ശ്രീമദ്വാല്മീകീയ രാമായണേ അയോധ്യാകാണ്ഡമ് ।
അഥ പഞ്ചാശസ്സര്ഗഃ ।
വിശാലാന് കോസലാന് രമ്യാന് യാത്വാ ലക്ഷ്മണപൂര്വജഃ ।
അയോധ്യാഭിമുഖോ ധീമാന് പ്രാഞ്ജലിര്വാക്യമബ്രവീത് ॥ 1 ॥
ആപൃച്ഛേ ത്വാം പുരീശ്രേഷ്ഠേ കാകുത്സ്ഥപരിപാലിതേ ।
ദൈവതാനി ച യാനി ത്വാം പാലയന്തി വസന്തി ച ॥ 2 ॥
നിവൃത്തവനവാസസ്ത്വാമനൃണോ ജഗതീപതേഃ ।
പുനര്ദ്രക്ഷ്യാമി മാത്രാ ച പിത്രാ ച സഹ സങ്ഗതഃ ॥ 3 ॥
തതോ രുധിരതാമ്രാക്ഷോ ഭുജമുദ്യമ്യ ദക്ഷിണമ് ।
അശ്രുപൂര്ണമുഖോ ദീനോഽബ്രവീജ്ജാനപദം ജനമ് ॥ 4 ॥
അനുക്രോശോ ദയാ ചൈവ യഥാര്ഹം മയി വഃ കൃതഃ ।
ചിരം ദുഃഖസ്യ പാപീയോ ഗമ്യതാമര്ഥസിദ്ധയേ ॥ 5 ॥
തേഽഭിവാദ്യ മഹാത്മാനം കൃത്വാ ചാപി പ്രദക്ഷിണമ് ।
വിലപന്തോ നരാ ഘോരം വ്യതിഷ്ഠന്ത ക്വചിത് ക്വചിത് ॥ 6 ॥
തഥാ വിലപതാം തേഷാമതൃപ്താനാം ച രാഘവഃ ।
അചക്ഷുര്വിഷയം പ്രായാദ്യഥാര്കഃ ക്ഷണദാമുഖേ ॥ 7 ॥
തതോ ധാന്യധനോപേതാന് ദാനശീലജനാന് ശിവാന് ।
അകുതശ്ചിദ്ഭയാന് രമ്യാംശ്ചൈത്യയൂപസമാവൃതാന് ॥ 8 ॥
ഉദ്യാനാമ്രവനോപേതാന് സമ്പന്നസലിലാശയാന് ।
തുഷ്ടപുഷ്ടജനാകീര്ണാന് ഗോകുലാകുലസേവിതാന് ॥ 9 ॥
ലക്ഷണീയാന്നരേന്ദ്രാണാം ബ്രഹ്മഘോഷാഭിനാദിതാന് ।
രഥേന പുരുഷവ്യാഘ്രഃ കോസലാനത്യവര്തത ॥ 10 ॥
മധ്യേനമുദിതം സ്ഫീതം രമ്യോദ്യാനസമാകുലമ് ।
രാജ്യം ഭോഗ്യം നരേന്ദ്രാണാം യയൌ ധൃതിമതാം വരഃ ॥ 11 ॥
തത സ്ത്രിപഥഗാം ദിവ്യാം ശിവതോയാമശൈവലാമ് ।
ദദര്ശ രാഘവോ ഗങ്ഗാം പുണ്യാമൃഷിനിഷേവിതാമ് ॥ 12 ॥
ആശ്രമൈരവിദൂരസ്ഥൈഃ ശ്രീമദ്ഭിസ്സമലങ്കൃതാമ് ।
കാലേഽപ്സരോഭിര്ഹൃഷ്ടാഭി സ്സേവിതാമ്ഭോഹ്രദാം ശിവാമ് ॥ 13 ॥
ദേവദാനവഗന്ധര്വൈഃ കിന്നരൈരുപശോഭിതാമ് ।
നാനാഗന്ധര്വപത്നീഭി സ്സേവിതാം സതതം ശിവാമ് ॥ 14 ॥
ദേവാഽഽക്രീഡശതാകീര്ണാം ദേവോദ്യാനശതായുതാമ് ।
ദേവാര്ഥമാകാശഗമാം വിഖ്യാതാം ദേവപദ്മിനീമ് ॥ 15 ॥
ജലാഘാതാട്ടഹാസോഗ്രാം ഫേനനിര്മലഹാസിനീമ് ।
ക്വചിദ്വേണീകൃതജലാം ക്വചിദാവര്തശോഭിതാമ് ॥ 16 ॥
ക്വചിത് സ്തിമിതഗമ്ഭീരാം ക്വചിദ്വേഗജലാകുലാമ് ।
ക്വചിദ്ഗമ്ഭീരനിര്ഘോഷാം ക്വചിദ്ഭൈരവനിസ്വനാമ് ॥ 17 ॥
ദേവസങ്ഘാപ്ലുതജലാം നിര്മലോത്പലശോഭിതാമ് ।
ക്വചിദാഭോഗപുലിനാം ക്വചിന്നിര്മലവാലുകാമ് ॥ 18 ॥
ഹംസസാരസസങ്ഘുഷ്ടാം ചക്രവാകോപകൂജിതാമ് ।
സദാ മദൈശ്ച വിഹഗൈരഭിസന്നാദിതാന്തരാമ് ॥ 19 ॥
ക്വചിത്തീരരുഹൈര്വൃക്ഷൈര്മാലാഭിരിവശോഭിതാമ് ।
ക്വചിത്ഫുല്ലോത്പലച്ഛന്നാം ക്വചിത്പദ്മവനാകുലാമ് ॥ 20 ॥
ക്വചിത്കുമുദഷണ്ഡൈശ്ച കുഡ്മലൈരുപശോഭിതാമ് ।
നാനാപുഷ്പരജോധ്വസ്താം സമദാമിവ ച ക്വചിത് ॥ 21 ॥
വ്യപേതമലസങ്ഘാതാം മണിനിര്മലദര്ശനാമ് ।
ദിശാഗജൈര്വനഗജൈ ര്മത്തൈശ്ച വരവാരണൈഃ ॥ 22 ॥
ദേവോപവാഹ്യൈശ്ച മുഹുസ്സന്നാദിതവനാന്തരാമ് ।
പ്രമദാമിവ യത്നേന ഭൂഷിതാം ഭൂഷണോത്തമൈഃ ॥ 23 ॥
ഫലൈഃ പുഷ്പൈഃ കിസലയൈര്വൃതാം ഗുല്മൈര്ദ്വിജൈസ്തഥാ ।
ശിംശുമാരൈശ്ച നക്രൈശ്ച ഭുജങ്ഗൈശ്ച നിഷേവിതാമ് ॥ 24 ॥
വിഷ്ണുപാദച്യുതാം ദിവ്യാമപാപാം പാപനാശിനീമ് ।
താം ശങ്കരജടാജൂടാദ്ഭ്രഷ്ടാം സാഗരതേജസാ ॥ 25 ॥
സമുദ്രമഹിഷീം ഗങ്ഗാം സാരസക്രൌഞ്ചനാദിതാമ് ।
ആസസാദ മഹാബാഹുഃ ശൃങ്ഗിബേരപുരം പ്രതി ॥ 26 ॥
താമൂര്മികലിലാവര്താമന്വവേക്ഷ്യ മഹാരഥഃ ।
സുമന്ത്രമബ്രവീത്സൂതമിഹൈവാദ്യ വസാമഹേ ॥ 27 ॥
അവിദൂരാദയം നദ്യാ ബഹുപുഷ്പപ്രവാലവാന് ।
സുമഹാനിങ്ഗുദീവൃക്ഷോ വസാമോഽത്രൈവ സാരഥേ ॥ 28 ॥
ദ്രക്ഷ്യാമ സ്സരിതാം ശ്രേഷ്ഠാം സമ്മാന്യസലിലാം ശിവാമ് ।
ദേവദാനവഗന്ധര്വമൃഗമാനുഷപക്ഷിണാമ് ॥ 29 ॥
ലക്ഷ്മണശ്ച സുമന്ത്രശ്ച ബാഢമിത്യേവ രാഘവമ് ।
ഉക്ത്വാ തമിങ്ഗുദീവൃക്ഷം തദോപയയതുര്ഹയൈഃ ॥ 30 ॥
രാമോഽഭിയായ തം രമ്യം വൃക്ഷമിക്ഷ്വാകുനന്ദനഃ ।
രഥാദവാതരത്തസ്മാത്സഭാര്യ സ്സഹലക്ഷ്മണഃ ॥ 31 ॥
സുമന്ത്രോഽപ്യവതീര്യാസ്മാന്മോചയിത്വാ ഹയോത്തമാന് ।
വൃക്ഷമൂലഗതം രാമമുപതസ്ഥേ കൃതാഞ്ജലിഃ ॥ 32 ॥
തത്ര രാജാ ഗുഹോ നാമ രാമസ്യാത്മസമസ്സഖാ ।
നിഷാദജാത്യോ ബലവാന് സ്ഥപതിശ്ചേതി വിശ്രുതഃ ॥ 33 ॥
സ ശൃത്വാ പുരുഷവ്യാഘ്രം രാമം വിഷയമാഗതമ് ।
വൃദ്ധൈഃ പരിവൃതോഽമാത്യൈഃ ജ്ഞാതിഭിശ്ചാഭ്യുപാഗതഃ ॥ 34 ॥
തതോ നിഷാദാധിപതിം ദൃഷ്ട്വാ ദൂരാദുപസ്ഥിതമ് ।
സഹ സൌമിത്രിണാ രാമ സ്സമാഗച്ഛദ്ഗുഹേന സഃ ॥ 35 ॥
തമാര്തസ്സമ്പരിഷ്വജ്യ ഗുഹോ രാഘവമബ്രവീത് ।
യഥാഽയോധ്യാ തഥേയം തേ രാമ കിം കരവാണി തേ ॥ 36 ॥
ഈദൃശം ഹി മഹാബാഹോ കഃ പ്രാപ്സ്യത്യതിഥിം പ്രിയമ് ।
തതോ ഗുണവദന്നാദ്യമുപാദായ പൃഥഗ്വിധമ് ॥ 37 ॥
അര്ഘ്യം ചോപാനയത്ക്ഷിപ്രം വാക്യം ചേദമുവാച ഹ ।
സ്വാഗതം തേ മഹാബാഹോ തവേയമഖിലാ മഹീ ॥ 38 ॥
വയം പ്രേഷ്യാ ഭവാന്ഭര്താ സാധു രാജ്യം പ്രശാധി നഃ ।
ഭക്ഷ്യം ഭോജ്യം ച പേയം ച ലേഹ്യഞ്ചേദമുപസ്ഥിതമ് ॥ 39 ॥
ശയനാനി ച മുഖ്യാനി വാജിനാം ഖാദനം ച തേ ।
ഏവം ബ്രുവാണം തു ഗുഹം രാഘവഃ പ്രത്യുവാച ഹ ॥ 40 ॥
അര്ചിതാശ്ചൈവ ഹൃഷ്ടാശ്ച ഭവതാ സര്വഥാ വയമ് ।
പദ്ഭ്യാമഭിഗമാച്ചൈവ സ്നേഹസന്ദര്ശനേന ച ॥ 41 ॥
ഭുജാഭ്യാം സാധു പീനാഭ്യാം പീഡയന്വാക്യമബ്രവീത് ।
ദിഷ്ട്യാ ത്വാം ഗുഹ പശ്യാമി ഹ്യരോഗം സഹ ബാന്ധവൈഃ ।
അപി തേ കുശലം രാഷ്ട്രേ മിത്രേഷു ച ധനേഷു ച ॥ 42 ॥
യത്ത്വിദം ഭവതാ കിഞ്ചിത്പ്രീത്യാ സമുപകല്പിതമ് ।
സര്വം തദനുജാനാമി ന ഹി വര്തേ പ്രതിഗ്രഹേ ॥ 43 ॥
കുശചീരാജിനധരം ഫലമൂലാശിനം ച മാമ് ।
വിദ്ധി പ്രണിഹിതം ധര്മേ താപസം വനഗോചരമ് ॥ 44 ॥
അശ്വാനാം ഖാദനേനാഹമര്ഥീ നാന്യേന കേനചിത് ।
ഏതാവതാഽത്ര ഭവതാ ഭവിഷ്യാമി സുപൂജിതഃ ॥ 45 ॥
ഏതേ ഹി ദയിതാ രാജ്ഞഃ പിതുര്ദശരഥസ്യ മേ ।
ഏതൈസ്സുവിഹിതൈരശ്വൈ ഭവിഷ്യാമ്യഹമര്ചിതഃ ॥ 46 ॥
അശ്വാനാം പ്രതിപാനം ച ഖാദനം ചൈവ സോഽന്വശാത് ।
ഗുഹസ്തത്രൈവ പുരുഷാം സ്ത്വരിതം ദീയതാമിതി ॥ 47 ॥
തതശ്ചീരോത്തരാസങ്ഗഃ സന്ധ്യാമന്വാസ്യ പശ്ചിമാമ് ।
ജലമേവാദദേ ഭോജ്യം ലക്ഷ്മണേനാഽഽഹൃതം സ്വയമ് ॥ 48 ॥
തസ്യ ഭൂമൌ ശയാനസ്യ പാദൌ പ്രക്ഷാല്യ ലക്ഷ്മണഃ ।
സഭാര്യസ്യ തതോഽഭ്യേത്യ തസ്ഥൌ വൃക്ഷമുപാശ്രിതഃ ॥ 49 ॥
ഗുഹോഽപി സഹ സൂതേന സൌമിത്രിമനുഭാഷയന് ।
അന്വജാഗ്രത്തതോ രാമമപ്രമത്തോ ധനുര്ധരഃ ॥ 50 ॥
തഥാ ശയാനസ്യ തതോഽസ്യ ധീമതോ യശസ്വിനോ ദാശരഥേര്മഹാത്മനഃ ।
അദൃഷ്ടദുഃഖസ്യ സുഖോചിതസ്യ സാ തദാവ്യതീയായ ചിരേണ ശര്വരീ ॥ 51 ॥
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയ ആദികാവ്യേ അയോധ്യാകാണ്ഡേ പഞ്ചാശസ്സര്ഗഃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha pañcāśassargaḥ |
viśālān kosalān ramyān yātvā lakṣmaṇapūrvajaḥ |
ayodhyābhimukho dhīmān prāñjalirvākyamabravīt || 1 ||
āpṛcche tvāṃ purīśreṣṭhe kākutsthaparipālite |
daivatāni ca yāni tvāṃ pālayanti vasanti ca || 2 ||
nivṛttavanavāsastvāmanṛṇo jagatīpateḥ |
punardrakṣyāmi mātrā ca pitrā ca saha saṅgataḥ || 3 ||
tato rudhiratāmrākṣo bhujamudyamya dakṣiṇam |
aśrupūrṇamukho dīno'bravījjānapadaṃ janam || 4 ||
anukrośo dayā caiva yathārhaṃ mayi vaḥ kṛtaḥ |
ciraṃ duḥkhasya pāpīyo gamyatāmarthasiddhaye || 5 ||
te'bhivādya mahātmānaṃ kṛtvā cāpi pradakṣiṇam |
vilapanto narā ghoraṃ vyatiṣṭhanta kvacit kvacit || 6 ||
tathā vilapatāṃ teṣāmatṛptānāṃ ca rāghavaḥ |
acakṣurviṣayaṃ prāyādyathārkaḥ kṣaṇadāmukhe || 7 ||
tato dhānyadhanopetān dānaśīlajanān śivān |
akutaścidbhayān ramyāṃścaityayūpasamāvṛtān || 8 ||
udyānāmravanopetān sampannasalilāśayān |
tuṣṭapuṣṭajanākīrṇān gokulākulasevitān || 9 ||
lakṣaṇīyānnarendrāṇāṃ brahmaghoṣābhināditān |
rathena puruṣavyāghraḥ kosalānatyavartata || 10 ||
madhyenamuditaṃ sphītaṃ ramyodyānasamākulam |
rājyaṃ bhogyaṃ narendrāṇāṃ yayau dhṛtimatāṃ varaḥ || 11 ||
tata stripathagāṃ divyāṃ śivatoyāmaśaivalām |
dadarśa rāghavo gaṅgāṃ puṇyāmṛṣiniṣevitām || 12 ||
āśramairavidūrasthaiḥ śrīmadbhissamalaṅkṛtām |
kāle'psarobhirhṛṣṭābhi ssevitāmbhohradāṃ śivām || 13 ||
devadānavagandharvaiḥ kinnarairupaśobhitām |
nānāgandharvapatnībhi ssevitāṃ satataṃ śivām || 14 ||
devā''krīḍaśatākīrṇāṃ devodyānaśatāyutām |
devārthamākāśagamāṃ vikhyātāṃ devapadminīm || 15 ||
jalāghātāṭṭahāsogrāṃ phenanirmalahāsinīm |
kvacidveṇīkṛtajalāṃ kvacidāvartaśobhitām || 16 ||
kvacit stimitagambhīrāṃ kvacidvegajalākulām |
kvacidgambhīranirghoṣāṃ kvacidbhairavanisvanām || 17 ||
devasaṅghāplutajalāṃ nirmalotpalaśobhitām |
kvacidābhogapulināṃ kvacinnirmalavālukām || 18 ||
haṃsasārasasaṅghuṣṭāṃ cakravākopakūjitām |
sadā madaiśca vihagairabhisannāditāntarām || 19 ||
kvacittīraruhairvṛkṣairmālābhirivaśobhitām |
kvacitphullotpalacchannāṃ kvacitpadmavanākulām || 20 ||
kvacitkumudaṣaṇḍaiśca kuḍmalairupaśobhitām |
nānāpuṣparajodhvastāṃ samadāmiva ca kvacit || 21 ||
vyapetamalasaṅghātāṃ maṇinirmaladarśanām |
diśāgajairvanagajai rmattaiśca varavāraṇaiḥ || 22 ||
devopavāhyaiśca muhussannāditavanāntarām |
pramadāmiva yatnena bhūṣitāṃ bhūṣaṇottamaiḥ || 23 ||
phalaiḥ puṣpaiḥ kisalayairvṛtāṃ gulmairdvijaistathā |
śiṃśumāraiśca nakraiśca bhujaṅgaiśca niṣevitām || 24 ||
viṣṇupādacyutāṃ divyāmapāpāṃ pāpanāśinīm |
tāṃ śaṅkarajaṭājūṭādbhraṣṭāṃ sāgaratejasā || 25 ||
samudramahiṣīṃ gaṅgāṃ sārasakrauñcanāditām |
āsasāda mahābāhuḥ śṛṅgiberapuraṃ prati || 26 ||
tāmūrmikalilāvartāmanvavekṣya mahārathaḥ |
sumantramabravītsūtamihaivādya vasāmahe || 27 ||
avidūrādayaṃ nadyā bahupuṣpapravālavān |
sumahāniṅgudīvṛkṣo vasāmo'traiva sārathe || 28 ||
drakṣyāma ssaritāṃ śreṣṭhāṃ sammānyasalilāṃ śivām |
devadānavagandharvamṛgamānuṣapakṣiṇām || 29 ||
lakṣmaṇaśca sumantraśca bāḍhamityeva rāghavam |
uktvā tamiṅgudīvṛkṣaṃ tadopayayaturhayaiḥ || 30 ||
rāmo'bhiyāya taṃ ramyaṃ vṛkṣamikṣvākunandanaḥ |
rathādavātarattasmātsabhārya ssahalakṣmaṇaḥ || 31 ||
sumantro'pyavatīryāsmānmocayitvā hayottamān |
vṛkṣamūlagataṃ rāmamupatasthe kṛtāñjaliḥ || 32 ||
tatra rājā guho nāma rāmasyātmasamassakhā |
niṣādajātyo balavān sthapatiśceti viśrutaḥ || 33 ||
sa śṛtvā puruṣavyāghraṃ rāmaṃ viṣayamāgatam |
vṛddhaiḥ parivṛto'mātyaiḥ jñātibhiścābhyupāgataḥ || 34 ||
tato niṣādādhipatiṃ dṛṣṭvā dūrādupasthitam |
saha saumitriṇā rāma ssamāgacchadguhena saḥ || 35 ||
tamārtassampariṣvajya guho rāghavamabravīt |
yathā'yodhyā tatheyaṃ te rāma kiṃ karavāṇi te || 36 ||
īdṛśaṃ hi mahābāho kaḥ prāpsyatyatithiṃ priyam |
tato guṇavadannādyamupādāya pṛthagvidham || 37 ||
arghyaṃ copānayatkṣipraṃ vākyaṃ cedamuvāca ha |
svāgataṃ te mahābāho taveyamakhilā mahī || 38 ||
vayaṃ preṣyā bhavānbhartā sādhu rājyaṃ praśādhi naḥ |
bhakṣyaṃ bhojyaṃ ca peyaṃ ca lehyañcedamupasthitam || 39 ||
śayanāni ca mukhyāni vājināṃ khādanaṃ ca te |
evaṃ bruvāṇaṃ tu guhaṃ rāghavaḥ pratyuvāca ha || 40 ||
arcitāścaiva hṛṣṭāśca bhavatā sarvathā vayam |
padbhyāmabhigamāccaiva snehasandarśanena ca || 41 ||
bhujābhyāṃ sādhu pīnābhyāṃ pīḍayanvākyamabravīt |
diṣṭyā tvāṃ guha paśyāmi hyarogaṃ saha bāndhavaiḥ |
api te kuśalaṃ rāṣṭre mitreṣu ca dhaneṣu ca || 42 ||
yattvidaṃ bhavatā kiñcitprītyā samupakalpitam |
sarvaṃ tadanujānāmi na hi varte pratigrahe || 43 ||
kuśacīrājinadharaṃ phalamūlāśinaṃ ca mām |
viddhi praṇihitaṃ dharme tāpasaṃ vanagocaram || 44 ||
aśvānāṃ khādanenāhamarthī nānyena kenacit |
etāvatā'tra bhavatā bhaviṣyāmi supūjitaḥ || 45 ||
ete hi dayitā rājñaḥ piturdaśarathasya me |
etaissuvihitairaśvai bhaviṣyāmyahamarcitaḥ || 46 ||
aśvānāṃ pratipānaṃ ca khādanaṃ caiva so'nvaśāt |
guhastatraiva puruṣāṃ stvaritaṃ dīyatāmiti || 47 ||
tataścīrottarāsaṅgaḥ sandhyāmanvāsya paścimām |
jalamevādade bhojyaṃ lakṣmaṇenā''hṛtaṃ svayam || 48 ||
tasya bhūmau śayānasya pādau prakṣālya lakṣmaṇaḥ |
sabhāryasya tato'bhyetya tasthau vṛkṣamupāśritaḥ || 49 ||
guho'pi saha sūtena saumitrimanubhāṣayan |
anvajāgrattato rāmamapramatto dhanurdharaḥ || 50 ||
tathā śayānasya tato'sya dhīmato yaśasvino dāśarathermahātmanaḥ |
adṛṣṭaduḥkhasya sukhocitasya sā tadāvyatīyāya cireṇa śarvarī || 51 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe pañcāśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ पञ्चाशस्सर्गः ।
विशालान् कोसलान् रम्यान् यात्वा लक्ष्मणपूर्वजः ।
अयोध्याभिमुखो धीमान् प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत् ॥ 1 ॥
आपृच्छे त्वां पुरीश्रेष्ठे काकुत्स्थपरिपालिते ।
दैवतानि च यानि त्वां पालयन्ति वसन्ति च ॥ 2 ॥
निवृत्तवनवासस्त्वामनृणो जगतीपतेः ।
पुनर्द्रक्ष्यामि मात्रा च पित्रा च सह सङ्गतः ॥ 3 ॥
ततो रुधिरताम्राक्षो भुजमुद्यम्य दक्षिणम् ।
अश्रुपूर्णमुखो दीनोऽब्रवीज्जानपदं जनम् ॥ 4 ॥
अनुक्रोशो दया चैव यथार्हं मयि वः कृतः ।
चिरं दुःखस्य पापीयो गम्यतामर्थसिद्धये ॥ 5 ॥
तेऽभिवाद्य महात्मानं कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् ।
विलपन्तो नरा घोरं व्यतिष्ठन्त क्वचित् क्वचित् ॥ 6 ॥
तथा विलपतां तेषामतृप्तानां च राघवः ।
अचक्षुर्विषयं प्रायाद्यथार्कः क्षणदामुखे ॥ 7 ॥
ततो धान्यधनोपेतान् दानशीलजनान् शिवान् ।
अकुतश्चिद्भयान् रम्यांश्चैत्ययूपसमावृतान् ॥ 8 ॥
उद्यानाम्रवनोपेतान् सम्पन्नसलिलाशयान् ।
तुष्टपुष्टजनाकीर्णान् गोकुलाकुलसेवितान् ॥ 9 ॥
लक्षणीयान्नरेन्द्राणां ब्रह्मघोषाभिनादितान् ।
रथेन पुरुषव्याघ्रः कोसलानत्यवर्तत ॥ 10 ॥
मध्येनमुदितं स्फीतं रम्योद्यानसमाकुलम् ।
राज्यं भोग्यं नरेन्द्राणां ययौ धृतिमतां वरः ॥ 11 ॥
तत स्त्रिपथगां दिव्यां शिवतोयामशैवलाम् ।
ददर्श राघवो गङ्गां पुण्यामृषिनिषेविताम् ॥ 12 ॥
आश्रमैरविदूरस्थैः श्रीमद्भिस्समलङ्कृताम् ।
कालेऽप्सरोभिर्हृष्टाभि स्सेविताम्भोह्रदां शिवाम् ॥ 13 ॥
देवदानवगन्धर्वैः किन्नरैरुपशोभिताम् ।
नानागन्धर्वपत्नीभि स्सेवितां सततं शिवाम् ॥ 14 ॥
देवाऽऽक्रीडशताकीर्णां देवोद्यानशतायुताम् ।
देवार्थमाकाशगमां विख्यातां देवपद्मिनीम् ॥ 15 ॥
जलाघाताट्टहासोग्रां फेननिर्मलहासिनीम् ।
क्वचिद्वेणीकृतजलां क्वचिदावर्तशोभिताम् ॥ 16 ॥
क्वचित् स्तिमितगम्भीरां क्वचिद्वेगजलाकुलाम् ।
क्वचिद्गम्भीरनिर्घोषां क्वचिद्भैरवनिस्वनाम् ॥ 17 ॥
देवसङ्घाप्लुतजलां निर्मलोत्पलशोभिताम् ।
क्वचिदाभोगपुलिनां क्वचिन्निर्मलवालुकाम् ॥ 18 ॥
हंससारससङ्घुष्टां चक्रवाकोपकूजिताम् ।
सदा मदैश्च विहगैरभिसन्नादितान्तराम् ॥ 19 ॥
क्वचित्तीररुहैर्वृक्षैर्मालाभिरिवशोभिताम् ।
क्वचित्फुल्लोत्पलच्छन्नां क्वचित्पद्मवनाकुलाम् ॥ 20 ॥
क्वचित्कुमुदषण्डैश्च कुड्मलैरुपशोभिताम् ।
नानापुष्परजोध्वस्तां समदामिव च क्वचित् ॥ 21 ॥
व्यपेतमलसङ्घातां मणिनिर्मलदर्शनाम् ।
दिशागजैर्वनगजै र्मत्तैश्च वरवारणैः ॥ 22 ॥
देवोपवाह्यैश्च मुहुस्सन्नादितवनान्तराम् ।
प्रमदामिव यत्नेन भूषितां भूषणोत्तमैः ॥ 23 ॥
फलैः पुष्पैः किसलयैर्वृतां गुल्मैर्द्विजैस्तथा ।
शिंशुमारैश्च नक्रैश्च भुजङ्गैश्च निषेविताम् ॥ 24 ॥
विष्णुपादच्युतां दिव्यामपापां पापनाशिनीम् ।
तां शङ्करजटाजूटाद्भ्रष्टां सागरतेजसा ॥ 25 ॥
समुद्रमहिषीं गङ्गां सारसक्रौञ्चनादिताम् ।
आससाद महाबाहुः शृङ्गिबेरपुरं प्रति ॥ 26 ॥
तामूर्मिकलिलावर्तामन्ववेक्ष्य महारथः ।
सुमन्त्रमब्रवीत्सूतमिहैवाद्य वसामहे ॥ 27 ॥
अविदूरादयं नद्या बहुपुष्पप्रवालवान् ।
सुमहानिङ्गुदीवृक्षो वसामोऽत्रैव सारथे ॥ 28 ॥
द्रक्ष्याम स्सरितां श्रेष्ठां सम्मान्यसलिलां शिवाम् ।
देवदानवगन्धर्वमृगमानुषपक्षिणाम् ॥ 29 ॥
लक्ष्मणश्च सुमन्त्रश्च बाढमित्येव राघवम् ।
उक्त्वा तमिङ्गुदीवृक्षं तदोपययतुर्हयैः ॥ 30 ॥
रामोऽभियाय तं रम्यं वृक्षमिक्ष्वाकुनन्दनः ।
रथादवातरत्तस्मात्सभार्य स्सहलक्ष्मणः ॥ 31 ॥
सुमन्त्रोऽप्यवतीर्यास्मान्मोचयित्वा हयोत्तमान् ।
वृक्षमूलगतं राममुपतस्थे कृताञ्जलिः ॥ 32 ॥
तत्र राजा गुहो नाम रामस्यात्मसमस्सखा ।
निषादजात्यो बलवान् स्थपतिश्चेति विश्रुतः ॥ 33 ॥
स शृत्वा पुरुषव्याघ्रं रामं विषयमागतम् ।
वृद्धैः परिवृतोऽमात्यैः ज्ञातिभिश्चाभ्युपागतः ॥ 34 ॥
ततो निषादाधिपतिं दृष्ट्वा दूरादुपस्थितम् ।
सह सौमित्रिणा राम स्समागच्छद्गुहेन सः ॥ 35 ॥
तमार्तस्सम्परिष्वज्य गुहो राघवमब्रवीत् ।
यथाऽयोध्या तथेयं ते राम किं करवाणि ते ॥ 36 ॥
ईदृशं हि महाबाहो कः प्राप्स्यत्यतिथिं प्रियम् ।
ततो गुणवदन्नाद्यमुपादाय पृथग्विधम् ॥ 37 ॥
अर्घ्यं चोपानयत्क्षिप्रं वाक्यं चेदमुवाच ह ।
स्वागतं ते महाबाहो तवेयमखिला मही ॥ 38 ॥
वयं प्रेष्या भवान्भर्ता साधु राज्यं प्रशाधि नः ।
भक्ष्यं भोज्यं च पेयं च लेह्यञ्चेदमुपस्थितम् ॥ 39 ॥
शयनानि च मुख्यानि वाजिनां खादनं च ते ।
एवं ब्रुवाणं तु गुहं राघवः प्रत्युवाच ह ॥ 40 ॥
अर्चिताश्चैव हृष्टाश्च भवता सर्वथा वयम् ।
पद्भ्यामभिगमाच्चैव स्नेहसन्दर्शनेन च ॥ 41 ॥
भुजाभ्यां साधु पीनाभ्यां पीडयन्वाक्यमब्रवीत् ।
दिष्ट्या त्वां गुह पश्यामि ह्यरोगं सह बान्धवैः ।
अपि ते कुशलं राष्ट्रे मित्रेषु च धनेषु च ॥ 42 ॥
यत्त्विदं भवता किञ्चित्प्रीत्या समुपकल्पितम् ।
सर्वं तदनुजानामि न हि वर्ते प्रतिग्रहे ॥ 43 ॥
कुशचीराजिनधरं फलमूलाशिनं च माम् ।
विद्धि प्रणिहितं धर्मे तापसं वनगोचरम् ॥ 44 ॥
अश्वानां खादनेनाहमर्थी नान्येन केनचित् ।
एतावताऽत्र भवता भविष्यामि सुपूजितः ॥ 45 ॥
एते हि दयिता राज्ञः पितुर्दशरथस्य मे ।
एतैस्सुविहितैरश्वै भविष्याम्यहमर्चितः ॥ 46 ॥
अश्वानां प्रतिपानं च खादनं चैव सोऽन्वशात् ।
गुहस्तत्रैव पुरुषां स्त्वरितं दीयतामिति ॥ 47 ॥
ततश्चीरोत्तरासङ्गः सन्ध्यामन्वास्य पश्चिमाम् ।
जलमेवाददे भोज्यं लक्ष्मणेनाऽऽहृतं स्वयम् ॥ 48 ॥
तस्य भूमौ शयानस्य पादौ प्रक्षाल्य लक्ष्मणः ।
सभार्यस्य ततोऽभ्येत्य तस्थौ वृक्षमुपाश्रितः ॥ 49 ॥
गुहोऽपि सह सूतेन सौमित्रिमनुभाषयन् ।
अन्वजाग्रत्ततो राममप्रमत्तो धनुर्धरः ॥ 50 ॥
तथा शयानस्य ततोऽस्य धीमतो यशस्विनो दाशरथेर्महात्मनः ।
अदृष्टदुःखस्य सुखोचितस्य सा तदाव्यतीयाय चिरेण शर्वरी ॥ 51 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे पञ्चाशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha pañcāśassargaḥ |
viśālān kosalān ramyān yātvā lakṣmaṇapūrvajaḥ |
ayodhyābhimukho dhīmān prāñjalirvākyamabravīt || 1 ||
āpṛcche tvāṃ purīśreṣṭhe kākutsthaparipālite |
daivatāni ca yāni tvāṃ pālayanti vasanti ca || 2 ||
nivṛttavanavāsastvāmanṛṇo jagatīpateḥ |
punardrakṣyāmi mātrā ca pitrā ca saha saṅgataḥ || 3 ||
tato rudhiratāmrākṣo bhujamudyamya dakṣiṇam |
aśrupūrṇamukho dīno'bravījjānapadaṃ janam || 4 ||
anukrośo dayā caiva yathārhaṃ mayi vaḥ kṛtaḥ |
ciraṃ duḥkhasya pāpīyo gamyatāmarthasiddhaye || 5 ||
te'bhivādya mahātmānaṃ kṛtvā cāpi pradakṣiṇam |
vilapanto narā ghoraṃ vyatiṣṭhanta kvacit kvacit || 6 ||
tathā vilapatāṃ teṣāmatṛptānāṃ ca rāghavaḥ |
acakṣurviṣayaṃ prāyādyathārkaḥ kṣaṇadāmukhe || 7 ||
tato dhānyadhanopetān dānaśīlajanān śivān |
akutaścidbhayān ramyāṃścaityayūpasamāvṛtān || 8 ||
udyānāmravanopetān sampannasalilāśayān |
tuṣṭapuṣṭajanākīrṇān gokulākulasevitān || 9 ||
lakṣaṇīyānnarendrāṇāṃ brahmaghoṣābhināditān |
rathena puruṣavyāghraḥ kosalānatyavartata || 10 ||
madhyenamuditaṃ sphītaṃ ramyodyānasamākulam |
rājyaṃ bhogyaṃ narendrāṇāṃ yayau dhṛtimatāṃ varaḥ || 11 ||
tata stripathagāṃ divyāṃ śivatoyāmaśaivalām |
dadarśa rāghavo gaṅgāṃ puṇyāmṛṣiniṣevitām || 12 ||
āśramairavidūrasthaiḥ śrīmadbhissamalaṅkṛtām |
kāle'psarobhirhṛṣṭābhi ssevitāmbhohradāṃ śivām || 13 ||
devadānavagandharvaiḥ kinnarairupaśobhitām |
nānāgandharvapatnībhi ssevitāṃ satataṃ śivām || 14 ||
devā''krīḍaśatākīrṇāṃ devodyānaśatāyutām |
devārthamākāśagamāṃ vikhyātāṃ devapadminīm || 15 ||
jalāghātāṭṭahāsogrāṃ phenanirmalahāsinīm |
kvacidveṇīkṛtajalāṃ kvacidāvartaśobhitām || 16 ||
kvacit stimitagambhīrāṃ kvacidvegajalākulām |
kvacidgambhīranirghoṣāṃ kvacidbhairavanisvanām || 17 ||
devasaṅghāplutajalāṃ nirmalotpalaśobhitām |
kvacidābhogapulināṃ kvacinnirmalavālukām || 18 ||
haṃsasārasasaṅghuṣṭāṃ cakravākopakūjitām |
sadā madaiśca vihagairabhisannāditāntarām || 19 ||
kvacittīraruhairvṛkṣairmālābhirivaśobhitām |
kvacitphullotpalacchannāṃ kvacitpadmavanākulām || 20 ||
kvacitkumudaṣaṇḍaiśca kuḍmalairupaśobhitām |
nānāpuṣparajodhvastāṃ samadāmiva ca kvacit || 21 ||
vyapetamalasaṅghātāṃ maṇinirmaladarśanām |
diśāgajairvanagajai rmattaiśca varavāraṇaiḥ || 22 ||
devopavāhyaiśca muhussannāditavanāntarām |
pramadāmiva yatnena bhūṣitāṃ bhūṣaṇottamaiḥ || 23 ||
phalaiḥ puṣpaiḥ kisalayairvṛtāṃ gulmairdvijaistathā |
śiṃśumāraiśca nakraiśca bhujaṅgaiśca niṣevitām || 24 ||
viṣṇupādacyutāṃ divyāmapāpāṃ pāpanāśinīm |
tāṃ śaṅkarajaṭājūṭādbhraṣṭāṃ sāgaratejasā || 25 ||
samudramahiṣīṃ gaṅgāṃ sārasakrauñcanāditām |
āsasāda mahābāhuḥ śṛṅgiberapuraṃ prati || 26 ||
tāmūrmikalilāvartāmanvavekṣya mahārathaḥ |
sumantramabravītsūtamihaivādya vasāmahe || 27 ||
avidūrādayaṃ nadyā bahupuṣpapravālavān |
sumahāniṅgudīvṛkṣo vasāmo'traiva sārathe || 28 ||
drakṣyāma ssaritāṃ śreṣṭhāṃ sammānyasalilāṃ śivām |
devadānavagandharvamṛgamānuṣapakṣiṇām || 29 ||
lakṣmaṇaśca sumantraśca bāḍhamityeva rāghavam |
uktvā tamiṅgudīvṛkṣaṃ tadopayayaturhayaiḥ || 30 ||
rāmo'bhiyāya taṃ ramyaṃ vṛkṣamikṣvākunandanaḥ |
rathādavātarattasmātsabhārya ssahalakṣmaṇaḥ || 31 ||
sumantro'pyavatīryāsmānmocayitvā hayottamān |
vṛkṣamūlagataṃ rāmamupatasthe kṛtāñjaliḥ || 32 ||
tatra rājā guho nāma rāmasyātmasamassakhā |
niṣādajātyo balavān sthapatiśceti viśrutaḥ || 33 ||
sa śṛtvā puruṣavyāghraṃ rāmaṃ viṣayamāgatam |
vṛddhaiḥ parivṛto'mātyaiḥ jñātibhiścābhyupāgataḥ || 34 ||
tato niṣādādhipatiṃ dṛṣṭvā dūrādupasthitam |
saha saumitriṇā rāma ssamāgacchadguhena saḥ || 35 ||
tamārtassampariṣvajya guho rāghavamabravīt |
yathā'yodhyā tatheyaṃ te rāma kiṃ karavāṇi te || 36 ||
īdṛśaṃ hi mahābāho kaḥ prāpsyatyatithiṃ priyam |
tato guṇavadannādyamupādāya pṛthagvidham || 37 ||
arghyaṃ copānayatkṣipraṃ vākyaṃ cedamuvāca ha |
svāgataṃ te mahābāho taveyamakhilā mahī || 38 ||
vayaṃ preṣyā bhavānbhartā sādhu rājyaṃ praśādhi naḥ |
bhakṣyaṃ bhojyaṃ ca peyaṃ ca lehyañcedamupasthitam || 39 ||
śayanāni ca mukhyāni vājināṃ khādanaṃ ca te |
evaṃ bruvāṇaṃ tu guhaṃ rāghavaḥ pratyuvāca ha || 40 ||
arcitāścaiva hṛṣṭāśca bhavatā sarvathā vayam |
padbhyāmabhigamāccaiva snehasandarśanena ca || 41 ||
bhujābhyāṃ sādhu pīnābhyāṃ pīḍayanvākyamabravīt |
diṣṭyā tvāṃ guha paśyāmi hyarogaṃ saha bāndhavaiḥ |
api te kuśalaṃ rāṣṭre mitreṣu ca dhaneṣu ca || 42 ||
yattvidaṃ bhavatā kiñcitprītyā samupakalpitam |
sarvaṃ tadanujānāmi na hi varte pratigrahe || 43 ||
kuśacīrājinadharaṃ phalamūlāśinaṃ ca mām |
viddhi praṇihitaṃ dharme tāpasaṃ vanagocaram || 44 ||
aśvānāṃ khādanenāhamarthī nānyena kenacit |
etāvatā'tra bhavatā bhaviṣyāmi supūjitaḥ || 45 ||
ete hi dayitā rājñaḥ piturdaśarathasya me |
etaissuvihitairaśvai bhaviṣyāmyahamarcitaḥ || 46 ||
aśvānāṃ pratipānaṃ ca khādanaṃ caiva so'nvaśāt |
guhastatraiva puruṣāṃ stvaritaṃ dīyatāmiti || 47 ||
tataścīrottarāsaṅgaḥ sandhyāmanvāsya paścimām |
jalamevādade bhojyaṃ lakṣmaṇenā''hṛtaṃ svayam || 48 ||
tasya bhūmau śayānasya pādau prakṣālya lakṣmaṇaḥ |
sabhāryasya tato'bhyetya tasthau vṛkṣamupāśritaḥ || 49 ||
guho'pi saha sūtena saumitrimanubhāṣayan |
anvajāgrattato rāmamapramatto dhanurdharaḥ || 50 ||
tathā śayānasya tato'sya dhīmato yaśasvino dāśarathermahātmanaḥ |
adṛṣṭaduḥkhasya sukhocitasya sā tadāvyatīyāya cireṇa śarvarī || 51 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe pañcāśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Malayalam script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.