ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡମ୍ ।
ଅଥ ପଞ୍ଚାଧିକଶତତମସ୍ସର୍ଗଃ ।
ତତଃ ପୁରୁଷସିଂହାନାଂ ଵୃତାନାଂ ତୈ ସ୍ସୁହୃଦ୍ଗଣୈଃ ।
ଶୋଚତାମେଵ ରଜନୀ ଦୁଃଖେନ ଵ୍ଯତ୍ଯଵର୍ତତ ॥ 1 ॥
ରଜନ୍ଯାଂ ସୁପ୍ରଭାତାଯାଂ ଭ୍ରାତରସ୍ତେ ସୁହୃଦ୍ଵୃତାଃ ।
ମନ୍ଦାକିନ୍ଯାଂ ହୁତଂ ଜପ୍ଯଂ କୃତ୍ଵା ରାମମୁପାଗମନ୍ ॥ 2 ॥
ତୂଷ୍ଣୀଂ ତେ ସମୁପାସୀନା ନ କଶ୍ଚିତ୍କିଞ୍ଚିଦବ୍ରଵୀତ୍ ।
ଭରତସ୍ତୁ ସୁହୃନ୍ମଧ୍ଯେ ରାମଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 3 ॥
ସାନ୍ତ୍ଵିତା ମାମିକା ମାତା ଦତ୍ତଂ ରାଜ୍ଯମିଦଂ ମମ ।
ତଦ୍ଦଦାମି ତଵୈଵାହଂ ଭୁଙ୍କ୍ଷ୍ଵ ରାଜ୍ଯମକଣ୍ଟକମ୍ ॥ 4 ॥
ମହତେଵାମ୍ବୁଵେଗେନ ଭିନ୍ନସ୍ସେତୁର୍ଜଲାଗମେ ।
ଦୁରାଵାରଂ ତ୍ଵଦନ୍ଯେନ ରାଜ୍ଯଖଣ୍ଡମିଦଂ ମହତ୍ ॥ 5 ॥
ଗତିଂ ଖର ଇଵାଶ୍ଵସ୍ଯ ତାର୍କ୍ଷ୍ଯସ୍ଯେଵ ପତତ୍ରିଣଃ ।
ଅନୁଗନ୍ତୁଂ ନ ଶକ୍ତିର୍ମେ ଗତିଂ ତଵ ମହୀପତେ ॥ 6 ॥
ସୁଜୀଵଂ ନିତ୍ଯଶସ୍ତସ୍ଯ ଯଃ ପରୈରୁପଜୀଵ୍ଯତେ ।
ରାମ ତେନ ତୁ ଦୁର୍ଜୀଵଂ ଯଃ ପରାନୁପଜୀଵତି ॥ 7 ॥
ଯଥା ତୁ ରୋପିତୋ ଵୃକ୍ଷଃ ପୁରୁଷେଣ ଵିଵର୍ଧିତଃ ।
ହ୍ରସ୍ଵକେଣ ଦୁରାରୋହୋ ରୂଢସ୍କନ୍ଧୋ ମହାଦ୍ରୁମଃ ॥ 8 ॥
ସ ଯଦା ପୁଷ୍ପିତୋ ଭୂତ୍ଵା ଫଲାନି ନ ଵିଦର୍ଶଯେତ୍ ।
ସ ତାଂ ନାନୁଭଵେତ୍ପ୍ରୀତିଂ ଯସ୍ଯ ହେତୋଃ ପ୍ରରୋପିତଃ ॥ 9 ॥
ଏଷୋପମା ମହାବାହୋ ତମର୍ଥଂ ଵେତ୍ତୁ ମର୍ହସି ।
ଯଦି ତ୍ଵମସ୍ମାନ୍ଵୃଷଭୋ ଭର୍ତା ଭୃତ୍ଯାନ୍ନ ଶାଧି ହି ॥ 10 ॥
ଶ୍ରେଣଯସ୍ତ୍ଵାଂ ମହାରାଜ ପଶ୍ଯନ୍ତ୍ଵଗ୍ଯ୍ରାଶ୍ଚ ସର୍ଵଶଃ ।
ପ୍ରତପନ୍ତମିଵାଦିତ୍ଯଂ ରାଜ୍ଯେ ସ୍ଥିତ ମରିନ୍ଦମମ୍ ॥ 11 ॥
ତଵାନୁଯାନେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ମତ୍ତା ନର୍ଦନ୍ତୁ କୁଞ୍ଜରାଃ ।
ଅନ୍ତଃପୁରଗତା ନାର୍ଯୋ ନନ୍ଦନ୍ତୁ ସୁସମାହିତାଃ ॥ 12 ॥
ତସ୍ଯ ସାଧ୍ଵିତ୍ଯମନ୍ଯନ୍ତ ନାଗରା ଵିଵିଧା ଜନାଃ ।
ଭରତସ୍ଯ ଵଚ ଶ୍ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାମଂ ପ୍ରତ୍ଯନୁଯାଚତଃ ॥ 13 ॥
ତମେଵଂ ଦୁଃଖିତଂ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଵିଲପନ୍ତଂ ଯଶସ୍ଵିନମ୍ ।
ରାମଃ କୃତାତ୍ମା ଭରତଂ ସମାଶ୍ଵାସଯଦାତ୍ମଵାନ୍ ॥ 14 ॥
ନାଽତ୍ମନଃ କାମକାରୋଽସ୍ତି ପୁରୁଷୋଽଯମନୀଶ୍ଵରଃ ।
ଇତଶ୍ଚେତରତଶ୍ଚୈନଂ କୃତାନ୍ତଃ ପରିକର୍ଷତି ॥ 15 ॥
ସର୍ଵେ କ୍ଷଯାନ୍ତାଃ ନିଚଯାଃ ପତନାନ୍ତା ସମୁଚ୍ଛ୍ରଯାଃ ।
ସଂଯୋଗା ଵିପ୍ରଯୋଗାନ୍ତା ମରଣାନ୍ତଂ ଚ ଜୀଵିତମ୍ ॥ 16 ॥
ଯଥା ଫଲାନାଂ ପକ୍ଵାନାଂ ନାନ୍ଯତ୍ର ପତନାଦ୍ଭଯମ୍ ।
ଏଵଂ ନରସ୍ଯ ଜାତସ୍ଯ ନାନ୍ଯତ୍ର ମରଣାଦ୍ଭଯମ୍ ॥ 17 ॥
ଯଥାଽଗାରଂ ଦୃଢସ୍ଥୂଣଂ ଜୀର୍ଣଂ ଭୂତ୍ଵାଽଵସୀଦତି ।
ତଥୈଵ ସୀଦନ୍ତି ନରା ଜରାମୃତ୍ଯୁଵଶଂ ଗତାଃ ॥ 18 ॥
ଅତ୍ଯେତି ରଜନୀ ଯା ତୁ ସା ନ ପ୍ରତିନିଵର୍ତତେ ।
ଯାତ୍ଯେଵ ଯମୁନା ପୂର୍ଣା ସମୁଦ୍ରମୁଦକାକୁଲମ୍ ॥ 19 ॥
ଅହୋ ରାତ୍ରାଣି ଗଗ୍ଚ୍ଛନ୍ତି ସର୍ଵେଷାଂ ପ୍ରାଣିନାଂ ଇହ ।
ଆଯୂମ୍ଷି କ୍ଷପଯନ୍ତ୍ଯ୍ ଆଶୁ ଗ୍ରୀଷ୍ମେ ଜଲଂ ଇଵ ଅଂଶଵଃ ॥ 20 ॥
ଆତ୍ମାନମନୁଶୋଚ ତ୍ଵଂ କିମନ୍ଯମନୁଶୋଚସି ।
ଆଯୁସ୍ତେ ହୀଯତେ ଯସ୍ଯ ସ୍ଥିତସ୍ଯ ଚ ଗତସ୍ଯ ଚ ॥ 21 ॥
ସହୈଵ ମୃତ୍ଯୁର୍ଵ୍ରଜତି ସହ ମୃତ୍ଯୁର୍ନିଷୀଦତି ।
ଗତ୍ଵାସୁଦୀର୍ଘମଧ୍ଵାନଂ ସହମୃତ୍ଯୁର୍ନିଵର୍ତତେ ॥ 22 ॥
ଗାତ୍ରେଷୁ ଵଲଯଃ ପ୍ରାପ୍ତା ଶ୍ଶ୍ଵେତାଶ୍ଚୈଵ ଶିରୋରୁହାଃ ।
ଜରଯା ପୁରୁଷୋ ଜୀର୍ଣଃ କିଂ ହି କୃତ୍ଵା ପ୍ରଭାଵଯେତ୍ ॥ 23 ॥
ନନ୍ଦନ୍ତ୍ଯୁଦିତ ଆଦିତ୍ଯେ ନନ୍ଦନ୍ତ୍ଯସ୍ତମିତେଽହନି ।
ଆତ୍ମନୋ ନାଵବୁଧ୍ଯନ୍ତେ ମନୁଷ୍ଯା ଜୀଵିତକ୍ଷଯମ୍ ॥ 24 ॥
ହୃଷ୍ଯନ୍ତ୍ଯୃତୁମୁଖଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନଵଂ ନଵମିହାଗତମ୍ ।
ଋତୂନାଂ ପରିଵର୍ତେନ ପ୍ରାଣିନାଂ ପ୍ରାଣସଙ୍କ୍ଷଯଃ ॥ 25 ॥
ଯଥା କାଷ୍ଠଂ ଚ କାଷ୍ଠଂ ଚ ସମେଯାତାଂ ମହାର୍ଣଵେ ।
ସମେତ୍ଯ ଚ ଵ୍ଯପେଯାତାଂ କାଲମାସାଦ୍ଯ କଞ୍ଚନ ॥ 26 ॥
ଏଵଂ ଭାର୍ଯାଶ୍ଚପୁତ୍ରାଶ୍ଚ ଜ୍ଞାତଯଶ୍ଚ ଧନାନି ଚ ।
ସମେତ୍ଯ ଵ୍ଯଵଧାଵନ୍ତି ଧ୍ରୁଵୋ ହ୍ଯେଷାଂ ଵିନାଭଵଃ ॥ 27 ॥
ଯଥା କାଷ୍ଠଂ ଚ କାଷ୍ଠଂ ଚ ସମେଯାତାଂ ମହାର୍ଣଵେ ।
ସମେତ୍ଯ ଚ ଵ୍ଯପେଯାତାଂ କାଲମାସାଦ୍ଯ କଞ୍ଚନ ॥ 28 ॥
ଏଵଂ ଭାର୍ଯାଶ୍ଚପୁତ୍ରାଶ୍ଚ ଜ୍ଞାତଯଶ୍ଚ ଧନାନି ଚ ।
ସମେତ୍ଯ ଵ୍ଯଵଧାଵନ୍ତି ଧ୍ରୁଵୋ ହ୍ଯେଷାଂ ଵିନାଭଵଃ ॥ 29 ॥
ନାତ୍ର କଶ୍ଚିଦ୍ଯଥାଭାଵଂ ପ୍ରାଣୀ ସମଭିଵର୍ତତେ ।
ତେନ ତସ୍ମିନ୍ନ ସାମର୍ଥ୍ଯଂ ପ୍ରେତସ୍ଯା ସ୍ତ୍ଯନୁଶୋଚତଃ ॥ 30 ॥
ଯଥା ହି ସାର୍ଥଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ବ୍ରୂଯାତ୍କଶ୍ଚିତ୍ପଥି ସ୍ଥିତଃ ।
ଅହମପ୍ଯାଗମିଷ୍ଯାମି ପୃଷ୍ଠତୋ ଭଵତା ମିତି ॥ 31 ॥
ଏଵଂ ପୂର୍ଵୈର୍ଗତୋ ମାର୍ଗଃ ପିତୃପୈତାମହୋ ଧ୍ରୁଵଃ ।
ତମାପନ୍ନଃ କଥଂ ଶୋଚେଦ୍ଯସ୍ଯ ନାସ୍ତି ଵ୍ଯତିକ୍ରମଃ ॥ 32 ॥
ଵଯସଃ ପତମାନସ୍ଯ ସ୍ରୋତସୋ ଵାଽନିଵର୍ତିନଃ ।
ଆତ୍ମା ସୁଖେ ନିଯୋକ୍ତଵ୍ଯସ୍ସୁଖଭାଜଃ ପ୍ରଜାଃ ସ୍ମୃତାଃ ॥ 33 ॥
ଧର୍ମାତ୍ମା ସ ଶୁଭୈଃ କୃତ୍ସ୍ନୈଃ କ୍ରତୁଭିଶ୍ଚାପ୍ତଦକ୍ଷିଣୈଃ ।
ସ୍ଵର୍ଗଂ ଦଶରଥଃ ପ୍ରାପ୍ତଃ ପିତା ନଃ ପୃଥିଵୀପତିଃ ॥ 34 ॥
ଭୃତ୍ଯାନାଂ ଭରଣାତ୍ସମ୍ଯକ୍ପ୍ରଜାନାଂ ପରିପାଲନାତ୍ ।
ଅର୍ଥାଦାନାଚ୍ଚ ଧର୍ମେଣ ପିତା ନ ସ୍ତ୍ରିଦିଵଙ୍ଗତଃ ॥ 35 ॥
କର୍ମଭି ସ୍ତୁ ଶୁଭୈରିଷ୍ଟୈଃ କ୍ରତୁଭିଶ୍ଚାପ୍ତଦକ୍ଷିଣୈଃ ।
ସ୍ଵର୍ଗଂ ଦଶରଥଃ ପ୍ରାପ୍ତଃ ପିତା ନଃ ପୃଥିଵୀପତିଃ ॥ 36 ॥
ଇଷ୍ଟ୍ଵା ବହୁଵିଧୈର୍ଯଜ୍ଞୈର୍ଭୋଗାଂ ଶ୍ଚାଵାପ୍ଯ ପୁଷ୍କଲାନ୍ ।
ଉତ୍ତମଂ ଚାଯୁରାସାଦ୍ଯ ସ୍ଵର୍ଗତଃ ପୃଥିଵୀପତିଃ ॥ 37 ॥
ଆଯୁରୁତ୍ତମମାସାଦ୍ଯ ଭୋଗାନପି ଚ ରାଘଵଃ ।
ସ ନ ଶୋଚ୍ଯଃ ପିତା ତାତ ସ୍ଵର୍ଗତ ସ୍ସତ୍କୃତ ସ୍ସତାମ୍ ॥ 38 ॥
ସ ଜୀର୍ଣଂ ମାନୁଷଂ ଦେହଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ପିତା ହି ନଃ ।
ଦୈଵୀମୃଦ୍ଧିମନୁପ୍ରାପ୍ତୋ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଵିହାରିଣୀମ୍ ॥ 39 ॥
ତଂ ତୁ ନୈଵଂଵିଧଃ କଶ୍ଚିତ୍ପ୍ରାଜ୍ଞ ଶ୍ଶୋଚିତୁମର୍ହତି ।
ତତ୍ଵିଧୋ ମଦ୍ଵିଧଶ୍ଚାପି ଶ୍ରୁତଵାନ୍ବୁଦ୍ଧିମତ୍ତରଃ ॥ 40 ॥
ଏତେ ବହୁଵିଧା ଶୋକା ଵିଲାପରୁଦିତେ ତଥା ।
ଵର୍ଜନୀଯା ହି ଧୀରେଣ ସର୍ଵାଵସ୍ଥାସୁ ଧୀମତା ॥ 41 ॥
ସ ସ୍ଵସ୍ଥୋ ଭଵ ମା ଶୋଚେର୍ଯାତ୍ଵା ଚାଵସତାଂ ପୁରୀମ୍ ।
ତଥା ପିତ୍ରା ନିଯୁକ୍ତୋଽସି ଵଶିନା ଵଦତାଂ ଵର ॥ 42 ॥
ଯତ୍ରାହମପି ତେନୈଵ ନିଯୁକ୍ତଃ ପୁଣ୍ଯକର୍ମଣା ।
ତତ୍ରୈଵାହଂ କରିଷ୍ଯାମି ପିତୁରାର୍ଯସ୍ଯ ଶାସନମ୍ ॥ 43 ॥
ନ ମଯା ଶାସନଂ ତସ୍ଯ ତ୍ଯକ୍ତୁଂ ନ୍ଯାଯ୍ଯ ମରିନ୍ଦମ ।
ସ ତ୍ଵଯାପି ସଦା ମାନ୍ଯଂ ସ ଵୈ ବନ୍ଧୁ ସ ନଃ ପିତା ॥ 44 ॥
ତଦ୍ଵଚଃ ପିତୁରେଵାହଂ ସମ୍ମତଂ ଧର୍ମଚାରିଣଃ ।
କର୍ମଣା ପାଲଯିଷ୍ଯାମି ଵନଵାସେନ ରାଘଵ ॥ 45 ॥
ଧାର୍ମିକେଣାନୃଶଂସେନ ନରେଣ ଗୁରୁଵର୍ତିନା ।
ଭଵିତଵ୍ଯଂ ନରଵ୍ଯାଘ୍ର ପରଲୋକଂ ଜିଗୀଷତା ॥ 46 ॥
ଆତ୍ମାନମନୁତିଷ୍ଠତ୍ଵଂ ସ୍ଵଭାଵେନ ନରର୍ଷଭ ।
ନିଶାମ୍ଯତୁ ଶୁଭଂ ଵୃତ୍ତଂ ପିତୁର୍ଦଶରଥସ୍ଯ ନଃ ॥ 47 ॥
ଇତ୍ଯେଵମୁକ୍ତ୍ଵା ଵଚନଂ ମହାତ୍ମା ପିତୁର୍ନିଦେଶ ପ୍ରତିପାଲନାର୍ଥମ୍ ।
ଯଵୀଯସଂ ଭ୍ରାତରମର୍ଥଵଚ୍ଚ ପ୍ରଭୁର୍ମୁହୂର୍ତାଦ୍ଵିରରାମ ରାମଃ ॥ 48 ॥
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ପଞ୍ଚାଧିକଶତତମସ୍ସର୍ଗଃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha pañcādhikaśatatamassargaḥ |
tataḥ puruṣasiṃhānāṃ vṛtānāṃ tai ssuhṛdgaṇaiḥ |
śocatāmeva rajanī duḥkhena vyatyavartata || 1 ||
rajanyāṃ suprabhātāyāṃ bhrātaraste suhṛdvṛtāḥ |
mandākinyāṃ hutaṃ japyaṃ kṛtvā rāmamupāgaman || 2 ||
tūṣṇīṃ te samupāsīnā na kaścitkiñcidabravīt |
bharatastu suhṛnmadhye rāmaṃ vacanamabravīt || 3 ||
sāntvitā māmikā mātā dattaṃ rājyamidaṃ mama |
taddadāmi tavaivāhaṃ bhuṅkṣva rājyamakaṇṭakam || 4 ||
mahatevāmbuvegena bhinnasseturjalāgame |
durāvāraṃ tvadanyena rājyakhaṇḍamidaṃ mahat || 5 ||
gatiṃ khara ivāśvasya tārkṣyasyeva patatriṇaḥ |
anugantuṃ na śaktirme gatiṃ tava mahīpate || 6 ||
sujīvaṃ nityaśastasya yaḥ parairupajīvyate |
rāma tena tu durjīvaṃ yaḥ parānupajīvati || 7 ||
yathā tu ropito vṛkṣaḥ puruṣeṇa vivardhitaḥ |
hrasvakeṇa durāroho rūḍhaskandho mahādrumaḥ || 8 ||
sa yadā puṣpito bhūtvā phalāni na vidarśayet |
sa tāṃ nānubhavetprītiṃ yasya hetoḥ praropitaḥ || 9 ||
eṣopamā mahābāho tamarthaṃ vettu marhasi |
yadi tvamasmānvṛṣabho bhartā bhṛtyānna śādhi hi || 10 ||
śreṇayastvāṃ mahārāja paśyantvagyrāśca sarvaśaḥ |
pratapantamivādityaṃ rājye sthita marindamam || 11 ||
tavānuyāne kākutstha mattā nardantu kuñjarāḥ |
antaḥpuragatā nāryo nandantu susamāhitāḥ || 12 ||
tasya sādhvityamanyanta nāgarā vividhā janāḥ |
bharatasya vaca śśrutvā rāmaṃ pratyanuyācataḥ || 13 ||
tamevaṃ duḥkhitaṃ prekṣya vilapantaṃ yaśasvinam |
rāmaḥ kṛtātmā bharataṃ samāśvāsayadātmavān || 14 ||
nā'tmanaḥ kāmakāro'sti puruṣo'yamanīśvaraḥ |
itaścetarataścainaṃ kṛtāntaḥ parikarṣati || 15 ||
sarve kṣayāntāḥ nicayāḥ patanāntā samucchrayāḥ |
saṃyogā viprayogāntā maraṇāntaṃ ca jīvitam || 16 ||
yathā phalānāṃ pakvānāṃ nānyatra patanādbhayam |
evaṃ narasya jātasya nānyatra maraṇādbhayam || 17 ||
yathā'gāraṃ dṛḍhasthūṇaṃ jīrṇaṃ bhūtvā'vasīdati |
tathaiva sīdanti narā jarāmṛtyuvaśaṃ gatāḥ || 18 ||
atyeti rajanī yā tu sā na pratinivartate |
yātyeva yamunā pūrṇā samudramudakākulam || 19 ||
aho rātrāṇi gagcchanti sarveṣāṃ prāṇināṃ iha |
āyūmṣi kṣapayanty āśu grīṣme jalaṃ iva aṃśavaḥ || 20 ||
ātmānamanuśoca tvaṃ kimanyamanuśocasi |
āyuste hīyate yasya sthitasya ca gatasya ca || 21 ||
sahaiva mṛtyurvrajati saha mṛtyurniṣīdati |
gatvāsudīrghamadhvānaṃ sahamṛtyurnivartate || 22 ||
gātreṣu valayaḥ prāptā śśvetāścaiva śiroruhāḥ |
jarayā puruṣo jīrṇaḥ kiṃ hi kṛtvā prabhāvayet || 23 ||
nandantyudita āditye nandantyastamite'hani |
ātmano nāvabudhyante manuṣyā jīvitakṣayam || 24 ||
hṛṣyantyṛtumukhaṃ dṛṣṭvā navaṃ navamihāgatam |
ṛtūnāṃ parivartena prāṇināṃ prāṇasaṅkṣayaḥ || 25 ||
yathā kāṣṭhaṃ ca kāṣṭhaṃ ca sameyātāṃ mahārṇave |
sametya ca vyapeyātāṃ kālamāsādya kañcana || 26 ||
evaṃ bhāryāścaputrāśca jñātayaśca dhanāni ca |
sametya vyavadhāvanti dhruvo hyeṣāṃ vinābhavaḥ || 27 ||
yathā kāṣṭhaṃ ca kāṣṭhaṃ ca sameyātāṃ mahārṇave |
sametya ca vyapeyātāṃ kālamāsādya kañcana || 28 ||
evaṃ bhāryāścaputrāśca jñātayaśca dhanāni ca |
sametya vyavadhāvanti dhruvo hyeṣāṃ vinābhavaḥ || 29 ||
nātra kaścidyathābhāvaṃ prāṇī samabhivartate |
tena tasminna sāmarthyaṃ pretasyā styanuśocataḥ || 30 ||
yathā hi sārthaṃ gacchantaṃ brūyātkaścitpathi sthitaḥ |
ahamapyāgamiṣyāmi pṛṣṭhato bhavatā miti || 31 ||
evaṃ pūrvairgato mārgaḥ pitṛpaitāmaho dhruvaḥ |
tamāpannaḥ kathaṃ śocedyasya nāsti vyatikramaḥ || 32 ||
vayasaḥ patamānasya srotaso vā'nivartinaḥ |
ātmā sukhe niyoktavyassukhabhājaḥ prajāḥ smṛtāḥ || 33 ||
dharmātmā sa śubhaiḥ kṛtsnaiḥ kratubhiścāptadakṣiṇaiḥ |
svargaṃ daśarathaḥ prāptaḥ pitā naḥ pṛthivīpatiḥ || 34 ||
bhṛtyānāṃ bharaṇātsamyakprajānāṃ paripālanāt |
arthādānācca dharmeṇa pitā na stridivaṅgataḥ || 35 ||
karmabhi stu śubhairiṣṭaiḥ kratubhiścāptadakṣiṇaiḥ |
svargaṃ daśarathaḥ prāptaḥ pitā naḥ pṛthivīpatiḥ || 36 ||
iṣṭvā bahuvidhairyajñairbhogāṃ ścāvāpya puṣkalān |
uttamaṃ cāyurāsādya svargataḥ pṛthivīpatiḥ || 37 ||
āyuruttamamāsādya bhogānapi ca rāghavaḥ |
sa na śocyaḥ pitā tāta svargata ssatkṛta ssatām || 38 ||
sa jīrṇaṃ mānuṣaṃ dehaṃ parityajya pitā hi naḥ |
daivīmṛddhimanuprāpto brahmalokavihāriṇīm || 39 ||
taṃ tu naivaṃvidhaḥ kaścitprājña śśocitumarhati |
tatvidho madvidhaścāpi śrutavānbuddhimattaraḥ || 40 ||
ete bahuvidhā śokā vilāparudite tathā |
varjanīyā hi dhīreṇa sarvāvasthāsu dhīmatā || 41 ||
sa svastho bhava mā śoceryātvā cāvasatāṃ purīm |
tathā pitrā niyukto'si vaśinā vadatāṃ vara || 42 ||
yatrāhamapi tenaiva niyuktaḥ puṇyakarmaṇā |
tatraivāhaṃ kariṣyāmi piturāryasya śāsanam || 43 ||
na mayā śāsanaṃ tasya tyaktuṃ nyāyya marindama |
sa tvayāpi sadā mānyaṃ sa vai bandhu sa naḥ pitā || 44 ||
tadvacaḥ piturevāhaṃ sammataṃ dharmacāriṇaḥ |
karmaṇā pālayiṣyāmi vanavāsena rāghava || 45 ||
dhārmikeṇānṛśaṃsena nareṇa guruvartinā |
bhavitavyaṃ naravyāghra paralokaṃ jigīṣatā || 46 ||
ātmānamanutiṣṭhatvaṃ svabhāvena nararṣabha |
niśāmyatu śubhaṃ vṛttaṃ piturdaśarathasya naḥ || 47 ||
ityevamuktvā vacanaṃ mahātmā piturnideśa pratipālanārtham |
yavīyasaṃ bhrātaramarthavacca prabhurmuhūrtādvirarāma rāmaḥ || 48 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe pañcādhikaśatatamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ पञ्चाधिकशततमस्सर्गः ।
ततः पुरुषसिंहानां वृतानां तै स्सुहृद्गणैः ।
शोचतामेव रजनी दुःखेन व्यत्यवर्तत ॥ 1 ॥
रजन्यां सुप्रभातायां भ्रातरस्ते सुहृद्वृताः ।
मन्दाकिन्यां हुतं जप्यं कृत्वा राममुपागमन् ॥ 2 ॥
तूष्णीं ते समुपासीना न कश्चित्किञ्चिदब्रवीत् ।
भरतस्तु सुहृन्मध्ये रामं वचनमब्रवीत् ॥ 3 ॥
सान्त्विता मामिका माता दत्तं राज्यमिदं मम ।
तद्ददामि तवैवाहं भुङ्क्ष्व राज्यमकण्टकम् ॥ 4 ॥
महतेवाम्बुवेगेन भिन्नस्सेतुर्जलागमे ।
दुरावारं त्वदन्येन राज्यखण्डमिदं महत् ॥ 5 ॥
गतिं खर इवाश्वस्य तार्क्ष्यस्येव पतत्रिणः ।
अनुगन्तुं न शक्तिर्मे गतिं तव महीपते ॥ 6 ॥
सुजीवं नित्यशस्तस्य यः परैरुपजीव्यते ।
राम तेन तु दुर्जीवं यः परानुपजीवति ॥ 7 ॥
यथा तु रोपितो वृक्षः पुरुषेण विवर्धितः ।
ह्रस्वकेण दुरारोहो रूढस्कन्धो महाद्रुमः ॥ 8 ॥
स यदा पुष्पितो भूत्वा फलानि न विदर्शयेत् ।
स तां नानुभवेत्प्रीतिं यस्य हेतोः प्ररोपितः ॥ 9 ॥
एषोपमा महाबाहो तमर्थं वेत्तु मर्हसि ।
यदि त्वमस्मान्वृषभो भर्ता भृत्यान्न शाधि हि ॥ 10 ॥
श्रेणयस्त्वां महाराज पश्यन्त्वग्य्राश्च सर्वशः ।
प्रतपन्तमिवादित्यं राज्ये स्थित मरिन्दमम् ॥ 11 ॥
तवानुयाने काकुत्स्थ मत्ता नर्दन्तु कुञ्जराः ।
अन्तःपुरगता नार्यो नन्दन्तु सुसमाहिताः ॥ 12 ॥
तस्य साध्वित्यमन्यन्त नागरा विविधा जनाः ।
भरतस्य वच श्श्रुत्वा रामं प्रत्यनुयाचतः ॥ 13 ॥
तमेवं दुःखितं प्रेक्ष्य विलपन्तं यशस्विनम् ।
रामः कृतात्मा भरतं समाश्वासयदात्मवान् ॥ 14 ॥
नाऽत्मनः कामकारोऽस्ति पुरुषोऽयमनीश्वरः ।
इतश्चेतरतश्चैनं कृतान्तः परिकर्षति ॥ 15 ॥
सर्वे क्षयान्ताः निचयाः पतनान्ता समुच्छ्रयाः ।
संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं च जीवितम् ॥ 16 ॥
यथा फलानां पक्वानां नान्यत्र पतनाद्भयम् ।
एवं नरस्य जातस्य नान्यत्र मरणाद्भयम् ॥ 17 ॥
यथाऽगारं दृढस्थूणं जीर्णं भूत्वाऽवसीदति ।
तथैव सीदन्ति नरा जरामृत्युवशं गताः ॥ 18 ॥
अत्येति रजनी या तु सा न प्रतिनिवर्तते ।
यात्येव यमुना पूर्णा समुद्रमुदकाकुलम् ॥ 19 ॥
अहो रात्राणि गग्च्छन्ति सर्वेषां प्राणिनां इह ।
आयूम्षि क्षपयन्त्य् आशु ग्रीष्मे जलं इव अंशवः ॥ 20 ॥
आत्मानमनुशोच त्वं किमन्यमनुशोचसि ।
आयुस्ते हीयते यस्य स्थितस्य च गतस्य च ॥ 21 ॥
सहैव मृत्युर्व्रजति सह मृत्युर्निषीदति ।
गत्वासुदीर्घमध्वानं सहमृत्युर्निवर्तते ॥ 22 ॥
गात्रेषु वलयः प्राप्ता श्श्वेताश्चैव शिरोरुहाः ।
जरया पुरुषो जीर्णः किं हि कृत्वा प्रभावयेत् ॥ 23 ॥
नन्दन्त्युदित आदित्ये नन्दन्त्यस्तमितेऽहनि ।
आत्मनो नावबुध्यन्ते मनुष्या जीवितक्षयम् ॥ 24 ॥
हृष्यन्त्यृतुमुखं दृष्ट्वा नवं नवमिहागतम् ।
ऋतूनां परिवर्तेन प्राणिनां प्राणसङ्क्षयः ॥ 25 ॥
यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महार्णवे ।
समेत्य च व्यपेयातां कालमासाद्य कञ्चन ॥ 26 ॥
एवं भार्याश्चपुत्राश्च ज्ञातयश्च धनानि च ।
समेत्य व्यवधावन्ति ध्रुवो ह्येषां विनाभवः ॥ 27 ॥
यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महार्णवे ।
समेत्य च व्यपेयातां कालमासाद्य कञ्चन ॥ 28 ॥
एवं भार्याश्चपुत्राश्च ज्ञातयश्च धनानि च ।
समेत्य व्यवधावन्ति ध्रुवो ह्येषां विनाभवः ॥ 29 ॥
नात्र कश्चिद्यथाभावं प्राणी समभिवर्तते ।
तेन तस्मिन्न सामर्थ्यं प्रेतस्या स्त्यनुशोचतः ॥ 30 ॥
यथा हि सार्थं गच्छन्तं ब्रूयात्कश्चित्पथि स्थितः ।
अहमप्यागमिष्यामि पृष्ठतो भवता मिति ॥ 31 ॥
एवं पूर्वैर्गतो मार्गः पितृपैतामहो ध्रुवः ।
तमापन्नः कथं शोचेद्यस्य नास्ति व्यतिक्रमः ॥ 32 ॥
वयसः पतमानस्य स्रोतसो वाऽनिवर्तिनः ।
आत्मा सुखे नियोक्तव्यस्सुखभाजः प्रजाः स्मृताः ॥ 33 ॥
धर्मात्मा स शुभैः कृत्स्नैः क्रतुभिश्चाप्तदक्षिणैः ।
स्वर्गं दशरथः प्राप्तः पिता नः पृथिवीपतिः ॥ 34 ॥
भृत्यानां भरणात्सम्यक्प्रजानां परिपालनात् ।
अर्थादानाच्च धर्मेण पिता न स्त्रिदिवङ्गतः ॥ 35 ॥
कर्मभि स्तु शुभैरिष्टैः क्रतुभिश्चाप्तदक्षिणैः ।
स्वर्गं दशरथः प्राप्तः पिता नः पृथिवीपतिः ॥ 36 ॥
इष्ट्वा बहुविधैर्यज्ञैर्भोगां श्चावाप्य पुष्कलान् ।
उत्तमं चायुरासाद्य स्वर्गतः पृथिवीपतिः ॥ 37 ॥
आयुरुत्तममासाद्य भोगानपि च राघवः ।
स न शोच्यः पिता तात स्वर्गत स्सत्कृत स्सताम् ॥ 38 ॥
स जीर्णं मानुषं देहं परित्यज्य पिता हि नः ।
दैवीमृद्धिमनुप्राप्तो ब्रह्मलोकविहारिणीम् ॥ 39 ॥
तं तु नैवंविधः कश्चित्प्राज्ञ श्शोचितुमर्हति ।
तत्विधो मद्विधश्चापि श्रुतवान्बुद्धिमत्तरः ॥ 40 ॥
एते बहुविधा शोका विलापरुदिते तथा ।
वर्जनीया हि धीरेण सर्वावस्थासु धीमता ॥ 41 ॥
स स्वस्थो भव मा शोचेर्यात्वा चावसतां पुरीम् ।
तथा पित्रा नियुक्तोऽसि वशिना वदतां वर ॥ 42 ॥
यत्राहमपि तेनैव नियुक्तः पुण्यकर्मणा ।
तत्रैवाहं करिष्यामि पितुरार्यस्य शासनम् ॥ 43 ॥
न मया शासनं तस्य त्यक्तुं न्याय्य मरिन्दम ।
स त्वयापि सदा मान्यं स वै बन्धु स नः पिता ॥ 44 ॥
तद्वचः पितुरेवाहं सम्मतं धर्मचारिणः ।
कर्मणा पालयिष्यामि वनवासेन राघव ॥ 45 ॥
धार्मिकेणानृशंसेन नरेण गुरुवर्तिना ।
भवितव्यं नरव्याघ्र परलोकं जिगीषता ॥ 46 ॥
आत्मानमनुतिष्ठत्वं स्वभावेन नरर्षभ ।
निशाम्यतु शुभं वृत्तं पितुर्दशरथस्य नः ॥ 47 ॥
इत्येवमुक्त्वा वचनं महात्मा पितुर्निदेश प्रतिपालनार्थम् ।
यवीयसं भ्रातरमर्थवच्च प्रभुर्मुहूर्ताद्विरराम रामः ॥ 48 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे पञ्चाधिकशततमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha pañcādhikaśatatamassargaḥ |
tataḥ puruṣasiṃhānāṃ vṛtānāṃ tai ssuhṛdgaṇaiḥ |
śocatāmeva rajanī duḥkhena vyatyavartata || 1 ||
rajanyāṃ suprabhātāyāṃ bhrātaraste suhṛdvṛtāḥ |
mandākinyāṃ hutaṃ japyaṃ kṛtvā rāmamupāgaman || 2 ||
tūṣṇīṃ te samupāsīnā na kaścitkiñcidabravīt |
bharatastu suhṛnmadhye rāmaṃ vacanamabravīt || 3 ||
sāntvitā māmikā mātā dattaṃ rājyamidaṃ mama |
taddadāmi tavaivāhaṃ bhuṅkṣva rājyamakaṇṭakam || 4 ||
mahatevāmbuvegena bhinnasseturjalāgame |
durāvāraṃ tvadanyena rājyakhaṇḍamidaṃ mahat || 5 ||
gatiṃ khara ivāśvasya tārkṣyasyeva patatriṇaḥ |
anugantuṃ na śaktirme gatiṃ tava mahīpate || 6 ||
sujīvaṃ nityaśastasya yaḥ parairupajīvyate |
rāma tena tu durjīvaṃ yaḥ parānupajīvati || 7 ||
yathā tu ropito vṛkṣaḥ puruṣeṇa vivardhitaḥ |
hrasvakeṇa durāroho rūḍhaskandho mahādrumaḥ || 8 ||
sa yadā puṣpito bhūtvā phalāni na vidarśayet |
sa tāṃ nānubhavetprītiṃ yasya hetoḥ praropitaḥ || 9 ||
eṣopamā mahābāho tamarthaṃ vettu marhasi |
yadi tvamasmānvṛṣabho bhartā bhṛtyānna śādhi hi || 10 ||
śreṇayastvāṃ mahārāja paśyantvagyrāśca sarvaśaḥ |
pratapantamivādityaṃ rājye sthita marindamam || 11 ||
tavānuyāne kākutstha mattā nardantu kuñjarāḥ |
antaḥpuragatā nāryo nandantu susamāhitāḥ || 12 ||
tasya sādhvityamanyanta nāgarā vividhā janāḥ |
bharatasya vaca śśrutvā rāmaṃ pratyanuyācataḥ || 13 ||
tamevaṃ duḥkhitaṃ prekṣya vilapantaṃ yaśasvinam |
rāmaḥ kṛtātmā bharataṃ samāśvāsayadātmavān || 14 ||
nā'tmanaḥ kāmakāro'sti puruṣo'yamanīśvaraḥ |
itaścetarataścainaṃ kṛtāntaḥ parikarṣati || 15 ||
sarve kṣayāntāḥ nicayāḥ patanāntā samucchrayāḥ |
saṃyogā viprayogāntā maraṇāntaṃ ca jīvitam || 16 ||
yathā phalānāṃ pakvānāṃ nānyatra patanādbhayam |
evaṃ narasya jātasya nānyatra maraṇādbhayam || 17 ||
yathā'gāraṃ dṛḍhasthūṇaṃ jīrṇaṃ bhūtvā'vasīdati |
tathaiva sīdanti narā jarāmṛtyuvaśaṃ gatāḥ || 18 ||
atyeti rajanī yā tu sā na pratinivartate |
yātyeva yamunā pūrṇā samudramudakākulam || 19 ||
aho rātrāṇi gagcchanti sarveṣāṃ prāṇināṃ iha |
āyūmṣi kṣapayanty āśu grīṣme jalaṃ iva aṃśavaḥ || 20 ||
ātmānamanuśoca tvaṃ kimanyamanuśocasi |
āyuste hīyate yasya sthitasya ca gatasya ca || 21 ||
sahaiva mṛtyurvrajati saha mṛtyurniṣīdati |
gatvāsudīrghamadhvānaṃ sahamṛtyurnivartate || 22 ||
gātreṣu valayaḥ prāptā śśvetāścaiva śiroruhāḥ |
jarayā puruṣo jīrṇaḥ kiṃ hi kṛtvā prabhāvayet || 23 ||
nandantyudita āditye nandantyastamite'hani |
ātmano nāvabudhyante manuṣyā jīvitakṣayam || 24 ||
hṛṣyantyṛtumukhaṃ dṛṣṭvā navaṃ navamihāgatam |
ṛtūnāṃ parivartena prāṇināṃ prāṇasaṅkṣayaḥ || 25 ||
yathā kāṣṭhaṃ ca kāṣṭhaṃ ca sameyātāṃ mahārṇave |
sametya ca vyapeyātāṃ kālamāsādya kañcana || 26 ||
evaṃ bhāryāścaputrāśca jñātayaśca dhanāni ca |
sametya vyavadhāvanti dhruvo hyeṣāṃ vinābhavaḥ || 27 ||
yathā kāṣṭhaṃ ca kāṣṭhaṃ ca sameyātāṃ mahārṇave |
sametya ca vyapeyātāṃ kālamāsādya kañcana || 28 ||
evaṃ bhāryāścaputrāśca jñātayaśca dhanāni ca |
sametya vyavadhāvanti dhruvo hyeṣāṃ vinābhavaḥ || 29 ||
nātra kaścidyathābhāvaṃ prāṇī samabhivartate |
tena tasminna sāmarthyaṃ pretasyā styanuśocataḥ || 30 ||
yathā hi sārthaṃ gacchantaṃ brūyātkaścitpathi sthitaḥ |
ahamapyāgamiṣyāmi pṛṣṭhato bhavatā miti || 31 ||
evaṃ pūrvairgato mārgaḥ pitṛpaitāmaho dhruvaḥ |
tamāpannaḥ kathaṃ śocedyasya nāsti vyatikramaḥ || 32 ||
vayasaḥ patamānasya srotaso vā'nivartinaḥ |
ātmā sukhe niyoktavyassukhabhājaḥ prajāḥ smṛtāḥ || 33 ||
dharmātmā sa śubhaiḥ kṛtsnaiḥ kratubhiścāptadakṣiṇaiḥ |
svargaṃ daśarathaḥ prāptaḥ pitā naḥ pṛthivīpatiḥ || 34 ||
bhṛtyānāṃ bharaṇātsamyakprajānāṃ paripālanāt |
arthādānācca dharmeṇa pitā na stridivaṅgataḥ || 35 ||
karmabhi stu śubhairiṣṭaiḥ kratubhiścāptadakṣiṇaiḥ |
svargaṃ daśarathaḥ prāptaḥ pitā naḥ pṛthivīpatiḥ || 36 ||
iṣṭvā bahuvidhairyajñairbhogāṃ ścāvāpya puṣkalān |
uttamaṃ cāyurāsādya svargataḥ pṛthivīpatiḥ || 37 ||
āyuruttamamāsādya bhogānapi ca rāghavaḥ |
sa na śocyaḥ pitā tāta svargata ssatkṛta ssatām || 38 ||
sa jīrṇaṃ mānuṣaṃ dehaṃ parityajya pitā hi naḥ |
daivīmṛddhimanuprāpto brahmalokavihāriṇīm || 39 ||
taṃ tu naivaṃvidhaḥ kaścitprājña śśocitumarhati |
tatvidho madvidhaścāpi śrutavānbuddhimattaraḥ || 40 ||
ete bahuvidhā śokā vilāparudite tathā |
varjanīyā hi dhīreṇa sarvāvasthāsu dhīmatā || 41 ||
sa svastho bhava mā śoceryātvā cāvasatāṃ purīm |
tathā pitrā niyukto'si vaśinā vadatāṃ vara || 42 ||
yatrāhamapi tenaiva niyuktaḥ puṇyakarmaṇā |
tatraivāhaṃ kariṣyāmi piturāryasya śāsanam || 43 ||
na mayā śāsanaṃ tasya tyaktuṃ nyāyya marindama |
sa tvayāpi sadā mānyaṃ sa vai bandhu sa naḥ pitā || 44 ||
tadvacaḥ piturevāhaṃ sammataṃ dharmacāriṇaḥ |
karmaṇā pālayiṣyāmi vanavāsena rāghava || 45 ||
dhārmikeṇānṛśaṃsena nareṇa guruvartinā |
bhavitavyaṃ naravyāghra paralokaṃ jigīṣatā || 46 ||
ātmānamanutiṣṭhatvaṃ svabhāvena nararṣabha |
niśāmyatu śubhaṃ vṛttaṃ piturdaśarathasya naḥ || 47 ||
ityevamuktvā vacanaṃ mahātmā piturnideśa pratipālanārtham |
yavīyasaṃ bhrātaramarthavacca prabhurmuhūrtādvirarāma rāmaḥ || 48 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe pañcādhikaśatatamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Oriya script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.