ശ്രീമദ്വാല്മീകീയ രാമായണേ അയോധ്യാകാണ്ഡമ് ।
അഥ ഷട്സപ്തതിതമസ്സര്ഗഃ ।
തമേവം ശോകസന്തപ്തം ഭരതം കൈകയീ സുതമ് ।
ഉവാച വദതാം ശ്രേഷ്ഠോ വസിഷ്ഠ ശ്ശ്രേഷ്ഠവാഗൃഷിഃ ॥ 1 ॥
അലം ശോകേന ഭദ്രം തേ രാജപുത്ര മഹായശഃ ।
പ്രാപ്തകാലം നരപതേഃ കുരു സംയാനമുത്തമമ് ॥ 2 ॥
വസിഷ്ഠസ്യ വച ശ്ശൃത്വാ ഭരതോ ധാരണാം ഗതഃ ।
പ്രേതകാര്യാണി സര്വാണി കാരയാമാസ ധര്മവിത് ॥ 3 ॥
ഉദ്ധൃതം തൈലസംരോധാത്സതു ഭൂമൌ നിവേശിതമ് ।
ആപീതവര്ണവദനം പ്രസുപ്തമിവ ഭൂമിപമ് ॥ 4 ॥
സംവേശ്യ ശയനേ ചാഗ്യ്രേ നാനാരത്നപരിഷ്കൃതേ ।
തതോ ദശരഥം പുത്രോ വിലലാപ സുദുഃഖിതഃ ॥ 5 ॥
കിം തേ വ്യവസിതം രാജന് പ്രോഷിതേ മയ്യനാഗതേ ।
വിവാസ്യ രാമം ധര്മജ്ഞം ലക്ഷ്മണം ച മഹാബലമ് ॥ 6 ॥
ക്വ യാസ്യസി മഹാരാജ ഹിത്വേമം ദുഃഖിതം ജനമ് ।
ഹീനം പുരുഷസിംഹേന രാമേണാക്ലിഷ്ടകര്മണാ ॥ 7 ॥
യോഗക്ഷേമം തു തേ രാജന് കോഽസ്മിന്കല്പയിതാ പുരേ ത്വയി പ്രയാതേ സ്വസ്താത രാമേ ച വനമാശ്രിതേ ॥ 8 ॥
വിധവാ പൃഥിവീ രാജന് സ്ത്വയാ ഹീനാ ന രാജതേ ।
ഹീനചന്ദ്രേവ രജനീ നഗരീ പ്രതിഭാതി മാ ॥ 9 ॥
ഏവം വിലപമാനം തം ഭരതം ദീനമാനസമ് ।
അബ്രവീദ്വചനം ഭൂയോ വസിഷ്ഠസ്തു മഹാമുനിഃ ॥ 10 ॥
പ്രേതകാര്യാണി യാന്യസ്യ കര്തവ്യാനി വിശാം പതേഃ ।
താന്യവ്യഗ്രം മഹാബാഹോ ക്രിയാന്താമവിചാരിതമ് ॥ 11 ॥
തഥേതി ഭരതോ വാക്യം വസിഷ്ഠസ്യാഭിപൂജ്യ തത് ।
ഋത്വിക്പുരോഹിതാചാര്യാന് സ്ത്വരയാമാസ സര്വശഃ ॥ 12 ॥
യേ ത്വഗ്നയോ നരേന്ദ്രേസ്യ ചാഗ്ന്യഗാരാദ്ബഹിഷ്കൃതാഃ ।
ഋത്വിഗ്ഭിര്യാജകൈശ്ചൈവ തേ ആഹ്രിയന്ത യഥാവിധി ॥ 13 ॥
ശിബികായാമഥാഽരോപ്യ രാജാനം ഗതചേതസമ് ।
ബാഷ്പകണ്ഠാ വിമനസസ്തമൂഹുഃ പരിചാരകാഃ ॥ 14 ॥
ഹിരണ്യം ച സുവര്ണം ച വാസാംസി വിവിധാനി ച ।
പ്രകിരന്തോ ജനാ മാര്ഗം നൃപതേരഗ്രതോ യയുഃ ॥ 15 ॥
ചന്ദനാഗരുനിര്യാസാന് സരലം പദ്മകം തഥാ ।
ദേവദാരൂണി ചാഹൃത്യ ക്ഷേപയന്തി തഥാപരേ ॥ 16 ॥
ഗന്ധാനുച്ചാവചാംശ്ചാന്യാം സ്തത്ര ഗത്വാഥ ഭൂമിപമ് ।
തത്ര സംവേശയാമാസുശ്ചിതാമധ്യേ തമൃത്വിജഃ ॥ 17 ॥
തദാ ഹുതാശനം ഹുത്വാ ജേപുസ്തസ്യ തദൃത്വിജഃ ।
ജഗുശ്ച തേ യഥാശാസ്ത്ര തത്ര സാമാനി സാമഗാഃ ॥ 18 ॥
ശിബികാഭിശ്ച യാനൈശ്ച യഥാര്ഹം തസ്യ യോഷിതഃ ।
നഗരാ ന്നിര്യയുസ്തത്ര വൃദ്ധൈഃ പരിവൃതാ സ്തദാ ॥ 19 ॥
പ്രസവ്യം ചാപി തം ചകുഃ ഋത്വിജോഽഗ്നിചിതം നൃപമ് ।
സ്ത്രിയശ്ച ശോകസന്തപ്താഃ കൌസല്യാപ്രമുഖാസ്തദാ ॥ 20 ॥
ക്രൌഞ്ചീനാമിവ നാരീണാം നിനാദസ്തത്ര ശുശ്രുവേ ।
ആര്താനാം കരുണം കാലേ ക്രോശന്തീനാം സഹസ്രശഃ ॥ 21 ॥
തതോ രുദന്ത്യോ വിവശാവിലപ്യ ച പുനഃ പുനഃ ।
യാനേഭ്യസ്സരയൂതീരമവതേരുര്വരാങ്ഗനാഃ ॥ 22 ॥
കൃത്വോദകം തേ ഭരതേന സാര്ധം നൃപാങ്ഗനാ മന്ത്രിപുരോഹിതാ ശ്ച ।
പുരമ്പ്രവിശ്യാശ്രുപരീതനേത്രാഃ ഭൂമൌ ദശാഹം വ്യനയന്ത ദുഃഖമ് ॥ 23 ॥
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയ ആദികാവ്യേ അയോധ്യാകാണ്ഡേ ഷട്സപ്തതിതമസ്സര്ഗഃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha ṣaṭsaptatitamassargaḥ |
tamevaṃ śokasantaptaṃ bharataṃ kaikayī sutam |
uvāca vadatāṃ śreṣṭho vasiṣṭha śśreṣṭhavāgṛṣiḥ || 1 ||
alaṃ śokena bhadraṃ te rājaputra mahāyaśaḥ |
prāptakālaṃ narapateḥ kuru saṃyānamuttamam || 2 ||
vasiṣṭhasya vaca śśṛtvā bharato dhāraṇāṃ gataḥ |
pretakāryāṇi sarvāṇi kārayāmāsa dharmavit || 3 ||
uddhṛtaṃ tailasaṃrodhātsatu bhūmau niveśitam |
āpītavarṇavadanaṃ prasuptamiva bhūmipam || 4 ||
saṃveśya śayane cāgyre nānāratnapariṣkṛte |
tato daśarathaṃ putro vilalāpa suduḥkhitaḥ || 5 ||
kiṃ te vyavasitaṃ rājan proṣite mayyanāgate |
vivāsya rāmaṃ dharmajñaṃ lakṣmaṇaṃ ca mahābalam || 6 ||
kva yāsyasi mahārāja hitvemaṃ duḥkhitaṃ janam |
hīnaṃ puruṣasiṃhena rāmeṇākliṣṭakarmaṇā || 7 ||
yogakṣemaṃ tu te rājan ko'sminkalpayitā pure tvayi prayāte svastāta rāme ca vanamāśrite || 8 ||
vidhavā pṛthivī rājan stvayā hīnā na rājate |
hīnacandreva rajanī nagarī pratibhāti mā || 9 ||
evaṃ vilapamānaṃ taṃ bharataṃ dīnamānasam |
abravīdvacanaṃ bhūyo vasiṣṭhastu mahāmuniḥ || 10 ||
pretakāryāṇi yānyasya kartavyāni viśāṃ pateḥ |
tānyavyagraṃ mahābāho kriyāntāmavicāritam || 11 ||
tatheti bharato vākyaṃ vasiṣṭhasyābhipūjya tat |
ṛtvikpurohitācāryān stvarayāmāsa sarvaśaḥ || 12 ||
ye tvagnayo narendresya cāgnyagārādbahiṣkṛtāḥ |
ṛtvigbhiryājakaiścaiva te āhriyanta yathāvidhi || 13 ||
śibikāyāmathā'ropya rājānaṃ gatacetasam |
bāṣpakaṇṭhā vimanasastamūhuḥ paricārakāḥ || 14 ||
hiraṇyaṃ ca suvarṇaṃ ca vāsāṃsi vividhāni ca |
prakiranto janā mārgaṃ nṛpateragrato yayuḥ || 15 ||
candanāgaruniryāsān saralaṃ padmakaṃ tathā |
devadārūṇi cāhṛtya kṣepayanti tathāpare || 16 ||
gandhānuccāvacāṃścānyāṃ statra gatvātha bhūmipam |
tatra saṃveśayāmāsuścitāmadhye tamṛtvijaḥ || 17 ||
tadā hutāśanaṃ hutvā jepustasya tadṛtvijaḥ |
jaguśca te yathāśāstra tatra sāmāni sāmagāḥ || 18 ||
śibikābhiśca yānaiśca yathārhaṃ tasya yoṣitaḥ |
nagarā nniryayustatra vṛddhaiḥ parivṛtā stadā || 19 ||
prasavyaṃ cāpi taṃ cakuḥ ṛtvijo'gnicitaṃ nṛpam |
striyaśca śokasantaptāḥ kausalyāpramukhāstadā || 20 ||
krauñcīnāmiva nārīṇāṃ ninādastatra śuśruve |
ārtānāṃ karuṇaṃ kāle krośantīnāṃ sahasraśaḥ || 21 ||
tato rudantyo vivaśāvilapya ca punaḥ punaḥ |
yānebhyassarayūtīramavaterurvarāṅganāḥ || 22 ||
kṛtvodakaṃ te bharatena sārdhaṃ nṛpāṅganā mantripurohitā śca |
purampraviśyāśruparītanetrāḥ bhūmau daśāhaṃ vyanayanta duḥkham || 23 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ṣaṭsaptatitamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ षट्सप्ततितमस्सर्गः ।
तमेवं शोकसन्तप्तं भरतं कैकयी सुतम् ।
उवाच वदतां श्रेष्ठो वसिष्ठ श्श्रेष्ठवागृषिः ॥ 1 ॥
अलं शोकेन भद्रं ते राजपुत्र महायशः ।
प्राप्तकालं नरपतेः कुरु संयानमुत्तमम् ॥ 2 ॥
वसिष्ठस्य वच श्शृत्वा भरतो धारणां गतः ।
प्रेतकार्याणि सर्वाणि कारयामास धर्मवित् ॥ 3 ॥
उद्धृतं तैलसंरोधात्सतु भूमौ निवेशितम् ।
आपीतवर्णवदनं प्रसुप्तमिव भूमिपम् ॥ 4 ॥
संवेश्य शयने चाग्य्रे नानारत्नपरिष्कृते ।
ततो दशरथं पुत्रो विललाप सुदुःखितः ॥ 5 ॥
किं ते व्यवसितं राजन् प्रोषिते मय्यनागते ।
विवास्य रामं धर्मज्ञं लक्ष्मणं च महाबलम् ॥ 6 ॥
क्व यास्यसि महाराज हित्वेमं दुःखितं जनम् ।
हीनं पुरुषसिंहेन रामेणाक्लिष्टकर्मणा ॥ 7 ॥
योगक्षेमं तु ते राजन् कोऽस्मिन्कल्पयिता पुरे त्वयि प्रयाते स्वस्तात रामे च वनमाश्रिते ॥ 8 ॥
विधवा पृथिवी राजन् स्त्वया हीना न राजते ।
हीनचन्द्रेव रजनी नगरी प्रतिभाति मा ॥ 9 ॥
एवं विलपमानं तं भरतं दीनमानसम् ।
अब्रवीद्वचनं भूयो वसिष्ठस्तु महामुनिः ॥ 10 ॥
प्रेतकार्याणि यान्यस्य कर्तव्यानि विशां पतेः ।
तान्यव्यग्रं महाबाहो क्रियान्तामविचारितम् ॥ 11 ॥
तथेति भरतो वाक्यं वसिष्ठस्याभिपूज्य तत् ।
ऋत्विक्पुरोहिताचार्यान् स्त्वरयामास सर्वशः ॥ 12 ॥
ये त्वग्नयो नरेन्द्रेस्य चाग्न्यगाराद्बहिष्कृताः ।
ऋत्विग्भिर्याजकैश्चैव ते आह्रियन्त यथाविधि ॥ 13 ॥
शिबिकायामथाऽरोप्य राजानं गतचेतसम् ।
बाष्पकण्ठा विमनसस्तमूहुः परिचारकाः ॥ 14 ॥
हिरण्यं च सुवर्णं च वासांसि विविधानि च ।
प्रकिरन्तो जना मार्गं नृपतेरग्रतो ययुः ॥ 15 ॥
चन्दनागरुनिर्यासान् सरलं पद्मकं तथा ।
देवदारूणि चाहृत्य क्षेपयन्ति तथापरे ॥ 16 ॥
गन्धानुच्चावचांश्चान्यां स्तत्र गत्वाथ भूमिपम् ।
तत्र संवेशयामासुश्चितामध्ये तमृत्विजः ॥ 17 ॥
तदा हुताशनं हुत्वा जेपुस्तस्य तदृत्विजः ।
जगुश्च ते यथाशास्त्र तत्र सामानि सामगाः ॥ 18 ॥
शिबिकाभिश्च यानैश्च यथार्हं तस्य योषितः ।
नगरा न्निर्ययुस्तत्र वृद्धैः परिवृता स्तदा ॥ 19 ॥
प्रसव्यं चापि तं चकुः ऋत्विजोऽग्निचितं नृपम् ।
स्त्रियश्च शोकसन्तप्ताः कौसल्याप्रमुखास्तदा ॥ 20 ॥
क्रौञ्चीनामिव नारीणां निनादस्तत्र शुश्रुवे ।
आर्तानां करुणं काले क्रोशन्तीनां सहस्रशः ॥ 21 ॥
ततो रुदन्त्यो विवशाविलप्य च पुनः पुनः ।
यानेभ्यस्सरयूतीरमवतेरुर्वराङ्गनाः ॥ 22 ॥
कृत्वोदकं ते भरतेन सार्धं नृपाङ्गना मन्त्रिपुरोहिता श्च ।
पुरम्प्रविश्याश्रुपरीतनेत्राः भूमौ दशाहं व्यनयन्त दुःखम् ॥ 23 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे षट्सप्ततितमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha ṣaṭsaptatitamassargaḥ |
tamevaṃ śokasantaptaṃ bharataṃ kaikayī sutam |
uvāca vadatāṃ śreṣṭho vasiṣṭha śśreṣṭhavāgṛṣiḥ || 1 ||
alaṃ śokena bhadraṃ te rājaputra mahāyaśaḥ |
prāptakālaṃ narapateḥ kuru saṃyānamuttamam || 2 ||
vasiṣṭhasya vaca śśṛtvā bharato dhāraṇāṃ gataḥ |
pretakāryāṇi sarvāṇi kārayāmāsa dharmavit || 3 ||
uddhṛtaṃ tailasaṃrodhātsatu bhūmau niveśitam |
āpītavarṇavadanaṃ prasuptamiva bhūmipam || 4 ||
saṃveśya śayane cāgyre nānāratnapariṣkṛte |
tato daśarathaṃ putro vilalāpa suduḥkhitaḥ || 5 ||
kiṃ te vyavasitaṃ rājan proṣite mayyanāgate |
vivāsya rāmaṃ dharmajñaṃ lakṣmaṇaṃ ca mahābalam || 6 ||
kva yāsyasi mahārāja hitvemaṃ duḥkhitaṃ janam |
hīnaṃ puruṣasiṃhena rāmeṇākliṣṭakarmaṇā || 7 ||
yogakṣemaṃ tu te rājan ko'sminkalpayitā pure tvayi prayāte svastāta rāme ca vanamāśrite || 8 ||
vidhavā pṛthivī rājan stvayā hīnā na rājate |
hīnacandreva rajanī nagarī pratibhāti mā || 9 ||
evaṃ vilapamānaṃ taṃ bharataṃ dīnamānasam |
abravīdvacanaṃ bhūyo vasiṣṭhastu mahāmuniḥ || 10 ||
pretakāryāṇi yānyasya kartavyāni viśāṃ pateḥ |
tānyavyagraṃ mahābāho kriyāntāmavicāritam || 11 ||
tatheti bharato vākyaṃ vasiṣṭhasyābhipūjya tat |
ṛtvikpurohitācāryān stvarayāmāsa sarvaśaḥ || 12 ||
ye tvagnayo narendresya cāgnyagārādbahiṣkṛtāḥ |
ṛtvigbhiryājakaiścaiva te āhriyanta yathāvidhi || 13 ||
śibikāyāmathā'ropya rājānaṃ gatacetasam |
bāṣpakaṇṭhā vimanasastamūhuḥ paricārakāḥ || 14 ||
hiraṇyaṃ ca suvarṇaṃ ca vāsāṃsi vividhāni ca |
prakiranto janā mārgaṃ nṛpateragrato yayuḥ || 15 ||
candanāgaruniryāsān saralaṃ padmakaṃ tathā |
devadārūṇi cāhṛtya kṣepayanti tathāpare || 16 ||
gandhānuccāvacāṃścānyāṃ statra gatvātha bhūmipam |
tatra saṃveśayāmāsuścitāmadhye tamṛtvijaḥ || 17 ||
tadā hutāśanaṃ hutvā jepustasya tadṛtvijaḥ |
jaguśca te yathāśāstra tatra sāmāni sāmagāḥ || 18 ||
śibikābhiśca yānaiśca yathārhaṃ tasya yoṣitaḥ |
nagarā nniryayustatra vṛddhaiḥ parivṛtā stadā || 19 ||
prasavyaṃ cāpi taṃ cakuḥ ṛtvijo'gnicitaṃ nṛpam |
striyaśca śokasantaptāḥ kausalyāpramukhāstadā || 20 ||
krauñcīnāmiva nārīṇāṃ ninādastatra śuśruve |
ārtānāṃ karuṇaṃ kāle krośantīnāṃ sahasraśaḥ || 21 ||
tato rudantyo vivaśāvilapya ca punaḥ punaḥ |
yānebhyassarayūtīramavaterurvarāṅganāḥ || 22 ||
kṛtvodakaṃ te bharatena sārdhaṃ nṛpāṅganā mantripurohitā śca |
purampraviśyāśruparītanetrāḥ bhūmau daśāhaṃ vyanayanta duḥkham || 23 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ṣaṭsaptatitamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Malayalam script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.