ശ്രീമദ്വാല്മീകീയ രാമായണേ അയോധ്യാകാണ്ഡമ് ।
അഥ പഞ്ചാധികശതതമസ്സര്ഗഃ ।
തതഃ പുരുഷസിംഹാനാം വൃതാനാം തൈ സ്സുഹൃദ്ഗണൈഃ ।
ശോചതാമേവ രജനീ ദുഃഖേന വ്യത്യവര്തത ॥ 1 ॥
രജന്യാം സുപ്രഭാതായാം ഭ്രാതരസ്തേ സുഹൃദ്വൃതാഃ ।
മന്ദാകിന്യാം ഹുതം ജപ്യം കൃത്വാ രാമമുപാഗമന് ॥ 2 ॥
തൂഷ്ണീം തേ സമുപാസീനാ ന കശ്ചിത്കിഞ്ചിദബ്രവീത് ।
ഭരതസ്തു സുഹൃന്മധ്യേ രാമം വചനമബ്രവീത് ॥ 3 ॥
സാന്ത്വിതാ മാമികാ മാതാ ദത്തം രാജ്യമിദം മമ ।
തദ്ദദാമി തവൈവാഹം ഭുങ്ക്ഷ്വ രാജ്യമകണ്ടകമ് ॥ 4 ॥
മഹതേവാമ്ബുവേഗേന ഭിന്നസ്സേതുര്ജലാഗമേ ।
ദുരാവാരം ത്വദന്യേന രാജ്യഖണ്ഡമിദം മഹത് ॥ 5 ॥
ഗതിം ഖര ഇവാശ്വസ്യ താര്ക്ഷ്യസ്യേവ പതത്രിണഃ ।
അനുഗന്തും ന ശക്തിര്മേ ഗതിം തവ മഹീപതേ ॥ 6 ॥
സുജീവം നിത്യശസ്തസ്യ യഃ പരൈരുപജീവ്യതേ ।
രാമ തേന തു ദുര്ജീവം യഃ പരാനുപജീവതി ॥ 7 ॥
യഥാ തു രോപിതോ വൃക്ഷഃ പുരുഷേണ വിവര്ധിതഃ ।
ഹ്രസ്വകേണ ദുരാരോഹോ രൂഢസ്കന്ധോ മഹാദ്രുമഃ ॥ 8 ॥
സ യദാ പുഷ്പിതോ ഭൂത്വാ ഫലാനി ന വിദര്ശയേത് ।
സ താം നാനുഭവേത്പ്രീതിം യസ്യ ഹേതോഃ പ്രരോപിതഃ ॥ 9 ॥
ഏഷോപമാ മഹാബാഹോ തമര്ഥം വേത്തു മര്ഹസി ।
യദി ത്വമസ്മാന്വൃഷഭോ ഭര്താ ഭൃത്യാന്ന ശാധി ഹി ॥ 10 ॥
ശ്രേണയസ്ത്വാം മഹാരാജ പശ്യന്ത്വഗ്യ്രാശ്ച സര്വശഃ ।
പ്രതപന്തമിവാദിത്യം രാജ്യേ സ്ഥിത മരിന്ദമമ് ॥ 11 ॥
തവാനുയാനേ കാകുത്സ്ഥ മത്താ നര്ദന്തു കുഞ്ജരാഃ ।
അന്തഃപുരഗതാ നാര്യോ നന്ദന്തു സുസമാഹിതാഃ ॥ 12 ॥
തസ്യ സാധ്വിത്യമന്യന്ത നാഗരാ വിവിധാ ജനാഃ ।
ഭരതസ്യ വച ശ്ശ്രുത്വാ രാമം പ്രത്യനുയാചതഃ ॥ 13 ॥
തമേവം ദുഃഖിതം പ്രേക്ഷ്യ വിലപന്തം യശസ്വിനമ് ।
രാമഃ കൃതാത്മാ ഭരതം സമാശ്വാസയദാത്മവാന് ॥ 14 ॥
നാഽത്മനഃ കാമകാരോഽസ്തി പുരുഷോഽയമനീശ്വരഃ ।
ഇതശ്ചേതരതശ്ചൈനം കൃതാന്തഃ പരികര്ഷതി ॥ 15 ॥
സര്വേ ക്ഷയാന്താഃ നിചയാഃ പതനാന്താ സമുച്ഛ്രയാഃ ।
സംയോഗാ വിപ്രയോഗാന്താ മരണാന്തം ച ജീവിതമ് ॥ 16 ॥
യഥാ ഫലാനാം പക്വാനാം നാന്യത്ര പതനാദ്ഭയമ് ।
ഏവം നരസ്യ ജാതസ്യ നാന്യത്ര മരണാദ്ഭയമ് ॥ 17 ॥
യഥാഽഗാരം ദൃഢസ്ഥൂണം ജീര്ണം ഭൂത്വാഽവസീദതി ।
തഥൈവ സീദന്തി നരാ ജരാമൃത്യുവശം ഗതാഃ ॥ 18 ॥
അത്യേതി രജനീ യാ തു സാ ന പ്രതിനിവര്തതേ ।
യാത്യേവ യമുനാ പൂര്ണാ സമുദ്രമുദകാകുലമ് ॥ 19 ॥
അഹോ രാത്രാണി ഗഗ്ച്ഛന്തി സര്വേഷാം പ്രാണിനാം ഇഹ ।
ആയൂമ്ഷി ക്ഷപയന്ത്യ് ആശു ഗ്രീഷ്മേ ജലം ഇവ അംശവഃ ॥ 20 ॥
ആത്മാനമനുശോച ത്വം കിമന്യമനുശോചസി ।
ആയുസ്തേ ഹീയതേ യസ്യ സ്ഥിതസ്യ ച ഗതസ്യ ച ॥ 21 ॥
സഹൈവ മൃത്യുര്വ്രജതി സഹ മൃത്യുര്നിഷീദതി ।
ഗത്വാസുദീര്ഘമധ്വാനം സഹമൃത്യുര്നിവര്തതേ ॥ 22 ॥
ഗാത്രേഷു വലയഃ പ്രാപ്താ ശ്ശ്വേതാശ്ചൈവ ശിരോരുഹാഃ ।
ജരയാ പുരുഷോ ജീര്ണഃ കിം ഹി കൃത്വാ പ്രഭാവയേത് ॥ 23 ॥
നന്ദന്ത്യുദിത ആദിത്യേ നന്ദന്ത്യസ്തമിതേഽഹനി ।
ആത്മനോ നാവബുധ്യന്തേ മനുഷ്യാ ജീവിതക്ഷയമ് ॥ 24 ॥
ഹൃഷ്യന്ത്യൃതുമുഖം ദൃഷ്ട്വാ നവം നവമിഹാഗതമ് ।
ഋതൂനാം പരിവര്തേന പ്രാണിനാം പ്രാണസങ്ക്ഷയഃ ॥ 25 ॥
യഥാ കാഷ്ഠം ച കാഷ്ഠം ച സമേയാതാം മഹാര്ണവേ ।
സമേത്യ ച വ്യപേയാതാം കാലമാസാദ്യ കഞ്ചന ॥ 26 ॥
ഏവം ഭാര്യാശ്ചപുത്രാശ്ച ജ്ഞാതയശ്ച ധനാനി ച ।
സമേത്യ വ്യവധാവന്തി ധ്രുവോ ഹ്യേഷാം വിനാഭവഃ ॥ 27 ॥
യഥാ കാഷ്ഠം ച കാഷ്ഠം ച സമേയാതാം മഹാര്ണവേ ।
സമേത്യ ച വ്യപേയാതാം കാലമാസാദ്യ കഞ്ചന ॥ 28 ॥
ഏവം ഭാര്യാശ്ചപുത്രാശ്ച ജ്ഞാതയശ്ച ധനാനി ച ।
സമേത്യ വ്യവധാവന്തി ധ്രുവോ ഹ്യേഷാം വിനാഭവഃ ॥ 29 ॥
നാത്ര കശ്ചിദ്യഥാഭാവം പ്രാണീ സമഭിവര്തതേ ।
തേന തസ്മിന്ന സാമര്ഥ്യം പ്രേതസ്യാ സ്ത്യനുശോചതഃ ॥ 30 ॥
യഥാ ഹി സാര്ഥം ഗച്ഛന്തം ബ്രൂയാത്കശ്ചിത്പഥി സ്ഥിതഃ ।
അഹമപ്യാഗമിഷ്യാമി പൃഷ്ഠതോ ഭവതാ മിതി ॥ 31 ॥
ഏവം പൂര്വൈര്ഗതോ മാര്ഗഃ പിതൃപൈതാമഹോ ധ്രുവഃ ।
തമാപന്നഃ കഥം ശോചേദ്യസ്യ നാസ്തി വ്യതിക്രമഃ ॥ 32 ॥
വയസഃ പതമാനസ്യ സ്രോതസോ വാഽനിവര്തിനഃ ।
ആത്മാ സുഖേ നിയോക്തവ്യസ്സുഖഭാജഃ പ്രജാഃ സ്മൃതാഃ ॥ 33 ॥
ധര്മാത്മാ സ ശുഭൈഃ കൃത്സ്നൈഃ ക്രതുഭിശ്ചാപ്തദക്ഷിണൈഃ ।
സ്വര്ഗം ദശരഥഃ പ്രാപ്തഃ പിതാ നഃ പൃഥിവീപതിഃ ॥ 34 ॥
ഭൃത്യാനാം ഭരണാത്സമ്യക്പ്രജാനാം പരിപാലനാത് ।
അര്ഥാദാനാച്ച ധര്മേണ പിതാ ന സ്ത്രിദിവങ്ഗതഃ ॥ 35 ॥
കര്മഭി സ്തു ശുഭൈരിഷ്ടൈഃ ക്രതുഭിശ്ചാപ്തദക്ഷിണൈഃ ।
സ്വര്ഗം ദശരഥഃ പ്രാപ്തഃ പിതാ നഃ പൃഥിവീപതിഃ ॥ 36 ॥
ഇഷ്ട്വാ ബഹുവിധൈര്യജ്ഞൈര്ഭോഗാം ശ്ചാവാപ്യ പുഷ്കലാന് ।
ഉത്തമം ചായുരാസാദ്യ സ്വര്ഗതഃ പൃഥിവീപതിഃ ॥ 37 ॥
ആയുരുത്തമമാസാദ്യ ഭോഗാനപി ച രാഘവഃ ।
സ ന ശോച്യഃ പിതാ താത സ്വര്ഗത സ്സത്കൃത സ്സതാമ് ॥ 38 ॥
സ ജീര്ണം മാനുഷം ദേഹം പരിത്യജ്യ പിതാ ഹി നഃ ।
ദൈവീമൃദ്ധിമനുപ്രാപ്തോ ബ്രഹ്മലോകവിഹാരിണീമ് ॥ 39 ॥
തം തു നൈവംവിധഃ കശ്ചിത്പ്രാജ്ഞ ശ്ശോചിതുമര്ഹതി ।
തത്വിധോ മദ്വിധശ്ചാപി ശ്രുതവാന്ബുദ്ധിമത്തരഃ ॥ 40 ॥
ഏതേ ബഹുവിധാ ശോകാ വിലാപരുദിതേ തഥാ ।
വര്ജനീയാ ഹി ധീരേണ സര്വാവസ്ഥാസു ധീമതാ ॥ 41 ॥
സ സ്വസ്ഥോ ഭവ മാ ശോചേര്യാത്വാ ചാവസതാം പുരീമ് ।
തഥാ പിത്രാ നിയുക്തോഽസി വശിനാ വദതാം വര ॥ 42 ॥
യത്രാഹമപി തേനൈവ നിയുക്തഃ പുണ്യകര്മണാ ।
തത്രൈവാഹം കരിഷ്യാമി പിതുരാര്യസ്യ ശാസനമ് ॥ 43 ॥
ന മയാ ശാസനം തസ്യ ത്യക്തും ന്യായ്യ മരിന്ദമ ।
സ ത്വയാപി സദാ മാന്യം സ വൈ ബന്ധു സ നഃ പിതാ ॥ 44 ॥
തദ്വചഃ പിതുരേവാഹം സമ്മതം ധര്മചാരിണഃ ।
കര്മണാ പാലയിഷ്യാമി വനവാസേന രാഘവ ॥ 45 ॥
ധാര്മികേണാനൃശംസേന നരേണ ഗുരുവര്തിനാ ।
ഭവിതവ്യം നരവ്യാഘ്ര പരലോകം ജിഗീഷതാ ॥ 46 ॥
ആത്മാനമനുതിഷ്ഠത്വം സ്വഭാവേന നരര്ഷഭ ।
നിശാമ്യതു ശുഭം വൃത്തം പിതുര്ദശരഥസ്യ നഃ ॥ 47 ॥
ഇത്യേവമുക്ത്വാ വചനം മഹാത്മാ പിതുര്നിദേശ പ്രതിപാലനാര്ഥമ് ।
യവീയസം ഭ്രാതരമര്ഥവച്ച പ്രഭുര്മുഹൂര്താദ്വിരരാമ രാമഃ ॥ 48 ॥
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയ ആദികാവ്യേ അയോധ്യാകാണ്ഡേ പഞ്ചാധികശതതമസ്സര്ഗഃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha pañcādhikaśatatamassargaḥ |
tataḥ puruṣasiṃhānāṃ vṛtānāṃ tai ssuhṛdgaṇaiḥ |
śocatāmeva rajanī duḥkhena vyatyavartata || 1 ||
rajanyāṃ suprabhātāyāṃ bhrātaraste suhṛdvṛtāḥ |
mandākinyāṃ hutaṃ japyaṃ kṛtvā rāmamupāgaman || 2 ||
tūṣṇīṃ te samupāsīnā na kaścitkiñcidabravīt |
bharatastu suhṛnmadhye rāmaṃ vacanamabravīt || 3 ||
sāntvitā māmikā mātā dattaṃ rājyamidaṃ mama |
taddadāmi tavaivāhaṃ bhuṅkṣva rājyamakaṇṭakam || 4 ||
mahatevāmbuvegena bhinnasseturjalāgame |
durāvāraṃ tvadanyena rājyakhaṇḍamidaṃ mahat || 5 ||
gatiṃ khara ivāśvasya tārkṣyasyeva patatriṇaḥ |
anugantuṃ na śaktirme gatiṃ tava mahīpate || 6 ||
sujīvaṃ nityaśastasya yaḥ parairupajīvyate |
rāma tena tu durjīvaṃ yaḥ parānupajīvati || 7 ||
yathā tu ropito vṛkṣaḥ puruṣeṇa vivardhitaḥ |
hrasvakeṇa durāroho rūḍhaskandho mahādrumaḥ || 8 ||
sa yadā puṣpito bhūtvā phalāni na vidarśayet |
sa tāṃ nānubhavetprītiṃ yasya hetoḥ praropitaḥ || 9 ||
eṣopamā mahābāho tamarthaṃ vettu marhasi |
yadi tvamasmānvṛṣabho bhartā bhṛtyānna śādhi hi || 10 ||
śreṇayastvāṃ mahārāja paśyantvagyrāśca sarvaśaḥ |
pratapantamivādityaṃ rājye sthita marindamam || 11 ||
tavānuyāne kākutstha mattā nardantu kuñjarāḥ |
antaḥpuragatā nāryo nandantu susamāhitāḥ || 12 ||
tasya sādhvityamanyanta nāgarā vividhā janāḥ |
bharatasya vaca śśrutvā rāmaṃ pratyanuyācataḥ || 13 ||
tamevaṃ duḥkhitaṃ prekṣya vilapantaṃ yaśasvinam |
rāmaḥ kṛtātmā bharataṃ samāśvāsayadātmavān || 14 ||
nā'tmanaḥ kāmakāro'sti puruṣo'yamanīśvaraḥ |
itaścetarataścainaṃ kṛtāntaḥ parikarṣati || 15 ||
sarve kṣayāntāḥ nicayāḥ patanāntā samucchrayāḥ |
saṃyogā viprayogāntā maraṇāntaṃ ca jīvitam || 16 ||
yathā phalānāṃ pakvānāṃ nānyatra patanādbhayam |
evaṃ narasya jātasya nānyatra maraṇādbhayam || 17 ||
yathā'gāraṃ dṛḍhasthūṇaṃ jīrṇaṃ bhūtvā'vasīdati |
tathaiva sīdanti narā jarāmṛtyuvaśaṃ gatāḥ || 18 ||
atyeti rajanī yā tu sā na pratinivartate |
yātyeva yamunā pūrṇā samudramudakākulam || 19 ||
aho rātrāṇi gagcchanti sarveṣāṃ prāṇināṃ iha |
āyūmṣi kṣapayanty āśu grīṣme jalaṃ iva aṃśavaḥ || 20 ||
ātmānamanuśoca tvaṃ kimanyamanuśocasi |
āyuste hīyate yasya sthitasya ca gatasya ca || 21 ||
sahaiva mṛtyurvrajati saha mṛtyurniṣīdati |
gatvāsudīrghamadhvānaṃ sahamṛtyurnivartate || 22 ||
gātreṣu valayaḥ prāptā śśvetāścaiva śiroruhāḥ |
jarayā puruṣo jīrṇaḥ kiṃ hi kṛtvā prabhāvayet || 23 ||
nandantyudita āditye nandantyastamite'hani |
ātmano nāvabudhyante manuṣyā jīvitakṣayam || 24 ||
hṛṣyantyṛtumukhaṃ dṛṣṭvā navaṃ navamihāgatam |
ṛtūnāṃ parivartena prāṇināṃ prāṇasaṅkṣayaḥ || 25 ||
yathā kāṣṭhaṃ ca kāṣṭhaṃ ca sameyātāṃ mahārṇave |
sametya ca vyapeyātāṃ kālamāsādya kañcana || 26 ||
evaṃ bhāryāścaputrāśca jñātayaśca dhanāni ca |
sametya vyavadhāvanti dhruvo hyeṣāṃ vinābhavaḥ || 27 ||
yathā kāṣṭhaṃ ca kāṣṭhaṃ ca sameyātāṃ mahārṇave |
sametya ca vyapeyātāṃ kālamāsādya kañcana || 28 ||
evaṃ bhāryāścaputrāśca jñātayaśca dhanāni ca |
sametya vyavadhāvanti dhruvo hyeṣāṃ vinābhavaḥ || 29 ||
nātra kaścidyathābhāvaṃ prāṇī samabhivartate |
tena tasminna sāmarthyaṃ pretasyā styanuśocataḥ || 30 ||
yathā hi sārthaṃ gacchantaṃ brūyātkaścitpathi sthitaḥ |
ahamapyāgamiṣyāmi pṛṣṭhato bhavatā miti || 31 ||
evaṃ pūrvairgato mārgaḥ pitṛpaitāmaho dhruvaḥ |
tamāpannaḥ kathaṃ śocedyasya nāsti vyatikramaḥ || 32 ||
vayasaḥ patamānasya srotaso vā'nivartinaḥ |
ātmā sukhe niyoktavyassukhabhājaḥ prajāḥ smṛtāḥ || 33 ||
dharmātmā sa śubhaiḥ kṛtsnaiḥ kratubhiścāptadakṣiṇaiḥ |
svargaṃ daśarathaḥ prāptaḥ pitā naḥ pṛthivīpatiḥ || 34 ||
bhṛtyānāṃ bharaṇātsamyakprajānāṃ paripālanāt |
arthādānācca dharmeṇa pitā na stridivaṅgataḥ || 35 ||
karmabhi stu śubhairiṣṭaiḥ kratubhiścāptadakṣiṇaiḥ |
svargaṃ daśarathaḥ prāptaḥ pitā naḥ pṛthivīpatiḥ || 36 ||
iṣṭvā bahuvidhairyajñairbhogāṃ ścāvāpya puṣkalān |
uttamaṃ cāyurāsādya svargataḥ pṛthivīpatiḥ || 37 ||
āyuruttamamāsādya bhogānapi ca rāghavaḥ |
sa na śocyaḥ pitā tāta svargata ssatkṛta ssatām || 38 ||
sa jīrṇaṃ mānuṣaṃ dehaṃ parityajya pitā hi naḥ |
daivīmṛddhimanuprāpto brahmalokavihāriṇīm || 39 ||
taṃ tu naivaṃvidhaḥ kaścitprājña śśocitumarhati |
tatvidho madvidhaścāpi śrutavānbuddhimattaraḥ || 40 ||
ete bahuvidhā śokā vilāparudite tathā |
varjanīyā hi dhīreṇa sarvāvasthāsu dhīmatā || 41 ||
sa svastho bhava mā śoceryātvā cāvasatāṃ purīm |
tathā pitrā niyukto'si vaśinā vadatāṃ vara || 42 ||
yatrāhamapi tenaiva niyuktaḥ puṇyakarmaṇā |
tatraivāhaṃ kariṣyāmi piturāryasya śāsanam || 43 ||
na mayā śāsanaṃ tasya tyaktuṃ nyāyya marindama |
sa tvayāpi sadā mānyaṃ sa vai bandhu sa naḥ pitā || 44 ||
tadvacaḥ piturevāhaṃ sammataṃ dharmacāriṇaḥ |
karmaṇā pālayiṣyāmi vanavāsena rāghava || 45 ||
dhārmikeṇānṛśaṃsena nareṇa guruvartinā |
bhavitavyaṃ naravyāghra paralokaṃ jigīṣatā || 46 ||
ātmānamanutiṣṭhatvaṃ svabhāvena nararṣabha |
niśāmyatu śubhaṃ vṛttaṃ piturdaśarathasya naḥ || 47 ||
ityevamuktvā vacanaṃ mahātmā piturnideśa pratipālanārtham |
yavīyasaṃ bhrātaramarthavacca prabhurmuhūrtādvirarāma rāmaḥ || 48 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe pañcādhikaśatatamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ पञ्चाधिकशततमस्सर्गः ।
ततः पुरुषसिंहानां वृतानां तै स्सुहृद्गणैः ।
शोचतामेव रजनी दुःखेन व्यत्यवर्तत ॥ 1 ॥
रजन्यां सुप्रभातायां भ्रातरस्ते सुहृद्वृताः ।
मन्दाकिन्यां हुतं जप्यं कृत्वा राममुपागमन् ॥ 2 ॥
तूष्णीं ते समुपासीना न कश्चित्किञ्चिदब्रवीत् ।
भरतस्तु सुहृन्मध्ये रामं वचनमब्रवीत् ॥ 3 ॥
सान्त्विता मामिका माता दत्तं राज्यमिदं मम ।
तद्ददामि तवैवाहं भुङ्क्ष्व राज्यमकण्टकम् ॥ 4 ॥
महतेवाम्बुवेगेन भिन्नस्सेतुर्जलागमे ।
दुरावारं त्वदन्येन राज्यखण्डमिदं महत् ॥ 5 ॥
गतिं खर इवाश्वस्य तार्क्ष्यस्येव पतत्रिणः ।
अनुगन्तुं न शक्तिर्मे गतिं तव महीपते ॥ 6 ॥
सुजीवं नित्यशस्तस्य यः परैरुपजीव्यते ।
राम तेन तु दुर्जीवं यः परानुपजीवति ॥ 7 ॥
यथा तु रोपितो वृक्षः पुरुषेण विवर्धितः ।
ह्रस्वकेण दुरारोहो रूढस्कन्धो महाद्रुमः ॥ 8 ॥
स यदा पुष्पितो भूत्वा फलानि न विदर्शयेत् ।
स तां नानुभवेत्प्रीतिं यस्य हेतोः प्ररोपितः ॥ 9 ॥
एषोपमा महाबाहो तमर्थं वेत्तु मर्हसि ।
यदि त्वमस्मान्वृषभो भर्ता भृत्यान्न शाधि हि ॥ 10 ॥
श्रेणयस्त्वां महाराज पश्यन्त्वग्य्राश्च सर्वशः ।
प्रतपन्तमिवादित्यं राज्ये स्थित मरिन्दमम् ॥ 11 ॥
तवानुयाने काकुत्स्थ मत्ता नर्दन्तु कुञ्जराः ।
अन्तःपुरगता नार्यो नन्दन्तु सुसमाहिताः ॥ 12 ॥
तस्य साध्वित्यमन्यन्त नागरा विविधा जनाः ।
भरतस्य वच श्श्रुत्वा रामं प्रत्यनुयाचतः ॥ 13 ॥
तमेवं दुःखितं प्रेक्ष्य विलपन्तं यशस्विनम् ।
रामः कृतात्मा भरतं समाश्वासयदात्मवान् ॥ 14 ॥
नाऽत्मनः कामकारोऽस्ति पुरुषोऽयमनीश्वरः ।
इतश्चेतरतश्चैनं कृतान्तः परिकर्षति ॥ 15 ॥
सर्वे क्षयान्ताः निचयाः पतनान्ता समुच्छ्रयाः ।
संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं च जीवितम् ॥ 16 ॥
यथा फलानां पक्वानां नान्यत्र पतनाद्भयम् ।
एवं नरस्य जातस्य नान्यत्र मरणाद्भयम् ॥ 17 ॥
यथाऽगारं दृढस्थूणं जीर्णं भूत्वाऽवसीदति ।
तथैव सीदन्ति नरा जरामृत्युवशं गताः ॥ 18 ॥
अत्येति रजनी या तु सा न प्रतिनिवर्तते ।
यात्येव यमुना पूर्णा समुद्रमुदकाकुलम् ॥ 19 ॥
अहो रात्राणि गग्च्छन्ति सर्वेषां प्राणिनां इह ।
आयूम्षि क्षपयन्त्य् आशु ग्रीष्मे जलं इव अंशवः ॥ 20 ॥
आत्मानमनुशोच त्वं किमन्यमनुशोचसि ।
आयुस्ते हीयते यस्य स्थितस्य च गतस्य च ॥ 21 ॥
सहैव मृत्युर्व्रजति सह मृत्युर्निषीदति ।
गत्वासुदीर्घमध्वानं सहमृत्युर्निवर्तते ॥ 22 ॥
गात्रेषु वलयः प्राप्ता श्श्वेताश्चैव शिरोरुहाः ।
जरया पुरुषो जीर्णः किं हि कृत्वा प्रभावयेत् ॥ 23 ॥
नन्दन्त्युदित आदित्ये नन्दन्त्यस्तमितेऽहनि ।
आत्मनो नावबुध्यन्ते मनुष्या जीवितक्षयम् ॥ 24 ॥
हृष्यन्त्यृतुमुखं दृष्ट्वा नवं नवमिहागतम् ।
ऋतूनां परिवर्तेन प्राणिनां प्राणसङ्क्षयः ॥ 25 ॥
यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महार्णवे ।
समेत्य च व्यपेयातां कालमासाद्य कञ्चन ॥ 26 ॥
एवं भार्याश्चपुत्राश्च ज्ञातयश्च धनानि च ।
समेत्य व्यवधावन्ति ध्रुवो ह्येषां विनाभवः ॥ 27 ॥
यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महार्णवे ।
समेत्य च व्यपेयातां कालमासाद्य कञ्चन ॥ 28 ॥
एवं भार्याश्चपुत्राश्च ज्ञातयश्च धनानि च ।
समेत्य व्यवधावन्ति ध्रुवो ह्येषां विनाभवः ॥ 29 ॥
नात्र कश्चिद्यथाभावं प्राणी समभिवर्तते ।
तेन तस्मिन्न सामर्थ्यं प्रेतस्या स्त्यनुशोचतः ॥ 30 ॥
यथा हि सार्थं गच्छन्तं ब्रूयात्कश्चित्पथि स्थितः ।
अहमप्यागमिष्यामि पृष्ठतो भवता मिति ॥ 31 ॥
एवं पूर्वैर्गतो मार्गः पितृपैतामहो ध्रुवः ।
तमापन्नः कथं शोचेद्यस्य नास्ति व्यतिक्रमः ॥ 32 ॥
वयसः पतमानस्य स्रोतसो वाऽनिवर्तिनः ।
आत्मा सुखे नियोक्तव्यस्सुखभाजः प्रजाः स्मृताः ॥ 33 ॥
धर्मात्मा स शुभैः कृत्स्नैः क्रतुभिश्चाप्तदक्षिणैः ।
स्वर्गं दशरथः प्राप्तः पिता नः पृथिवीपतिः ॥ 34 ॥
भृत्यानां भरणात्सम्यक्प्रजानां परिपालनात् ।
अर्थादानाच्च धर्मेण पिता न स्त्रिदिवङ्गतः ॥ 35 ॥
कर्मभि स्तु शुभैरिष्टैः क्रतुभिश्चाप्तदक्षिणैः ।
स्वर्गं दशरथः प्राप्तः पिता नः पृथिवीपतिः ॥ 36 ॥
इष्ट्वा बहुविधैर्यज्ञैर्भोगां श्चावाप्य पुष्कलान् ।
उत्तमं चायुरासाद्य स्वर्गतः पृथिवीपतिः ॥ 37 ॥
आयुरुत्तममासाद्य भोगानपि च राघवः ।
स न शोच्यः पिता तात स्वर्गत स्सत्कृत स्सताम् ॥ 38 ॥
स जीर्णं मानुषं देहं परित्यज्य पिता हि नः ।
दैवीमृद्धिमनुप्राप्तो ब्रह्मलोकविहारिणीम् ॥ 39 ॥
तं तु नैवंविधः कश्चित्प्राज्ञ श्शोचितुमर्हति ।
तत्विधो मद्विधश्चापि श्रुतवान्बुद्धिमत्तरः ॥ 40 ॥
एते बहुविधा शोका विलापरुदिते तथा ।
वर्जनीया हि धीरेण सर्वावस्थासु धीमता ॥ 41 ॥
स स्वस्थो भव मा शोचेर्यात्वा चावसतां पुरीम् ।
तथा पित्रा नियुक्तोऽसि वशिना वदतां वर ॥ 42 ॥
यत्राहमपि तेनैव नियुक्तः पुण्यकर्मणा ।
तत्रैवाहं करिष्यामि पितुरार्यस्य शासनम् ॥ 43 ॥
न मया शासनं तस्य त्यक्तुं न्याय्य मरिन्दम ।
स त्वयापि सदा मान्यं स वै बन्धु स नः पिता ॥ 44 ॥
तद्वचः पितुरेवाहं सम्मतं धर्मचारिणः ।
कर्मणा पालयिष्यामि वनवासेन राघव ॥ 45 ॥
धार्मिकेणानृशंसेन नरेण गुरुवर्तिना ।
भवितव्यं नरव्याघ्र परलोकं जिगीषता ॥ 46 ॥
आत्मानमनुतिष्ठत्वं स्वभावेन नरर्षभ ।
निशाम्यतु शुभं वृत्तं पितुर्दशरथस्य नः ॥ 47 ॥
इत्येवमुक्त्वा वचनं महात्मा पितुर्निदेश प्रतिपालनार्थम् ।
यवीयसं भ्रातरमर्थवच्च प्रभुर्मुहूर्ताद्विरराम रामः ॥ 48 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे पञ्चाधिकशततमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha pañcādhikaśatatamassargaḥ |
tataḥ puruṣasiṃhānāṃ vṛtānāṃ tai ssuhṛdgaṇaiḥ |
śocatāmeva rajanī duḥkhena vyatyavartata || 1 ||
rajanyāṃ suprabhātāyāṃ bhrātaraste suhṛdvṛtāḥ |
mandākinyāṃ hutaṃ japyaṃ kṛtvā rāmamupāgaman || 2 ||
tūṣṇīṃ te samupāsīnā na kaścitkiñcidabravīt |
bharatastu suhṛnmadhye rāmaṃ vacanamabravīt || 3 ||
sāntvitā māmikā mātā dattaṃ rājyamidaṃ mama |
taddadāmi tavaivāhaṃ bhuṅkṣva rājyamakaṇṭakam || 4 ||
mahatevāmbuvegena bhinnasseturjalāgame |
durāvāraṃ tvadanyena rājyakhaṇḍamidaṃ mahat || 5 ||
gatiṃ khara ivāśvasya tārkṣyasyeva patatriṇaḥ |
anugantuṃ na śaktirme gatiṃ tava mahīpate || 6 ||
sujīvaṃ nityaśastasya yaḥ parairupajīvyate |
rāma tena tu durjīvaṃ yaḥ parānupajīvati || 7 ||
yathā tu ropito vṛkṣaḥ puruṣeṇa vivardhitaḥ |
hrasvakeṇa durāroho rūḍhaskandho mahādrumaḥ || 8 ||
sa yadā puṣpito bhūtvā phalāni na vidarśayet |
sa tāṃ nānubhavetprītiṃ yasya hetoḥ praropitaḥ || 9 ||
eṣopamā mahābāho tamarthaṃ vettu marhasi |
yadi tvamasmānvṛṣabho bhartā bhṛtyānna śādhi hi || 10 ||
śreṇayastvāṃ mahārāja paśyantvagyrāśca sarvaśaḥ |
pratapantamivādityaṃ rājye sthita marindamam || 11 ||
tavānuyāne kākutstha mattā nardantu kuñjarāḥ |
antaḥpuragatā nāryo nandantu susamāhitāḥ || 12 ||
tasya sādhvityamanyanta nāgarā vividhā janāḥ |
bharatasya vaca śśrutvā rāmaṃ pratyanuyācataḥ || 13 ||
tamevaṃ duḥkhitaṃ prekṣya vilapantaṃ yaśasvinam |
rāmaḥ kṛtātmā bharataṃ samāśvāsayadātmavān || 14 ||
nā'tmanaḥ kāmakāro'sti puruṣo'yamanīśvaraḥ |
itaścetarataścainaṃ kṛtāntaḥ parikarṣati || 15 ||
sarve kṣayāntāḥ nicayāḥ patanāntā samucchrayāḥ |
saṃyogā viprayogāntā maraṇāntaṃ ca jīvitam || 16 ||
yathā phalānāṃ pakvānāṃ nānyatra patanādbhayam |
evaṃ narasya jātasya nānyatra maraṇādbhayam || 17 ||
yathā'gāraṃ dṛḍhasthūṇaṃ jīrṇaṃ bhūtvā'vasīdati |
tathaiva sīdanti narā jarāmṛtyuvaśaṃ gatāḥ || 18 ||
atyeti rajanī yā tu sā na pratinivartate |
yātyeva yamunā pūrṇā samudramudakākulam || 19 ||
aho rātrāṇi gagcchanti sarveṣāṃ prāṇināṃ iha |
āyūmṣi kṣapayanty āśu grīṣme jalaṃ iva aṃśavaḥ || 20 ||
ātmānamanuśoca tvaṃ kimanyamanuśocasi |
āyuste hīyate yasya sthitasya ca gatasya ca || 21 ||
sahaiva mṛtyurvrajati saha mṛtyurniṣīdati |
gatvāsudīrghamadhvānaṃ sahamṛtyurnivartate || 22 ||
gātreṣu valayaḥ prāptā śśvetāścaiva śiroruhāḥ |
jarayā puruṣo jīrṇaḥ kiṃ hi kṛtvā prabhāvayet || 23 ||
nandantyudita āditye nandantyastamite'hani |
ātmano nāvabudhyante manuṣyā jīvitakṣayam || 24 ||
hṛṣyantyṛtumukhaṃ dṛṣṭvā navaṃ navamihāgatam |
ṛtūnāṃ parivartena prāṇināṃ prāṇasaṅkṣayaḥ || 25 ||
yathā kāṣṭhaṃ ca kāṣṭhaṃ ca sameyātāṃ mahārṇave |
sametya ca vyapeyātāṃ kālamāsādya kañcana || 26 ||
evaṃ bhāryāścaputrāśca jñātayaśca dhanāni ca |
sametya vyavadhāvanti dhruvo hyeṣāṃ vinābhavaḥ || 27 ||
yathā kāṣṭhaṃ ca kāṣṭhaṃ ca sameyātāṃ mahārṇave |
sametya ca vyapeyātāṃ kālamāsādya kañcana || 28 ||
evaṃ bhāryāścaputrāśca jñātayaśca dhanāni ca |
sametya vyavadhāvanti dhruvo hyeṣāṃ vinābhavaḥ || 29 ||
nātra kaścidyathābhāvaṃ prāṇī samabhivartate |
tena tasminna sāmarthyaṃ pretasyā styanuśocataḥ || 30 ||
yathā hi sārthaṃ gacchantaṃ brūyātkaścitpathi sthitaḥ |
ahamapyāgamiṣyāmi pṛṣṭhato bhavatā miti || 31 ||
evaṃ pūrvairgato mārgaḥ pitṛpaitāmaho dhruvaḥ |
tamāpannaḥ kathaṃ śocedyasya nāsti vyatikramaḥ || 32 ||
vayasaḥ patamānasya srotaso vā'nivartinaḥ |
ātmā sukhe niyoktavyassukhabhājaḥ prajāḥ smṛtāḥ || 33 ||
dharmātmā sa śubhaiḥ kṛtsnaiḥ kratubhiścāptadakṣiṇaiḥ |
svargaṃ daśarathaḥ prāptaḥ pitā naḥ pṛthivīpatiḥ || 34 ||
bhṛtyānāṃ bharaṇātsamyakprajānāṃ paripālanāt |
arthādānācca dharmeṇa pitā na stridivaṅgataḥ || 35 ||
karmabhi stu śubhairiṣṭaiḥ kratubhiścāptadakṣiṇaiḥ |
svargaṃ daśarathaḥ prāptaḥ pitā naḥ pṛthivīpatiḥ || 36 ||
iṣṭvā bahuvidhairyajñairbhogāṃ ścāvāpya puṣkalān |
uttamaṃ cāyurāsādya svargataḥ pṛthivīpatiḥ || 37 ||
āyuruttamamāsādya bhogānapi ca rāghavaḥ |
sa na śocyaḥ pitā tāta svargata ssatkṛta ssatām || 38 ||
sa jīrṇaṃ mānuṣaṃ dehaṃ parityajya pitā hi naḥ |
daivīmṛddhimanuprāpto brahmalokavihāriṇīm || 39 ||
taṃ tu naivaṃvidhaḥ kaścitprājña śśocitumarhati |
tatvidho madvidhaścāpi śrutavānbuddhimattaraḥ || 40 ||
ete bahuvidhā śokā vilāparudite tathā |
varjanīyā hi dhīreṇa sarvāvasthāsu dhīmatā || 41 ||
sa svastho bhava mā śoceryātvā cāvasatāṃ purīm |
tathā pitrā niyukto'si vaśinā vadatāṃ vara || 42 ||
yatrāhamapi tenaiva niyuktaḥ puṇyakarmaṇā |
tatraivāhaṃ kariṣyāmi piturāryasya śāsanam || 43 ||
na mayā śāsanaṃ tasya tyaktuṃ nyāyya marindama |
sa tvayāpi sadā mānyaṃ sa vai bandhu sa naḥ pitā || 44 ||
tadvacaḥ piturevāhaṃ sammataṃ dharmacāriṇaḥ |
karmaṇā pālayiṣyāmi vanavāsena rāghava || 45 ||
dhārmikeṇānṛśaṃsena nareṇa guruvartinā |
bhavitavyaṃ naravyāghra paralokaṃ jigīṣatā || 46 ||
ātmānamanutiṣṭhatvaṃ svabhāvena nararṣabha |
niśāmyatu śubhaṃ vṛttaṃ piturdaśarathasya naḥ || 47 ||
ityevamuktvā vacanaṃ mahātmā piturnideśa pratipālanārtham |
yavīyasaṃ bhrātaramarthavacca prabhurmuhūrtādvirarāma rāmaḥ || 48 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe pañcādhikaśatatamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Malayalam script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.