ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਰਾਮਾਯਣੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡਮ੍ ।
ਅਥ ਨਵਮਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ।
ਏਵਮੁਕ੍ਤਾ ਤੁ ਕੈਕੇਯੀ ਕ੍ਰੋਧੇਨ ਜ੍ਵਲਿਤਾਨਨਾ ।
ਦੀਰ੍ਘਮੁष੍ਣਂ ਵਿਨਿਸ਼੍ਵਸ੍ਯ ਮਨ੍ਥਰਾਮਿਦਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 1 ॥
ਅਦ੍ਯ ਰਾਮਮਿਤਃ ਕ੍षਿਪ੍ਰਂ ਵਨਂ ਪ੍ਰਸ੍ਥਾਪਯਾਮ੍ਯਹਮ੍ ।
ਯੌਵਰਾਜ੍ਯੇ ਚ ਭਰਤਂ ਕ੍षਿਪ੍ਰਮੇਵਾਭਿषੇਚਯੇ ॥ 2 ॥
ਇਦਂ ਤ੍ਵਿਦਾਨੀਂ ਸਮ੍ਪਸ਼੍ਯ ਕੇਨੋਪਾਯੇਨ ਮਨ੍ਥਰੇ ।
ਭਰਤਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਯਾਦ੍ਰਾਜ੍ਯਂ ਨ ਤੁ ਰਾਮਃ ਕਥਞ੍ਚਨ ॥ 3 ॥
ਏਵਮੁਕ੍ਤਾ ਤਯਾ ਦੇਵ੍ਯਾ ਮਨ੍ਥਰਾ ਪਾਪਦਰ੍ਸ਼ਿਨੀ ।
ਰਾਮਾਰ੍ਥਮੁਪਹਿਂਸਨ੍ਤੀ ਕੈਕੇਯੀਮਿਦਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 4 ॥
ਹਨ੍ਤੇਦਾਨੀਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ष੍ਯਾਮਿ ਕੈਕੇਯਿ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਂ ਚ ਮੇ ।
ਯਥਾ ਤੇ ਭਰਤੋ ਰਾਜ੍ਯਂ ਪੁਤ੍ਰਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਸ੍ਯਤਿ ਕੇਵਲਮ੍ ॥ 5 ॥
ਕਿਂ ਨ ਸ੍ਮਰਸਿ ਕੈਕੇਯਿ ਸ੍ਮਰਨ੍ਤੀ ਵਾ ਨਿਗੂਹਸੇ ।
ਯਦੁਚ੍ਯਮਾਨਮਾਤ੍ਮਾਰ੍ਥਂ ਮਤ੍ਤਸ੍ਤ੍ਵਂ ਸ਼੍ਰੋਤੁਮਿਚ੍ਛਸਿ ॥ 6 ॥
ਮਯੋਚ੍ਯਮਾਨਂ ਯਦਿ ਤੇ ਸ਼੍ਰੋਤੁਂ ਛਨ੍ਦੋ ਵਿਲਾਸਿਨਿ ।
ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਮਭਿਧਾਸ੍ਯਾਮਿ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਚਾਪਿ ਵਿਮृਸ਼੍ਯਤਾਮ੍ ॥ 7 ॥
ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵੈਵਂ ਵਚਨਂ ਤਸ੍ਯਾ ਮਨ੍ਥਰਾਯਾਸ੍ਤੁ ਕੈਕੇਯੀ ।
ਕਿਞ੍ਚਿਦੁਤ੍ਥਾਯ ਸ਼ਯਨਾਤ੍ਸ੍ਵਾਸ੍ਤੀਰ੍ਣਾਦਿਦਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 8 ॥
ਕਥਯ ਤ੍ਵਂ ਮਮੋਪਾਯਂ ਕੇਨੋਪਾਯੇਨ ਮਨ੍ਥਰੇ ।
ਭਰਤਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਯਾਦ੍ਰਾਜ੍ਯਂ ਨ ਤੁ ਰਾਮਃ ਕਥਞ੍ਚਨ ॥ 9 ॥
ਏਵਮੁਕ੍ਤਾ ਤਯਾ ਦੇਵ੍ਯਾ ਮਨ੍ਥਰਾ ਪਾਪਦਰ੍ਸ਼ਿਨੀ ।
ਰਾਮਾਰ੍ਥਮੁਪਹਿਂਸਨ੍ਤੀ ਕੁਬ੍ਜਾ ਵਚਨਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 10 ॥
ਤਵ ਦੈਵਾਸੁਰੇ ਯੁਦ੍ਧੇ ਸਹ ਰਾਜਰ੍षਿਭਿਃ ਪਤਿਃ ।
ਅਗਚ੍ਛਤ੍ਤ੍ਵਾਮੁਪਾਦਾਯ ਦੇਵਰਾਜਸ੍ਯ ਸਾਹ੍ਯਕृਤ੍ ॥ 11 ॥
ਦਿਸ਼ਮਾਸ੍ਥਾਯ ਵੈ ਦੇਵਿ ਦਕ੍षਿਣਾਂ ਦਣ੍ਡਕਾਨ੍ਪ੍ਰਤਿ ।
ਵੈਜਯਨ੍ਤਮਿਤਿ ਖ੍ਯਾਤਂ ਪੁਰਂ ਯਤ੍ਰ ਤਿਮਿਧ੍ਵਜਃ ॥ 12 ॥
ਸ ਸ਼ਮ੍ਬਰ ਇਤਿ ਖ੍ਯਾਤਸ਼੍ਸ਼ਤਮਾਯੋ ਮਹਾਸੁਰਃ ।
ਦਦੌ ਸ਼ਕ੍ਰਸ੍ਯ ਸਙ੍ਗ੍ਰਾਮਂ ਦੇਵਸਙ੍ਘੈਰਨਿਰ੍ਜਿਤਃ ॥ 13 ॥
ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਮਹਤਿ ਸਙ੍ਗ੍ਰਾਮੇ ਪੁਰੁषਾਨ੍ਕ੍षਤਵਿਕ੍षਤਾਨ੍ ।
ਰਾਤ੍ਰੌ ਪ੍ਰਸੁਪ੍ਤਾਨ੍ਘ੍ਨਨ੍ਤਿ ਸ੍ਮ ਤਰਸਾऽऽਸਾਦ੍ਯ ਰਾਕ੍षਸਾਃ ॥ 14 ॥
ਤਤ੍ਰਾਕਰੋਨ੍ਮਹਦ੍ਯੁਦ੍ਧਂ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥਸ੍ਤਦਾ ।
ਅਸੁਰੈਸ਼੍ਚ ਮਹਾਬਾਹੁਸ਼੍ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੈਸ਼੍ਚ ਸ਼ਕਲੀਕृਤਃ ॥ 15 ॥
ਅਪਵਾਹ੍ਯ ਤ੍ਵਯਾ ਦੇਵਿ ਸਙ੍ਗ੍ਰਾਮਾਨ੍ਨष੍ਟਚੇਤਨਃ ।
ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਵਿਕ੍षਤਸ਼੍ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੈਃ ਪਤਿਸ੍ਤੇ ਰਕ੍षਿਤਸ੍ਤ੍ਵਯਾ ॥ 16 ॥
ਤੁष੍ਟੇਨ ਤੇਨ ਦਤ੍ਤੌ ਤੇ ਦ੍ਵੌ ਵਰੌ ਸ਼ੁਭਦਰ੍ਸ਼ਨੇ ।
ਸ ਤ੍ਵਯੋਕ੍ਤਃ ਪਤਿਰ੍ਦੇਵਿ ਯਦੇਚ੍ਛੇਯਂ ਤਦਾ ਵਰੌ ॥ 17 ॥
ਗृਹ੍ਣੀਯਾਮਿਤਿ ਤਤ੍ਤੇਨ ਤਥੇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਮਹਾਤ੍ਮਨਾ ।
ਅਨਭਿਜ੍ਞਾਮ੍ਹ੍ਯਹਂ ਦੇਵਿ ਤ੍ਵਯੈਵ ਕਥਿਤਾ ਪੁਰਾ ॥ 18 ॥
ਕਥੈषਾ ਤਵ ਤੁ ਸ੍ਨੇਹਾਨ੍ਮਨਸਾ ਧਾਰ੍ਯਤੇ ਮਯਾ ।
ਰਾਮਾਭਿषੇਕਸਮ੍ਭਾਰਾਨ੍ਨਿਗृਹ੍ਯ ਵਿਨਿਵਰ੍ਤਯ ॥ 19 ॥
ਤੌ ਵਰੌ ਯਾਚ ਭਰ੍ਤਾਰਂ ਭਰਤਸ੍ਯਾਭਿषੇਚਨਮ੍ ।
ਪ੍ਰਵ੍ਰਾਜਨਂ ਚ ਰਾਮਸ੍ਯ ਤ੍ਵਂ ਵਰ੍षਾਣਿ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ ॥ 20 ॥
ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ ਹਿ ਵਰ੍षਾਣਿ ਰਾਮੇ ਪ੍ਰਵ੍ਰਾਜਿਤੇ ਵਨਮ੍ ।
ਪ੍ਰਜਾਭਾਵਗਤਸ੍ਨੇਹਸ੍ਸ੍ਥਿਰਃ ਪੁਤ੍ਰੋ ਭਵਿष੍ਯਤਿ ॥ 21 ॥
ਕ੍ਰੋਧਾਗਾਰਂ ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯਾऽਦ੍ਯ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧੇਵਾਸ਼੍ਵਪਤੇਸ੍ਸੁਤੇ ।
ਸ਼ੇष੍ਵਾऽਨਨ੍ਤਰ੍ਹਿਤਾਯਾਂ ਤ੍ਵਂ ਭੂਮੌ ਮਲਿਨਵਾਸਿਨੀ ॥ 22 ॥
ਮਾਸ੍ਮੈਨਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਦੀਕ੍षੇਥਾ ਮਾ ਚੈਨਮਭਿਭਾषਥਾਃ ।
ਰੁਦਨ੍ਤੀ ਚਾਪਿ ਤਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਜਗਤ੍ਯਾਂ ਸ਼ੋਕਲਾਲਸਾ ॥ 23 ॥
ਦਯਿਤਾ ਤ੍ਵਂ ਸਦਾ ਭਰ੍ਤੁਰਤ੍ਰ ਮੇ ਨਾਸ੍ਤਿ ਸਂਸ਼ਯਃ ।
ਤ੍ਵਤ੍ਕृਤੇ ਸ ਮਹਾਰਾਜੋ ਵਿਸ਼ੇਦਪਿ ਹੁਤਾਸ਼ਨਮ੍ ॥ 24 ॥
ਨ ਤ੍ਵਾਂ ਕ੍ਰੋਧਯਿਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਤੋ ਨ ਕ੍ਰृਦ੍ਧਾਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਦੀਕ੍षਿਤੁਮ੍ ।
ਤਵ ਪ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਂ ਰਾਜਾ ਹਿ ਪ੍ਰਾਣਾਨਪਿ ਪਰਿਤ੍ਯਜੇਤ੍ ॥ 25 ॥
ਨ ਹ੍ਯਤਿਕ੍ਰਮਿਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਤਸ੍ਤਵ ਵਾਕ੍ਯਂ ਮਹੀਪਤਿਃ ।
ਮਨ੍ਦਸ੍ਵਭਾਵੇ ਬੁਧ੍ਯਸ੍ਵ ਸੌਭਾਗ੍ਯਬਲਮਾਤ੍ਮਨਃ ॥ 26 ॥
ਮਣਿਮੁਕ੍ਤਂ ਸੁਵਰ੍ਣਾਨਿ ਰਤ੍ਨਾਨਿ ਵਿਵਿਧਾਨਿ ਚ ।
ਦਦ੍ਯਾਦ੍ਦਸ਼ਰਥੋ ਰਾਜਾ ਮਾਸ੍ਮ ਤੇषੁ ਮਨਃ ਕृਥਾਃ ॥ 27 ॥
ਯੌ ਤੌ ਦੈਵਾਸੁਰੇ ਯੁਦ੍ਧੇ ਵਰੌ ਦਸ਼ਰਥੋऽਦਦਾਤ੍ ।
ਤੌ ਸ੍ਮਾਰਯ ਮਹਾਭਾਗੇ ਸੋऽਰ੍ਥੋ ਨ ਤ੍ਵਾਮਤਿਕ੍ਰਮੇਤ੍ ॥ 28 ॥
ਯਦਾਤੁ ਤੇ ਵਰਂ ਦਦ੍ਯਾਤ੍ਸ੍ਵਯਮੁਤ੍ਥਾਪ੍ਯ ਰਾਘਵਃ ।
ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਪ੍ਯ ਮਹਾਰਾਜਂ ਤ੍ਵਮਿਮਂ ਵृਣੁਯਾ ਵਰਮ੍ ॥ 29 ॥
ਰਾਮਂ ਪ੍ਰਵ੍ਰਾਜਯਾਰਣ੍ਯੇ ਨਵ ਵਰ੍षਾਣਿ ਪਞ੍ਚ ਚ ।
ਭਰਤਃ ਕ੍ਰਿਯਤਾਂ ਰਾਜਾ ਪृਥਿਵ੍ਯਾਃ ਪਾਰ੍ਥਿਵਰ੍षਭਃ ॥ 30 ॥
ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ ਹਿ ਵਰ੍षਾਣਿ ਰਾਮੇ ਪ੍ਰਵ੍ਰਾਜਿਤੇ ਵਨਮ੍ ।
ਰੂਢਸ਼੍ਚ ਕृਤਮੂਲਸ਼੍ਚ ਸ਼ੇषਂ ਸ੍ਥਾਸ੍ਯਤਿ ਤੇ ਸੁਤਃ ॥ 31 ॥
ਰਾਮਪ੍ਰਵ੍ਰਾਜਨਂ ਚੈਵ ਦੇਵਿ ਯਾਚਸ੍ਵ ਤਂ ਵਰਮ੍ ।
ਏਵਂ ਸਿਦ੍ਧ੍ਯਨ੍ਤਿ ਪੁਤ੍ਰਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਾਰ੍ਥਾਸ੍ਤਵ ਭਾਮਿਨਿ ॥ 32 ॥
ਏਵਂ ਪ੍ਰਵ੍ਰਾਜਿਤਸ਼੍ਚੈਵ ਰਾਮੋऽਰਾਮੋ ਭਵਿष੍ਯਤਿ ।
ਭਰਤਸ਼੍ਚ ਹਤਾਮਿਤ੍ਰਸ੍ਤਵ ਰਾਜਾ ਭਵਿष੍ਯਤਿ ॥ 33 ॥
ਯੇਨ ਕਾਲੇਨ ਰਾਮਸ਼੍ਚ ਵਨਾਤ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਗਮਿष੍ਯਤਿ ।
ਤੇਨ ਕਾਲੇਨ ਪੁਤ੍ਰਸ੍ਤੇ ਕृਤਮੂਲੋ ਭਵਿष੍ਯਤਿ ॥ 34 ॥
ਸੁਗृਹੀਤਮਨੁष੍ਯਸ਼੍ਚ ਸੁਹृਦ੍ਭਿਸ੍ਸਾਰ੍ਧਮਾਤ੍ਮਵਾਨ੍ ।
ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਕਾਲਂ ਨੁ ਮਨ੍ਯੇऽਹਂ ਰਾਜਾਨਂ ਵੀਤਸਾਧ੍ਵਸਾ ॥ 35 ॥
ਰਾਮਾਭਿषੇਕਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਨ੍ਨਿਗृਹ੍ਯ ਵਿਨਿਵਰ੍ਤਯ ।
ਅਨਰ੍ਥਮਰ੍ਥਰੂਪੇਣ ਗ੍ਰਾਹਿਤਾ ਸਾ ਤਤਸ੍ਤਯਾ ॥ 36 ॥
ਹृष੍ਟਾ ਪ੍ਰਤੀਤਾ ਕੈਕੇਯੀ ਮਨ੍ਥਰਾਮਿਦਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ।
ਸਾ ਹਿ ਵਾਕ੍ਯੇਨ ਕੁਬ੍ਜਾਯਾਃ ਕਿਸ਼ੋਰੀਵੋਤ੍ਪਥਂ ਗਤਾ ॥ 37 ॥
ਕੈਕੇਯੀ ਵਿਸ੍ਮਯਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ ਪਰਂ ਪਰਮਦਰ੍ਸ਼ਨਾ ।
ਕੁਬ੍ਜੇ ਤ੍ਵਾਂ ਨਾਭਿਜਾਨਾਮਿ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਾਂ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਾਭਿਥਾਯਿਨੀਮ੍ ॥ 38 ॥
ਪृਥਿਵ੍ਯਾਮਸਿ ਕੁਬ੍ਜਾਨਾਮੁਤ੍ਤਮਾ ਬੁਦ੍ਧਿਨਿਸ਼੍ਚਯੇ ।
ਤ੍ਵਮੇਵ ਤੁ ਮਮਾऽਰ੍ਥੇषੁ ਨਿਤ੍ਯਯੁਕ੍ਤਾ ਹਿਤੈषਿਣੀ ॥ 39 ॥
ਨਾਹਂ ਸਮਵਬੁਧ੍ਯੇਯਂ ਕੁਬ੍ਜੇ ਰਾਜ੍ਞਸ਼੍ਚਿਕੀਰ੍षਿਤਮ੍ ।
ਸਨ੍ਤਿ ਦੁਸ੍ਸਂਸ੍ਥਿਤਾਃ ਕੁਬ੍ਜਾ ਵਕ੍ਰਾਃ ਪਰਮਦਾਰੁਣਾਃ ॥ 40 ॥
ਤ੍ਵਂ ਪਦ੍ਮਮਿਵ ਵਾਤੇਨ ਸਨ੍ਨਤਾ ਪ੍ਰਿਯਦਰ੍ਸ਼ਨਾ ।
ਤ੍ਵਂ ਪਦ੍ਮਮਿਵ ਵਾਤੇਨ ਸਨ੍ਨਤਾ ਪ੍ਰਿਯਦਰ੍ਸ਼ਨਾ ।
ਉਰਸ੍ਤੇऽਭਿਨਿਵਿष੍ਟਂ ਵੈ ਯਾਵਤ੍ਸ੍ਕਨ੍ਧਾਤ੍ ਸਮੁਨ੍ਨਤਮ੍ ॥ 41 ॥
ਅਧਸ੍ਤਾਚ੍ਚੋਦਰਂ ਸ਼ਾਤਂ ਸੁਨਾਭਮਿਵ ਲਜ੍ਜਿਤਮ੍ ।
ਪਰਿਪੂਰ੍ਣਂ ਤੁ ਜਘਨਂ ਸੁਪੀਨੌ ਚ ਪਯੋਧਰੌ ॥ 42 ॥
ਵਿਮਲੇਨ੍ਦੁਸਮਂ ਵਕ੍ਤ੍ਰਮਹੋਰਾਜਸਿ ਮਨ੍ਥਰੇ ।
ਜਘਨਂ ਤਵ ਨਿਰ੍ਘੁष੍ਟਂ ਰਸ਼ਨਾਦਾਮਸ਼ੋਭਿਤਮ੍ ॥ 43 ॥
ਜਙ੍ਘੇ ਭृਸ਼ਮੁਪਨ੍ਯਸ੍ਤੇ ਪਾਦੌ ਚਾਪ੍ਯਾਯਤਾਵੁਭੌ ।
ਤ੍ਵਮਾਯਤਾਭ੍ਯਾਂ ਸਕ੍ਥਿਭ੍ਯਾਂ ਮਨ੍ਥਰੇ ਕ੍षੌਮਵਾਸਿਨੀ ॥ 44 ॥
ਅਗ੍ਰਤੋ ਮਮ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤੀ ਰਾਜਹਂਸੀਵ ਰਾਜਸੇ ।
ਆਸਨ੍ਯਾਸ਼੍ਸ਼ਮ੍ਬਰੇ ਮਾਯਾਸ੍ਸਹਸ੍ਰਮਸੁਰਾਧਿਪੇ ॥ 45 ॥
ਸਰ੍ਵਾਸ੍ਤ੍ਵਯਿ ਨਿਵਿष੍ਟਾਸ੍ਤਾ ਭੂਯਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯਾਸ੍ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਃ ।
ਤਵੇਦਂ ਸ੍ਥਗੁ ਯਦ੍ਦੀਰ੍ਘਂ ਰਥਘੋਣਮਿਵਾਯਤਮ੍ ॥ 46 ॥
ਮਤਯਃ ਕ੍षਤ੍ਰਵਿਦ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਮਾਯਾਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਵਸਨ੍ਤਿ ਤੇ ।
ਅਤ੍ਰ ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਮੋਕ੍ष੍ਯਾਮਿ ਮਾਲਾਂ ਕੁਬ੍ਜੇ ਹਿਰਣ੍ਮਯੀਮ੍ ॥ 47 ॥
ਅਭਿषਿਕ੍ਤੇ ਚ ਭਰਤੇ ਰਾਘਵੇ ਚ ਵਨਂ ਗਤੇ ।
ਜਾਤ੍ਯੇਨ ਚ ਸੁਵਰ੍ਣੇਨ ਸੁਨਿष੍ਟਪ੍ਤੇਨ ਮਨ੍ਥਰੇ ॥ 48 ॥
ਲਬ੍ਧਾਰ੍ਥਾ ਚ ਪ੍ਰਤੀਤਾ ਚ ਲੇਪਯਿष੍ਯਾਮਿ ਤੇ ਸ੍ਥਗੁ ।
ਮੁਖੇ ਚ ਤਿਲਕਂ ਚਿਤ੍ਰਂ ਜਾਤਰੂਪਮਯਂ ਸ਼ੁਭਮ੍ ॥ 49 ॥
ਕਾਰਯਿष੍ਯਾਮਿ ਤੇ ਕੁਬ੍ਜੇ ਸ਼ੁਭਾਨ੍ਯਾਭਰਣਾਨਿ ਚ ।
ਪਰਿਧਾਯ ਸ਼ੁਭੇ ਵਸ੍ਤ੍ਰੇ ਦੇਵਤੇਵ ਚਰਿष੍ਯਸਿ ॥ 50 ॥
ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਾਹ੍ਵਯਮਾਨੇਨ ਮੁਖੇਨਾਪ੍ਰਤਿਮਾਨਨਾ ।
ਗਮਿष੍ਯਸਿ ਗਤਿਂ ਮੁਖ੍ਯਾਂ ਗਰ੍ਵਯਨ੍ਤੀ ਦ੍ਵਿषਜ੍ਜਨਮ੍ ॥ 51 ॥
ਤਵਾਪਿ ਕੁਬ੍ਜਾਃ ਕੁਬ੍ਜਾਯਾਸ੍ਸਰ੍ਵਾਭਰਣਭੂषਿਤਾਃ ।
ਪਾਦੌ ਪਰਿਚਰਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਯਥੈਵ ਤ੍ਵਂ ਸਦਾ ਮਮ ॥ 52 ॥
ਇਤਿ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਮਾਨਾ ਸਾ ਕੈਕੇਯੀਮਿਦਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ।
ਸ਼ਯਾਨਾਂ ਸ਼ਯਨੇ ਸ਼ੁਭ੍ਰੇ ਵੇਦ੍ਯਾਮਗ੍ਨਿਸ਼ਿਖਾਮਿਵ ॥ 53 ॥
ਗਤੋਦਕੇ ਸੇਤੁਬਨ੍ਧੋ ਨ ਕਲ੍ਯਾਣਿ ਵਿਧੀਯਤੇ ।
ਉਤ੍ਤਿष੍ਠ ਕੁਰੁ ਕਲ੍ਯਾਣਿ ਰਾਜਾਨਮਨੁਦਰ੍ਸ਼ਯ ॥ 54 ॥
ਤਥਾ ਪ੍ਰੋਤ੍ਸਾਹਿਤਾ ਦੇਵੀ ਗਤ੍ਵਾ ਮਨ੍ਥਰਯਾ ਸਹ ।
ਕ੍ਰੋਧਾਗਾਰਂ ਵਿਸ਼ਾਲਾਕ੍षੀ ਸੌਭਾਗ੍ਯਮਦਗਰ੍ਵਿਤਾ ॥ 55 ॥
ਅਨੇਕਸ਼ਤਸਾਹਸ੍ਰਂ ਮੁਕ੍ਤਾਹਾਰਂ ਵਰਾਙ੍ਗਨਾ ।
ਅਵਮੁਚ੍ਯ ਵਰਾਰ੍ਹਾਣਿ ਸ਼ੁਭਾਨ੍ਯਾਭਰਣਾਨਿ ਚ ॥ 56 ॥
ਤਤੋ ਹੇਮੋਪਮਾ ਤਤ੍ਰ ਕੁਬ੍ਜਾਵਾਕ੍ਯਵਸ਼ਂ ਗਤਾ ।
ਸਂਵਿਸ਼੍ਯ ਭੂਮੌ ਕੈਕੇਯੀ ਮਨ੍ਥਰਾਮਿਦਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 57 ॥
ਇਹ ਵਾ ਮਾਂ ਮृਤਾਂ ਕੁਬ੍ਜੇ ਨृਪਾਯਾਵੇਦਯਿष੍ਯਸਿ ।
ਵਨਂ ਤੁ ਰਾਘਵੇ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਭਰਤਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਸ੍ਯਤਿ ਕ੍षਿਤਿਮ੍ ॥ 58 ॥
ਨ ਸੁਵਰ੍ਣੇਨ ਮੇ ਹ੍ਯਰ੍ਥੋ ਨ ਰਤ੍ਨੈਰ੍ਨ ਚ ਭੂषਣੈਃ ।
ਏष ਮੇ ਜੀਵਿਤਸ੍ਯਾਨ੍ਤੋ ਰਾਮੋ ਯਦ੍ਯਭਿषਿਚ੍ਯਤੇ ॥ 59 ॥
ਅਥੋ ਪੁਨਸ੍ਤਾਂ ਮਹਿषੀਂ ਮਹੀਕ੍षਿਤੋ ਵਚੋਭਿਰਤ੍ਯਰ੍ਥਮਹਾਪਰਾਕ੍ਰਮੈਃ ।
ਉਵਾਚ ਕੁਬ੍ਜਾ ਭਰਤਸ੍ਯ ਮਾਤਰਂ ਹਿਤਂ ਵਚੋ ਰਾਮਮੁਪੇਤ੍ਯ ਚਾਹਿਤਮ੍ ॥ 60 ॥
ਪ੍ਰਪਤ੍ਸ੍ਯਤੇ ਰਾਜ੍ਯਮਿਦਂ ਹਿ ਰਾਘਵੋ ਯਦਿ ਧ੍ਰੁਵਂ ਤ੍ਵਂ ਸਸੁਤਾ ਚ ਤਪ੍ਸ੍ਯਸੇ ।
ਅਤੋ ਹਿ ਕਲ੍ਯਾਣਿ ਯਤਸ੍ਵ ਤਤ੍ਤਥਾ ਯਥਾ ਸੁਤਸ੍ਤੇ ਭਰਤੋऽਭਿषੇਕ੍ष੍ਯਤੇ ॥ 61 ॥
ਤਥਾऽਤਿਵਿਦ੍ਧਾ ਮਹਿषੀ ਤੁ ਕੁਬ੍ਜਯਾ ਸਮਾਹਤਾ ਵਾਗਿषੁਭਿਰ੍ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ ।
ਨਿਧਾਯਹਸ੍ਤੌ ਹृਦਯੇऽਤਿਵਿਸ੍ਮਿਤਾ ਸ਼ਸ਼ਂਸ ਕੁਬ੍ਜਾਂ ਕੁਪਿਤਾ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ॥ 62 ॥
ਯਮਸ੍ਯ ਵਾ ਮਾਂ ਵਿषਯਂ ਗਤਾਮਿਤੋ ਨਿਸ਼ਾਮ੍ਯ ਕੁਬ੍ਜੇ ਪ੍ਰਤਿਵੇਦਯਿष੍ਯਸਿ ।
ਵਨਂ ਗਤੇ ਵਾ ਸੁਚਿਰਾਯ ਰਾਘਵੇ ਸਮृਦ੍ਧਕਾਮੋ ਭਰਤੋ ਭਵਿष੍ਯਤਿ ॥ 63 ॥
ਅਹਂ ਹਿ ਨੈਵਾਸ੍ਤਰਣਾਨਿ ਨ ਸ੍ਰਜੋ ਨ ਚਨ੍ਦਨਂ ਨਾਞ੍ਜਨਪਾਨਭੋਜਨਮ੍ ।
ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦਿਚ੍ਛਾਮਿ ਨ ਚੇਹ ਜੀਵਿਤਂ ਨ ਚੇਦਿਤੋ ਗਚ੍ਛਤਿ ਰਾਘਵੋ ਵਨਮ੍ ॥ 64 ॥
ਅਥੈਤਦੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਵਚਨਂ ਸੁਦਾਰੁਣਂ ਨਿਧਾਯ ਸਰ੍ਵਾਭਰਣਾਨਿ ਭਾਮਿਨੀ ।
ਅਸਂਵृਤਾਮਾਸ੍ਤਰਣੇਨ ਮੇਦਿਨੀਂ ਤਦਾऽਧਿਸ਼ਿਸ਼੍ਯੇ ਪਤਿਤੇਵ ਕਿਨ੍ਨਰੀ ॥ 65 ॥
ਉਦੀਰ੍ਣਸਂਰਮ੍ਭਤਮੋਵृਤਾਨਨਾ ਤਥਾऽਵਮੁਕ੍ਤੋਤ੍ਤਮਮਾਲ੍ਯਭੂषਣਾ ।
ਨਰੇਨ੍ਦ੍ਰਪਤ੍ਨੀ ਵਿਮਨਾ ਬਭੂਵ ਸਾ ਤਮੋਵृਤਾ ਦ੍ਯੌਰਿਵ ਮਗ੍ਨਤਾਰਕਾ ॥ 66 ॥
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡੇ ਨਵਮਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha navamassargaḥ |
evamuktā tu kaikeyī krodhena jvalitānanā |
dīrghamuṣṇaṃ viniśvasya mantharāmidamabravīt || 1 ||
adya rāmamitaḥ kṣipraṃ vanaṃ prasthāpayāmyaham |
yauvarājye ca bharataṃ kṣipramevābhiṣecaye || 2 ||
idaṃ tvidānīṃ sampaśya kenopāyena manthare |
bharataḥ prāpnuyādrājyaṃ na tu rāmaḥ kathañcana || 3 ||
evamuktā tayā devyā mantharā pāpadarśinī |
rāmārthamupahiṃsantī kaikeyīmidamabravīt || 4 ||
hantedānīṃ pravakṣyāmi kaikeyi śrūyatāṃ ca me |
yathā te bharato rājyaṃ putraḥ prāpsyati kevalam || 5 ||
kiṃ na smarasi kaikeyi smarantī vā nigūhase |
yaducyamānamātmārthaṃ mattastvaṃ śrotumicchasi || 6 ||
mayocyamānaṃ yadi te śrotuṃ chando vilāsini |
śrūyatāmabhidhāsyāmi śrutvā cāpi vimṛśyatām || 7 ||
śrutvaivaṃ vacanaṃ tasyā mantharāyāstu kaikeyī |
kiñcidutthāya śayanātsvāstīrṇādidamabravīt || 8 ||
kathaya tvaṃ mamopāyaṃ kenopāyena manthare |
bharataḥ prāpnuyādrājyaṃ na tu rāmaḥ kathañcana || 9 ||
evamuktā tayā devyā mantharā pāpadarśinī |
rāmārthamupahiṃsantī kubjā vacanamabravīt || 10 ||
tava daivāsure yuddhe saha rājarṣibhiḥ patiḥ |
agacchattvāmupādāya devarājasya sāhyakṛt || 11 ||
diśamāsthāya vai devi dakṣiṇāṃ daṇḍakānprati |
vaijayantamiti khyātaṃ puraṃ yatra timidhvajaḥ || 12 ||
sa śambara iti khyātaśśatamāyo mahāsuraḥ |
dadau śakrasya saṅgrāmaṃ devasaṅghairanirjitaḥ || 13 ||
tasminmahati saṅgrāme puruṣānkṣatavikṣatān |
rātrau prasuptānghnanti sma tarasā''sādya rākṣasāḥ || 14 ||
tatrākaronmahadyuddhaṃ rājā daśarathastadā |
asuraiśca mahābāhuśśastraiśca śakalīkṛtaḥ || 15 ||
apavāhya tvayā devi saṅgrāmānnaṣṭacetanaḥ |
tatrāpi vikṣataśśastraiḥ patiste rakṣitastvayā || 16 ||
tuṣṭena tena dattau te dvau varau śubhadarśane |
sa tvayoktaḥ patirdevi yadeccheyaṃ tadā varau || 17 ||
gṛhṇīyāmiti tattena tathetyuktaṃ mahātmanā |
anabhijñāmhyahaṃ devi tvayaiva kathitā purā || 18 ||
kathaiṣā tava tu snehānmanasā dhāryate mayā |
rāmābhiṣekasambhārānnigṛhya vinivartaya || 19 ||
tau varau yāca bhartāraṃ bharatasyābhiṣecanam |
pravrājanaṃ ca rāmasya tvaṃ varṣāṇi caturdaśa || 20 ||
caturdaśa hi varṣāṇi rāme pravrājite vanam |
prajābhāvagatasnehassthiraḥ putro bhaviṣyati || 21 ||
krodhāgāraṃ praviśyā'dya kruddhevāśvapatessute |
śeṣvā'nantarhitāyāṃ tvaṃ bhūmau malinavāsinī || 22 ||
māsmainaṃ pratyudīkṣethā mā cainamabhibhāṣathāḥ |
rudantī cāpi taṃ dṛṣṭvā jagatyāṃ śokalālasā || 23 ||
dayitā tvaṃ sadā bharturatra me nāsti saṃśayaḥ |
tvatkṛte sa mahārājo viśedapi hutāśanam || 24 ||
na tvāṃ krodhayituṃ śakto na krṛddhāṃ pratyudīkṣitum |
tava priyārthaṃ rājā hi prāṇānapi parityajet || 25 ||
na hyatikramituṃ śaktastava vākyaṃ mahīpatiḥ |
mandasvabhāve budhyasva saubhāgyabalamātmanaḥ || 26 ||
maṇimuktaṃ suvarṇāni ratnāni vividhāni ca |
dadyāddaśaratho rājā māsma teṣu manaḥ kṛthāḥ || 27 ||
yau tau daivāsure yuddhe varau daśaratho'dadāt |
tau smāraya mahābhāge so'rtho na tvāmatikramet || 28 ||
yadātu te varaṃ dadyātsvayamutthāpya rāghavaḥ |
vyavasthāpya mahārājaṃ tvamimaṃ vṛṇuyā varam || 29 ||
rāmaṃ pravrājayāraṇye nava varṣāṇi pañca ca |
bharataḥ kriyatāṃ rājā pṛthivyāḥ pārthivarṣabhaḥ || 30 ||
caturdaśa hi varṣāṇi rāme pravrājite vanam |
rūḍhaśca kṛtamūlaśca śeṣaṃ sthāsyati te sutaḥ || 31 ||
rāmapravrājanaṃ caiva devi yācasva taṃ varam |
evaṃ siddhyanti putrasya sarvārthāstava bhāmini || 32 ||
evaṃ pravrājitaścaiva rāmo'rāmo bhaviṣyati |
bharataśca hatāmitrastava rājā bhaviṣyati || 33 ||
yena kālena rāmaśca vanātpratyāgamiṣyati |
tena kālena putraste kṛtamūlo bhaviṣyati || 34 ||
sugṛhītamanuṣyaśca suhṛdbhissārdhamātmavān |
prāptakālaṃ nu manye'haṃ rājānaṃ vītasādhvasā || 35 ||
rāmābhiṣekasaṅkalpānnigṛhya vinivartaya |
anarthamartharūpeṇa grāhitā sā tatastayā || 36 ||
hṛṣṭā pratītā kaikeyī mantharāmidamabravīt |
sā hi vākyena kubjāyāḥ kiśorīvotpathaṃ gatā || 37 ||
kaikeyī vismayaṃ prāptā paraṃ paramadarśanā |
kubje tvāṃ nābhijānāmi śreṣṭhāṃ śreṣṭhābhithāyinīm || 38 ||
pṛthivyāmasi kubjānāmuttamā buddhiniścaye |
tvameva tu mamā'rtheṣu nityayuktā hitaiṣiṇī || 39 ||
nāhaṃ samavabudhyeyaṃ kubje rājñaścikīrṣitam |
santi dussaṃsthitāḥ kubjā vakrāḥ paramadāruṇāḥ || 40 ||
tvaṃ padmamiva vātena sannatā priyadarśanā |
tvaṃ padmamiva vātena sannatā priyadarśanā |
uraste'bhiniviṣṭaṃ vai yāvatskandhāt samunnatam || 41 ||
adhastāccodaraṃ śātaṃ sunābhamiva lajjitam |
paripūrṇaṃ tu jaghanaṃ supīnau ca payodharau || 42 ||
vimalendusamaṃ vaktramahorājasi manthare |
jaghanaṃ tava nirghuṣṭaṃ raśanādāmaśobhitam || 43 ||
jaṅghe bhṛśamupanyaste pādau cāpyāyatāvubhau |
tvamāyatābhyāṃ sakthibhyāṃ manthare kṣaumavāsinī || 44 ||
agrato mama gacchantī rājahaṃsīva rājase |
āsanyāśśambare māyāssahasramasurādhipe || 45 ||
sarvāstvayi niviṣṭāstā bhūyaścānyāssahasraśaḥ |
tavedaṃ sthagu yaddīrghaṃ rathaghoṇamivāyatam || 46 ||
matayaḥ kṣatravidyāśca māyāścātra vasanti te |
atra te pratimokṣyāmi mālāṃ kubje hiraṇmayīm || 47 ||
abhiṣikte ca bharate rāghave ca vanaṃ gate |
jātyena ca suvarṇena suniṣṭaptena manthare || 48 ||
labdhārthā ca pratītā ca lepayiṣyāmi te sthagu |
mukhe ca tilakaṃ citraṃ jātarūpamayaṃ śubham || 49 ||
kārayiṣyāmi te kubje śubhānyābharaṇāni ca |
paridhāya śubhe vastre devateva cariṣyasi || 50 ||
candramāhvayamānena mukhenāpratimānanā |
gamiṣyasi gatiṃ mukhyāṃ garvayantī dviṣajjanam || 51 ||
tavāpi kubjāḥ kubjāyāssarvābharaṇabhūṣitāḥ |
pādau paricariṣyanti yathaiva tvaṃ sadā mama || 52 ||
iti praśasyamānā sā kaikeyīmidamabravīt |
śayānāṃ śayane śubhre vedyāmagniśikhāmiva || 53 ||
gatodake setubandho na kalyāṇi vidhīyate |
uttiṣṭha kuru kalyāṇi rājānamanudarśaya || 54 ||
tathā protsāhitā devī gatvā mantharayā saha |
krodhāgāraṃ viśālākṣī saubhāgyamadagarvitā || 55 ||
anekaśatasāhasraṃ muktāhāraṃ varāṅganā |
avamucya varārhāṇi śubhānyābharaṇāni ca || 56 ||
tato hemopamā tatra kubjāvākyavaśaṃ gatā |
saṃviśya bhūmau kaikeyī mantharāmidamabravīt || 57 ||
iha vā māṃ mṛtāṃ kubje nṛpāyāvedayiṣyasi |
vanaṃ tu rāghave prāpte bharataḥ prāpsyati kṣitim || 58 ||
na suvarṇena me hyartho na ratnairna ca bhūṣaṇaiḥ |
eṣa me jīvitasyānto rāmo yadyabhiṣicyate || 59 ||
atho punastāṃ mahiṣīṃ mahīkṣito vacobhiratyarthamahāparākramaiḥ |
uvāca kubjā bharatasya mātaraṃ hitaṃ vaco rāmamupetya cāhitam || 60 ||
prapatsyate rājyamidaṃ hi rāghavo yadi dhruvaṃ tvaṃ sasutā ca tapsyase |
ato hi kalyāṇi yatasva tattathā yathā sutaste bharato'bhiṣekṣyate || 61 ||
tathā'tividdhā mahiṣī tu kubjayā samāhatā vāgiṣubhirmuhurmuhuḥ |
nidhāyahastau hṛdaye'tivismitā śaśaṃsa kubjāṃ kupitā punaḥ punaḥ || 62 ||
yamasya vā māṃ viṣayaṃ gatāmito niśāmya kubje prativedayiṣyasi |
vanaṃ gate vā sucirāya rāghave samṛddhakāmo bharato bhaviṣyati || 63 ||
ahaṃ hi naivāstaraṇāni na srajo na candanaṃ nāñjanapānabhojanam |
na kiñcidicchāmi na ceha jīvitaṃ na cedito gacchati rāghavo vanam || 64 ||
athaitaduktvā vacanaṃ sudāruṇaṃ nidhāya sarvābharaṇāni bhāminī |
asaṃvṛtāmāstaraṇena medinīṃ tadā'dhiśiśye patiteva kinnarī || 65 ||
udīrṇasaṃrambhatamovṛtānanā tathā'vamuktottamamālyabhūṣaṇā |
narendrapatnī vimanā babhūva sā tamovṛtā dyauriva magnatārakā || 66 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe navamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ नवमस्सर्गः ।
एवमुक्ता तु कैकेयी क्रोधेन ज्वलितानना ।
दीर्घमुष्णं विनिश्वस्य मन्थरामिदमब्रवीत् ॥ 1 ॥
अद्य राममितः क्षिप्रं वनं प्रस्थापयाम्यहम् ।
यौवराज्ये च भरतं क्षिप्रमेवाभिषेचये ॥ 2 ॥
इदं त्विदानीं सम्पश्य केनोपायेन मन्थरे ।
भरतः प्राप्नुयाद्राज्यं न तु रामः कथञ्चन ॥ 3 ॥
एवमुक्ता तया देव्या मन्थरा पापदर्शिनी ।
रामार्थमुपहिंसन्ती कैकेयीमिदमब्रवीत् ॥ 4 ॥
हन्तेदानीं प्रवक्ष्यामि कैकेयि श्रूयतां च मे ।
यथा ते भरतो राज्यं पुत्रः प्राप्स्यति केवलम् ॥ 5 ॥
किं न स्मरसि कैकेयि स्मरन्ती वा निगूहसे ।
यदुच्यमानमात्मार्थं मत्तस्त्वं श्रोतुमिच्छसि ॥ 6 ॥
मयोच्यमानं यदि ते श्रोतुं छन्दो विलासिनि ।
श्रूयतामभिधास्यामि श्रुत्वा चापि विमृश्यताम् ॥ 7 ॥
श्रुत्वैवं वचनं तस्या मन्थरायास्तु कैकेयी ।
किञ्चिदुत्थाय शयनात्स्वास्तीर्णादिदमब्रवीत् ॥ 8 ॥
कथय त्वं ममोपायं केनोपायेन मन्थरे ।
भरतः प्राप्नुयाद्राज्यं न तु रामः कथञ्चन ॥ 9 ॥
एवमुक्ता तया देव्या मन्थरा पापदर्शिनी ।
रामार्थमुपहिंसन्ती कुब्जा वचनमब्रवीत् ॥ 10 ॥
तव दैवासुरे युद्धे सह राजर्षिभिः पतिः ।
अगच्छत्त्वामुपादाय देवराजस्य साह्यकृत् ॥ 11 ॥
दिशमास्थाय वै देवि दक्षिणां दण्डकान्प्रति ।
वैजयन्तमिति ख्यातं पुरं यत्र तिमिध्वजः ॥ 12 ॥
स शम्बर इति ख्यातश्शतमायो महासुरः ।
ददौ शक्रस्य सङ्ग्रामं देवसङ्घैरनिर्जितः ॥ 13 ॥
तस्मिन्महति सङ्ग्रामे पुरुषान्क्षतविक्षतान् ।
रात्रौ प्रसुप्तान्घ्नन्ति स्म तरसाऽऽसाद्य राक्षसाः ॥ 14 ॥
तत्राकरोन्महद्युद्धं राजा दशरथस्तदा ।
असुरैश्च महाबाहुश्शस्त्रैश्च शकलीकृतः ॥ 15 ॥
अपवाह्य त्वया देवि सङ्ग्रामान्नष्टचेतनः ।
तत्रापि विक्षतश्शस्त्रैः पतिस्ते रक्षितस्त्वया ॥ 16 ॥
तुष्टेन तेन दत्तौ ते द्वौ वरौ शुभदर्शने ।
स त्वयोक्तः पतिर्देवि यदेच्छेयं तदा वरौ ॥ 17 ॥
गृह्णीयामिति तत्तेन तथेत्युक्तं महात्मना ।
अनभिज्ञाम्ह्यहं देवि त्वयैव कथिता पुरा ॥ 18 ॥
कथैषा तव तु स्नेहान्मनसा धार्यते मया ।
रामाभिषेकसम्भारान्निगृह्य विनिवर्तय ॥ 19 ॥
तौ वरौ याच भर्तारं भरतस्याभिषेचनम् ।
प्रव्राजनं च रामस्य त्वं वर्षाणि चतुर्दश ॥ 20 ॥
चतुर्दश हि वर्षाणि रामे प्रव्राजिते वनम् ।
प्रजाभावगतस्नेहस्स्थिरः पुत्रो भविष्यति ॥ 21 ॥
क्रोधागारं प्रविश्याऽद्य क्रुद्धेवाश्वपतेस्सुते ।
शेष्वाऽनन्तर्हितायां त्वं भूमौ मलिनवासिनी ॥ 22 ॥
मास्मैनं प्रत्युदीक्षेथा मा चैनमभिभाषथाः ।
रुदन्ती चापि तं दृष्ट्वा जगत्यां शोकलालसा ॥ 23 ॥
दयिता त्वं सदा भर्तुरत्र मे नास्ति संशयः ।
त्वत्कृते स महाराजो विशेदपि हुताशनम् ॥ 24 ॥
न त्वां क्रोधयितुं शक्तो न क्रृद्धां प्रत्युदीक्षितुम् ।
तव प्रियार्थं राजा हि प्राणानपि परित्यजेत् ॥ 25 ॥
न ह्यतिक्रमितुं शक्तस्तव वाक्यं महीपतिः ।
मन्दस्वभावे बुध्यस्व सौभाग्यबलमात्मनः ॥ 26 ॥
मणिमुक्तं सुवर्णानि रत्नानि विविधानि च ।
दद्याद्दशरथो राजा मास्म तेषु मनः कृथाः ॥ 27 ॥
यौ तौ दैवासुरे युद्धे वरौ दशरथोऽददात् ।
तौ स्मारय महाभागे सोऽर्थो न त्वामतिक्रमेत् ॥ 28 ॥
यदातु ते वरं दद्यात्स्वयमुत्थाप्य राघवः ।
व्यवस्थाप्य महाराजं त्वमिमं वृणुया वरम् ॥ 29 ॥
रामं प्रव्राजयारण्ये नव वर्षाणि पञ्च च ।
भरतः क्रियतां राजा पृथिव्याः पार्थिवर्षभः ॥ 30 ॥
चतुर्दश हि वर्षाणि रामे प्रव्राजिते वनम् ।
रूढश्च कृतमूलश्च शेषं स्थास्यति ते सुतः ॥ 31 ॥
रामप्रव्राजनं चैव देवि याचस्व तं वरम् ।
एवं सिद्ध्यन्ति पुत्रस्य सर्वार्थास्तव भामिनि ॥ 32 ॥
एवं प्रव्राजितश्चैव रामोऽरामो भविष्यति ।
भरतश्च हतामित्रस्तव राजा भविष्यति ॥ 33 ॥
येन कालेन रामश्च वनात्प्रत्यागमिष्यति ।
तेन कालेन पुत्रस्ते कृतमूलो भविष्यति ॥ 34 ॥
सुगृहीतमनुष्यश्च सुहृद्भिस्सार्धमात्मवान् ।
प्राप्तकालं नु मन्येऽहं राजानं वीतसाध्वसा ॥ 35 ॥
रामाभिषेकसङ्कल्पान्निगृह्य विनिवर्तय ।
अनर्थमर्थरूपेण ग्राहिता सा ततस्तया ॥ 36 ॥
हृष्टा प्रतीता कैकेयी मन्थरामिदमब्रवीत् ।
सा हि वाक्येन कुब्जायाः किशोरीवोत्पथं गता ॥ 37 ॥
कैकेयी विस्मयं प्राप्ता परं परमदर्शना ।
कुब्जे त्वां नाभिजानामि श्रेष्ठां श्रेष्ठाभिथायिनीम् ॥ 38 ॥
पृथिव्यामसि कुब्जानामुत्तमा बुद्धिनिश्चये ।
त्वमेव तु ममाऽर्थेषु नित्ययुक्ता हितैषिणी ॥ 39 ॥
नाहं समवबुध्येयं कुब्जे राज्ञश्चिकीर्षितम् ।
सन्ति दुस्संस्थिताः कुब्जा वक्राः परमदारुणाः ॥ 40 ॥
त्वं पद्ममिव वातेन सन्नता प्रियदर्शना ।
त्वं पद्ममिव वातेन सन्नता प्रियदर्शना ।
उरस्तेऽभिनिविष्टं वै यावत्स्कन्धात् समुन्नतम् ॥ 41 ॥
अधस्ताच्चोदरं शातं सुनाभमिव लज्जितम् ।
परिपूर्णं तु जघनं सुपीनौ च पयोधरौ ॥ 42 ॥
विमलेन्दुसमं वक्त्रमहोराजसि मन्थरे ।
जघनं तव निर्घुष्टं रशनादामशोभितम् ॥ 43 ॥
जङ्घे भृशमुपन्यस्ते पादौ चाप्यायतावुभौ ।
त्वमायताभ्यां सक्थिभ्यां मन्थरे क्षौमवासिनी ॥ 44 ॥
अग्रतो मम गच्छन्ती राजहंसीव राजसे ।
आसन्याश्शम्बरे मायास्सहस्रमसुराधिपे ॥ 45 ॥
सर्वास्त्वयि निविष्टास्ता भूयश्चान्यास्सहस्रशः ।
तवेदं स्थगु यद्दीर्घं रथघोणमिवायतम् ॥ 46 ॥
मतयः क्षत्रविद्याश्च मायाश्चात्र वसन्ति ते ।
अत्र ते प्रतिमोक्ष्यामि मालां कुब्जे हिरण्मयीम् ॥ 47 ॥
अभिषिक्ते च भरते राघवे च वनं गते ।
जात्येन च सुवर्णेन सुनिष्टप्तेन मन्थरे ॥ 48 ॥
लब्धार्था च प्रतीता च लेपयिष्यामि ते स्थगु ।
मुखे च तिलकं चित्रं जातरूपमयं शुभम् ॥ 49 ॥
कारयिष्यामि ते कुब्जे शुभान्याभरणानि च ।
परिधाय शुभे वस्त्रे देवतेव चरिष्यसि ॥ 50 ॥
चन्द्रमाह्वयमानेन मुखेनाप्रतिमानना ।
गमिष्यसि गतिं मुख्यां गर्वयन्ती द्विषज्जनम् ॥ 51 ॥
तवापि कुब्जाः कुब्जायास्सर्वाभरणभूषिताः ।
पादौ परिचरिष्यन्ति यथैव त्वं सदा मम ॥ 52 ॥
इति प्रशस्यमाना सा कैकेयीमिदमब्रवीत् ।
शयानां शयने शुभ्रे वेद्यामग्निशिखामिव ॥ 53 ॥
गतोदके सेतुबन्धो न कल्याणि विधीयते ।
उत्तिष्ठ कुरु कल्याणि राजानमनुदर्शय ॥ 54 ॥
तथा प्रोत्साहिता देवी गत्वा मन्थरया सह ।
क्रोधागारं विशालाक्षी सौभाग्यमदगर्विता ॥ 55 ॥
अनेकशतसाहस्रं मुक्ताहारं वराङ्गना ।
अवमुच्य वरार्हाणि शुभान्याभरणानि च ॥ 56 ॥
ततो हेमोपमा तत्र कुब्जावाक्यवशं गता ।
संविश्य भूमौ कैकेयी मन्थरामिदमब्रवीत् ॥ 57 ॥
इह वा मां मृतां कुब्जे नृपायावेदयिष्यसि ।
वनं तु राघवे प्राप्ते भरतः प्राप्स्यति क्षितिम् ॥ 58 ॥
न सुवर्णेन मे ह्यर्थो न रत्नैर्न च भूषणैः ।
एष मे जीवितस्यान्तो रामो यद्यभिषिच्यते ॥ 59 ॥
अथो पुनस्तां महिषीं महीक्षितो वचोभिरत्यर्थमहापराक्रमैः ।
उवाच कुब्जा भरतस्य मातरं हितं वचो राममुपेत्य चाहितम् ॥ 60 ॥
प्रपत्स्यते राज्यमिदं हि राघवो यदि ध्रुवं त्वं ससुता च तप्स्यसे ।
अतो हि कल्याणि यतस्व तत्तथा यथा सुतस्ते भरतोऽभिषेक्ष्यते ॥ 61 ॥
तथाऽतिविद्धा महिषी तु कुब्जया समाहता वागिषुभिर्मुहुर्मुहुः ।
निधायहस्तौ हृदयेऽतिविस्मिता शशंस कुब्जां कुपिता पुनः पुनः ॥ 62 ॥
यमस्य वा मां विषयं गतामितो निशाम्य कुब्जे प्रतिवेदयिष्यसि ।
वनं गते वा सुचिराय राघवे समृद्धकामो भरतो भविष्यति ॥ 63 ॥
अहं हि नैवास्तरणानि न स्रजो न चन्दनं नाञ्जनपानभोजनम् ।
न किञ्चिदिच्छामि न चेह जीवितं न चेदितो गच्छति राघवो वनम् ॥ 64 ॥
अथैतदुक्त्वा वचनं सुदारुणं निधाय सर्वाभरणानि भामिनी ।
असंवृतामास्तरणेन मेदिनीं तदाऽधिशिश्ये पतितेव किन्नरी ॥ 65 ॥
उदीर्णसंरम्भतमोवृतानना तथाऽवमुक्तोत्तममाल्यभूषणा ।
नरेन्द्रपत्नी विमना बभूव सा तमोवृता द्यौरिव मग्नतारका ॥ 66 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे नवमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha navamassargaḥ |
evamuktā tu kaikeyī krodhena jvalitānanā |
dīrghamuṣṇaṃ viniśvasya mantharāmidamabravīt || 1 ||
adya rāmamitaḥ kṣipraṃ vanaṃ prasthāpayāmyaham |
yauvarājye ca bharataṃ kṣipramevābhiṣecaye || 2 ||
idaṃ tvidānīṃ sampaśya kenopāyena manthare |
bharataḥ prāpnuyādrājyaṃ na tu rāmaḥ kathañcana || 3 ||
evamuktā tayā devyā mantharā pāpadarśinī |
rāmārthamupahiṃsantī kaikeyīmidamabravīt || 4 ||
hantedānīṃ pravakṣyāmi kaikeyi śrūyatāṃ ca me |
yathā te bharato rājyaṃ putraḥ prāpsyati kevalam || 5 ||
kiṃ na smarasi kaikeyi smarantī vā nigūhase |
yaducyamānamātmārthaṃ mattastvaṃ śrotumicchasi || 6 ||
mayocyamānaṃ yadi te śrotuṃ chando vilāsini |
śrūyatāmabhidhāsyāmi śrutvā cāpi vimṛśyatām || 7 ||
śrutvaivaṃ vacanaṃ tasyā mantharāyāstu kaikeyī |
kiñcidutthāya śayanātsvāstīrṇādidamabravīt || 8 ||
kathaya tvaṃ mamopāyaṃ kenopāyena manthare |
bharataḥ prāpnuyādrājyaṃ na tu rāmaḥ kathañcana || 9 ||
evamuktā tayā devyā mantharā pāpadarśinī |
rāmārthamupahiṃsantī kubjā vacanamabravīt || 10 ||
tava daivāsure yuddhe saha rājarṣibhiḥ patiḥ |
agacchattvāmupādāya devarājasya sāhyakṛt || 11 ||
diśamāsthāya vai devi dakṣiṇāṃ daṇḍakānprati |
vaijayantamiti khyātaṃ puraṃ yatra timidhvajaḥ || 12 ||
sa śambara iti khyātaśśatamāyo mahāsuraḥ |
dadau śakrasya saṅgrāmaṃ devasaṅghairanirjitaḥ || 13 ||
tasminmahati saṅgrāme puruṣānkṣatavikṣatān |
rātrau prasuptānghnanti sma tarasā''sādya rākṣasāḥ || 14 ||
tatrākaronmahadyuddhaṃ rājā daśarathastadā |
asuraiśca mahābāhuśśastraiśca śakalīkṛtaḥ || 15 ||
apavāhya tvayā devi saṅgrāmānnaṣṭacetanaḥ |
tatrāpi vikṣataśśastraiḥ patiste rakṣitastvayā || 16 ||
tuṣṭena tena dattau te dvau varau śubhadarśane |
sa tvayoktaḥ patirdevi yadeccheyaṃ tadā varau || 17 ||
gṛhṇīyāmiti tattena tathetyuktaṃ mahātmanā |
anabhijñāmhyahaṃ devi tvayaiva kathitā purā || 18 ||
kathaiṣā tava tu snehānmanasā dhāryate mayā |
rāmābhiṣekasambhārānnigṛhya vinivartaya || 19 ||
tau varau yāca bhartāraṃ bharatasyābhiṣecanam |
pravrājanaṃ ca rāmasya tvaṃ varṣāṇi caturdaśa || 20 ||
caturdaśa hi varṣāṇi rāme pravrājite vanam |
prajābhāvagatasnehassthiraḥ putro bhaviṣyati || 21 ||
krodhāgāraṃ praviśyā'dya kruddhevāśvapatessute |
śeṣvā'nantarhitāyāṃ tvaṃ bhūmau malinavāsinī || 22 ||
māsmainaṃ pratyudīkṣethā mā cainamabhibhāṣathāḥ |
rudantī cāpi taṃ dṛṣṭvā jagatyāṃ śokalālasā || 23 ||
dayitā tvaṃ sadā bharturatra me nāsti saṃśayaḥ |
tvatkṛte sa mahārājo viśedapi hutāśanam || 24 ||
na tvāṃ krodhayituṃ śakto na krṛddhāṃ pratyudīkṣitum |
tava priyārthaṃ rājā hi prāṇānapi parityajet || 25 ||
na hyatikramituṃ śaktastava vākyaṃ mahīpatiḥ |
mandasvabhāve budhyasva saubhāgyabalamātmanaḥ || 26 ||
maṇimuktaṃ suvarṇāni ratnāni vividhāni ca |
dadyāddaśaratho rājā māsma teṣu manaḥ kṛthāḥ || 27 ||
yau tau daivāsure yuddhe varau daśaratho'dadāt |
tau smāraya mahābhāge so'rtho na tvāmatikramet || 28 ||
yadātu te varaṃ dadyātsvayamutthāpya rāghavaḥ |
vyavasthāpya mahārājaṃ tvamimaṃ vṛṇuyā varam || 29 ||
rāmaṃ pravrājayāraṇye nava varṣāṇi pañca ca |
bharataḥ kriyatāṃ rājā pṛthivyāḥ pārthivarṣabhaḥ || 30 ||
caturdaśa hi varṣāṇi rāme pravrājite vanam |
rūḍhaśca kṛtamūlaśca śeṣaṃ sthāsyati te sutaḥ || 31 ||
rāmapravrājanaṃ caiva devi yācasva taṃ varam |
evaṃ siddhyanti putrasya sarvārthāstava bhāmini || 32 ||
evaṃ pravrājitaścaiva rāmo'rāmo bhaviṣyati |
bharataśca hatāmitrastava rājā bhaviṣyati || 33 ||
yena kālena rāmaśca vanātpratyāgamiṣyati |
tena kālena putraste kṛtamūlo bhaviṣyati || 34 ||
sugṛhītamanuṣyaśca suhṛdbhissārdhamātmavān |
prāptakālaṃ nu manye'haṃ rājānaṃ vītasādhvasā || 35 ||
rāmābhiṣekasaṅkalpānnigṛhya vinivartaya |
anarthamartharūpeṇa grāhitā sā tatastayā || 36 ||
hṛṣṭā pratītā kaikeyī mantharāmidamabravīt |
sā hi vākyena kubjāyāḥ kiśorīvotpathaṃ gatā || 37 ||
kaikeyī vismayaṃ prāptā paraṃ paramadarśanā |
kubje tvāṃ nābhijānāmi śreṣṭhāṃ śreṣṭhābhithāyinīm || 38 ||
pṛthivyāmasi kubjānāmuttamā buddhiniścaye |
tvameva tu mamā'rtheṣu nityayuktā hitaiṣiṇī || 39 ||
nāhaṃ samavabudhyeyaṃ kubje rājñaścikīrṣitam |
santi dussaṃsthitāḥ kubjā vakrāḥ paramadāruṇāḥ || 40 ||
tvaṃ padmamiva vātena sannatā priyadarśanā |
tvaṃ padmamiva vātena sannatā priyadarśanā |
uraste'bhiniviṣṭaṃ vai yāvatskandhāt samunnatam || 41 ||
adhastāccodaraṃ śātaṃ sunābhamiva lajjitam |
paripūrṇaṃ tu jaghanaṃ supīnau ca payodharau || 42 ||
vimalendusamaṃ vaktramahorājasi manthare |
jaghanaṃ tava nirghuṣṭaṃ raśanādāmaśobhitam || 43 ||
jaṅghe bhṛśamupanyaste pādau cāpyāyatāvubhau |
tvamāyatābhyāṃ sakthibhyāṃ manthare kṣaumavāsinī || 44 ||
agrato mama gacchantī rājahaṃsīva rājase |
āsanyāśśambare māyāssahasramasurādhipe || 45 ||
sarvāstvayi niviṣṭāstā bhūyaścānyāssahasraśaḥ |
tavedaṃ sthagu yaddīrghaṃ rathaghoṇamivāyatam || 46 ||
matayaḥ kṣatravidyāśca māyāścātra vasanti te |
atra te pratimokṣyāmi mālāṃ kubje hiraṇmayīm || 47 ||
abhiṣikte ca bharate rāghave ca vanaṃ gate |
jātyena ca suvarṇena suniṣṭaptena manthare || 48 ||
labdhārthā ca pratītā ca lepayiṣyāmi te sthagu |
mukhe ca tilakaṃ citraṃ jātarūpamayaṃ śubham || 49 ||
kārayiṣyāmi te kubje śubhānyābharaṇāni ca |
paridhāya śubhe vastre devateva cariṣyasi || 50 ||
candramāhvayamānena mukhenāpratimānanā |
gamiṣyasi gatiṃ mukhyāṃ garvayantī dviṣajjanam || 51 ||
tavāpi kubjāḥ kubjāyāssarvābharaṇabhūṣitāḥ |
pādau paricariṣyanti yathaiva tvaṃ sadā mama || 52 ||
iti praśasyamānā sā kaikeyīmidamabravīt |
śayānāṃ śayane śubhre vedyāmagniśikhāmiva || 53 ||
gatodake setubandho na kalyāṇi vidhīyate |
uttiṣṭha kuru kalyāṇi rājānamanudarśaya || 54 ||
tathā protsāhitā devī gatvā mantharayā saha |
krodhāgāraṃ viśālākṣī saubhāgyamadagarvitā || 55 ||
anekaśatasāhasraṃ muktāhāraṃ varāṅganā |
avamucya varārhāṇi śubhānyābharaṇāni ca || 56 ||
tato hemopamā tatra kubjāvākyavaśaṃ gatā |
saṃviśya bhūmau kaikeyī mantharāmidamabravīt || 57 ||
iha vā māṃ mṛtāṃ kubje nṛpāyāvedayiṣyasi |
vanaṃ tu rāghave prāpte bharataḥ prāpsyati kṣitim || 58 ||
na suvarṇena me hyartho na ratnairna ca bhūṣaṇaiḥ |
eṣa me jīvitasyānto rāmo yadyabhiṣicyate || 59 ||
atho punastāṃ mahiṣīṃ mahīkṣito vacobhiratyarthamahāparākramaiḥ |
uvāca kubjā bharatasya mātaraṃ hitaṃ vaco rāmamupetya cāhitam || 60 ||
prapatsyate rājyamidaṃ hi rāghavo yadi dhruvaṃ tvaṃ sasutā ca tapsyase |
ato hi kalyāṇi yatasva tattathā yathā sutaste bharato'bhiṣekṣyate || 61 ||
tathā'tividdhā mahiṣī tu kubjayā samāhatā vāgiṣubhirmuhurmuhuḥ |
nidhāyahastau hṛdaye'tivismitā śaśaṃsa kubjāṃ kupitā punaḥ punaḥ || 62 ||
yamasya vā māṃ viṣayaṃ gatāmito niśāmya kubje prativedayiṣyasi |
vanaṃ gate vā sucirāya rāghave samṛddhakāmo bharato bhaviṣyati || 63 ||
ahaṃ hi naivāstaraṇāni na srajo na candanaṃ nāñjanapānabhojanam |
na kiñcidicchāmi na ceha jīvitaṃ na cedito gacchati rāghavo vanam || 64 ||
athaitaduktvā vacanaṃ sudāruṇaṃ nidhāya sarvābharaṇāni bhāminī |
asaṃvṛtāmāstaraṇena medinīṃ tadā'dhiśiśye patiteva kinnarī || 65 ||
udīrṇasaṃrambhatamovṛtānanā tathā'vamuktottamamālyabhūṣaṇā |
narendrapatnī vimanā babhūva sā tamovṛtā dyauriva magnatārakā || 66 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe navamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gurmukhi script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.