വാ സ പ്രവിവേശാശു സുയജ്ഞസ്യ നിവേശനമ് ॥ 1 ॥

തം വിപ്രമഗ്ന്യഗാരസ്ഥം വന്ദിത്വാ ലക്ഷ്മണോഽബ്രവീത് ।

സഖേഽഭ്യാഗച്ഛ പശ്യ ത്വം വേശ്മ ദുഷ്കരകാരിണഃ ॥ 2 ॥

തതസ്സന്ധ്യാമുപാസ്യാശു ഗത്വാ സൌമിത്രിണാ സഹ ।

ജുഷ്ടം തത്പ്രാവിശല്ലക്ഷ്മ്യാ രമ്യം രാമനിവേശനമ് ॥ 3 ॥

തമാഗതം വേദവിദം പ്രാഞ്ജലിസ്സീതയാ സഹ ।

സുയജ്ഞമഭിചക്രാമ രാഘവോഽഗ്നിമിവാര്ചിതമ് ॥ 4 ॥

ജാതരൂപമയൈര്മുഖ്യൈരങ്ഗദൈഃ കുണ്ഡലൈഃ ശുഭൈഃ ।

സഹേമസൂത്രൈര്മണിഭിഃ കേയൂരൈര്വലയൈരപി ॥ 5 ॥

അന്യൈശ്ച രത്നൈര്ബഹുഭിഃ കാകുത്സ്ഥഃ പ്രത്യപൂജയത് ।

സുയജ്ഞം സ തദോവാച രാമസ്സീതാ പ്രചോദിതഃ ॥ 6 ॥

ഹാരം ച ഹേമസൂത്രം ച ഭാര്യായൈ സൌമ്യ ഹാരയ ।

രശനാം ചാധുനാ സീതാ ദാതുമിച്ഛതി തേ സഖേ ॥ 7 ॥

അങ്ഗദാനി വിചിത്രാണി കേയൂരാണി ശുഭാനി ച ।

പ്രയച്ഛതി സഖേ തുഭ്യം ഭാര്യായൈ ഗച്ഛതീ വനമ് ॥ 8 ॥

പര്യങ്കമഗ്യ്രാസ്തരണം നാനാരത്നവിഭൂഷിതമ് ।

തമപീച്ഛതി വൈദേഹീ പ്രതിഷ്ഠാപയിതും ത്വയി ॥ 9 ॥

നാഗ ശ്ശത്രുഞ്ജയോ നാമ മാതുലോഽയം ദദൌ മമ ।

തം തേ ഗജസഹസ്രേണ ദദാമി ദ്വിജസത്തമ ॥ 10 ॥

ഇത്യുക്തസ്സ ഹി രാമേണ സുയജ്ഞഃ പ്രതിഗൃഹൃയതത് ।

രാമലക്ഷ്മണസീതാനാം പ്രയുയോജാശിഷ ശ്ശുഭാഃ ॥ 11 ॥

അഥ ഭ്രാതരമവ്യഗ്രം പ്രിയം രാമഃ പ്രിയംവദഃ ।

സൌമിത്രിം തമുവാചേദം ബ്രഹ്മേവ ത്രിദശേശ്വരമ് ॥ 12 ॥

അഗസ്ത്യം കൌശികം ചൈവ താവുഭൌ ബ്രാഹ്മണോത്തമൌ ।

അര്ചയാഹൂയ സൌമിത്രേ രത്നൈസ്സസ്യമിവാമ്ബുഭിഃ ॥ 13 ॥

തര്പയസ്വ മഹാബാഹോ ഗോസഹസ്രൈശ്ച മാനദ ।

സുവര്ണൈ രജതൈശ്ചൈവ മണിഭിശ്ച മഹാധനൈഃ ॥ 14 ॥

കൌസല്യാം ച യ ആശീര്ഭിര്ഭക്തഃ പര്യുപതിഷ്ഠതി ।

ആചാര്യസ്തൈത്തിരീയാണാമഭിരൂപശ്ച വേദവിത് ॥ 15 ॥

തസ്യ യാനം ച ദാസീശ്ച സൌമിത്രേ സമ്പ്രദാപയ ।

കൌശേയാനി ച വസ്ത്രാണി യാവത്തുഷ്യതി സ ദ്വിജഃ ॥ 16 ॥

സൂതശ്ചിത്രരഥശ്ചാര്യ സചിവസ്സുചിരോഷിതഃ ।

തോഷയൈനം മഹാര്ഹൈശ്ച രത്നൈര്വസ്ത്രൈര്ധനൈസ്തഥാ ॥ 17 ॥

പശുകാഭിശ്ച സര്വാഭിര്ഗവാം ദശശതേന ച ।

യേ ചേമേ കഠകാലാപാ ബഹവോ ദണ്ഡമാണവാഃ ॥ 18 ॥

നിത്യസ്വാധ്യായശീലത്വാന്നാന്യത്കുര്വന്തി കിഞ്ചന ।

അലസാ സ്വാദുകാമാശ്ച മഹതാം ചാപി സമ്മതാഃ ॥ 19 ॥

തേഷാമശീതിയാനാനി രത്നപൂര്ണാനി ദാപയ ।

ശാലിവാഹസഹസ്രം ച ദ്വേ ശതേ ഭദ്രകാം സ്തഥാ ॥ 20 ॥

വ്യഞ്ജനാര്ഥം ച സൌമിത്രേ ഗോസഹസ്രമുപാകുരു ।

മേഖലീനാം മഹാസങ്ഘഃ കൌസല്യാം സമുപസ്ഥിതഃ ॥ 21 ॥

തേഷാം സഹസ്രം സൌമിത്രേ പ്രത്യേകം സമ്പ്രദാപയ ।

അമ്ബാ യഥാ ച സാ നന്ദേത്കൌസല്യാ മമ ദക്ഷിണാമ് ॥ 22 ॥

തഥാ ദ്വിജാതീസ്താ ന്സര്വാന് ലക്ഷ്മണാര്ചയ സര്വശഃ ।

തത സ്സപുരുഷവ്യാഘ്രസ്തദ്ധനം ലക്ഷ്മണഃ സ്വയമ് ॥ 23 ॥

യഥോക്തം ബ്രാഹ്മണേന്ദ്രാണാമ്മദദാദ്ധനദോ യഥാ ।

അഥാഽബ്രവീദ്ബാഷ്പകലാംസ്തിഷ്ഠതശ്ചോപജീവിനഃ ॥ 24 ॥

സമ്പ്രദായബഹുദ്രവ്യമേകൈകസ്യോപജീവനമ് ।

ലക്ഷ്മണസ്യ ച യദ്വേശ്മ ഗൃഹം ച യദിദം മമ ॥ 25 ॥

അശൂന്യം കാര്യമേകൈകം യാവദാഗമനം മമ ।

ഇത്യുക്ത്വാ ദുഃഖിതം സര്വം ജനം തമുപജീവിനമ് ॥ 26 ॥

ഉവാചേദം ധനാധ്യക്ഷം ധനമാനീയതാമിതി ।

തതോഽസ്യ ധനമാജഹ്രുസ്സര്വമേവോപജീവിനഃ ॥ 27 ॥

സ രാശിസ്സുമഹാംസ്തത്ര ദര്ശനീയോ ഹ്യദൃശ്യത ।

തതസ്സപുരുഷവ്യാഘ്ര സ്തദ്ധനം സഹലക്ഷ്മണഃ ॥ 28 ॥

ദ്വിജേഭ്യോ ബാലവൃദ്ധേഭ്യഃ കൃപണേഭ്യോഽഹ്യദാപയത് ।

തത്രാസീത്പിങ്ഗലോ ഗാര്ഗ്യസ്ത്രിജടോ നാമ വൈ ദ്വിജഃ ॥ 29 ॥

ക്ഷതവൃത്തിര്വനേ നിത്യം ഫാലകുദ്ദാലലാങ്ഗലീ ।

തം വൃദ്ധം തരുണീ ഭാര്യാ ബാലാനാദായ ദാരകാന് ॥ 30 ॥

അബ്രവീദ്ബാഹ്മണം വാക്യം ദാരിദ്ര്യേണാഭിപീഡിതാ ।

അപാസ്യ ഫാലം കുദ്ദാലം കുരുഷ്വ വചനം മമ ॥ 31 ॥

രാമം ദര്ശയ ധര്മജ്ഞം യദി കിഞ്ചിദവാപ്സ്യസി ।

സ ഭാര്യാവചനം ശ്രുത്വാ ശാടീമാച്ഛാദ്യ ദുശ്ഛദാമ് ॥ 32 ॥

സ പ്രാതിഷ്ഠത പന്ഥാനം യത്ര രാമനിവേശനമ് ।

ഭൃഗ്വങ്ഗിരസമം ദീപ്ത്യാ ത്രിജടം ജനസംസദി ॥ 33 ॥

ആപഞ്ചമായാഃ കക്ഷ്യായാഃ നൈനം കശ്ചിദവാരയത് ।

സ രാജപുത്രമാസാദ്യ ത്രിജടോ വാക്യമബ്രവീത് ॥ 34 ॥

നിര്ധനോ ബഹുപുത്രോഽസ്മി രാജപുത്ര മഹായശഃ ।

ഉഞ്ഛവൃത്തിര്വനേ നിത്യം പ്രത്യവേക്ഷസ്വ മാമിതി ॥ 35 ॥

തമുവാച തതോ രാമഃ പരിഹാസ സമന്വിതമ് ।

ഗവാം സഹസ്രമപ്യേകം ന നു വിശ്രാണിതം മയാ ॥ 36 ॥

പരിക്ഷിപസി ദണ്ഡേന യാവത്താവദവാപ്സ്യസി ।

സ ശാടീം ത്വരിതഃ കട്യാം സമ്ഭ്രാന്തഃ പരിവേഷ്ട്യ താമ് ॥ 37 ॥

ആവിദ്ധ്യ ദണ്ഡം ചിക്ഷേപ സര്വപ്രാണേന വേഗിതഃ ।

സ തീര്ത്വാ സരയൂപാരം ദണ്ഡസ്തസ്യ കരാച്ച്യുതഃ ॥ 38 ॥

ഗോവ്രജേ ബഹുസാഹസ്രേ പപാതോക്ഷണസന്നിധൌ ।

തം പരിഷ്വജ്യ ധര്മാത്മാ ആതസ്മാത്സരയൂതടാത് ॥ 39 ॥

ആനയാമാസ താ ഗോപൈ സ്ത്രിജടായാശ്രമം പ്രതി ।

ഉവാച സ തതോ രാമസ്തം ഗാര്ഗ്യമഭിസാന്ത്വയന് ।

മന്യുര്ന ഖലു കര്തവ്യഃ പരിഹാസോ ഹ്യയം മമ ॥ 40 ॥

ഇദം ഹി തേജസ്തവ യദ്ദുരത്യയം തദേവ ജിജ്ഞാസിതുമിച്ഛതാ മയാ ।

ഇമം ഭവാനര്ഥമഭി പ്രചോദിതോ വൃണീഷ്വ കിം ചേദപരം വ്യവസ്യതി ॥ 41 ॥

ബ്രവീമി സത്യേന നതേഽസ്തി യന്ത്രണാ ധനം ഹി യദ്യന്മമ വിപ്രകാരണാത് ।

ഭവത്സു സമ്യക്പ്രതിപാദനേന ത ന്മയാര്ജിതം പ്രീതിയശസ്കരം ഭവേത് ॥ 42 ॥

തത സ്സഭാര്യ സ്ത്രിജടോ മഹാമുനി ര്ഗവാമനീകം പ്രതിഗൃഹ്യ മോദിതഃ ।

യശോബലപ്രീതിസുഖോപബൃംഹണീ സ്തദാശിഷഃ പ്രത്യവദന്മഹാത്മനഃ ॥ 43 ॥

സ ചാപി രാമഃ പ്രതിപൂര്ണമാനസോ മഹദ്ധനം ധര്മബലൈരുപാര്ജിതമ് ।

നിയോജയാമാസ സുഹൃജ്ജനേഽചിരാ ദ്യഥാര്ഹസമ്മാനവചഃ പ്രചോദിതഃ ॥ 44 ॥

ദ്വിജ സ്സുഹൃദ്ഭൃത്യജനോഽഥവാ തദാ ദരിദ്രഭിക്ഷാചരണശ്ച യോഽഭവത് ।

ന തത്ര കശ്ചിന്ന ബഭൂവ തര്പിതോ യഥാര്ഹസമ്മാനന ദാന സമ്ഭ്രമൈഃ ॥ 45 ॥

ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയ ആദികാവ്യേ അയോധ്യാകാണ്ഡേ ദ്വാത്രിംശസ്സര്ഗഃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha dvātriṃśassargaḥ |

tataśśāsana mājñāya bhrātu śśubhataraṃ priyam |

gatvā sa praviveśāśu suyajñasya niveśanam || 1 ||

taṃ vipramagnyagārasthaṃ vanditvā lakṣmaṇo'bravīt |

sakhe'bhyāgaccha paśya tvaṃ veśma duṣkarakāriṇaḥ || 2 ||

tatassandhyāmupāsyāśu gatvā saumitriṇā saha |

juṣṭaṃ tatprāviśallakṣmyā ramyaṃ rāmaniveśanam || 3 ||

tamāgataṃ vedavidaṃ prāñjalissītayā saha |

suyajñamabhicakrāma rāghavo'gnimivārcitam || 4 ||

jātarūpamayairmukhyairaṅgadaiḥ kuṇḍalaiḥ śubhaiḥ |

sahemasūtrairmaṇibhiḥ keyūrairvalayairapi || 5 ||

anyaiśca ratnairbahubhiḥ kākutsthaḥ pratyapūjayat |

suyajñaṃ sa tadovāca rāmassītā pracoditaḥ || 6 ||

hāraṃ ca hemasūtraṃ ca bhāryāyai saumya hāraya |

raśanāṃ cādhunā sītā dātumicchati te sakhe || 7 ||

aṅgadāni vicitrāṇi keyūrāṇi śubhāni ca |

prayacchati sakhe tubhyaṃ bhāryāyai gacchatī vanam || 8 ||

paryaṅkamagyrāstaraṇaṃ nānāratnavibhūṣitam |

tamapīcchati vaidehī pratiṣṭhāpayituṃ tvayi || 9 ||

nāga śśatruñjayo nāma mātulo'yaṃ dadau mama |

taṃ te gajasahasreṇa dadāmi dvijasattama || 10 ||

ityuktassa hi rāmeṇa suyajñaḥ pratigṛhṛyatat |

rāmalakṣmaṇasītānāṃ prayuyojāśiṣa śśubhāḥ || 11 ||

atha bhrātaramavyagraṃ priyaṃ rāmaḥ priyaṃvadaḥ |

saumitriṃ tamuvācedaṃ brahmeva tridaśeśvaram || 12 ||

agastyaṃ kauśikaṃ caiva tāvubhau brāhmaṇottamau |

arcayāhūya saumitre ratnaissasyamivāmbubhiḥ || 13 ||

tarpayasva mahābāho gosahasraiśca mānada |

suvarṇai rajataiścaiva maṇibhiśca mahādhanaiḥ || 14 ||

kausalyāṃ ca ya āśīrbhirbhaktaḥ paryupatiṣṭhati |

ācāryastaittirīyāṇāmabhirūpaśca vedavit || 15 ||

tasya yānaṃ ca dāsīśca saumitre sampradāpaya |

kauśeyāni ca vastrāṇi yāvattuṣyati sa dvijaḥ || 16 ||

sūtaścitrarathaścārya sacivassuciroṣitaḥ |

toṣayainaṃ mahārhaiśca ratnairvastrairdhanaistathā || 17 ||

paśukābhiśca sarvābhirgavāṃ daśaśatena ca |

ye ceme kaṭhakālāpā bahavo daṇḍamāṇavāḥ || 18 ||

nityasvādhyāyaśīlatvānnānyatkurvanti kiñcana |

alasā svādukāmāśca mahatāṃ cāpi sammatāḥ || 19 ||

teṣāmaśītiyānāni ratnapūrṇāni dāpaya |

śālivāhasahasraṃ ca dve śate bhadrakāṃ stathā || 20 ||

vyañjanārthaṃ ca saumitre gosahasramupākuru |

mekhalīnāṃ mahāsaṅghaḥ kausalyāṃ samupasthitaḥ || 21 ||

teṣāṃ sahasraṃ saumitre pratyekaṃ sampradāpaya |

ambā yathā ca sā nandetkausalyā mama dakṣiṇām || 22 ||

tathā dvijātīstā nsarvān lakṣmaṇārcaya sarvaśaḥ |

tata ssapuruṣavyāghrastaddhanaṃ lakṣmaṇaḥ svayam || 23 ||

yathoktaṃ brāhmaṇendrāṇāmmadadāddhanado yathā |

athā'bravīdbāṣpakalāṃstiṣṭhataścopajīvinaḥ || 24 ||

sampradāyabahudravyamekaikasyopajīvanam |

lakṣmaṇasya ca yadveśma gṛhaṃ ca yadidaṃ mama || 25 ||

aśūnyaṃ kāryamekaikaṃ yāvadāgamanaṃ mama |

ityuktvā duḥkhitaṃ sarvaṃ janaṃ tamupajīvinam || 26 ||

uvācedaṃ dhanādhyakṣaṃ dhanamānīyatāmiti |

tato'sya dhanamājahrussarvamevopajīvinaḥ || 27 ||

sa rāśissumahāṃstatra darśanīyo hyadṛśyata |

tatassapuruṣavyāghra staddhanaṃ sahalakṣmaṇaḥ || 28 ||

dvijebhyo bālavṛddhebhyaḥ kṛpaṇebhyo'hyadāpayat |

tatrāsītpiṅgalo gārgyastrijaṭo nāma vai dvijaḥ || 29 ||

kṣatavṛttirvane nityaṃ phālakuddālalāṅgalī |

taṃ vṛddhaṃ taruṇī bhāryā bālānādāya dārakān || 30 ||

abravīdbāhmaṇaṃ vākyaṃ dāridryeṇābhipīḍitā |

apāsya phālaṃ kuddālaṃ kuruṣva vacanaṃ mama || 31 ||

rāmaṃ darśaya dharmajñaṃ yadi kiñcidavāpsyasi |

sa bhāryāvacanaṃ śrutvā śāṭīmācchādya duśchadām || 32 ||

sa prātiṣṭhata panthānaṃ yatra rāmaniveśanam |

bhṛgvaṅgirasamaṃ dīptyā trijaṭaṃ janasaṃsadi || 33 ||

āpañcamāyāḥ kakṣyāyāḥ nainaṃ kaścidavārayat |

sa rājaputramāsādya trijaṭo vākyamabravīt || 34 ||

nirdhano bahuputro'smi rājaputra mahāyaśaḥ |

uñchavṛttirvane nityaṃ pratyavekṣasva māmiti || 35 ||

tamuvāca tato rāmaḥ parihāsa samanvitam |

gavāṃ sahasramapyekaṃ na nu viśrāṇitaṃ mayā || 36 ||

parikṣipasi daṇḍena yāvattāvadavāpsyasi |

sa śāṭīṃ tvaritaḥ kaṭyāṃ sambhrāntaḥ pariveṣṭya tām || 37 ||

āviddhya daṇḍaṃ cikṣepa sarvaprāṇena vegitaḥ |

sa tīrtvā sarayūpāraṃ daṇḍastasya karāccyutaḥ || 38 ||

govraje bahusāhasre papātokṣaṇasannidhau |

taṃ pariṣvajya dharmātmā ātasmātsarayūtaṭāt || 39 ||

ānayāmāsa tā gopai strijaṭāyāśramaṃ prati |

uvāca sa tato rāmastaṃ gārgyamabhisāntvayan |

manyurna khalu kartavyaḥ parihāso hyayaṃ mama || 40 ||

idaṃ hi tejastava yadduratyayaṃ tadeva jijñāsitumicchatā mayā |

imaṃ bhavānarthamabhi pracodito vṛṇīṣva kiṃ cedaparaṃ vyavasyati || 41 ||

bravīmi satyena nate'sti yantraṇā dhanaṃ hi yadyanmama viprakāraṇāt |

bhavatsu samyakpratipādanena ta nmayārjitaṃ prītiyaśaskaraṃ bhavet || 42 ||

tata ssabhārya strijaṭo mahāmuni rgavāmanīkaṃ pratigṛhya moditaḥ |

yaśobalaprītisukhopabṛṃhaṇī stadāśiṣaḥ pratyavadanmahātmanaḥ || 43 ||

sa cāpi rāmaḥ pratipūrṇamānaso mahaddhanaṃ dharmabalairupārjitam |

niyojayāmāsa suhṛjjane'cirā dyathārhasammānavacaḥ pracoditaḥ || 44 ||

dvija ssuhṛdbhṛtyajano'thavā tadā daridrabhikṣācaraṇaśca yo'bhavat |

na tatra kaścinna babhūva tarpito yathārhasammānana dāna sambhramaiḥ || 45 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe dvātriṃśassargaḥ ||