ശ്രീമദ്വാല്മീകീയ രാമായണേ അയോധ്യാകാണ്ഡമ് ।
അഥ ഷോഡശാധികശതതമസ്സര്ഗഃ ।
പ്രതിപ്രയാതേ ഭരതേ വസന്രാമസ്തപോവനേ ।
ലക്ഷയാമാസ സോദ്വേഗമഥൌത്സുക്യം തപസ്വിനാമ് ॥ 1 ॥
യേ തത്ര ചിത്രകൂടസ്യ പുരസ്താത്താപസാശ്രമേ ।
രാമമാശ്രിത്യ നിരതാസ്താനലക്ഷയദുത്സുകാന് ॥ 2 ॥
നയനൈര്ബ്രുകുടീഭിശ്ച രാമം നിര്ദിശ്യ ശങ്കിതാഃ ।
അന്യോന്യമുപജല്പന്ത ശ്ശനൈശ്ചക്രുര്മിഥഃ കഥാഃ ॥ 3 ॥
തേഷാമൌത്സുക്യമാലക്ഷ്യ രാമസ്ത്വാത്മനി ശങ്കിതഃ ।
കൃതാഞ്ജലിരുവാചേദമൃഷിം കുലപതിം തതഃ ॥ 4 ॥
ന കച്ചിദ്ഭഗവന്കിഞ്ചിത്പൂര്വവൃത്തമിദം മയി ।
ദൃശ്യതേ വികൃതം യേന വിക്രിയന്തേ തപസ്വിനഃ ॥ 5 ॥
പ്രമാദാച്ചരിതം കച്ചിത്കിഞ്ചിന്നാവരജസ്യ മേ ।
ലക്ഷ്മണസ്യര്ഷിഭിദൃഷ്ടം നാനുരൂപമിവാത്മനഃ ॥ 6 ॥
കച്ചിച്ഛുശ്രൂഷമാണാ വ ശ്ശുശ്രൂഷണപരാ മയി ।
പ്രമദാഽഭ്യുചിതാം വൃത്തിം സീതാ യുക്തം ന വര്തതേ ॥ 7 ॥
അഥര്ഷിര്ജരയാ വൃദ്ധസ്തപസാ ച ജരാം ഗതഃ ।
വേപമാന ഇവോവാച രാമം ഭൂതദയാപരമ് ॥ 8 ॥
കുതഃ കല്യാണസത്ത്വായാഃ കല്യാണാഭിരതേസ്തഥാ ।
ചലനം താത വൈദേഹ്യാസ്തപസ്വിഷു വിശേഷതഃ ॥ 9 ॥
ത്വന്നിമിത്തമിദം താവത്താപസാന്പ്രതിവര്തതേ ।
രക്ഷോഭ്യസ്തേന സംവിഗ്നാഃ കഥയന്തി മിഥഃ കഥാഃ ॥ 10 ॥
രാവണാവരജഃ കശ്ചിത് ഖരോ നാമേഹ രാക്ഷസഃ ।
ഉത്പാട്യ താപസാന്സര്വാഞ്ജനസ്ഥാനനികേതനാന് ॥ 11 ॥
ധൃഷ്ടശ്ച ജിതകാശീ ച നൃശംസഃ പുരുഷാദകഃ ।
അവലിപ്തശ്ച പാപശ്ച ത്വാം ച താത ന മൃഷ്യതേ ॥ 12 ॥
ത്വം യദാപ്രഭൃതി ഹ്യസ്മിന്നാശ്രമേ താത വര്തസേ ।
തദാപ്രഭൃതി രക്ഷാംസി വിപ്രകുര്വന്തി താപസാന് ॥ 13 ॥
ദര്ശയന്തി ഹി ബീഭത്സൈഃ ക്രൂരൈര്ഭീഷണകൈരപി ।
നാനാരൂപൈര്വിരൂപൈശ്ച രൂപൈര്വികൃതദര്ശനൈഃ ॥ 14 ॥
അപ്രശസ്തൈശുചിഭിസ്സമ്പ്രയോജ്യ ച താപസാന് ।
പ്രതിധ്നന്ത്യപരാന്ക്ഷിപ്രമനാര്യാഃ പുരതഃ സ്ഥിതാഃ ॥ 15 ॥
തേഷു തേഷ്വാശ്രമസ്ഥാനേഷ്വബുദ്ധമവലീയ ച ।
രമന്തേ താപസാം സ്തത്ര നാശയന്തോഽല്പചേതസഃ ॥ 16 ॥
അപക്ഷിപന്തി സ്രുഗ്ഭാണ്ഡാനഗ്നീസ്നിഞ്ചന്തി വാരിണാ ।
കലശാംശ്ച പ്രമധ്നന്തി ഹവനേ സമുപസ്ഥിതേ ॥ 17 ॥
തൈര്ദുരാത്മഭിരാമൃഷ്ടാനാശ്രമാന്പ്രജിഹാസവഃ ।
ഗമനായാന്യദേശസ്യ ചോദയന്ത്യൃഷയോഽദ്യ മാമ് ॥ 18 ॥
തത്പുരാ രാമ ശാരീരാമുപഹിംസാം തപസ്വിഷു ।
ദര്ശയന്തി ഹി ദുഷ്ടാസ്തേ ത്യക്ഷ്യാമ ഇമമാശ്രമമ് ॥ 19 ॥
ബഹുമൂലഫലം ചിത്രമവിദൂരാദിതോ വനമ് ।
പുരാണാശ്രമമേവാഹം ശ്രയിഷ്യേ സഗണഃ പുനഃ ॥ 20 ॥
ഖരസ്ത്വയ്യപി ചായുക്തം പുരാ താത പ്രവര്തതേ ।
സഹാസ്മാഭിരിതോ ഗച്ഛ യദി ബുദ്ധിഃ പ്രവര്തതേ ॥ 21 ॥
സകലത്രസ്യ സന്ദേഹോ നിത്യം യത്തസ്യ രാഘവ ।
സമര്ഥസ്യാപി ഹി സതോ വാസോ ദുഃഖമിഹാദ്യ തേ ॥ 22 ॥
ഇത്യുക്തവന്തം സ്തംരാമ രാജപുത്രസ്തപസ്വിനമ് ।
ന ശശാകോത്തരൈര്വാക്യൈരവരോദ്ധും സമുത്സുകമ് ॥ 23 ॥
അഭിനന്ദ്യ സമാപൃച്ഛ്യ സമാധായ ച രാഘവമ് ।
സ ജഗാമാശ്രമം ത്യക്ത്വാ കുലൈഃ കുലപതിസ്സഹ ॥ 24 ॥
രാമഃ സംസാദ്യ ഋഷിഗണമനുഗമനാദ്ദേശാത്തസ്മാത്കുലപതിമഭിവാദ്യ ഋഷിമ് ।
സമ്യക്പ്രീതൈസ്തൈരനുമത ഉപദിഷ്ടാര്ഥഃ പുണ്യം വാസായ സ്വനിലയമുപസമ്പേദേ ॥ 25 ॥
ആശ്രമമൃഷിവിരഹിതം പ്രഭുഃ ക്ഷണമപിന ജഹൌ സ രാഘവഃ ।
രാഘവം ഹി സതതമനുഗതാ സ്താപസാശ്ചാര്ഷചരിത ധൃതഗുണാഃ ॥ 26 ॥
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയ ആദികാവ്യേ അയോധ്യാകാണ്ഡേ ഷോഡശാധികശതതമസ്സര്ഗഃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha ṣoḍaśādhikaśatatamassargaḥ |
pratiprayāte bharate vasanrāmastapovane |
lakṣayāmāsa sodvegamathautsukyaṃ tapasvinām || 1 ||
ye tatra citrakūṭasya purastāttāpasāśrame |
rāmamāśritya niratāstānalakṣayadutsukān || 2 ||
nayanairbrukuṭībhiśca rāmaṃ nirdiśya śaṅkitāḥ |
anyonyamupajalpanta śśanaiścakrurmithaḥ kathāḥ || 3 ||
teṣāmautsukyamālakṣya rāmastvātmani śaṅkitaḥ |
kṛtāñjaliruvācedamṛṣiṃ kulapatiṃ tataḥ || 4 ||
na kaccidbhagavankiñcitpūrvavṛttamidaṃ mayi |
dṛśyate vikṛtaṃ yena vikriyante tapasvinaḥ || 5 ||
pramādāccaritaṃ kaccitkiñcinnāvarajasya me |
lakṣmaṇasyarṣibhidṛṣṭaṃ nānurūpamivātmanaḥ || 6 ||
kaccicchuśrūṣamāṇā va śśuśrūṣaṇaparā mayi |
pramadā'bhyucitāṃ vṛttiṃ sītā yuktaṃ na vartate || 7 ||
atharṣirjarayā vṛddhastapasā ca jarāṃ gataḥ |
vepamāna ivovāca rāmaṃ bhūtadayāparam || 8 ||
kutaḥ kalyāṇasattvāyāḥ kalyāṇābhiratestathā |
calanaṃ tāta vaidehyāstapasviṣu viśeṣataḥ || 9 ||
tvannimittamidaṃ tāvattāpasānprativartate |
rakṣobhyastena saṃvignāḥ kathayanti mithaḥ kathāḥ || 10 ||
rāvaṇāvarajaḥ kaścit kharo nāmeha rākṣasaḥ |
utpāṭya tāpasānsarvāñjanasthānaniketanān || 11 ||
dhṛṣṭaśca jitakāśī ca nṛśaṃsaḥ puruṣādakaḥ |
avaliptaśca pāpaśca tvāṃ ca tāta na mṛṣyate || 12 ||
tvaṃ yadāprabhṛti hyasminnāśrame tāta vartase |
tadāprabhṛti rakṣāṃsi viprakurvanti tāpasān || 13 ||
darśayanti hi bībhatsaiḥ krūrairbhīṣaṇakairapi |
nānārūpairvirūpaiśca rūpairvikṛtadarśanaiḥ || 14 ||
apraśastaiśucibhissamprayojya ca tāpasān |
pratidhnantyaparānkṣipramanāryāḥ purataḥ sthitāḥ || 15 ||
teṣu teṣvāśramasthāneṣvabuddhamavalīya ca |
ramante tāpasāṃ statra nāśayanto'lpacetasaḥ || 16 ||
apakṣipanti srugbhāṇḍānagnīsniñcanti vāriṇā |
kalaśāṃśca pramadhnanti havane samupasthite || 17 ||
tairdurātmabhirāmṛṣṭānāśramānprajihāsavaḥ |
gamanāyānyadeśasya codayantyṛṣayo'dya mām || 18 ||
tatpurā rāma śārīrāmupahiṃsāṃ tapasviṣu |
darśayanti hi duṣṭāste tyakṣyāma imamāśramam || 19 ||
bahumūlaphalaṃ citramavidūrādito vanam |
purāṇāśramamevāhaṃ śrayiṣye sagaṇaḥ punaḥ || 20 ||
kharastvayyapi cāyuktaṃ purā tāta pravartate |
sahāsmābhirito gaccha yadi buddhiḥ pravartate || 21 ||
sakalatrasya sandeho nityaṃ yattasya rāghava |
samarthasyāpi hi sato vāso duḥkhamihādya te || 22 ||
ityuktavantaṃ staṃrāma rājaputrastapasvinam |
na śaśākottarairvākyairavaroddhuṃ samutsukam || 23 ||
abhinandya samāpṛcchya samādhāya ca rāghavam |
sa jagāmāśramaṃ tyaktvā kulaiḥ kulapatissaha || 24 ||
rāmaḥ saṃsādya ṛṣigaṇamanugamanāddeśāttasmātkulapatimabhivādya ṛṣim |
samyakprītaistairanumata upadiṣṭārthaḥ puṇyaṃ vāsāya svanilayamupasampede || 25 ||
āśramamṛṣivirahitaṃ prabhuḥ kṣaṇamapina jahau sa rāghavaḥ |
rāghavaṃ hi satatamanugatā stāpasāścārṣacarita dhṛtaguṇāḥ || 26 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ṣoḍaśādhikaśatatamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ षोडशाधिकशततमस्सर्गः ।
प्रतिप्रयाते भरते वसन्रामस्तपोवने ।
लक्षयामास सोद्वेगमथौत्सुक्यं तपस्विनाम् ॥ 1 ॥
ये तत्र चित्रकूटस्य पुरस्तात्तापसाश्रमे ।
राममाश्रित्य निरतास्तानलक्षयदुत्सुकान् ॥ 2 ॥
नयनैर्ब्रुकुटीभिश्च रामं निर्दिश्य शङ्किताः ।
अन्योन्यमुपजल्पन्त श्शनैश्चक्रुर्मिथः कथाः ॥ 3 ॥
तेषामौत्सुक्यमालक्ष्य रामस्त्वात्मनि शङ्कितः ।
कृताञ्जलिरुवाचेदमृषिं कुलपतिं ततः ॥ 4 ॥
न कच्चिद्भगवन्किञ्चित्पूर्ववृत्तमिदं मयि ।
दृश्यते विकृतं येन विक्रियन्ते तपस्विनः ॥ 5 ॥
प्रमादाच्चरितं कच्चित्किञ्चिन्नावरजस्य मे ।
लक्ष्मणस्यर्षिभिदृष्टं नानुरूपमिवात्मनः ॥ 6 ॥
कच्चिच्छुश्रूषमाणा व श्शुश्रूषणपरा मयि ।
प्रमदाऽभ्युचितां वृत्तिं सीता युक्तं न वर्तते ॥ 7 ॥
अथर्षिर्जरया वृद्धस्तपसा च जरां गतः ।
वेपमान इवोवाच रामं भूतदयापरम् ॥ 8 ॥
कुतः कल्याणसत्त्वायाः कल्याणाभिरतेस्तथा ।
चलनं तात वैदेह्यास्तपस्विषु विशेषतः ॥ 9 ॥
त्वन्निमित्तमिदं तावत्तापसान्प्रतिवर्तते ।
रक्षोभ्यस्तेन संविग्नाः कथयन्ति मिथः कथाः ॥ 10 ॥
रावणावरजः कश्चित् खरो नामेह राक्षसः ।
उत्पाट्य तापसान्सर्वाञ्जनस्थाननिकेतनान् ॥ 11 ॥
धृष्टश्च जितकाशी च नृशंसः पुरुषादकः ।
अवलिप्तश्च पापश्च त्वां च तात न मृष्यते ॥ 12 ॥
त्वं यदाप्रभृति ह्यस्मिन्नाश्रमे तात वर्तसे ।
तदाप्रभृति रक्षांसि विप्रकुर्वन्ति तापसान् ॥ 13 ॥
दर्शयन्ति हि बीभत्सैः क्रूरैर्भीषणकैरपि ।
नानारूपैर्विरूपैश्च रूपैर्विकृतदर्शनैः ॥ 14 ॥
अप्रशस्तैशुचिभिस्सम्प्रयोज्य च तापसान् ।
प्रतिध्नन्त्यपरान्क्षिप्रमनार्याः पुरतः स्थिताः ॥ 15 ॥
तेषु तेष्वाश्रमस्थानेष्वबुद्धमवलीय च ।
रमन्ते तापसां स्तत्र नाशयन्तोऽल्पचेतसः ॥ 16 ॥
अपक्षिपन्ति स्रुग्भाण्डानग्नीस्निञ्चन्ति वारिणा ।
कलशांश्च प्रमध्नन्ति हवने समुपस्थिते ॥ 17 ॥
तैर्दुरात्मभिरामृष्टानाश्रमान्प्रजिहासवः ।
गमनायान्यदेशस्य चोदयन्त्यृषयोऽद्य माम् ॥ 18 ॥
तत्पुरा राम शारीरामुपहिंसां तपस्विषु ।
दर्शयन्ति हि दुष्टास्ते त्यक्ष्याम इममाश्रमम् ॥ 19 ॥
बहुमूलफलं चित्रमविदूरादितो वनम् ।
पुराणाश्रममेवाहं श्रयिष्ये सगणः पुनः ॥ 20 ॥
खरस्त्वय्यपि चायुक्तं पुरा तात प्रवर्तते ।
सहास्माभिरितो गच्छ यदि बुद्धिः प्रवर्तते ॥ 21 ॥
सकलत्रस्य सन्देहो नित्यं यत्तस्य राघव ।
समर्थस्यापि हि सतो वासो दुःखमिहाद्य ते ॥ 22 ॥
इत्युक्तवन्तं स्तंराम राजपुत्रस्तपस्विनम् ।
न शशाकोत्तरैर्वाक्यैरवरोद्धुं समुत्सुकम् ॥ 23 ॥
अभिनन्द्य समापृच्छ्य समाधाय च राघवम् ।
स जगामाश्रमं त्यक्त्वा कुलैः कुलपतिस्सह ॥ 24 ॥
रामः संसाद्य ऋषिगणमनुगमनाद्देशात्तस्मात्कुलपतिमभिवाद्य ऋषिम् ।
सम्यक्प्रीतैस्तैरनुमत उपदिष्टार्थः पुण्यं वासाय स्वनिलयमुपसम्पेदे ॥ 25 ॥
आश्रममृषिविरहितं प्रभुः क्षणमपिन जहौ स राघवः ।
राघवं हि सततमनुगता स्तापसाश्चार्षचरित धृतगुणाः ॥ 26 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे षोडशाधिकशततमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha ṣoḍaśādhikaśatatamassargaḥ |
pratiprayāte bharate vasanrāmastapovane |
lakṣayāmāsa sodvegamathautsukyaṃ tapasvinām || 1 ||
ye tatra citrakūṭasya purastāttāpasāśrame |
rāmamāśritya niratāstānalakṣayadutsukān || 2 ||
nayanairbrukuṭībhiśca rāmaṃ nirdiśya śaṅkitāḥ |
anyonyamupajalpanta śśanaiścakrurmithaḥ kathāḥ || 3 ||
teṣāmautsukyamālakṣya rāmastvātmani śaṅkitaḥ |
kṛtāñjaliruvācedamṛṣiṃ kulapatiṃ tataḥ || 4 ||
na kaccidbhagavankiñcitpūrvavṛttamidaṃ mayi |
dṛśyate vikṛtaṃ yena vikriyante tapasvinaḥ || 5 ||
pramādāccaritaṃ kaccitkiñcinnāvarajasya me |
lakṣmaṇasyarṣibhidṛṣṭaṃ nānurūpamivātmanaḥ || 6 ||
kaccicchuśrūṣamāṇā va śśuśrūṣaṇaparā mayi |
pramadā'bhyucitāṃ vṛttiṃ sītā yuktaṃ na vartate || 7 ||
atharṣirjarayā vṛddhastapasā ca jarāṃ gataḥ |
vepamāna ivovāca rāmaṃ bhūtadayāparam || 8 ||
kutaḥ kalyāṇasattvāyāḥ kalyāṇābhiratestathā |
calanaṃ tāta vaidehyāstapasviṣu viśeṣataḥ || 9 ||
tvannimittamidaṃ tāvattāpasānprativartate |
rakṣobhyastena saṃvignāḥ kathayanti mithaḥ kathāḥ || 10 ||
rāvaṇāvarajaḥ kaścit kharo nāmeha rākṣasaḥ |
utpāṭya tāpasānsarvāñjanasthānaniketanān || 11 ||
dhṛṣṭaśca jitakāśī ca nṛśaṃsaḥ puruṣādakaḥ |
avaliptaśca pāpaśca tvāṃ ca tāta na mṛṣyate || 12 ||
tvaṃ yadāprabhṛti hyasminnāśrame tāta vartase |
tadāprabhṛti rakṣāṃsi viprakurvanti tāpasān || 13 ||
darśayanti hi bībhatsaiḥ krūrairbhīṣaṇakairapi |
nānārūpairvirūpaiśca rūpairvikṛtadarśanaiḥ || 14 ||
apraśastaiśucibhissamprayojya ca tāpasān |
pratidhnantyaparānkṣipramanāryāḥ purataḥ sthitāḥ || 15 ||
teṣu teṣvāśramasthāneṣvabuddhamavalīya ca |
ramante tāpasāṃ statra nāśayanto'lpacetasaḥ || 16 ||
apakṣipanti srugbhāṇḍānagnīsniñcanti vāriṇā |
kalaśāṃśca pramadhnanti havane samupasthite || 17 ||
tairdurātmabhirāmṛṣṭānāśramānprajihāsavaḥ |
gamanāyānyadeśasya codayantyṛṣayo'dya mām || 18 ||
tatpurā rāma śārīrāmupahiṃsāṃ tapasviṣu |
darśayanti hi duṣṭāste tyakṣyāma imamāśramam || 19 ||
bahumūlaphalaṃ citramavidūrādito vanam |
purāṇāśramamevāhaṃ śrayiṣye sagaṇaḥ punaḥ || 20 ||
kharastvayyapi cāyuktaṃ purā tāta pravartate |
sahāsmābhirito gaccha yadi buddhiḥ pravartate || 21 ||
sakalatrasya sandeho nityaṃ yattasya rāghava |
samarthasyāpi hi sato vāso duḥkhamihādya te || 22 ||
ityuktavantaṃ staṃrāma rājaputrastapasvinam |
na śaśākottarairvākyairavaroddhuṃ samutsukam || 23 ||
abhinandya samāpṛcchya samādhāya ca rāghavam |
sa jagāmāśramaṃ tyaktvā kulaiḥ kulapatissaha || 24 ||
rāmaḥ saṃsādya ṛṣigaṇamanugamanāddeśāttasmātkulapatimabhivādya ṛṣim |
samyakprītaistairanumata upadiṣṭārthaḥ puṇyaṃ vāsāya svanilayamupasampede || 25 ||
āśramamṛṣivirahitaṃ prabhuḥ kṣaṇamapina jahau sa rāghavaḥ |
rāghavaṃ hi satatamanugatā stāpasāścārṣacarita dhṛtaguṇāḥ || 26 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ṣoḍaśādhikaśatatamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Malayalam script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.