ശ്രീമദ്വാല്മീകീയ രാമായണേ അയോധ്യാകാണ്ഡമ് ।
അഥ ഷഡ്വിംശസ്സര്ഗഃ ।
അഭിവാദ്യ ച കൌസല്യാം രാമ സ്സമ്പ്രസ്ഥിതോ വനമ് ।
കൃതസ്വസ്ത്യയനോ മാത്രാ ധര്മിഷ്ഠേ വര്ത്മനി സ്ഥിതഃ ॥ 1 ॥
വിരാജയന്രാജസുതോ രാജമാര്ഗം നരൈര്വൃതമ് ।
ഹൃദയാന്യാമമന്ഥേവ ജനസ്യ ഗുണവത്തയാ ॥ 2 ॥
അഭിവാദ്യ ച കൌസല്യാം രാമ സ്സമ്പ്രസ്ഥിതോ വനമ് ।
കൃതസ്വസ്ത്യയനോ മാത്രാ ധര്മിഷ്ഠേ വര്ത്മനി സ്ഥിതഃ ॥ 3 ॥
വിരാജയന്രാജസുതോ രാജമാര്ഗം നരൈര്വൃതമ് ।
ഹൃദയാന്യാമമന്ഥേവ ജനസ്യ ഗുണവത്തയാ ॥ 4 ॥
വൈദേഹീ ചാപി തത്സര്വം ന ശുശ്രാവ തപസ്വിനീ ।
തദേവ ഹൃദി തസ്യാശ്ച യൌവരാജ്യാഭിഷേചനമ് ॥ 5 ॥
ദേവകാര്യം സ്വയം കൃത്വാ കൃതജ്ഞാ ഹൃഷ്ടചേതനാ ।
അഭിജ്ഞാ രാജധര്മാണാം രാജപുത്രം പ്രതീക്ഷതേ ॥ 6 ॥
പ്രവിവേശാഥ രാമസ്തു സ്വം വേശ്മ സുവിഭൂഷിതമ് ।
പ്രഹൃഷ്ടജനസമ്പൂര്ണം ഹ്രിയാ കിഞ്ചിദവാങ്മുഖഃ ॥ 7 ॥
അഥ സീതാ സമുത്പത്യ വേപമാനാ ച തം പതിമ് ।
അപശ്യച്ഛോകസന്തപ്തം ചിന്താവ്യാകുലിതേന്ദ്രിയമ് ॥ 8 ॥
താം ദൃഷ്ട്വാ സ ഹി ധര്മാത്മാ ന ശശാക മനോഗതമ് ।
തം ശോകം രാഘവഃ സോഢും തതോ വിവൃതതാം ഗതഃ ॥ 9 ॥
വിവര്ണവദനം ദൃഷ്ട്വാ തം പ്രസ്വിന്നമമര്ഷണമ് ।
ആഹ ദുഃഖാഭിസന്തപ്താ കിമിദാനീമിദം പ്രഭോ ॥ 10 ॥
അദ്യ ബാര്ഹസ്പത ശ്ശ്രീമാന്യുക്തഃ പുഷ്യോഽനു രാഘവ ।
പ്രോച്യതേ ബ്രാഹ്മണൈഃ പ്രാജ്ഞൈഃ കേന ത്വമസി ദുര്മനാഃ ॥ 11 ॥
ന തേ ശതശലാകേന ജലഫേനനിഭേന ച ।
ആവൃതം വദനം വല്ഗു ഛത്രേണാപി വിരാജതേ ॥ 12 ॥
വ്യജനാഭ്യാം ച മുഖ്യാഭ്യാം ശതപത്രനിഭേക്ഷണമ് ।
ചന്ദ്രഹംസപ്രകാശാഭ്യാം വീജ്യതേ ന തവാനനമ് ॥ 13 ॥
വാഗ്മിനോ വന്ദിനശ്ചാപി പ്രഹൃഷ്ടാസ്ത്വാം നരര്ഷഭ ।
സ്തുവന്തോ നാത്ര ദൃശ്യന്തേ മങ്ഗലൈഃ സ്സൂതമാഗധാഃ ॥ 14 ॥
ന തേ ക്ഷൌദ്രം ച ദധി ച ബ്രാഹ്മണാ വേദപാരഗാഃ ।
മൂര്ധ്നി മൂര്ധാഭിഷിക്തസ്യ ദദതി സ്മ വിധാനതഃ ॥ 15 ॥
ന ത്വാം പ്രകൃതയ സ്സര്വാ ശ്ശ്രേണീമുഖ്യാശ്ച ഭൂഷിതാഃ ।
അനുവ്രജിതുമിച്ഛന്തി പൌരജാനപദാസ്തഥാ ॥ 16 ॥
ചതുര്ഭിര്വേഗസമ്പന്നൈര്ഹയൈഃ കാഞ്ചനഭൂഷിതൈഃ ।
മുഖ്യഃ പുഷ്യരഥോ യുക്തഃ കിം ന ഗച്ഛതി തേഽഗ്രതഃ ॥ 17 ॥
ഹസ്തീ ചാഗ്രത ശ്ശ്രീമാം സ്തവ ലക്ഷണപൂജിതഃ ।
പ്രയാണേ ലക്ഷ്യതേ വീര കൃഷ്ണമേഘഗിരി പ്രഭഃ ॥ 18 ॥
ന ച കാഞ്ചനചിത്രം തേ പശ്യാമി പ്രിയദര്ശന ।
ഭദ്രാസനം പുരസ്കൃത്യ യാന്തം വീര പുരസ്കൃതമ് ॥ 19 ॥
അഭിഷേകോ യഥാ സജ്ജഃ കിമിദാനീമിദം തവ ।
അപൂര്വോ മുഖവര്ണശ്ച ന പ്രഹര്ഷശ്ച ലക്ഷ്യതേ ॥ 20 ॥
ഇതീവ വിലപന്തീം താം പ്രോവാച രഘുനന്ദനഃ ।
സീതേ തത്ര ഭവാംസ്താതഃ പ്രവ്രാജയതി മാം വനമ് ॥ 21 ॥
കുലേ മഹതി സമ്ഭൂതേ ധര്മജ്ഞേ ധര്മചാരിണി ।
ശൃണു ജാനകി യേനേദം ക്രമേണാഭ്യാഗതം മമ ॥ 22 ॥
രാജ്ഞാ സത്യപ്രതിജ്ഞേന പിത്രാ ദശരഥേന ച ।
കൈകേയ്യൈ മമ മാത്രേ തു പുരാ ദത്തൌ മഹാവരൌ ॥ 23 ॥
തയാഽദ്യ മമ സജ്ജേഽസ്മിന്നഭിഷേകേ നൃപോദ്യതേ ।
പ്രചോദിത സ്സ സമയോ ധര്മേണ പ്രതിനിര്ജിതഃ ॥ 24 ॥
ചതുര്ദശ ഹി വര്ഷാണി വസ്തവ്യം ദണ്ഡകേ മയാ ।
പിത്രാ മേ ഭരതശ്ചാപി യൌവരാജ്യേ നിയോജിതഃ ॥ 25 ॥
സോഽഹം ത്വാമാഗതോ ദ്രഷ്ടും പ്രസ്ഥിതോ വിജനം വനമ് ।
ഭരതസ്യ സമീപേ തു നാഹം കഥ്യഃ കദാചന ॥ 26 ॥
ബുദ്ധിയുക്താ ഹി പുരുഷാ ന സഹന്തേ പരസ്തവമ് ।
തസ്മാന്നതേ ഗുണാഃ കഥ്യാ ഭരതസ്യാഗ്രതോ മമ ॥ 27 ॥
നാപി ത്വം തേന ഭര്തവ്യാ വിശേഷേണ കദാചന ।
അനുകൂലതയാ ശക്യം സമീപേ ത്വസ്യ വര്തിതുമ് ॥ 28 ॥
തസ്മൈ ദത്തം നൃപതിനാ യൌവരാജ്യം സനാതനമ് ।
സ പ്രസാദ്യസ്ത്വയാ സീതേ നൃപതിശ്ച വിശേഷതഃ ॥ 29 ॥
അഹം ചാപി പ്രതിജ്ഞാം താം ഗുരോസ്സമനുപാലയന് ।
വനമദ്യൈവ യാസ്യാമി സ്ഥിരാ ഭവ മനസ്വിനീ ॥ 30 ॥
യാതേ ച മയി കല്യാണി വനം മുനിനിഷേവിതമ് ।
വ്രതോപവാസപരയാ ഭവിതവ്യം ത്വയാഽനഘേ ॥ 31 ॥
കാല്യമുത്ഥായ ദേവാനാം കൃത്വാ പൂജാം യഥാവിധി ।
വന്ദിതവ്യോ ദശരഥഃ പിതാ മമ നരേശ്വരഃ ॥ 32 ॥
വന്ദിതവ്യാശ്ച തേ നിത്യം യാ ശ്ശേഷാ മമ മാതരഃ ।
സ്നേഹ പ്രണയസമ്ഭോഗൈ സ്സമാ ഹി മമ മാതരഃ ॥ 33 ॥
ഭ്രാതൃപുത്രസമൌ ചാപി ദ്രഷ്ടവ്യൌ ച വിശേഷതഃ ।
ത്വയാ ഭരതശത്രുഘ്നൌ പ്രാണൈഃ പ്രിയതരൌ മമ ॥ 34 ॥
വിപ്രിയം ന ച കര്തവ്യം ഭരതസ്യ കദാചന ।
സ ഹി രാജാ പ്രഭുശ്ചൈവ ദേശസ്യ ച കുലസ്യ ച ॥ 35 ॥
ആരാധിതാ ഹി ശീലേന പ്രയത്നൈശ്ചോപസേവിതാഃ ।
രാജാന സ്സമ്പ്രസീദന്തി കുപ്യന്തിച വിപര്യയേ ॥ 36 ॥
ഔരസാനപി പുത്രാന്ഹി ത്യജന്ത്യഹിതകാരിണഃ ।
സമര്ഥാന്സമ്പ്രഗൃഹ്ണന്തി ജനാനപി നരാധിപാഃ ॥ 37 ॥
സാ ത്വം വസേഹ കല്യാണി രാജ്ഞസ്സമനുവര്തിനീ ।
ഭരതസ്യ രതാ ധര്മേ സത്യവ്രതപരായണാ ॥ 38 ॥
അഹം ഗമിഷ്യാമി മഹാവനം പ്രിയേ ത്വയാ ഹി വസ്തവ്യമിഹൈവ ഭാമിനി ।
യഥാ വ്യലീകം കുരുഷേ ന കസ്യ ചി ത്തഥാ ത്വയാ കാര്യമിദം വചോ മമ ॥ 39 ॥
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയ ആദികാവ്യേ അയോധ്യാകാണ്ഡേ ഷഡ്വിംശസ്സര്ഗഃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha ṣaḍviṃśassargaḥ |
abhivādya ca kausalyāṃ rāma ssamprasthito vanam |
kṛtasvastyayano mātrā dharmiṣṭhe vartmani sthitaḥ || 1 ||
virājayanrājasuto rājamārgaṃ narairvṛtam |
hṛdayānyāmamantheva janasya guṇavattayā || 2 ||
abhivādya ca kausalyāṃ rāma ssamprasthito vanam |
kṛtasvastyayano mātrā dharmiṣṭhe vartmani sthitaḥ || 3 ||
virājayanrājasuto rājamārgaṃ narairvṛtam |
hṛdayānyāmamantheva janasya guṇavattayā || 4 ||
vaidehī cāpi tatsarvaṃ na śuśrāva tapasvinī |
tadeva hṛdi tasyāśca yauvarājyābhiṣecanam || 5 ||
devakāryaṃ svayaṃ kṛtvā kṛtajñā hṛṣṭacetanā |
abhijñā rājadharmāṇāṃ rājaputraṃ pratīkṣate || 6 ||
praviveśātha rāmastu svaṃ veśma suvibhūṣitam |
prahṛṣṭajanasampūrṇaṃ hriyā kiñcidavāṅmukhaḥ || 7 ||
atha sītā samutpatya vepamānā ca taṃ patim |
apaśyacchokasantaptaṃ cintāvyākulitendriyam || 8 ||
tāṃ dṛṣṭvā sa hi dharmātmā na śaśāka manogatam |
taṃ śokaṃ rāghavaḥ soḍhuṃ tato vivṛtatāṃ gataḥ || 9 ||
vivarṇavadanaṃ dṛṣṭvā taṃ prasvinnamamarṣaṇam |
āha duḥkhābhisantaptā kimidānīmidaṃ prabho || 10 ||
adya bārhaspata śśrīmānyuktaḥ puṣyo'nu rāghava |
procyate brāhmaṇaiḥ prājñaiḥ kena tvamasi durmanāḥ || 11 ||
na te śataśalākena jalaphenanibhena ca |
āvṛtaṃ vadanaṃ valgu chatreṇāpi virājate || 12 ||
vyajanābhyāṃ ca mukhyābhyāṃ śatapatranibhekṣaṇam |
candrahaṃsaprakāśābhyāṃ vījyate na tavānanam || 13 ||
vāgmino vandinaścāpi prahṛṣṭāstvāṃ nararṣabha |
stuvanto nātra dṛśyante maṅgalaiḥ ssūtamāgadhāḥ || 14 ||
na te kṣaudraṃ ca dadhi ca brāhmaṇā vedapāragāḥ |
mūrdhni mūrdhābhiṣiktasya dadati sma vidhānataḥ || 15 ||
na tvāṃ prakṛtaya ssarvā śśreṇīmukhyāśca bhūṣitāḥ |
anuvrajitumicchanti paurajānapadāstathā || 16 ||
caturbhirvegasampannairhayaiḥ kāñcanabhūṣitaiḥ |
mukhyaḥ puṣyaratho yuktaḥ kiṃ na gacchati te'grataḥ || 17 ||
hastī cāgrata śśrīmāṃ stava lakṣaṇapūjitaḥ |
prayāṇe lakṣyate vīra kṛṣṇameghagiri prabhaḥ || 18 ||
na ca kāñcanacitraṃ te paśyāmi priyadarśana |
bhadrāsanaṃ puraskṛtya yāntaṃ vīra puraskṛtam || 19 ||
abhiṣeko yathā sajjaḥ kimidānīmidaṃ tava |
apūrvo mukhavarṇaśca na praharṣaśca lakṣyate || 20 ||
itīva vilapantīṃ tāṃ provāca raghunandanaḥ |
sīte tatra bhavāṃstātaḥ pravrājayati māṃ vanam || 21 ||
kule mahati sambhūte dharmajñe dharmacāriṇi |
śṛṇu jānaki yenedaṃ krameṇābhyāgataṃ mama || 22 ||
rājñā satyapratijñena pitrā daśarathena ca |
kaikeyyai mama mātre tu purā dattau mahāvarau || 23 ||
tayā'dya mama sajje'sminnabhiṣeke nṛpodyate |
pracodita ssa samayo dharmeṇa pratinirjitaḥ || 24 ||
caturdaśa hi varṣāṇi vastavyaṃ daṇḍake mayā |
pitrā me bharataścāpi yauvarājye niyojitaḥ || 25 ||
so'haṃ tvāmāgato draṣṭuṃ prasthito vijanaṃ vanam |
bharatasya samīpe tu nāhaṃ kathyaḥ kadācana || 26 ||
buddhiyuktā hi puruṣā na sahante parastavam |
tasmānnate guṇāḥ kathyā bharatasyāgrato mama || 27 ||
nāpi tvaṃ tena bhartavyā viśeṣeṇa kadācana |
anukūlatayā śakyaṃ samīpe tvasya vartitum || 28 ||
tasmai dattaṃ nṛpatinā yauvarājyaṃ sanātanam |
sa prasādyastvayā sīte nṛpatiśca viśeṣataḥ || 29 ||
ahaṃ cāpi pratijñāṃ tāṃ gurossamanupālayan |
vanamadyaiva yāsyāmi sthirā bhava manasvinī || 30 ||
yāte ca mayi kalyāṇi vanaṃ muniniṣevitam |
vratopavāsaparayā bhavitavyaṃ tvayā'naghe || 31 ||
kālyamutthāya devānāṃ kṛtvā pūjāṃ yathāvidhi |
vanditavyo daśarathaḥ pitā mama nareśvaraḥ || 32 ||
vanditavyāśca te nityaṃ yā śśeṣā mama mātaraḥ |
sneha praṇayasambhogai ssamā hi mama mātaraḥ || 33 ||
bhrātṛputrasamau cāpi draṣṭavyau ca viśeṣataḥ |
tvayā bharataśatrughnau prāṇaiḥ priyatarau mama || 34 ||
vipriyaṃ na ca kartavyaṃ bharatasya kadācana |
sa hi rājā prabhuścaiva deśasya ca kulasya ca || 35 ||
ārādhitā hi śīlena prayatnaiścopasevitāḥ |
rājāna ssamprasīdanti kupyantica viparyaye || 36 ||
aurasānapi putrānhi tyajantyahitakāriṇaḥ |
samarthānsampragṛhṇanti janānapi narādhipāḥ || 37 ||
sā tvaṃ vaseha kalyāṇi rājñassamanuvartinī |
bharatasya ratā dharme satyavrataparāyaṇā || 38 ||
ahaṃ gamiṣyāmi mahāvanaṃ priye tvayā hi vastavyamihaiva bhāmini |
yathā vyalīkaṃ kuruṣe na kasya ci ttathā tvayā kāryamidaṃ vaco mama || 39 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ṣaḍviṃśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ षड्विंशस्सर्गः ।
अभिवाद्य च कौसल्यां राम स्सम्प्रस्थितो वनम् ।
कृतस्वस्त्ययनो मात्रा धर्मिष्ठे वर्त्मनि स्थितः ॥ 1 ॥
विराजयन्राजसुतो राजमार्गं नरैर्वृतम् ।
हृदयान्याममन्थेव जनस्य गुणवत्तया ॥ 2 ॥
अभिवाद्य च कौसल्यां राम स्सम्प्रस्थितो वनम् ।
कृतस्वस्त्ययनो मात्रा धर्मिष्ठे वर्त्मनि स्थितः ॥ 3 ॥
विराजयन्राजसुतो राजमार्गं नरैर्वृतम् ।
हृदयान्याममन्थेव जनस्य गुणवत्तया ॥ 4 ॥
वैदेही चापि तत्सर्वं न शुश्राव तपस्विनी ।
तदेव हृदि तस्याश्च यौवराज्याभिषेचनम् ॥ 5 ॥
देवकार्यं स्वयं कृत्वा कृतज्ञा हृष्टचेतना ।
अभिज्ञा राजधर्माणां राजपुत्रं प्रतीक्षते ॥ 6 ॥
प्रविवेशाथ रामस्तु स्वं वेश्म सुविभूषितम् ।
प्रहृष्टजनसम्पूर्णं ह्रिया किञ्चिदवाङ्मुखः ॥ 7 ॥
अथ सीता समुत्पत्य वेपमाना च तं पतिम् ।
अपश्यच्छोकसन्तप्तं चिन्ताव्याकुलितेन्द्रियम् ॥ 8 ॥
तां दृष्ट्वा स हि धर्मात्मा न शशाक मनोगतम् ।
तं शोकं राघवः सोढुं ततो विवृततां गतः ॥ 9 ॥
विवर्णवदनं दृष्ट्वा तं प्रस्विन्नममर्षणम् ।
आह दुःखाभिसन्तप्ता किमिदानीमिदं प्रभो ॥ 10 ॥
अद्य बार्हस्पत श्श्रीमान्युक्तः पुष्योऽनु राघव ।
प्रोच्यते ब्राह्मणैः प्राज्ञैः केन त्वमसि दुर्मनाः ॥ 11 ॥
न ते शतशलाकेन जलफेननिभेन च ।
आवृतं वदनं वल्गु छत्रेणापि विराजते ॥ 12 ॥
व्यजनाभ्यां च मुख्याभ्यां शतपत्रनिभेक्षणम् ।
चन्द्रहंसप्रकाशाभ्यां वीज्यते न तवाननम् ॥ 13 ॥
वाग्मिनो वन्दिनश्चापि प्रहृष्टास्त्वां नरर्षभ ।
स्तुवन्तो नात्र दृश्यन्ते मङ्गलैः स्सूतमागधाः ॥ 14 ॥
न ते क्षौद्रं च दधि च ब्राह्मणा वेदपारगाः ।
मूर्ध्नि मूर्धाभिषिक्तस्य ददति स्म विधानतः ॥ 15 ॥
न त्वां प्रकृतय स्सर्वा श्श्रेणीमुख्याश्च भूषिताः ।
अनुव्रजितुमिच्छन्ति पौरजानपदास्तथा ॥ 16 ॥
चतुर्भिर्वेगसम्पन्नैर्हयैः काञ्चनभूषितैः ।
मुख्यः पुष्यरथो युक्तः किं न गच्छति तेऽग्रतः ॥ 17 ॥
हस्ती चाग्रत श्श्रीमां स्तव लक्षणपूजितः ।
प्रयाणे लक्ष्यते वीर कृष्णमेघगिरि प्रभः ॥ 18 ॥
न च काञ्चनचित्रं ते पश्यामि प्रियदर्शन ।
भद्रासनं पुरस्कृत्य यान्तं वीर पुरस्कृतम् ॥ 19 ॥
अभिषेको यथा सज्जः किमिदानीमिदं तव ।
अपूर्वो मुखवर्णश्च न प्रहर्षश्च लक्ष्यते ॥ 20 ॥
इतीव विलपन्तीं तां प्रोवाच रघुनन्दनः ।
सीते तत्र भवांस्तातः प्रव्राजयति मां वनम् ॥ 21 ॥
कुले महति सम्भूते धर्मज्ञे धर्मचारिणि ।
शृणु जानकि येनेदं क्रमेणाभ्यागतं मम ॥ 22 ॥
राज्ञा सत्यप्रतिज्ञेन पित्रा दशरथेन च ।
कैकेय्यै मम मात्रे तु पुरा दत्तौ महावरौ ॥ 23 ॥
तयाऽद्य मम सज्जेऽस्मिन्नभिषेके नृपोद्यते ।
प्रचोदित स्स समयो धर्मेण प्रतिनिर्जितः ॥ 24 ॥
चतुर्दश हि वर्षाणि वस्तव्यं दण्डके मया ।
पित्रा मे भरतश्चापि यौवराज्ये नियोजितः ॥ 25 ॥
सोऽहं त्वामागतो द्रष्टुं प्रस्थितो विजनं वनम् ।
भरतस्य समीपे तु नाहं कथ्यः कदाचन ॥ 26 ॥
बुद्धियुक्ता हि पुरुषा न सहन्ते परस्तवम् ।
तस्मान्नते गुणाः कथ्या भरतस्याग्रतो मम ॥ 27 ॥
नापि त्वं तेन भर्तव्या विशेषेण कदाचन ।
अनुकूलतया शक्यं समीपे त्वस्य वर्तितुम् ॥ 28 ॥
तस्मै दत्तं नृपतिना यौवराज्यं सनातनम् ।
स प्रसाद्यस्त्वया सीते नृपतिश्च विशेषतः ॥ 29 ॥
अहं चापि प्रतिज्ञां तां गुरोस्समनुपालयन् ।
वनमद्यैव यास्यामि स्थिरा भव मनस्विनी ॥ 30 ॥
याते च मयि कल्याणि वनं मुनिनिषेवितम् ।
व्रतोपवासपरया भवितव्यं त्वयाऽनघे ॥ 31 ॥
काल्यमुत्थाय देवानां कृत्वा पूजां यथाविधि ।
वन्दितव्यो दशरथः पिता मम नरेश्वरः ॥ 32 ॥
वन्दितव्याश्च ते नित्यं या श्शेषा मम मातरः ।
स्नेह प्रणयसम्भोगै स्समा हि मम मातरः ॥ 33 ॥
भ्रातृपुत्रसमौ चापि द्रष्टव्यौ च विशेषतः ।
त्वया भरतशत्रुघ्नौ प्राणैः प्रियतरौ मम ॥ 34 ॥
विप्रियं न च कर्तव्यं भरतस्य कदाचन ।
स हि राजा प्रभुश्चैव देशस्य च कुलस्य च ॥ 35 ॥
आराधिता हि शीलेन प्रयत्नैश्चोपसेविताः ।
राजान स्सम्प्रसीदन्ति कुप्यन्तिच विपर्यये ॥ 36 ॥
औरसानपि पुत्रान्हि त्यजन्त्यहितकारिणः ।
समर्थान्सम्प्रगृह्णन्ति जनानपि नराधिपाः ॥ 37 ॥
सा त्वं वसेह कल्याणि राज्ञस्समनुवर्तिनी ।
भरतस्य रता धर्मे सत्यव्रतपरायणा ॥ 38 ॥
अहं गमिष्यामि महावनं प्रिये त्वया हि वस्तव्यमिहैव भामिनि ।
यथा व्यलीकं कुरुषे न कस्य चि त्तथा त्वया कार्यमिदं वचो मम ॥ 39 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे षड्विंशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha ṣaḍviṃśassargaḥ |
abhivādya ca kausalyāṃ rāma ssamprasthito vanam |
kṛtasvastyayano mātrā dharmiṣṭhe vartmani sthitaḥ || 1 ||
virājayanrājasuto rājamārgaṃ narairvṛtam |
hṛdayānyāmamantheva janasya guṇavattayā || 2 ||
abhivādya ca kausalyāṃ rāma ssamprasthito vanam |
kṛtasvastyayano mātrā dharmiṣṭhe vartmani sthitaḥ || 3 ||
virājayanrājasuto rājamārgaṃ narairvṛtam |
hṛdayānyāmamantheva janasya guṇavattayā || 4 ||
vaidehī cāpi tatsarvaṃ na śuśrāva tapasvinī |
tadeva hṛdi tasyāśca yauvarājyābhiṣecanam || 5 ||
devakāryaṃ svayaṃ kṛtvā kṛtajñā hṛṣṭacetanā |
abhijñā rājadharmāṇāṃ rājaputraṃ pratīkṣate || 6 ||
praviveśātha rāmastu svaṃ veśma suvibhūṣitam |
prahṛṣṭajanasampūrṇaṃ hriyā kiñcidavāṅmukhaḥ || 7 ||
atha sītā samutpatya vepamānā ca taṃ patim |
apaśyacchokasantaptaṃ cintāvyākulitendriyam || 8 ||
tāṃ dṛṣṭvā sa hi dharmātmā na śaśāka manogatam |
taṃ śokaṃ rāghavaḥ soḍhuṃ tato vivṛtatāṃ gataḥ || 9 ||
vivarṇavadanaṃ dṛṣṭvā taṃ prasvinnamamarṣaṇam |
āha duḥkhābhisantaptā kimidānīmidaṃ prabho || 10 ||
adya bārhaspata śśrīmānyuktaḥ puṣyo'nu rāghava |
procyate brāhmaṇaiḥ prājñaiḥ kena tvamasi durmanāḥ || 11 ||
na te śataśalākena jalaphenanibhena ca |
āvṛtaṃ vadanaṃ valgu chatreṇāpi virājate || 12 ||
vyajanābhyāṃ ca mukhyābhyāṃ śatapatranibhekṣaṇam |
candrahaṃsaprakāśābhyāṃ vījyate na tavānanam || 13 ||
vāgmino vandinaścāpi prahṛṣṭāstvāṃ nararṣabha |
stuvanto nātra dṛśyante maṅgalaiḥ ssūtamāgadhāḥ || 14 ||
na te kṣaudraṃ ca dadhi ca brāhmaṇā vedapāragāḥ |
mūrdhni mūrdhābhiṣiktasya dadati sma vidhānataḥ || 15 ||
na tvāṃ prakṛtaya ssarvā śśreṇīmukhyāśca bhūṣitāḥ |
anuvrajitumicchanti paurajānapadāstathā || 16 ||
caturbhirvegasampannairhayaiḥ kāñcanabhūṣitaiḥ |
mukhyaḥ puṣyaratho yuktaḥ kiṃ na gacchati te'grataḥ || 17 ||
hastī cāgrata śśrīmāṃ stava lakṣaṇapūjitaḥ |
prayāṇe lakṣyate vīra kṛṣṇameghagiri prabhaḥ || 18 ||
na ca kāñcanacitraṃ te paśyāmi priyadarśana |
bhadrāsanaṃ puraskṛtya yāntaṃ vīra puraskṛtam || 19 ||
abhiṣeko yathā sajjaḥ kimidānīmidaṃ tava |
apūrvo mukhavarṇaśca na praharṣaśca lakṣyate || 20 ||
itīva vilapantīṃ tāṃ provāca raghunandanaḥ |
sīte tatra bhavāṃstātaḥ pravrājayati māṃ vanam || 21 ||
kule mahati sambhūte dharmajñe dharmacāriṇi |
śṛṇu jānaki yenedaṃ krameṇābhyāgataṃ mama || 22 ||
rājñā satyapratijñena pitrā daśarathena ca |
kaikeyyai mama mātre tu purā dattau mahāvarau || 23 ||
tayā'dya mama sajje'sminnabhiṣeke nṛpodyate |
pracodita ssa samayo dharmeṇa pratinirjitaḥ || 24 ||
caturdaśa hi varṣāṇi vastavyaṃ daṇḍake mayā |
pitrā me bharataścāpi yauvarājye niyojitaḥ || 25 ||
so'haṃ tvāmāgato draṣṭuṃ prasthito vijanaṃ vanam |
bharatasya samīpe tu nāhaṃ kathyaḥ kadācana || 26 ||
buddhiyuktā hi puruṣā na sahante parastavam |
tasmānnate guṇāḥ kathyā bharatasyāgrato mama || 27 ||
nāpi tvaṃ tena bhartavyā viśeṣeṇa kadācana |
anukūlatayā śakyaṃ samīpe tvasya vartitum || 28 ||
tasmai dattaṃ nṛpatinā yauvarājyaṃ sanātanam |
sa prasādyastvayā sīte nṛpatiśca viśeṣataḥ || 29 ||
ahaṃ cāpi pratijñāṃ tāṃ gurossamanupālayan |
vanamadyaiva yāsyāmi sthirā bhava manasvinī || 30 ||
yāte ca mayi kalyāṇi vanaṃ muniniṣevitam |
vratopavāsaparayā bhavitavyaṃ tvayā'naghe || 31 ||
kālyamutthāya devānāṃ kṛtvā pūjāṃ yathāvidhi |
vanditavyo daśarathaḥ pitā mama nareśvaraḥ || 32 ||
vanditavyāśca te nityaṃ yā śśeṣā mama mātaraḥ |
sneha praṇayasambhogai ssamā hi mama mātaraḥ || 33 ||
bhrātṛputrasamau cāpi draṣṭavyau ca viśeṣataḥ |
tvayā bharataśatrughnau prāṇaiḥ priyatarau mama || 34 ||
vipriyaṃ na ca kartavyaṃ bharatasya kadācana |
sa hi rājā prabhuścaiva deśasya ca kulasya ca || 35 ||
ārādhitā hi śīlena prayatnaiścopasevitāḥ |
rājāna ssamprasīdanti kupyantica viparyaye || 36 ||
aurasānapi putrānhi tyajantyahitakāriṇaḥ |
samarthānsampragṛhṇanti janānapi narādhipāḥ || 37 ||
sā tvaṃ vaseha kalyāṇi rājñassamanuvartinī |
bharatasya ratā dharme satyavrataparāyaṇā || 38 ||
ahaṃ gamiṣyāmi mahāvanaṃ priye tvayā hi vastavyamihaiva bhāmini |
yathā vyalīkaṃ kuruṣe na kasya ci ttathā tvayā kāryamidaṃ vaco mama || 39 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ṣaḍviṃśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Malayalam script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.