శ్రీమద్వాల్మీకీయ రామాయణే అయోధ్యాకాణ్డమ్ ।
అథ షోడశాధికశతతమస్సర్గః ।
ప్రతిప్రయాతే భరతే వసన్రామస్తపోవనే ।
లక్షయామాస సోద్వేగమథౌత్సుక్యం తపస్వినామ్ ॥ 1 ॥
యే తత్ర చిత్రకూటస్య పురస్తాత్తాపసాశ్రమే ।
రామమాశ్రిత్య నిరతాస్తానలక్షయదుత్సుకాన్ ॥ 2 ॥
నయనైర్బ్రుకుటీభిశ్చ రామం నిర్దిశ్య శఙ్కితాః ।
అన్యోన్యముపజల్పన్త శ్శనైశ్చక్రుర్మిథః కథాః ॥ 3 ॥
తేషామౌత్సుక్యమాలక్ష్య రామస్త్వాత్మని శఙ్కితః ।
కృతాఞ్జలిరువాచేదమృషిం కులపతిం తతః ॥ 4 ॥
న కచ్చిద్భగవన్కిఞ్చిత్పూర్వవృత్తమిదం మయి ।
దృశ్యతే వికృతం యేన విక్రియన్తే తపస్వినః ॥ 5 ॥
ప్రమాదాచ్చరితం కచ్చిత్కిఞ్చిన్నావరజస్య మే ।
లక్ష్మణస్యర్షిభిదృష్టం నానురూపమివాత్మనః ॥ 6 ॥
కచ్చిచ్ఛుశ్రూషమాణా వ శ్శుశ్రూషణపరా మయి ।
ప్రమదాఽభ్యుచితాం వృత్తిం సీతా యుక్తం న వర్తతే ॥ 7 ॥
అథర్షిర్జరయా వృద్ధస్తపసా చ జరాం గతః ।
వేపమాన ఇవోవాచ రామం భూతదయాపరమ్ ॥ 8 ॥
కుతః కల్యాణసత్త్వాయాః కల్యాణాభిరతేస్తథా ।
చలనం తాత వైదేహ్యాస్తపస్విషు విశేషతః ॥ 9 ॥
త్వన్నిమిత్తమిదం తావత్తాపసాన్ప్రతివర్తతే ।
రక్షోభ్యస్తేన సంవిగ్నాః కథయన్తి మిథః కథాః ॥ 10 ॥
రావణావరజః కశ్చిత్ ఖరో నామేహ రాక్షసః ।
ఉత్పాట్య తాపసాన్సర్వాఞ్జనస్థాననికేతనాన్ ॥ 11 ॥
ధృష్టశ్చ జితకాశీ చ నృశంసః పురుషాదకః ।
అవలిప్తశ్చ పాపశ్చ త్వాం చ తాత న మృష్యతే ॥ 12 ॥
త్వం యదాప్రభృతి హ్యస్మిన్నాశ్రమే తాత వర్తసే ।
తదాప్రభృతి రక్షాంసి విప్రకుర్వన్తి తాపసాన్ ॥ 13 ॥
దర్శయన్తి హి బీభత్సైః క్రూరైర్భీషణకైరపి ।
నానారూపైర్విరూపైశ్చ రూపైర్వికృతదర్శనైః ॥ 14 ॥
అప్రశస్తైశుచిభిస్సమ్ప్రయోజ్య చ తాపసాన్ ।
ప్రతిధ్నన్త్యపరాన్క్షిప్రమనార్యాః పురతః స్థితాః ॥ 15 ॥
తేషు తేష్వాశ్రమస్థానేష్వబుద్ధమవలీయ చ ।
రమన్తే తాపసాం స్తత్ర నాశయన్తోఽల్పచేతసః ॥ 16 ॥
అపక్షిపన్తి స్రుగ్భాణ్డానగ్నీస్నిఞ్చన్తి వారిణా ।
కలశాంశ్చ ప్రమధ్నన్తి హవనే సముపస్థితే ॥ 17 ॥
తైర్దురాత్మభిరామృష్టానాశ్రమాన్ప్రజిహాసవః ।
గమనాయాన్యదేశస్య చోదయన్త్యృషయోఽద్య మామ్ ॥ 18 ॥
తత్పురా రామ శారీరాముపహింసాం తపస్విషు ।
దర్శయన్తి హి దుష్టాస్తే త్యక్ష్యామ ఇమమాశ్రమమ్ ॥ 19 ॥
బహుమూలఫలం చిత్రమవిదూరాదితో వనమ్ ।
పురాణాశ్రమమేవాహం శ్రయిష్యే సగణః పునః ॥ 20 ॥
ఖరస్త్వయ్యపి చాయుక్తం పురా తాత ప్రవర్తతే ।
సహాస్మాభిరితో గచ్ఛ యది బుద్ధిః ప్రవర్తతే ॥ 21 ॥
సకలత్రస్య సన్దేహో నిత్యం యత్తస్య రాఘవ ।
సమర్థస్యాపి హి సతో వాసో దుఃఖమిహాద్య తే ॥ 22 ॥
ఇత్యుక్తవన్తం స్తంరామ రాజపుత్రస్తపస్వినమ్ ।
న శశాకోత్తరైర్వాక్యైరవరోద్ధుం సముత్సుకమ్ ॥ 23 ॥
అభినన్ద్య సమాపృచ్ఛ్య సమాధాయ చ రాఘవమ్ ।
స జగామాశ్రమం త్యక్త్వా కులైః కులపతిస్సహ ॥ 24 ॥
రామః సంసాద్య ఋషిగణమనుగమనాద్దేశాత్తస్మాత్కులపతిమభివాద్య ఋషిమ్ ।
సమ్యక్ప్రీతైస్తైరనుమత ఉపదిష్టార్థః పుణ్యం వాసాయ స్వనిలయముపసమ్పేదే ॥ 25 ॥
ఆశ్రమమృషివిరహితం ప్రభుః క్షణమపిన జహౌ స రాఘవః ।
రాఘవం హి సతతమనుగతా స్తాపసాశ్చార్షచరిత ధృతగుణాః ॥ 26 ॥
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే అయోధ్యాకాణ్డే షోడశాధికశతతమస్సర్గః ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha ṣoḍaśādhikaśatatamassargaḥ |
pratiprayāte bharate vasanrāmastapovane |
lakṣayāmāsa sodvegamathautsukyaṃ tapasvinām || 1 ||
ye tatra citrakūṭasya purastāttāpasāśrame |
rāmamāśritya niratāstānalakṣayadutsukān || 2 ||
nayanairbrukuṭībhiśca rāmaṃ nirdiśya śaṅkitāḥ |
anyonyamupajalpanta śśanaiścakrurmithaḥ kathāḥ || 3 ||
teṣāmautsukyamālakṣya rāmastvātmani śaṅkitaḥ |
kṛtāñjaliruvācedamṛṣiṃ kulapatiṃ tataḥ || 4 ||
na kaccidbhagavankiñcitpūrvavṛttamidaṃ mayi |
dṛśyate vikṛtaṃ yena vikriyante tapasvinaḥ || 5 ||
pramādāccaritaṃ kaccitkiñcinnāvarajasya me |
lakṣmaṇasyarṣibhidṛṣṭaṃ nānurūpamivātmanaḥ || 6 ||
kaccicchuśrūṣamāṇā va śśuśrūṣaṇaparā mayi |
pramadā'bhyucitāṃ vṛttiṃ sītā yuktaṃ na vartate || 7 ||
atharṣirjarayā vṛddhastapasā ca jarāṃ gataḥ |
vepamāna ivovāca rāmaṃ bhūtadayāparam || 8 ||
kutaḥ kalyāṇasattvāyāḥ kalyāṇābhiratestathā |
calanaṃ tāta vaidehyāstapasviṣu viśeṣataḥ || 9 ||
tvannimittamidaṃ tāvattāpasānprativartate |
rakṣobhyastena saṃvignāḥ kathayanti mithaḥ kathāḥ || 10 ||
rāvaṇāvarajaḥ kaścit kharo nāmeha rākṣasaḥ |
utpāṭya tāpasānsarvāñjanasthānaniketanān || 11 ||
dhṛṣṭaśca jitakāśī ca nṛśaṃsaḥ puruṣādakaḥ |
avaliptaśca pāpaśca tvāṃ ca tāta na mṛṣyate || 12 ||
tvaṃ yadāprabhṛti hyasminnāśrame tāta vartase |
tadāprabhṛti rakṣāṃsi viprakurvanti tāpasān || 13 ||
darśayanti hi bībhatsaiḥ krūrairbhīṣaṇakairapi |
nānārūpairvirūpaiśca rūpairvikṛtadarśanaiḥ || 14 ||
apraśastaiśucibhissamprayojya ca tāpasān |
pratidhnantyaparānkṣipramanāryāḥ purataḥ sthitāḥ || 15 ||
teṣu teṣvāśramasthāneṣvabuddhamavalīya ca |
ramante tāpasāṃ statra nāśayanto'lpacetasaḥ || 16 ||
apakṣipanti srugbhāṇḍānagnīsniñcanti vāriṇā |
kalaśāṃśca pramadhnanti havane samupasthite || 17 ||
tairdurātmabhirāmṛṣṭānāśramānprajihāsavaḥ |
gamanāyānyadeśasya codayantyṛṣayo'dya mām || 18 ||
tatpurā rāma śārīrāmupahiṃsāṃ tapasviṣu |
darśayanti hi duṣṭāste tyakṣyāma imamāśramam || 19 ||
bahumūlaphalaṃ citramavidūrādito vanam |
purāṇāśramamevāhaṃ śrayiṣye sagaṇaḥ punaḥ || 20 ||
kharastvayyapi cāyuktaṃ purā tāta pravartate |
sahāsmābhirito gaccha yadi buddhiḥ pravartate || 21 ||
sakalatrasya sandeho nityaṃ yattasya rāghava |
samarthasyāpi hi sato vāso duḥkhamihādya te || 22 ||
ityuktavantaṃ staṃrāma rājaputrastapasvinam |
na śaśākottarairvākyairavaroddhuṃ samutsukam || 23 ||
abhinandya samāpṛcchya samādhāya ca rāghavam |
sa jagāmāśramaṃ tyaktvā kulaiḥ kulapatissaha || 24 ||
rāmaḥ saṃsādya ṛṣigaṇamanugamanāddeśāttasmātkulapatimabhivādya ṛṣim |
samyakprītaistairanumata upadiṣṭārthaḥ puṇyaṃ vāsāya svanilayamupasampede || 25 ||
āśramamṛṣivirahitaṃ prabhuḥ kṣaṇamapina jahau sa rāghavaḥ |
rāghavaṃ hi satatamanugatā stāpasāścārṣacarita dhṛtaguṇāḥ || 26 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ṣoḍaśādhikaśatatamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ षोडशाधिकशततमस्सर्गः ।
प्रतिप्रयाते भरते वसन्रामस्तपोवने ।
लक्षयामास सोद्वेगमथौत्सुक्यं तपस्विनाम् ॥ 1 ॥
ये तत्र चित्रकूटस्य पुरस्तात्तापसाश्रमे ।
राममाश्रित्य निरतास्तानलक्षयदुत्सुकान् ॥ 2 ॥
नयनैर्ब्रुकुटीभिश्च रामं निर्दिश्य शङ्किताः ।
अन्योन्यमुपजल्पन्त श्शनैश्चक्रुर्मिथः कथाः ॥ 3 ॥
तेषामौत्सुक्यमालक्ष्य रामस्त्वात्मनि शङ्कितः ।
कृताञ्जलिरुवाचेदमृषिं कुलपतिं ततः ॥ 4 ॥
न कच्चिद्भगवन्किञ्चित्पूर्ववृत्तमिदं मयि ।
दृश्यते विकृतं येन विक्रियन्ते तपस्विनः ॥ 5 ॥
प्रमादाच्चरितं कच्चित्किञ्चिन्नावरजस्य मे ।
लक्ष्मणस्यर्षिभिदृष्टं नानुरूपमिवात्मनः ॥ 6 ॥
कच्चिच्छुश्रूषमाणा व श्शुश्रूषणपरा मयि ।
प्रमदाऽभ्युचितां वृत्तिं सीता युक्तं न वर्तते ॥ 7 ॥
अथर्षिर्जरया वृद्धस्तपसा च जरां गतः ।
वेपमान इवोवाच रामं भूतदयापरम् ॥ 8 ॥
कुतः कल्याणसत्त्वायाः कल्याणाभिरतेस्तथा ।
चलनं तात वैदेह्यास्तपस्विषु विशेषतः ॥ 9 ॥
त्वन्निमित्तमिदं तावत्तापसान्प्रतिवर्तते ।
रक्षोभ्यस्तेन संविग्नाः कथयन्ति मिथः कथाः ॥ 10 ॥
रावणावरजः कश्चित् खरो नामेह राक्षसः ।
उत्पाट्य तापसान्सर्वाञ्जनस्थाननिकेतनान् ॥ 11 ॥
धृष्टश्च जितकाशी च नृशंसः पुरुषादकः ।
अवलिप्तश्च पापश्च त्वां च तात न मृष्यते ॥ 12 ॥
त्वं यदाप्रभृति ह्यस्मिन्नाश्रमे तात वर्तसे ।
तदाप्रभृति रक्षांसि विप्रकुर्वन्ति तापसान् ॥ 13 ॥
दर्शयन्ति हि बीभत्सैः क्रूरैर्भीषणकैरपि ।
नानारूपैर्विरूपैश्च रूपैर्विकृतदर्शनैः ॥ 14 ॥
अप्रशस्तैशुचिभिस्सम्प्रयोज्य च तापसान् ।
प्रतिध्नन्त्यपरान्क्षिप्रमनार्याः पुरतः स्थिताः ॥ 15 ॥
तेषु तेष्वाश्रमस्थानेष्वबुद्धमवलीय च ।
रमन्ते तापसां स्तत्र नाशयन्तोऽल्पचेतसः ॥ 16 ॥
अपक्षिपन्ति स्रुग्भाण्डानग्नीस्निञ्चन्ति वारिणा ।
कलशांश्च प्रमध्नन्ति हवने समुपस्थिते ॥ 17 ॥
तैर्दुरात्मभिरामृष्टानाश्रमान्प्रजिहासवः ।
गमनायान्यदेशस्य चोदयन्त्यृषयोऽद्य माम् ॥ 18 ॥
तत्पुरा राम शारीरामुपहिंसां तपस्विषु ।
दर्शयन्ति हि दुष्टास्ते त्यक्ष्याम इममाश्रमम् ॥ 19 ॥
बहुमूलफलं चित्रमविदूरादितो वनम् ।
पुराणाश्रममेवाहं श्रयिष्ये सगणः पुनः ॥ 20 ॥
खरस्त्वय्यपि चायुक्तं पुरा तात प्रवर्तते ।
सहास्माभिरितो गच्छ यदि बुद्धिः प्रवर्तते ॥ 21 ॥
सकलत्रस्य सन्देहो नित्यं यत्तस्य राघव ।
समर्थस्यापि हि सतो वासो दुःखमिहाद्य ते ॥ 22 ॥
इत्युक्तवन्तं स्तंराम राजपुत्रस्तपस्विनम् ।
न शशाकोत्तरैर्वाक्यैरवरोद्धुं समुत्सुकम् ॥ 23 ॥
अभिनन्द्य समापृच्छ्य समाधाय च राघवम् ।
स जगामाश्रमं त्यक्त्वा कुलैः कुलपतिस्सह ॥ 24 ॥
रामः संसाद्य ऋषिगणमनुगमनाद्देशात्तस्मात्कुलपतिमभिवाद्य ऋषिम् ।
सम्यक्प्रीतैस्तैरनुमत उपदिष्टार्थः पुण्यं वासाय स्वनिलयमुपसम्पेदे ॥ 25 ॥
आश्रममृषिविरहितं प्रभुः क्षणमपिन जहौ स राघवः ।
राघवं हि सततमनुगता स्तापसाश्चार्षचरित धृतगुणाः ॥ 26 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे षोडशाधिकशततमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha ṣoḍaśādhikaśatatamassargaḥ |
pratiprayāte bharate vasanrāmastapovane |
lakṣayāmāsa sodvegamathautsukyaṃ tapasvinām || 1 ||
ye tatra citrakūṭasya purastāttāpasāśrame |
rāmamāśritya niratāstānalakṣayadutsukān || 2 ||
nayanairbrukuṭībhiśca rāmaṃ nirdiśya śaṅkitāḥ |
anyonyamupajalpanta śśanaiścakrurmithaḥ kathāḥ || 3 ||
teṣāmautsukyamālakṣya rāmastvātmani śaṅkitaḥ |
kṛtāñjaliruvācedamṛṣiṃ kulapatiṃ tataḥ || 4 ||
na kaccidbhagavankiñcitpūrvavṛttamidaṃ mayi |
dṛśyate vikṛtaṃ yena vikriyante tapasvinaḥ || 5 ||
pramādāccaritaṃ kaccitkiñcinnāvarajasya me |
lakṣmaṇasyarṣibhidṛṣṭaṃ nānurūpamivātmanaḥ || 6 ||
kaccicchuśrūṣamāṇā va śśuśrūṣaṇaparā mayi |
pramadā'bhyucitāṃ vṛttiṃ sītā yuktaṃ na vartate || 7 ||
atharṣirjarayā vṛddhastapasā ca jarāṃ gataḥ |
vepamāna ivovāca rāmaṃ bhūtadayāparam || 8 ||
kutaḥ kalyāṇasattvāyāḥ kalyāṇābhiratestathā |
calanaṃ tāta vaidehyāstapasviṣu viśeṣataḥ || 9 ||
tvannimittamidaṃ tāvattāpasānprativartate |
rakṣobhyastena saṃvignāḥ kathayanti mithaḥ kathāḥ || 10 ||
rāvaṇāvarajaḥ kaścit kharo nāmeha rākṣasaḥ |
utpāṭya tāpasānsarvāñjanasthānaniketanān || 11 ||
dhṛṣṭaśca jitakāśī ca nṛśaṃsaḥ puruṣādakaḥ |
avaliptaśca pāpaśca tvāṃ ca tāta na mṛṣyate || 12 ||
tvaṃ yadāprabhṛti hyasminnāśrame tāta vartase |
tadāprabhṛti rakṣāṃsi viprakurvanti tāpasān || 13 ||
darśayanti hi bībhatsaiḥ krūrairbhīṣaṇakairapi |
nānārūpairvirūpaiśca rūpairvikṛtadarśanaiḥ || 14 ||
apraśastaiśucibhissamprayojya ca tāpasān |
pratidhnantyaparānkṣipramanāryāḥ purataḥ sthitāḥ || 15 ||
teṣu teṣvāśramasthāneṣvabuddhamavalīya ca |
ramante tāpasāṃ statra nāśayanto'lpacetasaḥ || 16 ||
apakṣipanti srugbhāṇḍānagnīsniñcanti vāriṇā |
kalaśāṃśca pramadhnanti havane samupasthite || 17 ||
tairdurātmabhirāmṛṣṭānāśramānprajihāsavaḥ |
gamanāyānyadeśasya codayantyṛṣayo'dya mām || 18 ||
tatpurā rāma śārīrāmupahiṃsāṃ tapasviṣu |
darśayanti hi duṣṭāste tyakṣyāma imamāśramam || 19 ||
bahumūlaphalaṃ citramavidūrādito vanam |
purāṇāśramamevāhaṃ śrayiṣye sagaṇaḥ punaḥ || 20 ||
kharastvayyapi cāyuktaṃ purā tāta pravartate |
sahāsmābhirito gaccha yadi buddhiḥ pravartate || 21 ||
sakalatrasya sandeho nityaṃ yattasya rāghava |
samarthasyāpi hi sato vāso duḥkhamihādya te || 22 ||
ityuktavantaṃ staṃrāma rājaputrastapasvinam |
na śaśākottarairvākyairavaroddhuṃ samutsukam || 23 ||
abhinandya samāpṛcchya samādhāya ca rāghavam |
sa jagāmāśramaṃ tyaktvā kulaiḥ kulapatissaha || 24 ||
rāmaḥ saṃsādya ṛṣigaṇamanugamanāddeśāttasmātkulapatimabhivādya ṛṣim |
samyakprītaistairanumata upadiṣṭārthaḥ puṇyaṃ vāsāya svanilayamupasampede || 25 ||
āśramamṛṣivirahitaṃ prabhuḥ kṣaṇamapina jahau sa rāghavaḥ |
rāghavaṃ hi satatamanugatā stāpasāścārṣacarita dhṛtaguṇāḥ || 26 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ṣoḍaśādhikaśatatamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Telugu script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.