ശ്രീമദ്വാല്മീകീയ രാമായണേ അയോധ്യാകാണ്ഡമ് ।
അഥ ഏകനവതിതമസ്സര്ഗഃ ।
കൃതബുദ്ധിം നിവാസായ തത്രൈവ സ മുനിസ്തദാ ।
ഭരതം കൈകയീപുത്രമാതിഥ്യേനന്യമന്ത്രയത് ॥ 1 ॥
അബ്രവീദ്ഭരതസ്ത്വേനം നന്വിദം ഭവതാ കൃതമ് ।
പാദ്യമര്ഘ്യം തഥാഽതിഥ്യം വനേ യദുപപദ്യതേ ॥ 2 ॥
അഥോവാച ഭരദ്വാജോ ഭരതം പ്രഹസന്നിവ ।
ജാനേ ത്വാം പ്രീതിസംയുക്തം തുഷ്യേസ്ത്വം യേന കേനചിത് ॥ 3 ॥
സേനായാസ്തു തവൈതസ്യാഃ കര്തുമിച്ഛാമി ഭോജനമ് ।
മമ പ്രീതിര്യഥാരൂപാ തഥാര്ഹോ മനുജര്ഷഭ ॥ 4 ॥
കിമര്ഥം ചാപി നിക്ഷിപ്യ ദൂരേ ബലമിഹാഗതഃ ।
കസ്മാന്നേഹോപയാതോഽസി സബലഃ പുരുഷര്ഷഭഃ ॥ 5 ॥
ഭരതഃ പ്രത്യുവാചേദം പ്രാഞ്ജലിസ്തം തപോധനമ് ।
സസൈന്യോ നോപയാതോഽസ്മി ഭഗവന്ഭഗവദ്ഭയാത് ॥ 6 ॥
രാജ്ഞാ ച ഭഗവന്നിത്യം രാജപുത്രേണ വാ സദാ ।
യത്നതഃ പരിഹര്തവ്യാ വിഷയേഷു തപസ്വിനഃ ॥ 7 ॥
വാജിമുഖ്യാ മനുഷ്യാശ്ച മത്താശ്ച വരവാരണാഃ ।
പ്രച്ഛാദ്യ ഭഗവന്ഭൂമിം മഹതീമനുയാന്തി മാമ് ॥ 8 ॥
തേ വൃക്ഷാനുദകം ഭൂമിമാശ്രമേഷൂടജാം സ്തഥാ ।
ന ഹിംസ്യുരിതി തേനാഽഹമേക ഏവ സമാഗതഃ ॥ 9 ॥
ആനീയതാമിതസ്സേനേത്യാജ്ഞപ്തഃ പരമര്ഷിണാ ।
തതസ്തു ചക്രേ ഭരതസ്സേനായാസ്സമുപാഗമമ് ॥ 10 ॥
അഗ്നിശാലാം പ്രവിശ്യാഥ പീത്വാഽപഃ പരിമൃജ്യ ച ।
ആതിഥ്യസ്യ ക്രിയാഹേതോര്വിശ്വകര്മാണമാഹ്വയത് ॥ 11 ॥
ആഹ്വയേ വിശ്വകര്മാണമഹം ത്വഷ്ടാരമേവ ച ।
ആതിഥ്യം കര്തുമിച്ഛാമി തത്ര മേ സംവിധീയതാമ് ॥ 12 ॥
ആഹ്വയേ ലോകപാലാംസ്ത്രീന് ദേവാന് ശക്രമുഖാംസ്തഥാ ।
ആതിഥ്യം കര്തുമിച്ഛാമി തത്ര മേ സംവിധീയതാമ് ॥ 13 ॥
പ്രാക്സ്രോതസശ്ച യാ നദ്യഃ പ്രത്യക്സ്രോതസ ഏവ ച ।
പൃഥിവ്യാമന്തരിക്ഷേ ച സമായാന്ത്വദ്യ സര്വശഃ ॥ 14 ॥
അന്യാ സ്രവന്തു മൈരേയം സുരാമന്യാസ്സുവിഷ്ഠിതാമ് ।
അപരാ ശ്ചോദകം ശീതമിക്ഷുകാണ്ഡരസോപമമ് ॥ 15 ॥
ആഹ്വയേ ദേവഗന്ധര്വാന്വിശ്വാവസുഹഹാഹുഹൂന് ।
തഥൈവാപ്സരസോ ദേവീര്ഗന്ധര്വീശ്ചാപി സര്വശഃ ॥ 16 ॥
ഘൃതാചീമഥ വിശ്വാചീം മിശ്രകേശീമലമ്ബുസാമ് ।
നാഗദന്താം ച ഹേമാം ച ഹിമാമദ്രികൃതസ്ഥലാമ് ॥ 17 ॥
ശക്രം യാശ്ചോപതിഷ്ഠന്തി ബ്രഹ്മാണം യാശ്ച യോഷിതഃ ।
സര്വാസ്തുമ്ബുരുണാ സാര്ധമാഹ്വയേ സപരിച്ഛദാഃ ॥ 18 ॥
വനം കുരുഷു യദ്ദിവ്യം വാസോഭൂഷണപത്രവത് ।
ദിവ്യനാരീഫലം ശശ്വത്തത്കൌബേരമിഹൈതു ച ॥ 19 ॥
ഇഹ മേ ഭഗവാന് സോമോ വിധത്താമന്നമുത്തമമ് ।
ഭക്ഷ്യമ്ഭോജ്യം ച ചോഷ്യം ച ലേഹ്യം ച വിവിധം ബഹു ॥ 20 ॥
വിചിത്രാണി ച മാല്യാനി പാദപപ്രച്യുതാനി ച ।
സുരാദീനി ച പേയാനി മാംസാനി വിവിധാനി ച ॥ 21 ॥
ഏവം സമാധിനാ യുക്തസ്തേജസാഽപ്രതിമേന ച ।
ശീക്ഷാസ്വരസമായുക്തം തപസാ ചാബ്രവീന്മുനിഃ ॥ 22 ॥
മനസാ ധ്യായതസ്തസ്യ പ്രാങ്മുഖസ്യ കൃതാഞ്ജലേഃ ।
ആജഗ്മുസ്താനി സര്വാണി ദൈവതാനി പൃഥക്പൃഥക് ॥ 23 ॥
മലയം ദര്ദുരം ചൈവ തതസ്സ്വേദനുദോഽനിലഃ ।
ഉപസ്പൃശ്യ വവൌ യുക്ത്യാ സുപ്രിയാത്മാ സുഖശ്ശിവഃ ॥ 24 ॥
തതോഽഭ്യവര്ഷന്ത ഘനാ ദിവ്യാഃ കുസുമവൃഷ്ടയഃ ।
ദിവ്യദുന്ദുഭിഘോഷശ്ച ദിക്ഷു സര്വാസു ശുശ്രുവേ ॥ 25 ॥
പ്രവവുശ്ചോത്തമാ വാതാ നനൃതുശ്ചാപ്സരോഗണാഃ ।
ജഗുശ്ച ദേവഗന്ധര്വാ വീണാഃ പ്രമുമുചുസ്സ്വരാന് ॥ 26 ॥
സ ശബ്ദോ ദ്യാം ച ഭൂമിം ച പ്രാണിനാം ശ്രവണാനി ച ।
വിവേശോച്ചരിതശ്ശ്ലക്ഷ്ണസ്സമോ ലയസമന്വിതഃ ॥ 27 ॥
തസ്മിന്നുപരതേ ശബ്ദേ ദിവ്യേ ശ്രോത്ര സുഖേ നൃണാമ് ।
ദദര്ശ ഭാരതം സൈന്യം വിധാനം വിശ്വകര്മണഃ ॥ 28 ॥
ബഭൂവ ഹി സമാ ഭൂമിസ്സമന്താത്പഞ്ചയോജനാ ।
ശാദ്വലൈര്ഭഹുഭിശ്ചന്നാ നീലവൈഢൂര്യസന്നിഭൈഃ ॥ 29 ॥
തസ്മിന്ബില്വാഃ കപിത്ഥാശ്ച പനസാ ബീജപൂരകാഃ ।
ആമലക്യോ ബഭൂവുശ്ച ചൂതാശ്ച ഫലഭൂഷണാഃ ॥ 30 ॥
ഉത്തരേഭ്യഃ കുരുഭ്യശ്ച വനം ദിവ്യോപഭോഗവത് ।
ആജഗാമ നദീ ദിവ്യാ തീരജൈര്ഭഹുഭിര്വൃതാ ॥ 31 ॥
ചതുശ്ശാലാനി ശുഭ്രാണി ശാലാശ്ച ഗജവാജിനാമ് ।
ഹര്മ്യപ്രാസാദസമ്ബാധാസ്തോരണാനി ശുഭാനി ച ॥ 32 ॥
സിതമേഘനിഭം ചാപി രാജവേശ്മ സുതോരണമ് ।
ദിവ്യമാല്യകൃതാകാരം ദിവ്യഗന്ധസമുക്ഷിതമ് ॥ 33 ॥
ചതുരശ്രമസമ്ബാധം ശയനാസനയാനവത് ।
ദിവ്യൈസ്സര്വരസൈര്യുക്തം ദിവ്യഭോജനവസ്ത്രവത് ॥ 34 ॥
ഉപകല്പിതസര്വാന്നം ധൌതനിര്മലഭാജനമ് ।
ക്ലുപ്തസര്വാസനം ശ്രീമത്സ്വാസ്തീര്ണശയനോത്തമമ് ॥ 35 ॥
പ്രവിവേശ മഹാബാഹുരനുജ്ഞാതോ മഹര്ഷിണാ ।
വേശ്മ തദ്രത്നസമ്പൂര്ണം ഭരതഃ കൈകയീസുതഃ ॥ 36 ॥
അനുജഗ്മുശ്ച തം സര്വേ മന്ത്രിണസ്സപുരോഹിതാഃ ।
ബഭൂവുശ്ച മുദാ യുക്താ ദൃഷ്ട്വാ തം വേശ്മസംവിധിമ് ॥ 37 ॥
തത്ര രാജാസനം ദിവ്യം വ്യജനം ഛത്രമേവ ച ।
ഭരതോ മന്ത്രിഭിസ്സാര്ധമഭ്യവര്തത രാജവത് ॥ 38 ॥
ആസനം പൂജയാമാസ രാമായാഭിപ്രണമ്യ ച ।
വാലവ്യജനമാദായ ന്യഷീദത്സചിവാസനേ ॥ 39 ॥
ആനുപൂര്വ്യാന്നിഷേദുശ്ച സര്വേ മന്ത്രിപുരോഹിതാഃ ।
തതസ്സേനാപതിഃ പശ്ചാത്പ്രശാസ്താച നിഷേദതുഃ ॥ 40 ॥
തത സ്തത്ര മുഹൂര്തേന നദ്യഃ പായസകര്ദമാഃ ।
ഉപാതിഷ്ഠന്ത ഭരതം ഭരദ്വാജസ്യ ശാസനാത് ॥ 41 ॥
താസാമുഭയതഃ കൂലം പാണ്ഡുമൃത്തികലേപനാഃ ।
രമ്യാശ്ചാവസധാ ദിവ്യാ ബ്രഹ്മണസ്തു പ്രസാദജാഃ ॥ 42 ॥
തേനൈവ ച മൂഹൂര്തേന ദിവ്യാഽഭരണഭൂഷിതാഃ ।
ആഗുര്വിംശതിസാഹസ്രാഃ ബ്രഹ്മണാ പ്രഹിതാഃ സ്ത്രിയഃ ॥ 43 ॥
സുവര്ണമണിമുക്തേന പ്രവാലേന ച ശോഭിതാഃ ।
ആഗുര്വിംശതിസാഹാസ്രാഃ കുബേരപ്രഹിതാഃ സ്ത്രിയഃ ॥ 44 ॥
യാഭിര്ഗൃഹീതഃ പുരുഷസ്സോന്മാദ ഇവ ലക്ഷ്യതേ ।
ആഗുര്വിംശതിസാഹസ്രാ നന്ദനാദപ്സരോഗണാഃ ॥ 45 ॥
നാരദസ്തുമ്ഭുരുര്ഗോപഃ പ്രവരാസ്സൂര്യവര്ചസഃ ।
ഏതേ ഗന്ധര്വരാജാനോ ഭരതസ്യാഗ്രതോ ജഗുഃ ॥ 46 ॥
അലമ്ബുസാ മിശ്രകേശീ പുണ്ഡരീകാഽഥ വാമനാ ।
ഉപാനൃത്യംസ്തു ഭരതം ഭരദ്വാജസ്യ ശാസനാത് ॥ 47 ॥
യാനി മാല്യാനി ദേവേഷു യാനി ചൈത്രരഥേ വനേ ।
പ്രയാഗേ താന്യദൃശ്യന്ത ഭരദ്വാജസ്യ ശാസനാത് ॥ 48 ॥
ബില്വാ മാര്ദങ്ഗികാ ആസന് ശമ്യാഗ്രാഹാ വിഭീതകാഃ ।
അശ്വത്ഥാ നര്തകാശ്ചാസന്ഭരദ്വാജസ്യ ശാസനാത് ॥ 49 ॥
തതസ്സരലതാലാശ്ച തിലകാ നക്തമാലകാഃ ।
പ്രഹൃഷ്ടാസ്തത്ര സമ്പേതുഃ കുബ്ജാ ഭൂത്വാഽഥ വാമനാഃ ॥ 50 ॥
ശിംശുപാമലകീജമ്ബ്വോ യാശ്ചാന്യാഃ കാനനേഷു താഃ മാലതീ മല്ലികാ ജാതിര്യാശ്ചാന്യാഃ കാനനേ ലതാഃ ।
പ്രമദാവിഗ്രഹം കൃത്വാ ഭരദ്വാജാശ്രമേഽവദന് ॥ 51 ॥
സുരാസ്സുരാപാഃ പിബത പായസം ച ബുഭുക്ഷിതാഃ ॥ 52 ॥
മാംസാനി ച സുമേധ്യാനി ഭക്ഷ്യന്താം യാവദിച്ഛഥ ॥ 53 ॥
ഉച്ഛാദ്യ സ്നാപയന്തി സ്മ നദീതീരേഷ വല്ഗുഷു ।
അപ്യേകമേകം പുരഷം പ്രമദാസ്സപ്ത ചാഷ്ട ച ॥ 54 ॥
സംവാഹന്ത്യസ്സമാപേതുര്നാര്യോ രുചിരലോചനാഃ ।
പരിമൃജ്യ തഥാഽന്യോന്യം പായയന്തി വരാങ്ഗനാഃ ॥ 55 ॥
ഹയാന് ഗജാന് ഖാരാനുഷ്ട്രാന്തഥൈവ സുരഭേസ്സുതാന് ।
അഭോജയന്വാഹനപാസ്തേഷാം ഭോജ്യം യഥാവിധി ॥ 56 ॥
ഇക്ഷൂംശ്ച മധുലാജാംശ്ച ഭോജയന്തി സ്മ വാഹനാന് ।
ഇക്ഷ്വാകുവരയോധാനാം ചോദയന്തോ മഹാബലാഃ ॥ 57 ॥
നാശ്വബന്ധോഽശ്വമാജാനാന്നഗജം കുഞ്ജരഗ്രഹഃ ।
മത്തപ്രമത്തമുദിതാ ചമൂഃ സാ തത്ര സമ്ബഭൌ ॥ 58 ॥
തര്പിതാസ്സര്വകാമൈസ്തേ രക്തചന്ദനരൂഷിതാഃ ।
അപ്സരോഗണസംയുക്താസ്സൈന്യാ വാചമുദൈരയന് ॥ 59 ॥
നൈവായോധ്യാം ഗമിഷ്യാമോ നഗമിഷ്യാമ ദണ്ഡകാന് ।
കുശലം ഭരതസ്യാസ്തു രാമസ്യാസ്തു തഥാ സുഖമ് ॥ 60 ॥
ഇതി പാദാതയോധാശ്ച ഹസ്ത്യശ്വാരോഹബന്ധകാഃ ।
അനാഥാസ്തം വിധിം ലബ്ധ്വാ വാചമേതാമുദീരയന് ॥ 61 ॥
സമ്മ്പ്രഹൃഷ്ടാ വിനേദുസ്തേ നരാസ്തത്ര സഹസ്രശഃ ।
ഭരതസ്യാനുയാതാരസ്സ്വര്ഗോഽയമിതി ചാബ്രുവന് ॥ 62 ॥
നൃത്യന്തി സ്മ ഹസന്തി സ്മ ഗായന്തി സ്മ ച സൈനികാഃ സമന്താത്പരിധാവന്തി മാല്യോപേതാസ്സഹസ്രശഃ ॥ 63 ॥
തതോ ഭുക്തവതാം തേഷാം തദന്നമമൃതോപമമ് ।
ദിവ്യാനുദ്വീക്ഷ്യ ഭക്ഷ്യാം സ്താനഭവദ്ഭക്ഷണേ മതിഃ ॥ 64 ॥
പ്രേഷ്യാശ്ചേട്യശ്ച വധ്വശ്ച ബലസ്ഥാശ്ച സഹസ്രശഃ ।
ബഭൂവുസ്തേ ഭൃശം ദൃപ്താസ്സര്വേ ചാഹതവാസസഃ ॥ 65 ॥
കുഞ്ജരാശ്ച ഖരോഷ്ട്രാശ്ച ഗോഽശ്വാശ്ച മൃഗപക്ഷിണഃ ।
ബഭൂവുസ്സുഭൃതാസ്തത്ര നാന്യോ ഹ്യന്യമകല്പയത് ॥ 66 ॥
നാഽശുക്ലവാസാ സ്തത്രാഽസീത്ക്ഷുധിതോ മലിനോഽപി വാ ।
രജസാ ധ്വസ്തകേശോ വാ നരഃ കശ്ചിദദൃശ്യത ॥ 67 ॥
ആജൈശ്ചാപി ച വാരാഹൈര്നിഷ്ഠാനവരസഞ്ചയൈഃ ।
ഫലനിര്യൂഹ സംസിദ്ദൈസ്സൂപൈര്ഗന്ധ രസാന്വിതൈഃ ॥ 68 ॥
പുഷ്പധ്വജവതീഃ പൂര്ണാശ്ശുക്ലസ്യാന്നസ്യ ചാഭിതഃ ।
ദദൃശുര്വിസ്മിതാസ്തത്രനരാ ലൌഹീസ്സഹസ്രശഃ ॥ 69 ॥
ബഭൂവുര്വനപാര്ശ്വേഷു കൂപാഃ പായസകര്ദമാഃ ।
താശ്ചകാമദുഘാ ഗാവോ ദ്രുമാശ്ചാസന്മധുശ്ച്യുതഃ ॥ 70 ॥
വാപ്യോ മൈരേയപൂര്ണാശ്ച മൃഷ്ടമാംസചയൈര്വൃതാഃ ।
പ്രതപ്തപിഠരൈശ്ചാപി മാര്ഗമായൂരകൌക്കുടൈഃ ॥ 71 ॥
പാത്രീണാം ച സഹസ്രാണി സ്ഥാലീനാം നിയുതാനി ച ।
ന്യര്ബുധാനി ച പാത്രാണി ശാതകുമ്ഭമയാനി ച ॥ 72 ॥
സ്ഥാല്യഃ കുമ്ഭ്യ കരമ്ഭ്യ ശ്ച ദധിപൂര്ണാസ്സുസംസ്കൃതാഃ ।
യൌവനസ്ഥസ്യ ഗൌരസ്യ കപിത്ഥസ്യ സുഗന്ധിനഃ ॥ 73 ॥
ഹ്രദാഃ പൂര്ണാ രസാലസ്യ ദധ്നശ്ശ്വേതസ്യ ചാപരേ ।
ബഭൂവുഃ പായസസ്യാന്യേ ശര്കരായാവസഞ്ചയാഃ ॥ 74 ॥
കല്കാന്ചൂര്ണകഷായാംശ്ച സ്നാനാനി വിവിധാനി ച ।
ദദൃശുര്ഭാജനസ്ഥാനി തീര്ഥേഷു സരതാം നരാഃ ॥ 75 ॥
ശുക്ലാനംശുമതശ്ചാപി ദന്തധാവനസഞ്ചയാന് ।
ശുക്ലാംശ്ചന്ദനകല്കാംശ്ച സമുദ്ഗേഷ്വവതിഷ്ഠതഃ ॥ 76 ॥
ദര്പണാപരിമൃഷ്ടാംശ്ച വാസസാം ചാപി സഞ്ചയാന് ।
പാദുകോപാനഹാം ചൈവ യുഗ്മാനിച സഹസ്രശഃ ॥ 77 ॥
ആഞ്ജനീഃ കങ്കതാന്കൂര്ചാന് ശസ്ത്രാണി ച ധനൂംഷി ച ।
മര്മത്രാണാനി ചിത്രാണി ശയനാന്യാസനാനി ച ॥ 78 ॥
പ്രതിപാനഹ്രദാന്പൂര്ണന്ഖരോഷ്ട്രഗജവാജിനാമ് ।
അവഗാഹ്യസുതീര്ഥാംശ്ചഹ്രദാന് സോത്പലപുഷ്കരാന് ॥ 79 ॥
ആകാശ വര്ണപ്രതിമാന് സ്വച്ഛതോയാന്സുഖപ്ലവാന് ।
നീപവൈഡൂര്യവര്ണാംശ്ച മൃദൂന്യവസസഞ്ചയാന് ।
നിര്വാപാര്ഥാന് പശൂനാം തേ ദദൃശുസ്തത്ര സര്വശഃ ॥ 80 ॥
വ്യസ്മയന്ത മനുഷ്യാസ്തേ സ്വപ്നകല്പം തദദ്ഭുതമ് ।
ദൃഷ്ട്വാഽതിഥ്യം കൃതം താദൃഗ്ഭരതസ്യ മഹര്ഷിണാ ॥ 81 ॥
ഇത്യേവം രമമാണാനാം ദേവാനാമിവ നന്ദനേ ।
ഭരദ്വാജാശ്രമേ രമ്യേ സാ രാത്രിര്വ്യത്യവര്തത ॥ 82 ॥
പ്രതിജഗ്മുശ്ച താ നദ്യോ ഗന്ധര്വാശ്ച യഥാഗതമ് ।
ഭരദ്വാജമനുജ്ഞാപ്യ താശ്ച സര്വാ വരാങ്ഗനാഃ ॥ 83 ॥
തഥൈവ മത്താ മദിരോത്കടാ നരാസ്തഥൈവ ദിവ്യാഗരുചന്ദനോക്ഷിതാഃ ।
തഥൈവ ദിവ്യാ വിവിധാസ്സ്രഗുത്തമാഃ പൃഥക്പ്രകീര്ണാ മനുജൈഃ പ്രമര്ദിതാഃ ॥ 84 ॥
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയ ആദികാവ്യേ അയോധ്യാകാണ്ഡേ ഏകനവതിതമസ്സര്ഗഃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha ekanavatitamassargaḥ |
kṛtabuddhiṃ nivāsāya tatraiva sa munistadā |
bharataṃ kaikayīputramātithyenanyamantrayat || 1 ||
abravīdbharatastvenaṃ nanvidaṃ bhavatā kṛtam |
pādyamarghyaṃ tathā'tithyaṃ vane yadupapadyate || 2 ||
athovāca bharadvājo bharataṃ prahasanniva |
jāne tvāṃ prītisaṃyuktaṃ tuṣyestvaṃ yena kenacit || 3 ||
senāyāstu tavaitasyāḥ kartumicchāmi bhojanam |
mama prītiryathārūpā tathārho manujarṣabha || 4 ||
kimarthaṃ cāpi nikṣipya dūre balamihāgataḥ |
kasmānnehopayāto'si sabalaḥ puruṣarṣabhaḥ || 5 ||
bharataḥ pratyuvācedaṃ prāñjalistaṃ tapodhanam |
sasainyo nopayāto'smi bhagavanbhagavadbhayāt || 6 ||
rājñā ca bhagavannityaṃ rājaputreṇa vā sadā |
yatnataḥ parihartavyā viṣayeṣu tapasvinaḥ || 7 ||
vājimukhyā manuṣyāśca mattāśca varavāraṇāḥ |
pracchādya bhagavanbhūmiṃ mahatīmanuyānti mām || 8 ||
te vṛkṣānudakaṃ bhūmimāśrameṣūṭajāṃ stathā |
na hiṃsyuriti tenā'hameka eva samāgataḥ || 9 ||
ānīyatāmitassenetyājñaptaḥ paramarṣiṇā |
tatastu cakre bharatassenāyāssamupāgamam || 10 ||
agniśālāṃ praviśyātha pītvā'paḥ parimṛjya ca |
ātithyasya kriyāhetorviśvakarmāṇamāhvayat || 11 ||
āhvaye viśvakarmāṇamahaṃ tvaṣṭārameva ca |
ātithyaṃ kartumicchāmi tatra me saṃvidhīyatām || 12 ||
āhvaye lokapālāṃstrīn devān śakramukhāṃstathā |
ātithyaṃ kartumicchāmi tatra me saṃvidhīyatām || 13 ||
prāksrotasaśca yā nadyaḥ pratyaksrotasa eva ca |
pṛthivyāmantarikṣe ca samāyāntvadya sarvaśaḥ || 14 ||
anyā sravantu maireyaṃ surāmanyāssuviṣṭhitām |
aparā ścodakaṃ śītamikṣukāṇḍarasopamam || 15 ||
āhvaye devagandharvānviśvāvasuhahāhuhūn |
tathaivāpsaraso devīrgandharvīścāpi sarvaśaḥ || 16 ||
ghṛtācīmatha viśvācīṃ miśrakeśīmalambusām |
nāgadantāṃ ca hemāṃ ca himāmadrikṛtasthalām || 17 ||
śakraṃ yāścopatiṣṭhanti brahmāṇaṃ yāśca yoṣitaḥ |
sarvāstumburuṇā sārdhamāhvaye saparicchadāḥ || 18 ||
vanaṃ kuruṣu yaddivyaṃ vāsobhūṣaṇapatravat |
divyanārīphalaṃ śaśvattatkauberamihaitu ca || 19 ||
iha me bhagavān somo vidhattāmannamuttamam |
bhakṣyambhojyaṃ ca coṣyaṃ ca lehyaṃ ca vividhaṃ bahu || 20 ||
vicitrāṇi ca mālyāni pādapapracyutāni ca |
surādīni ca peyāni māṃsāni vividhāni ca || 21 ||
evaṃ samādhinā yuktastejasā'pratimena ca |
śīkṣāsvarasamāyuktaṃ tapasā cābravīnmuniḥ || 22 ||
manasā dhyāyatastasya prāṅmukhasya kṛtāñjaleḥ |
ājagmustāni sarvāṇi daivatāni pṛthakpṛthak || 23 ||
malayaṃ darduraṃ caiva tatassvedanudo'nilaḥ |
upaspṛśya vavau yuktyā supriyātmā sukhaśśivaḥ || 24 ||
tato'bhyavarṣanta ghanā divyāḥ kusumavṛṣṭayaḥ |
divyadundubhighoṣaśca dikṣu sarvāsu śuśruve || 25 ||
pravavuścottamā vātā nanṛtuścāpsarogaṇāḥ |
jaguśca devagandharvā vīṇāḥ pramumucussvarān || 26 ||
sa śabdo dyāṃ ca bhūmiṃ ca prāṇināṃ śravaṇāni ca |
viveśoccaritaśślakṣṇassamo layasamanvitaḥ || 27 ||
tasminnuparate śabde divye śrotra sukhe nṛṇām |
dadarśa bhārataṃ sainyaṃ vidhānaṃ viśvakarmaṇaḥ || 28 ||
babhūva hi samā bhūmissamantātpañcayojanā |
śādvalairbhahubhiścannā nīlavaiḍhūryasannibhaiḥ || 29 ||
tasminbilvāḥ kapitthāśca panasā bījapūrakāḥ |
āmalakyo babhūvuśca cūtāśca phalabhūṣaṇāḥ || 30 ||
uttarebhyaḥ kurubhyaśca vanaṃ divyopabhogavat |
ājagāma nadī divyā tīrajairbhahubhirvṛtā || 31 ||
catuśśālāni śubhrāṇi śālāśca gajavājinām |
harmyaprāsādasambādhāstoraṇāni śubhāni ca || 32 ||
sitameghanibhaṃ cāpi rājaveśma sutoraṇam |
divyamālyakṛtākāraṃ divyagandhasamukṣitam || 33 ||
caturaśramasambādhaṃ śayanāsanayānavat |
divyaissarvarasairyuktaṃ divyabhojanavastravat || 34 ||
upakalpitasarvānnaṃ dhautanirmalabhājanam |
kluptasarvāsanaṃ śrīmatsvāstīrṇaśayanottamam || 35 ||
praviveśa mahābāhuranujñāto maharṣiṇā |
veśma tadratnasampūrṇaṃ bharataḥ kaikayīsutaḥ || 36 ||
anujagmuśca taṃ sarve mantriṇassapurohitāḥ |
babhūvuśca mudā yuktā dṛṣṭvā taṃ veśmasaṃvidhim || 37 ||
tatra rājāsanaṃ divyaṃ vyajanaṃ chatrameva ca |
bharato mantribhissārdhamabhyavartata rājavat || 38 ||
āsanaṃ pūjayāmāsa rāmāyābhipraṇamya ca |
vālavyajanamādāya nyaṣīdatsacivāsane || 39 ||
ānupūrvyānniṣeduśca sarve mantripurohitāḥ |
tatassenāpatiḥ paścātpraśāstāca niṣedatuḥ || 40 ||
tata statra muhūrtena nadyaḥ pāyasakardamāḥ |
upātiṣṭhanta bharataṃ bharadvājasya śāsanāt || 41 ||
tāsāmubhayataḥ kūlaṃ pāṇḍumṛttikalepanāḥ |
ramyāścāvasadhā divyā brahmaṇastu prasādajāḥ || 42 ||
tenaiva ca mūhūrtena divyā'bharaṇabhūṣitāḥ |
āgurviṃśatisāhasrāḥ brahmaṇā prahitāḥ striyaḥ || 43 ||
suvarṇamaṇimuktena pravālena ca śobhitāḥ |
āgurviṃśatisāhāsrāḥ kuberaprahitāḥ striyaḥ || 44 ||
yābhirgṛhītaḥ puruṣassonmāda iva lakṣyate |
āgurviṃśatisāhasrā nandanādapsarogaṇāḥ || 45 ||
nāradastumbhururgopaḥ pravarāssūryavarcasaḥ |
ete gandharvarājāno bharatasyāgrato jaguḥ || 46 ||
alambusā miśrakeśī puṇḍarīkā'tha vāmanā |
upānṛtyaṃstu bharataṃ bharadvājasya śāsanāt || 47 ||
yāni mālyāni deveṣu yāni caitrarathe vane |
prayāge tānyadṛśyanta bharadvājasya śāsanāt || 48 ||
bilvā mārdaṅgikā āsan śamyāgrāhā vibhītakāḥ |
aśvatthā nartakāścāsanbharadvājasya śāsanāt || 49 ||
tatassaralatālāśca tilakā naktamālakāḥ |
prahṛṣṭāstatra sampetuḥ kubjā bhūtvā'tha vāmanāḥ || 50 ||
śiṃśupāmalakījambvo yāścānyāḥ kānaneṣu tāḥ mālatī mallikā jātiryāścānyāḥ kānane latāḥ |
pramadāvigrahaṃ kṛtvā bharadvājāśrame'vadan || 51 ||
surāssurāpāḥ pibata pāyasaṃ ca bubhukṣitāḥ || 52 ||
māṃsāni ca sumedhyāni bhakṣyantāṃ yāvadicchatha || 53 ||
ucchādya snāpayanti sma nadītīreṣa valguṣu |
apyekamekaṃ puraṣaṃ pramadāssapta cāṣṭa ca || 54 ||
saṃvāhantyassamāpeturnāryo ruciralocanāḥ |
parimṛjya tathā'nyonyaṃ pāyayanti varāṅganāḥ || 55 ||
hayān gajān khārānuṣṭrāntathaiva surabhessutān |
abhojayanvāhanapāsteṣāṃ bhojyaṃ yathāvidhi || 56 ||
ikṣūṃśca madhulājāṃśca bhojayanti sma vāhanān |
ikṣvākuvarayodhānāṃ codayanto mahābalāḥ || 57 ||
nāśvabandho'śvamājānānnagajaṃ kuñjaragrahaḥ |
mattapramattamuditā camūḥ sā tatra sambabhau || 58 ||
tarpitāssarvakāmaiste raktacandanarūṣitāḥ |
apsarogaṇasaṃyuktāssainyā vācamudairayan || 59 ||
naivāyodhyāṃ gamiṣyāmo nagamiṣyāma daṇḍakān |
kuśalaṃ bharatasyāstu rāmasyāstu tathā sukham || 60 ||
iti pādātayodhāśca hastyaśvārohabandhakāḥ |
anāthāstaṃ vidhiṃ labdhvā vācametāmudīrayan || 61 ||
sammprahṛṣṭā vineduste narāstatra sahasraśaḥ |
bharatasyānuyātārassvargo'yamiti cābruvan || 62 ||
nṛtyanti sma hasanti sma gāyanti sma ca sainikāḥ samantātparidhāvanti mālyopetāssahasraśaḥ || 63 ||
tato bhuktavatāṃ teṣāṃ tadannamamṛtopamam |
divyānudvīkṣya bhakṣyāṃ stānabhavadbhakṣaṇe matiḥ || 64 ||
preṣyāśceṭyaśca vadhvaśca balasthāśca sahasraśaḥ |
babhūvuste bhṛśaṃ dṛptāssarve cāhatavāsasaḥ || 65 ||
kuñjarāśca kharoṣṭrāśca go'śvāśca mṛgapakṣiṇaḥ |
babhūvussubhṛtāstatra nānyo hyanyamakalpayat || 66 ||
nā'śuklavāsā statrā'sītkṣudhito malino'pi vā |
rajasā dhvastakeśo vā naraḥ kaścidadṛśyata || 67 ||
ājaiścāpi ca vārāhairniṣṭhānavarasañcayaiḥ |
phalaniryūha saṃsiddaissūpairgandha rasānvitaiḥ || 68 ||
puṣpadhvajavatīḥ pūrṇāśśuklasyānnasya cābhitaḥ |
dadṛśurvismitāstatranarā lauhīssahasraśaḥ || 69 ||
babhūvurvanapārśveṣu kūpāḥ pāyasakardamāḥ |
tāścakāmadughā gāvo drumāścāsanmadhuścyutaḥ || 70 ||
vāpyo maireyapūrṇāśca mṛṣṭamāṃsacayairvṛtāḥ |
prataptapiṭharaiścāpi mārgamāyūrakaukkuṭaiḥ || 71 ||
pātrīṇāṃ ca sahasrāṇi sthālīnāṃ niyutāni ca |
nyarbudhāni ca pātrāṇi śātakumbhamayāni ca || 72 ||
sthālyaḥ kumbhya karambhya śca dadhipūrṇāssusaṃskṛtāḥ |
yauvanasthasya gaurasya kapitthasya sugandhinaḥ || 73 ||
hradāḥ pūrṇā rasālasya dadhnaśśvetasya cāpare |
babhūvuḥ pāyasasyānye śarkarāyāvasañcayāḥ || 74 ||
kalkāncūrṇakaṣāyāṃśca snānāni vividhāni ca |
dadṛśurbhājanasthāni tīrtheṣu saratāṃ narāḥ || 75 ||
śuklānaṃśumataścāpi dantadhāvanasañcayān |
śuklāṃścandanakalkāṃśca samudgeṣvavatiṣṭhataḥ || 76 ||
darpaṇāparimṛṣṭāṃśca vāsasāṃ cāpi sañcayān |
pādukopānahāṃ caiva yugmānica sahasraśaḥ || 77 ||
āñjanīḥ kaṅkatānkūrcān śastrāṇi ca dhanūṃṣi ca |
marmatrāṇāni citrāṇi śayanānyāsanāni ca || 78 ||
pratipānahradānpūrṇankharoṣṭragajavājinām |
avagāhyasutīrthāṃścahradān sotpalapuṣkarān || 79 ||
ākāśa varṇapratimān svacchatoyānsukhaplavān |
nīpavaiḍūryavarṇāṃśca mṛdūnyavasasañcayān |
nirvāpārthān paśūnāṃ te dadṛśustatra sarvaśaḥ || 80 ||
vyasmayanta manuṣyāste svapnakalpaṃ tadadbhutam |
dṛṣṭvā'tithyaṃ kṛtaṃ tādṛgbharatasya maharṣiṇā || 81 ||
ityevaṃ ramamāṇānāṃ devānāmiva nandane |
bharadvājāśrame ramye sā rātrirvyatyavartata || 82 ||
pratijagmuśca tā nadyo gandharvāśca yathāgatam |
bharadvājamanujñāpya tāśca sarvā varāṅganāḥ || 83 ||
tathaiva mattā madirotkaṭā narāstathaiva divyāgarucandanokṣitāḥ |
tathaiva divyā vividhāssraguttamāḥ pṛthakprakīrṇā manujaiḥ pramarditāḥ || 84 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ekanavatitamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ एकनवतितमस्सर्गः ।
कृतबुद्धिं निवासाय तत्रैव स मुनिस्तदा ।
भरतं कैकयीपुत्रमातिथ्येनन्यमन्त्रयत् ॥ 1 ॥
अब्रवीद्भरतस्त्वेनं नन्विदं भवता कृतम् ।
पाद्यमर्घ्यं तथाऽतिथ्यं वने यदुपपद्यते ॥ 2 ॥
अथोवाच भरद्वाजो भरतं प्रहसन्निव ।
जाने त्वां प्रीतिसंयुक्तं तुष्येस्त्वं येन केनचित् ॥ 3 ॥
सेनायास्तु तवैतस्याः कर्तुमिच्छामि भोजनम् ।
मम प्रीतिर्यथारूपा तथार्हो मनुजर्षभ ॥ 4 ॥
किमर्थं चापि निक्षिप्य दूरे बलमिहागतः ।
कस्मान्नेहोपयातोऽसि सबलः पुरुषर्षभः ॥ 5 ॥
भरतः प्रत्युवाचेदं प्राञ्जलिस्तं तपोधनम् ।
ससैन्यो नोपयातोऽस्मि भगवन्भगवद्भयात् ॥ 6 ॥
राज्ञा च भगवन्नित्यं राजपुत्रेण वा सदा ।
यत्नतः परिहर्तव्या विषयेषु तपस्विनः ॥ 7 ॥
वाजिमुख्या मनुष्याश्च मत्ताश्च वरवारणाः ।
प्रच्छाद्य भगवन्भूमिं महतीमनुयान्ति माम् ॥ 8 ॥
ते वृक्षानुदकं भूमिमाश्रमेषूटजां स्तथा ।
न हिंस्युरिति तेनाऽहमेक एव समागतः ॥ 9 ॥
आनीयतामितस्सेनेत्याज्ञप्तः परमर्षिणा ।
ततस्तु चक्रे भरतस्सेनायास्समुपागमम् ॥ 10 ॥
अग्निशालां प्रविश्याथ पीत्वाऽपः परिमृज्य च ।
आतिथ्यस्य क्रियाहेतोर्विश्वकर्माणमाह्वयत् ॥ 11 ॥
आह्वये विश्वकर्माणमहं त्वष्टारमेव च ।
आतिथ्यं कर्तुमिच्छामि तत्र मे संविधीयताम् ॥ 12 ॥
आह्वये लोकपालांस्त्रीन् देवान् शक्रमुखांस्तथा ।
आतिथ्यं कर्तुमिच्छामि तत्र मे संविधीयताम् ॥ 13 ॥
प्राक्स्रोतसश्च या नद्यः प्रत्यक्स्रोतस एव च ।
पृथिव्यामन्तरिक्षे च समायान्त्वद्य सर्वशः ॥ 14 ॥
अन्या स्रवन्तु मैरेयं सुरामन्यास्सुविष्ठिताम् ।
अपरा श्चोदकं शीतमिक्षुकाण्डरसोपमम् ॥ 15 ॥
आह्वये देवगन्धर्वान्विश्वावसुहहाहुहून् ।
तथैवाप्सरसो देवीर्गन्धर्वीश्चापि सर्वशः ॥ 16 ॥
घृताचीमथ विश्वाचीं मिश्रकेशीमलम्बुसाम् ।
नागदन्तां च हेमां च हिमामद्रिकृतस्थलाम् ॥ 17 ॥
शक्रं याश्चोपतिष्ठन्ति ब्रह्माणं याश्च योषितः ।
सर्वास्तुम्बुरुणा सार्धमाह्वये सपरिच्छदाः ॥ 18 ॥
वनं कुरुषु यद्दिव्यं वासोभूषणपत्रवत् ।
दिव्यनारीफलं शश्वत्तत्कौबेरमिहैतु च ॥ 19 ॥
इह मे भगवान् सोमो विधत्तामन्नमुत्तमम् ।
भक्ष्यम्भोज्यं च चोष्यं च लेह्यं च विविधं बहु ॥ 20 ॥
विचित्राणि च माल्यानि पादपप्रच्युतानि च ।
सुरादीनि च पेयानि मांसानि विविधानि च ॥ 21 ॥
एवं समाधिना युक्तस्तेजसाऽप्रतिमेन च ।
शीक्षास्वरसमायुक्तं तपसा चाब्रवीन्मुनिः ॥ 22 ॥
मनसा ध्यायतस्तस्य प्राङ्मुखस्य कृताञ्जलेः ।
आजग्मुस्तानि सर्वाणि दैवतानि पृथक्पृथक् ॥ 23 ॥
मलयं दर्दुरं चैव ततस्स्वेदनुदोऽनिलः ।
उपस्पृश्य ववौ युक्त्या सुप्रियात्मा सुखश्शिवः ॥ 24 ॥
ततोऽभ्यवर्षन्त घना दिव्याः कुसुमवृष्टयः ।
दिव्यदुन्दुभिघोषश्च दिक्षु सर्वासु शुश्रुवे ॥ 25 ॥
प्रववुश्चोत्तमा वाता ननृतुश्चाप्सरोगणाः ।
जगुश्च देवगन्धर्वा वीणाः प्रमुमुचुस्स्वरान् ॥ 26 ॥
स शब्दो द्यां च भूमिं च प्राणिनां श्रवणानि च ।
विवेशोच्चरितश्श्लक्ष्णस्समो लयसमन्वितः ॥ 27 ॥
तस्मिन्नुपरते शब्दे दिव्ये श्रोत्र सुखे नृणाम् ।
ददर्श भारतं सैन्यं विधानं विश्वकर्मणः ॥ 28 ॥
बभूव हि समा भूमिस्समन्तात्पञ्चयोजना ।
शाद्वलैर्भहुभिश्चन्ना नीलवैढूर्यसन्निभैः ॥ 29 ॥
तस्मिन्बिल्वाः कपित्थाश्च पनसा बीजपूरकाः ।
आमलक्यो बभूवुश्च चूताश्च फलभूषणाः ॥ 30 ॥
उत्तरेभ्यः कुरुभ्यश्च वनं दिव्योपभोगवत् ।
आजगाम नदी दिव्या तीरजैर्भहुभिर्वृता ॥ 31 ॥
चतुश्शालानि शुभ्राणि शालाश्च गजवाजिनाम् ।
हर्म्यप्रासादसम्बाधास्तोरणानि शुभानि च ॥ 32 ॥
सितमेघनिभं चापि राजवेश्म सुतोरणम् ।
दिव्यमाल्यकृताकारं दिव्यगन्धसमुक्षितम् ॥ 33 ॥
चतुरश्रमसम्बाधं शयनासनयानवत् ।
दिव्यैस्सर्वरसैर्युक्तं दिव्यभोजनवस्त्रवत् ॥ 34 ॥
उपकल्पितसर्वान्नं धौतनिर्मलभाजनम् ।
क्लुप्तसर्वासनं श्रीमत्स्वास्तीर्णशयनोत्तमम् ॥ 35 ॥
प्रविवेश महाबाहुरनुज्ञातो महर्षिणा ।
वेश्म तद्रत्नसम्पूर्णं भरतः कैकयीसुतः ॥ 36 ॥
अनुजग्मुश्च तं सर्वे मन्त्रिणस्सपुरोहिताः ।
बभूवुश्च मुदा युक्ता दृष्ट्वा तं वेश्मसंविधिम् ॥ 37 ॥
तत्र राजासनं दिव्यं व्यजनं छत्रमेव च ।
भरतो मन्त्रिभिस्सार्धमभ्यवर्तत राजवत् ॥ 38 ॥
आसनं पूजयामास रामायाभिप्रणम्य च ।
वालव्यजनमादाय न्यषीदत्सचिवासने ॥ 39 ॥
आनुपूर्व्यान्निषेदुश्च सर्वे मन्त्रिपुरोहिताः ।
ततस्सेनापतिः पश्चात्प्रशास्ताच निषेदतुः ॥ 40 ॥
तत स्तत्र मुहूर्तेन नद्यः पायसकर्दमाः ।
उपातिष्ठन्त भरतं भरद्वाजस्य शासनात् ॥ 41 ॥
तासामुभयतः कूलं पाण्डुमृत्तिकलेपनाः ।
रम्याश्चावसधा दिव्या ब्रह्मणस्तु प्रसादजाः ॥ 42 ॥
तेनैव च मूहूर्तेन दिव्याऽभरणभूषिताः ।
आगुर्विंशतिसाहस्राः ब्रह्मणा प्रहिताः स्त्रियः ॥ 43 ॥
सुवर्णमणिमुक्तेन प्रवालेन च शोभिताः ।
आगुर्विंशतिसाहास्राः कुबेरप्रहिताः स्त्रियः ॥ 44 ॥
याभिर्गृहीतः पुरुषस्सोन्माद इव लक्ष्यते ।
आगुर्विंशतिसाहस्रा नन्दनादप्सरोगणाः ॥ 45 ॥
नारदस्तुम्भुरुर्गोपः प्रवरास्सूर्यवर्चसः ।
एते गन्धर्वराजानो भरतस्याग्रतो जगुः ॥ 46 ॥
अलम्बुसा मिश्रकेशी पुण्डरीकाऽथ वामना ।
उपानृत्यंस्तु भरतं भरद्वाजस्य शासनात् ॥ 47 ॥
यानि माल्यानि देवेषु यानि चैत्ररथे वने ।
प्रयागे तान्यदृश्यन्त भरद्वाजस्य शासनात् ॥ 48 ॥
बिल्वा मार्दङ्गिका आसन् शम्याग्राहा विभीतकाः ।
अश्वत्था नर्तकाश्चासन्भरद्वाजस्य शासनात् ॥ 49 ॥
ततस्सरलतालाश्च तिलका नक्तमालकाः ।
प्रहृष्टास्तत्र सम्पेतुः कुब्जा भूत्वाऽथ वामनाः ॥ 50 ॥
शिंशुपामलकीजम्ब्वो याश्चान्याः काननेषु ताः मालती मल्लिका जातिर्याश्चान्याः कानने लताः ।
प्रमदाविग्रहं कृत्वा भरद्वाजाश्रमेऽवदन् ॥ 51 ॥
सुरास्सुरापाः पिबत पायसं च बुभुक्षिताः ॥ 52 ॥
मांसानि च सुमेध्यानि भक्ष्यन्तां यावदिच्छथ ॥ 53 ॥
उच्छाद्य स्नापयन्ति स्म नदीतीरेष वल्गुषु ।
अप्येकमेकं पुरषं प्रमदास्सप्त चाष्ट च ॥ 54 ॥
संवाहन्त्यस्समापेतुर्नार्यो रुचिरलोचनाः ।
परिमृज्य तथाऽन्योन्यं पाययन्ति वराङ्गनाः ॥ 55 ॥
हयान् गजान् खारानुष्ट्रान्तथैव सुरभेस्सुतान् ।
अभोजयन्वाहनपास्तेषां भोज्यं यथाविधि ॥ 56 ॥
इक्षूंश्च मधुलाजांश्च भोजयन्ति स्म वाहनान् ।
इक्ष्वाकुवरयोधानां चोदयन्तो महाबलाः ॥ 57 ॥
नाश्वबन्धोऽश्वमाजानान्नगजं कुञ्जरग्रहः ।
मत्तप्रमत्तमुदिता चमूः सा तत्र सम्बभौ ॥ 58 ॥
तर्पितास्सर्वकामैस्ते रक्तचन्दनरूषिताः ।
अप्सरोगणसंयुक्तास्सैन्या वाचमुदैरयन् ॥ 59 ॥
नैवायोध्यां गमिष्यामो नगमिष्याम दण्डकान् ।
कुशलं भरतस्यास्तु रामस्यास्तु तथा सुखम् ॥ 60 ॥
इति पादातयोधाश्च हस्त्यश्वारोहबन्धकाः ।
अनाथास्तं विधिं लब्ध्वा वाचमेतामुदीरयन् ॥ 61 ॥
सम्म्प्रहृष्टा विनेदुस्ते नरास्तत्र सहस्रशः ।
भरतस्यानुयातारस्स्वर्गोऽयमिति चाब्रुवन् ॥ 62 ॥
नृत्यन्ति स्म हसन्ति स्म गायन्ति स्म च सैनिकाः समन्तात्परिधावन्ति माल्योपेतास्सहस्रशः ॥ 63 ॥
ततो भुक्तवतां तेषां तदन्नममृतोपमम् ।
दिव्यानुद्वीक्ष्य भक्ष्यां स्तानभवद्भक्षणे मतिः ॥ 64 ॥
प्रेष्याश्चेट्यश्च वध्वश्च बलस्थाश्च सहस्रशः ।
बभूवुस्ते भृशं दृप्तास्सर्वे चाहतवाससः ॥ 65 ॥
कुञ्जराश्च खरोष्ट्राश्च गोऽश्वाश्च मृगपक्षिणः ।
बभूवुस्सुभृतास्तत्र नान्यो ह्यन्यमकल्पयत् ॥ 66 ॥
नाऽशुक्लवासा स्तत्राऽसीत्क्षुधितो मलिनोऽपि वा ।
रजसा ध्वस्तकेशो वा नरः कश्चिददृश्यत ॥ 67 ॥
आजैश्चापि च वाराहैर्निष्ठानवरसञ्चयैः ।
फलनिर्यूह संसिद्दैस्सूपैर्गन्ध रसान्वितैः ॥ 68 ॥
पुष्पध्वजवतीः पूर्णाश्शुक्लस्यान्नस्य चाभितः ।
ददृशुर्विस्मितास्तत्रनरा लौहीस्सहस्रशः ॥ 69 ॥
बभूवुर्वनपार्श्वेषु कूपाः पायसकर्दमाः ।
ताश्चकामदुघा गावो द्रुमाश्चासन्मधुश्च्युतः ॥ 70 ॥
वाप्यो मैरेयपूर्णाश्च मृष्टमांसचयैर्वृताः ।
प्रतप्तपिठरैश्चापि मार्गमायूरकौक्कुटैः ॥ 71 ॥
पात्रीणां च सहस्राणि स्थालीनां नियुतानि च ।
न्यर्बुधानि च पात्राणि शातकुम्भमयानि च ॥ 72 ॥
स्थाल्यः कुम्भ्य करम्भ्य श्च दधिपूर्णास्सुसंस्कृताः ।
यौवनस्थस्य गौरस्य कपित्थस्य सुगन्धिनः ॥ 73 ॥
ह्रदाः पूर्णा रसालस्य दध्नश्श्वेतस्य चापरे ।
बभूवुः पायसस्यान्ये शर्करायावसञ्चयाः ॥ 74 ॥
कल्कान्चूर्णकषायांश्च स्नानानि विविधानि च ।
ददृशुर्भाजनस्थानि तीर्थेषु सरतां नराः ॥ 75 ॥
शुक्लानंशुमतश्चापि दन्तधावनसञ्चयान् ।
शुक्लांश्चन्दनकल्कांश्च समुद्गेष्ववतिष्ठतः ॥ 76 ॥
दर्पणापरिमृष्टांश्च वाससां चापि सञ्चयान् ।
पादुकोपानहां चैव युग्मानिच सहस्रशः ॥ 77 ॥
आञ्जनीः कङ्कतान्कूर्चान् शस्त्राणि च धनूंषि च ।
मर्मत्राणानि चित्राणि शयनान्यासनानि च ॥ 78 ॥
प्रतिपानह्रदान्पूर्णन्खरोष्ट्रगजवाजिनाम् ।
अवगाह्यसुतीर्थांश्चह्रदान् सोत्पलपुष्करान् ॥ 79 ॥
आकाश वर्णप्रतिमान् स्वच्छतोयान्सुखप्लवान् ।
नीपवैडूर्यवर्णांश्च मृदून्यवससञ्चयान् ।
निर्वापार्थान् पशूनां ते ददृशुस्तत्र सर्वशः ॥ 80 ॥
व्यस्मयन्त मनुष्यास्ते स्वप्नकल्पं तदद्भुतम् ।
दृष्ट्वाऽतिथ्यं कृतं तादृग्भरतस्य महर्षिणा ॥ 81 ॥
इत्येवं रममाणानां देवानामिव नन्दने ।
भरद्वाजाश्रमे रम्ये सा रात्रिर्व्यत्यवर्तत ॥ 82 ॥
प्रतिजग्मुश्च ता नद्यो गन्धर्वाश्च यथागतम् ।
भरद्वाजमनुज्ञाप्य ताश्च सर्वा वराङ्गनाः ॥ 83 ॥
तथैव मत्ता मदिरोत्कटा नरास्तथैव दिव्यागरुचन्दनोक्षिताः ।
तथैव दिव्या विविधास्स्रगुत्तमाः पृथक्प्रकीर्णा मनुजैः प्रमर्दिताः ॥ 84 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे एकनवतितमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha ekanavatitamassargaḥ |
kṛtabuddhiṃ nivāsāya tatraiva sa munistadā |
bharataṃ kaikayīputramātithyenanyamantrayat || 1 ||
abravīdbharatastvenaṃ nanvidaṃ bhavatā kṛtam |
pādyamarghyaṃ tathā'tithyaṃ vane yadupapadyate || 2 ||
athovāca bharadvājo bharataṃ prahasanniva |
jāne tvāṃ prītisaṃyuktaṃ tuṣyestvaṃ yena kenacit || 3 ||
senāyāstu tavaitasyāḥ kartumicchāmi bhojanam |
mama prītiryathārūpā tathārho manujarṣabha || 4 ||
kimarthaṃ cāpi nikṣipya dūre balamihāgataḥ |
kasmānnehopayāto'si sabalaḥ puruṣarṣabhaḥ || 5 ||
bharataḥ pratyuvācedaṃ prāñjalistaṃ tapodhanam |
sasainyo nopayāto'smi bhagavanbhagavadbhayāt || 6 ||
rājñā ca bhagavannityaṃ rājaputreṇa vā sadā |
yatnataḥ parihartavyā viṣayeṣu tapasvinaḥ || 7 ||
vājimukhyā manuṣyāśca mattāśca varavāraṇāḥ |
pracchādya bhagavanbhūmiṃ mahatīmanuyānti mām || 8 ||
te vṛkṣānudakaṃ bhūmimāśrameṣūṭajāṃ stathā |
na hiṃsyuriti tenā'hameka eva samāgataḥ || 9 ||
ānīyatāmitassenetyājñaptaḥ paramarṣiṇā |
tatastu cakre bharatassenāyāssamupāgamam || 10 ||
agniśālāṃ praviśyātha pītvā'paḥ parimṛjya ca |
ātithyasya kriyāhetorviśvakarmāṇamāhvayat || 11 ||
āhvaye viśvakarmāṇamahaṃ tvaṣṭārameva ca |
ātithyaṃ kartumicchāmi tatra me saṃvidhīyatām || 12 ||
āhvaye lokapālāṃstrīn devān śakramukhāṃstathā |
ātithyaṃ kartumicchāmi tatra me saṃvidhīyatām || 13 ||
prāksrotasaśca yā nadyaḥ pratyaksrotasa eva ca |
pṛthivyāmantarikṣe ca samāyāntvadya sarvaśaḥ || 14 ||
anyā sravantu maireyaṃ surāmanyāssuviṣṭhitām |
aparā ścodakaṃ śītamikṣukāṇḍarasopamam || 15 ||
āhvaye devagandharvānviśvāvasuhahāhuhūn |
tathaivāpsaraso devīrgandharvīścāpi sarvaśaḥ || 16 ||
ghṛtācīmatha viśvācīṃ miśrakeśīmalambusām |
nāgadantāṃ ca hemāṃ ca himāmadrikṛtasthalām || 17 ||
śakraṃ yāścopatiṣṭhanti brahmāṇaṃ yāśca yoṣitaḥ |
sarvāstumburuṇā sārdhamāhvaye saparicchadāḥ || 18 ||
vanaṃ kuruṣu yaddivyaṃ vāsobhūṣaṇapatravat |
divyanārīphalaṃ śaśvattatkauberamihaitu ca || 19 ||
iha me bhagavān somo vidhattāmannamuttamam |
bhakṣyambhojyaṃ ca coṣyaṃ ca lehyaṃ ca vividhaṃ bahu || 20 ||
vicitrāṇi ca mālyāni pādapapracyutāni ca |
surādīni ca peyāni māṃsāni vividhāni ca || 21 ||
evaṃ samādhinā yuktastejasā'pratimena ca |
śīkṣāsvarasamāyuktaṃ tapasā cābravīnmuniḥ || 22 ||
manasā dhyāyatastasya prāṅmukhasya kṛtāñjaleḥ |
ājagmustāni sarvāṇi daivatāni pṛthakpṛthak || 23 ||
malayaṃ darduraṃ caiva tatassvedanudo'nilaḥ |
upaspṛśya vavau yuktyā supriyātmā sukhaśśivaḥ || 24 ||
tato'bhyavarṣanta ghanā divyāḥ kusumavṛṣṭayaḥ |
divyadundubhighoṣaśca dikṣu sarvāsu śuśruve || 25 ||
pravavuścottamā vātā nanṛtuścāpsarogaṇāḥ |
jaguśca devagandharvā vīṇāḥ pramumucussvarān || 26 ||
sa śabdo dyāṃ ca bhūmiṃ ca prāṇināṃ śravaṇāni ca |
viveśoccaritaśślakṣṇassamo layasamanvitaḥ || 27 ||
tasminnuparate śabde divye śrotra sukhe nṛṇām |
dadarśa bhārataṃ sainyaṃ vidhānaṃ viśvakarmaṇaḥ || 28 ||
babhūva hi samā bhūmissamantātpañcayojanā |
śādvalairbhahubhiścannā nīlavaiḍhūryasannibhaiḥ || 29 ||
tasminbilvāḥ kapitthāśca panasā bījapūrakāḥ |
āmalakyo babhūvuśca cūtāśca phalabhūṣaṇāḥ || 30 ||
uttarebhyaḥ kurubhyaśca vanaṃ divyopabhogavat |
ājagāma nadī divyā tīrajairbhahubhirvṛtā || 31 ||
catuśśālāni śubhrāṇi śālāśca gajavājinām |
harmyaprāsādasambādhāstoraṇāni śubhāni ca || 32 ||
sitameghanibhaṃ cāpi rājaveśma sutoraṇam |
divyamālyakṛtākāraṃ divyagandhasamukṣitam || 33 ||
caturaśramasambādhaṃ śayanāsanayānavat |
divyaissarvarasairyuktaṃ divyabhojanavastravat || 34 ||
upakalpitasarvānnaṃ dhautanirmalabhājanam |
kluptasarvāsanaṃ śrīmatsvāstīrṇaśayanottamam || 35 ||
praviveśa mahābāhuranujñāto maharṣiṇā |
veśma tadratnasampūrṇaṃ bharataḥ kaikayīsutaḥ || 36 ||
anujagmuśca taṃ sarve mantriṇassapurohitāḥ |
babhūvuśca mudā yuktā dṛṣṭvā taṃ veśmasaṃvidhim || 37 ||
tatra rājāsanaṃ divyaṃ vyajanaṃ chatrameva ca |
bharato mantribhissārdhamabhyavartata rājavat || 38 ||
āsanaṃ pūjayāmāsa rāmāyābhipraṇamya ca |
vālavyajanamādāya nyaṣīdatsacivāsane || 39 ||
ānupūrvyānniṣeduśca sarve mantripurohitāḥ |
tatassenāpatiḥ paścātpraśāstāca niṣedatuḥ || 40 ||
tata statra muhūrtena nadyaḥ pāyasakardamāḥ |
upātiṣṭhanta bharataṃ bharadvājasya śāsanāt || 41 ||
tāsāmubhayataḥ kūlaṃ pāṇḍumṛttikalepanāḥ |
ramyāścāvasadhā divyā brahmaṇastu prasādajāḥ || 42 ||
tenaiva ca mūhūrtena divyā'bharaṇabhūṣitāḥ |
āgurviṃśatisāhasrāḥ brahmaṇā prahitāḥ striyaḥ || 43 ||
suvarṇamaṇimuktena pravālena ca śobhitāḥ |
āgurviṃśatisāhāsrāḥ kuberaprahitāḥ striyaḥ || 44 ||
yābhirgṛhītaḥ puruṣassonmāda iva lakṣyate |
āgurviṃśatisāhasrā nandanādapsarogaṇāḥ || 45 ||
nāradastumbhururgopaḥ pravarāssūryavarcasaḥ |
ete gandharvarājāno bharatasyāgrato jaguḥ || 46 ||
alambusā miśrakeśī puṇḍarīkā'tha vāmanā |
upānṛtyaṃstu bharataṃ bharadvājasya śāsanāt || 47 ||
yāni mālyāni deveṣu yāni caitrarathe vane |
prayāge tānyadṛśyanta bharadvājasya śāsanāt || 48 ||
bilvā mārdaṅgikā āsan śamyāgrāhā vibhītakāḥ |
aśvatthā nartakāścāsanbharadvājasya śāsanāt || 49 ||
tatassaralatālāśca tilakā naktamālakāḥ |
prahṛṣṭāstatra sampetuḥ kubjā bhūtvā'tha vāmanāḥ || 50 ||
śiṃśupāmalakījambvo yāścānyāḥ kānaneṣu tāḥ mālatī mallikā jātiryāścānyāḥ kānane latāḥ |
pramadāvigrahaṃ kṛtvā bharadvājāśrame'vadan || 51 ||
surāssurāpāḥ pibata pāyasaṃ ca bubhukṣitāḥ || 52 ||
māṃsāni ca sumedhyāni bhakṣyantāṃ yāvadicchatha || 53 ||
ucchādya snāpayanti sma nadītīreṣa valguṣu |
apyekamekaṃ puraṣaṃ pramadāssapta cāṣṭa ca || 54 ||
saṃvāhantyassamāpeturnāryo ruciralocanāḥ |
parimṛjya tathā'nyonyaṃ pāyayanti varāṅganāḥ || 55 ||
hayān gajān khārānuṣṭrāntathaiva surabhessutān |
abhojayanvāhanapāsteṣāṃ bhojyaṃ yathāvidhi || 56 ||
ikṣūṃśca madhulājāṃśca bhojayanti sma vāhanān |
ikṣvākuvarayodhānāṃ codayanto mahābalāḥ || 57 ||
nāśvabandho'śvamājānānnagajaṃ kuñjaragrahaḥ |
mattapramattamuditā camūḥ sā tatra sambabhau || 58 ||
tarpitāssarvakāmaiste raktacandanarūṣitāḥ |
apsarogaṇasaṃyuktāssainyā vācamudairayan || 59 ||
naivāyodhyāṃ gamiṣyāmo nagamiṣyāma daṇḍakān |
kuśalaṃ bharatasyāstu rāmasyāstu tathā sukham || 60 ||
iti pādātayodhāśca hastyaśvārohabandhakāḥ |
anāthāstaṃ vidhiṃ labdhvā vācametāmudīrayan || 61 ||
sammprahṛṣṭā vineduste narāstatra sahasraśaḥ |
bharatasyānuyātārassvargo'yamiti cābruvan || 62 ||
nṛtyanti sma hasanti sma gāyanti sma ca sainikāḥ samantātparidhāvanti mālyopetāssahasraśaḥ || 63 ||
tato bhuktavatāṃ teṣāṃ tadannamamṛtopamam |
divyānudvīkṣya bhakṣyāṃ stānabhavadbhakṣaṇe matiḥ || 64 ||
preṣyāśceṭyaśca vadhvaśca balasthāśca sahasraśaḥ |
babhūvuste bhṛśaṃ dṛptāssarve cāhatavāsasaḥ || 65 ||
kuñjarāśca kharoṣṭrāśca go'śvāśca mṛgapakṣiṇaḥ |
babhūvussubhṛtāstatra nānyo hyanyamakalpayat || 66 ||
nā'śuklavāsā statrā'sītkṣudhito malino'pi vā |
rajasā dhvastakeśo vā naraḥ kaścidadṛśyata || 67 ||
ājaiścāpi ca vārāhairniṣṭhānavarasañcayaiḥ |
phalaniryūha saṃsiddaissūpairgandha rasānvitaiḥ || 68 ||
puṣpadhvajavatīḥ pūrṇāśśuklasyānnasya cābhitaḥ |
dadṛśurvismitāstatranarā lauhīssahasraśaḥ || 69 ||
babhūvurvanapārśveṣu kūpāḥ pāyasakardamāḥ |
tāścakāmadughā gāvo drumāścāsanmadhuścyutaḥ || 70 ||
vāpyo maireyapūrṇāśca mṛṣṭamāṃsacayairvṛtāḥ |
prataptapiṭharaiścāpi mārgamāyūrakaukkuṭaiḥ || 71 ||
pātrīṇāṃ ca sahasrāṇi sthālīnāṃ niyutāni ca |
nyarbudhāni ca pātrāṇi śātakumbhamayāni ca || 72 ||
sthālyaḥ kumbhya karambhya śca dadhipūrṇāssusaṃskṛtāḥ |
yauvanasthasya gaurasya kapitthasya sugandhinaḥ || 73 ||
hradāḥ pūrṇā rasālasya dadhnaśśvetasya cāpare |
babhūvuḥ pāyasasyānye śarkarāyāvasañcayāḥ || 74 ||
kalkāncūrṇakaṣāyāṃśca snānāni vividhāni ca |
dadṛśurbhājanasthāni tīrtheṣu saratāṃ narāḥ || 75 ||
śuklānaṃśumataścāpi dantadhāvanasañcayān |
śuklāṃścandanakalkāṃśca samudgeṣvavatiṣṭhataḥ || 76 ||
darpaṇāparimṛṣṭāṃśca vāsasāṃ cāpi sañcayān |
pādukopānahāṃ caiva yugmānica sahasraśaḥ || 77 ||
āñjanīḥ kaṅkatānkūrcān śastrāṇi ca dhanūṃṣi ca |
marmatrāṇāni citrāṇi śayanānyāsanāni ca || 78 ||
pratipānahradānpūrṇankharoṣṭragajavājinām |
avagāhyasutīrthāṃścahradān sotpalapuṣkarān || 79 ||
ākāśa varṇapratimān svacchatoyānsukhaplavān |
nīpavaiḍūryavarṇāṃśca mṛdūnyavasasañcayān |
nirvāpārthān paśūnāṃ te dadṛśustatra sarvaśaḥ || 80 ||
vyasmayanta manuṣyāste svapnakalpaṃ tadadbhutam |
dṛṣṭvā'tithyaṃ kṛtaṃ tādṛgbharatasya maharṣiṇā || 81 ||
ityevaṃ ramamāṇānāṃ devānāmiva nandane |
bharadvājāśrame ramye sā rātrirvyatyavartata || 82 ||
pratijagmuśca tā nadyo gandharvāśca yathāgatam |
bharadvājamanujñāpya tāśca sarvā varāṅganāḥ || 83 ||
tathaiva mattā madirotkaṭā narāstathaiva divyāgarucandanokṣitāḥ |
tathaiva divyā vividhāssraguttamāḥ pṛthakprakīrṇā manujaiḥ pramarditāḥ || 84 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ekanavatitamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Malayalam script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.