শ্রীমদ্বাল্মীকীয রামাযণে অযোধ্যাকাণ্ডম্ ।
অথ একনবতিতমস্সর্গঃ ।
কৃতবুদ্ধিং নিবাসায তত্রৈব স মুনিস্তদা ।
ভরতং কৈকযীপুত্রমাতিথ্যেনন্যমন্ত্রযত্ ॥ 1 ॥
অব্রবীদ্ভরতস্ত্বেনং নন্বিদং ভবতা কৃতম্ ।
পাদ্যমর্ঘ্যং তথাঽতিথ্যং বনে যদুপপদ্যতে ॥ 2 ॥
অথোবাচ ভরদ্বাজো ভরতং প্রহসন্নিব ।
জানে ত্বাং প্রীতিসংযুক্তং তুষ্যেস্ত্বং যেন কেনচিত্ ॥ 3 ॥
সেনাযাস্তু তবৈতস্যাঃ কর্তুমিচ্ছামি ভোজনম্ ।
মম প্রীতির্যথারূপা তথার্হো মনুজর্ষভ ॥ 4 ॥
কিমর্থং চাপি নিক্ষিপ্য দূরে বলমিহাগতঃ ।
কস্মান্নেহোপযাতোঽসি সবলঃ পুরুষর্ষভঃ ॥ 5 ॥
ভরতঃ প্রত্যুবাচেদং প্রাঞ্জলিস্তং তপোধনম্ ।
সসৈন্যো নোপযাতোঽস্মি ভগবন্ভগবদ্ভযাত্ ॥ 6 ॥
রাজ্ঞা চ ভগবন্নিত্যং রাজপুত্রেণ বা সদা ।
যত্নতঃ পরিহর্তব্যা বিষযেষু তপস্বিনঃ ॥ 7 ॥
বাজিমুখ্যা মনুষ্যাশ্চ মত্তাশ্চ বরবারণাঃ ।
প্রচ্ছাদ্য ভগবন্ভূমিং মহতীমনুযান্তি মাম্ ॥ 8 ॥
তে বৃক্ষানুদকং ভূমিমাশ্রমেষূটজাং স্তথা ।
ন হিংস্যুরিতি তেনাঽহমেক এব সমাগতঃ ॥ 9 ॥
আনীযতামিতস্সেনেত্যাজ্ঞপ্তঃ পরমর্ষিণা ।
ততস্তু চক্রে ভরতস্সেনাযাস্সমুপাগমম্ ॥ 10 ॥
অগ্নিশালাং প্রবিশ্যাথ পীত্বাঽপঃ পরিমৃজ্য চ ।
আতিথ্যস্য ক্রিযাহেতোর্বিশ্বকর্মাণমাহ্বযত্ ॥ 11 ॥
আহ্বযে বিশ্বকর্মাণমহং ত্বষ্টারমেব চ ।
আতিথ্যং কর্তুমিচ্ছামি তত্র মে সংবিধীযতাম্ ॥ 12 ॥
আহ্বযে লোকপালাংস্ত্রীন্ দেবান্ শক্রমুখাংস্তথা ।
আতিথ্যং কর্তুমিচ্ছামি তত্র মে সংবিধীযতাম্ ॥ 13 ॥
প্রাক্স্রোতসশ্চ যা নদ্যঃ প্রত্যক্স্রোতস এব চ ।
পৃথিব্যামন্তরিক্ষে চ সমাযান্ত্বদ্য সর্বশঃ ॥ 14 ॥
অন্যা স্রবন্তু মৈরেযং সুরামন্যাস্সুবিষ্ঠিতাম্ ।
অপরা শ্চোদকং শীতমিক্ষুকাণ্ডরসোপমম্ ॥ 15 ॥
আহ্বযে দেবগন্ধর্বান্বিশ্বাবসুহহাহুহূন্ ।
তথৈবাপ্সরসো দেবীর্গন্ধর্বীশ্চাপি সর্বশঃ ॥ 16 ॥
ঘৃতাচীমথ বিশ্বাচীং মিশ্রকেশীমলম্বুসাম্ ।
নাগদন্তাং চ হেমাং চ হিমামদ্রিকৃতস্থলাম্ ॥ 17 ॥
শক্রং যাশ্চোপতিষ্ঠন্তি ব্রহ্মাণং যাশ্চ যোষিতঃ ।
সর্বাস্তুম্বুরুণা সার্ধমাহ্বযে সপরিচ্ছদাঃ ॥ 18 ॥
বনং কুরুষু যদ্দিব্যং বাসোভূষণপত্রবত্ ।
দিব্যনারীফলং শশ্বত্তত্কৌবেরমিহৈতু চ ॥ 19 ॥
ইহ মে ভগবান্ সোমো বিধত্তামন্নমুত্তমম্ ।
ভক্ষ্যম্ভোজ্যং চ চোষ্যং চ লেহ্যং চ বিবিধং বহু ॥ 20 ॥
বিচিত্রাণি চ মাল্যানি পাদপপ্রচ্যুতানি চ ।
সুরাদীনি চ পেযানি মাংসানি বিবিধানি চ ॥ 21 ॥
এবং সমাধিনা যুক্তস্তেজসাঽপ্রতিমেন চ ।
শীক্ষাস্বরসমাযুক্তং তপসা চাব্রবীন্মুনিঃ ॥ 22 ॥
মনসা ধ্যাযতস্তস্য প্রাঙ্মুখস্য কৃতাঞ্জলেঃ ।
আজগ্মুস্তানি সর্বাণি দৈবতানি পৃথক্পৃথক্ ॥ 23 ॥
মলযং দর্দুরং চৈব ততস্স্বেদনুদোঽনিলঃ ।
উপস্পৃশ্য ববৌ যুক্ত্যা সুপ্রিযাত্মা সুখশ্শিবঃ ॥ 24 ॥
ততোঽভ্যবর্ষন্ত ঘনা দিব্যাঃ কুসুমবৃষ্টযঃ ।
দিব্যদুন্দুভিঘোষশ্চ দিক্ষু সর্বাসু শুশ্রুবে ॥ 25 ॥
প্রববুশ্চোত্তমা বাতা ননৃতুশ্চাপ্সরোগণাঃ ।
জগুশ্চ দেবগন্ধর্বা বীণাঃ প্রমুমুচুস্স্বরান্ ॥ 26 ॥
স শব্দো দ্যাং চ ভূমিং চ প্রাণিনাং শ্রবণানি চ ।
বিবেশোচ্চরিতশ্শ্লক্ষ্ণস্সমো লযসমন্বিতঃ ॥ 27 ॥
তস্মিন্নুপরতে শব্দে দিব্যে শ্রোত্র সুখে নৃণাম্ ।
দদর্শ ভারতং সৈন্যং বিধানং বিশ্বকর্মণঃ ॥ 28 ॥
বভূব হি সমা ভূমিস্সমন্তাত্পঞ্চযোজনা ।
শাদ্বলৈর্ভহুভিশ্চন্না নীলবৈঢূর্যসন্নিভৈঃ ॥ 29 ॥
তস্মিন্বিল্বাঃ কপিত্থাশ্চ পনসা বীজপূরকাঃ ।
আমলক্যো বভূবুশ্চ চূতাশ্চ ফলভূষণাঃ ॥ 30 ॥
উত্তরেভ্যঃ কুরুভ্যশ্চ বনং দিব্যোপভোগবত্ ।
আজগাম নদী দিব্যা তীরজৈর্ভহুভির্বৃতা ॥ 31 ॥
চতুশ্শালানি শুভ্রাণি শালাশ্চ গজবাজিনাম্ ।
হর্ম্যপ্রাসাদসম্বাধাস্তোরণানি শুভানি চ ॥ 32 ॥
সিতমেঘনিভং চাপি রাজবেশ্ম সুতোরণম্ ।
দিব্যমাল্যকৃতাকারং দিব্যগন্ধসমুক্ষিতম্ ॥ 33 ॥
চতুরশ্রমসম্বাধং শযনাসনযানবত্ ।
দিব্যৈস্সর্বরসৈর্যুক্তং দিব্যভোজনবস্ত্রবত্ ॥ 34 ॥
উপকল্পিতসর্বান্নং ধৌতনির্মলভাজনম্ ।
ক্লুপ্তসর্বাসনং শ্রীমত্স্বাস্তীর্ণশযনোত্তমম্ ॥ 35 ॥
প্রবিবেশ মহাবাহুরনুজ্ঞাতো মহর্ষিণা ।
বেশ্ম তদ্রত্নসম্পূর্ণং ভরতঃ কৈকযীসুতঃ ॥ 36 ॥
অনুজগ্মুশ্চ তং সর্বে মন্ত্রিণস্সপুরোহিতাঃ ।
বভূবুশ্চ মুদা যুক্তা দৃষ্ট্বা তং বেশ্মসংবিধিম্ ॥ 37 ॥
তত্র রাজাসনং দিব্যং ব্যজনং ছত্রমেব চ ।
ভরতো মন্ত্রিভিস্সার্ধমভ্যবর্তত রাজবত্ ॥ 38 ॥
আসনং পূজযামাস রামাযাভিপ্রণম্য চ ।
বালব্যজনমাদায ন্যষীদত্সচিবাসনে ॥ 39 ॥
আনুপূর্ব্যান্নিষেদুশ্চ সর্বে মন্ত্রিপুরোহিতাঃ ।
ততস্সেনাপতিঃ পশ্চাত্প্রশাস্তাচ নিষেদতুঃ ॥ 40 ॥
তত স্তত্র মুহূর্তেন নদ্যঃ পাযসকর্দমাঃ ।
উপাতিষ্ঠন্ত ভরতং ভরদ্বাজস্য শাসনাত্ ॥ 41 ॥
তাসামুভযতঃ কূলং পাণ্ডুমৃত্তিকলেপনাঃ ।
রম্যাশ্চাবসধা দিব্যা ব্রহ্মণস্তু প্রসাদজাঃ ॥ 42 ॥
তেনৈব চ মূহূর্তেন দিব্যাঽভরণভূষিতাঃ ।
আগুর্বিংশতিসাহস্রাঃ ব্রহ্মণা প্রহিতাঃ স্ত্রিযঃ ॥ 43 ॥
সুবর্ণমণিমুক্তেন প্রবালেন চ শোভিতাঃ ।
আগুর্বিংশতিসাহাস্রাঃ কুবেরপ্রহিতাঃ স্ত্রিযঃ ॥ 44 ॥
যাভির্গৃহীতঃ পুরুষস্সোন্মাদ ইব লক্ষ্যতে ।
আগুর্বিংশতিসাহস্রা নন্দনাদপ্সরোগণাঃ ॥ 45 ॥
নারদস্তুম্ভুরুর্গোপঃ প্রবরাস্সূর্যবর্চসঃ ।
এতে গন্ধর্বরাজানো ভরতস্যাগ্রতো জগুঃ ॥ 46 ॥
অলম্বুসা মিশ্রকেশী পুণ্ডরীকাঽথ বামনা ।
উপানৃত্যংস্তু ভরতং ভরদ্বাজস্য শাসনাত্ ॥ 47 ॥
যানি মাল্যানি দেবেষু যানি চৈত্ররথে বনে ।
প্রযাগে তান্যদৃশ্যন্ত ভরদ্বাজস্য শাসনাত্ ॥ 48 ॥
বিল্বা মার্দঙ্গিকা আসন্ শম্যাগ্রাহা বিভীতকাঃ ।
অশ্বত্থা নর্তকাশ্চাসন্ভরদ্বাজস্য শাসনাত্ ॥ 49 ॥
ততস্সরলতালাশ্চ তিলকা নক্তমালকাঃ ।
প্রহৃষ্টাস্তত্র সম্পেতুঃ কুব্জা ভূত্বাঽথ বামনাঃ ॥ 50 ॥
শিংশুপামলকীজম্ব্বো যাশ্চান্যাঃ কাননেষু তাঃ মালতী মল্লিকা জাতির্যাশ্চান্যাঃ কাননে লতাঃ ।
প্রমদাবিগ্রহং কৃত্বা ভরদ্বাজাশ্রমেঽবদন্ ॥ 51 ॥
সুরাস্সুরাপাঃ পিবত পাযসং চ বুভুক্ষিতাঃ ॥ 52 ॥
মাংসানি চ সুমেধ্যানি ভক্ষ্যন্তাং যাবদিচ্ছথ ॥ 53 ॥
উচ্ছাদ্য স্নাপযন্তি স্ম নদীতীরেষ বল্গুষু ।
অপ্যেকমেকং পুরষং প্রমদাস্সপ্ত চাষ্ট চ ॥ 54 ॥
সংবাহন্ত্যস্সমাপেতুর্নার্যো রুচিরলোচনাঃ ।
পরিমৃজ্য তথাঽন্যোন্যং পাযযন্তি বরাঙ্গনাঃ ॥ 55 ॥
হযান্ গজান্ খারানুষ্ট্রান্তথৈব সুরভেস্সুতান্ ।
অভোজযন্বাহনপাস্তেষাং ভোজ্যং যথাবিধি ॥ 56 ॥
ইক্ষূংশ্চ মধুলাজাংশ্চ ভোজযন্তি স্ম বাহনান্ ।
ইক্ষ্বাকুবরযোধানাং চোদযন্তো মহাবলাঃ ॥ 57 ॥
নাশ্ববন্ধোঽশ্বমাজানান্নগজং কুঞ্জরগ্রহঃ ।
মত্তপ্রমত্তমুদিতা চমূঃ সা তত্র সম্বভৌ ॥ 58 ॥
তর্পিতাস্সর্বকামৈস্তে রক্তচন্দনরূষিতাঃ ।
অপ্সরোগণসংযুক্তাস্সৈন্যা বাচমুদৈরযন্ ॥ 59 ॥
নৈবাযোধ্যাং গমিষ্যামো নগমিষ্যাম দণ্ডকান্ ।
কুশলং ভরতস্যাস্তু রামস্যাস্তু তথা সুখম্ ॥ 60 ॥
ইতি পাদাতযোধাশ্চ হস্ত্যশ্বারোহবন্ধকাঃ ।
অনাথাস্তং বিধিং লব্ধ্বা বাচমেতামুদীরযন্ ॥ 61 ॥
সম্ম্প্রহৃষ্টা বিনেদুস্তে নরাস্তত্র সহস্রশঃ ।
ভরতস্যানুযাতারস্স্বর্গোঽযমিতি চাব্রুবন্ ॥ 62 ॥
নৃত্যন্তি স্ম হসন্তি স্ম গাযন্তি স্ম চ সৈনিকাঃ সমন্তাত্পরিধাবন্তি মাল্যোপেতাস্সহস্রশঃ ॥ 63 ॥
ততো ভুক্তবতাং তেষাং তদন্নমমৃতোপমম্ ।
দিব্যানুদ্বীক্ষ্য ভক্ষ্যাং স্তানভবদ্ভক্ষণে মতিঃ ॥ 64 ॥
প্রেষ্যাশ্চেট্যশ্চ বধ্বশ্চ বলস্থাশ্চ সহস্রশঃ ।
বভূবুস্তে ভৃশং দৃপ্তাস্সর্বে চাহতবাসসঃ ॥ 65 ॥
কুঞ্জরাশ্চ খরোষ্ট্রাশ্চ গোঽশ্বাশ্চ মৃগপক্ষিণঃ ।
বভূবুস্সুভৃতাস্তত্র নান্যো হ্যন্যমকল্পযত্ ॥ 66 ॥
নাঽশুক্লবাসা স্তত্রাঽসীত্ক্ষুধিতো মলিনোঽপি বা ।
রজসা ধ্বস্তকেশো বা নরঃ কশ্চিদদৃশ্যত ॥ 67 ॥
আজৈশ্চাপি চ বারাহৈর্নিষ্ঠানবরসঞ্চযৈঃ ।
ফলনির্যূহ সংসিদ্দৈস্সূপৈর্গন্ধ রসান্বিতৈঃ ॥ 68 ॥
পুষ্পধ্বজবতীঃ পূর্ণাশ্শুক্লস্যান্নস্য চাভিতঃ ।
দদৃশুর্বিস্মিতাস্তত্রনরা লৌহীস্সহস্রশঃ ॥ 69 ॥
বভূবুর্বনপার্শ্বেষু কূপাঃ পাযসকর্দমাঃ ।
তাশ্চকামদুঘা গাবো দ্রুমাশ্চাসন্মধুশ্চ্যুতঃ ॥ 70 ॥
বাপ্যো মৈরেযপূর্ণাশ্চ মৃষ্টমাংসচযৈর্বৃতাঃ ।
প্রতপ্তপিঠরৈশ্চাপি মার্গমাযূরকৌক্কুটৈঃ ॥ 71 ॥
পাত্রীণাং চ সহস্রাণি স্থালীনাং নিযুতানি চ ।
ন্যর্বুধানি চ পাত্রাণি শাতকুম্ভমযানি চ ॥ 72 ॥
স্থাল্যঃ কুম্ভ্য করম্ভ্য শ্চ দধিপূর্ণাস্সুসংস্কৃতাঃ ।
যৌবনস্থস্য গৌরস্য কপিত্থস্য সুগন্ধিনঃ ॥ 73 ॥
হ্রদাঃ পূর্ণা রসালস্য দধ্নশ্শ্বেতস্য চাপরে ।
বভূবুঃ পাযসস্যান্যে শর্করাযাবসঞ্চযাঃ ॥ 74 ॥
কল্কান্চূর্ণকষাযাংশ্চ স্নানানি বিবিধানি চ ।
দদৃশুর্ভাজনস্থানি তীর্থেষু সরতাং নরাঃ ॥ 75 ॥
শুক্লানংশুমতশ্চাপি দন্তধাবনসঞ্চযান্ ।
শুক্লাংশ্চন্দনকল্কাংশ্চ সমুদ্গেষ্ববতিষ্ঠতঃ ॥ 76 ॥
দর্পণাপরিমৃষ্টাংশ্চ বাসসাং চাপি সঞ্চযান্ ।
পাদুকোপানহাং চৈব যুগ্মানিচ সহস্রশঃ ॥ 77 ॥
আঞ্জনীঃ কঙ্কতান্কূর্চান্ শস্ত্রাণি চ ধনূংষি চ ।
মর্মত্রাণানি চিত্রাণি শযনান্যাসনানি চ ॥ 78 ॥
প্রতিপানহ্রদান্পূর্ণন্খরোষ্ট্রগজবাজিনাম্ ।
অবগাহ্যসুতীর্থাংশ্চহ্রদান্ সোত্পলপুষ্করান্ ॥ 79 ॥
আকাশ বর্ণপ্রতিমান্ স্বচ্ছতোযান্সুখপ্লবান্ ।
নীপবৈডূর্যবর্ণাংশ্চ মৃদূন্যবসসঞ্চযান্ ।
নির্বাপার্থান্ পশূনাং তে দদৃশুস্তত্র সর্বশঃ ॥ 80 ॥
ব্যস্মযন্ত মনুষ্যাস্তে স্বপ্নকল্পং তদদ্ভুতম্ ।
দৃষ্ট্বাঽতিথ্যং কৃতং তাদৃগ্ভরতস্য মহর্ষিণা ॥ 81 ॥
ইত্যেবং রমমাণানাং দেবানামিব নন্দনে ।
ভরদ্বাজাশ্রমে রম্যে সা রাত্রির্ব্যত্যবর্তত ॥ 82 ॥
প্রতিজগ্মুশ্চ তা নদ্যো গন্ধর্বাশ্চ যথাগতম্ ।
ভরদ্বাজমনুজ্ঞাপ্য তাশ্চ সর্বা বরাঙ্গনাঃ ॥ 83 ॥
তথৈব মত্তা মদিরোত্কটা নরাস্তথৈব দিব্যাগরুচন্দনোক্ষিতাঃ ।
তথৈব দিব্যা বিবিধাস্স্রগুত্তমাঃ পৃথক্প্রকীর্ণা মনুজৈঃ প্রমর্দিতাঃ ॥ 84 ॥
ইত্যার্ষে শ্রীমদ্রামাযণে বাল্মীকীয আদিকাব্যে অযোধ্যাকাণ্ডে একনবতিতমস্সর্গঃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha ekanavatitamassargaḥ |
kṛtabuddhiṃ nivāsāya tatraiva sa munistadā |
bharataṃ kaikayīputramātithyenanyamantrayat || 1 ||
abravīdbharatastvenaṃ nanvidaṃ bhavatā kṛtam |
pādyamarghyaṃ tathā'tithyaṃ vane yadupapadyate || 2 ||
athovāca bharadvājo bharataṃ prahasanniva |
jāne tvāṃ prītisaṃyuktaṃ tuṣyestvaṃ yena kenacit || 3 ||
senāyāstu tavaitasyāḥ kartumicchāmi bhojanam |
mama prītiryathārūpā tathārho manujarṣabha || 4 ||
kimarthaṃ cāpi nikṣipya dūre balamihāgataḥ |
kasmānnehopayāto'si sabalaḥ puruṣarṣabhaḥ || 5 ||
bharataḥ pratyuvācedaṃ prāñjalistaṃ tapodhanam |
sasainyo nopayāto'smi bhagavanbhagavadbhayāt || 6 ||
rājñā ca bhagavannityaṃ rājaputreṇa vā sadā |
yatnataḥ parihartavyā viṣayeṣu tapasvinaḥ || 7 ||
vājimukhyā manuṣyāśca mattāśca varavāraṇāḥ |
pracchādya bhagavanbhūmiṃ mahatīmanuyānti mām || 8 ||
te vṛkṣānudakaṃ bhūmimāśrameṣūṭajāṃ stathā |
na hiṃsyuriti tenā'hameka eva samāgataḥ || 9 ||
ānīyatāmitassenetyājñaptaḥ paramarṣiṇā |
tatastu cakre bharatassenāyāssamupāgamam || 10 ||
agniśālāṃ praviśyātha pītvā'paḥ parimṛjya ca |
ātithyasya kriyāhetorviśvakarmāṇamāhvayat || 11 ||
āhvaye viśvakarmāṇamahaṃ tvaṣṭārameva ca |
ātithyaṃ kartumicchāmi tatra me saṃvidhīyatām || 12 ||
āhvaye lokapālāṃstrīn devān śakramukhāṃstathā |
ātithyaṃ kartumicchāmi tatra me saṃvidhīyatām || 13 ||
prāksrotasaśca yā nadyaḥ pratyaksrotasa eva ca |
pṛthivyāmantarikṣe ca samāyāntvadya sarvaśaḥ || 14 ||
anyā sravantu maireyaṃ surāmanyāssuviṣṭhitām |
aparā ścodakaṃ śītamikṣukāṇḍarasopamam || 15 ||
āhvaye devagandharvānviśvāvasuhahāhuhūn |
tathaivāpsaraso devīrgandharvīścāpi sarvaśaḥ || 16 ||
ghṛtācīmatha viśvācīṃ miśrakeśīmalambusām |
nāgadantāṃ ca hemāṃ ca himāmadrikṛtasthalām || 17 ||
śakraṃ yāścopatiṣṭhanti brahmāṇaṃ yāśca yoṣitaḥ |
sarvāstumburuṇā sārdhamāhvaye saparicchadāḥ || 18 ||
vanaṃ kuruṣu yaddivyaṃ vāsobhūṣaṇapatravat |
divyanārīphalaṃ śaśvattatkauberamihaitu ca || 19 ||
iha me bhagavān somo vidhattāmannamuttamam |
bhakṣyambhojyaṃ ca coṣyaṃ ca lehyaṃ ca vividhaṃ bahu || 20 ||
vicitrāṇi ca mālyāni pādapapracyutāni ca |
surādīni ca peyāni māṃsāni vividhāni ca || 21 ||
evaṃ samādhinā yuktastejasā'pratimena ca |
śīkṣāsvarasamāyuktaṃ tapasā cābravīnmuniḥ || 22 ||
manasā dhyāyatastasya prāṅmukhasya kṛtāñjaleḥ |
ājagmustāni sarvāṇi daivatāni pṛthakpṛthak || 23 ||
malayaṃ darduraṃ caiva tatassvedanudo'nilaḥ |
upaspṛśya vavau yuktyā supriyātmā sukhaśśivaḥ || 24 ||
tato'bhyavarṣanta ghanā divyāḥ kusumavṛṣṭayaḥ |
divyadundubhighoṣaśca dikṣu sarvāsu śuśruve || 25 ||
pravavuścottamā vātā nanṛtuścāpsarogaṇāḥ |
jaguśca devagandharvā vīṇāḥ pramumucussvarān || 26 ||
sa śabdo dyāṃ ca bhūmiṃ ca prāṇināṃ śravaṇāni ca |
viveśoccaritaśślakṣṇassamo layasamanvitaḥ || 27 ||
tasminnuparate śabde divye śrotra sukhe nṛṇām |
dadarśa bhārataṃ sainyaṃ vidhānaṃ viśvakarmaṇaḥ || 28 ||
babhūva hi samā bhūmissamantātpañcayojanā |
śādvalairbhahubhiścannā nīlavaiḍhūryasannibhaiḥ || 29 ||
tasminbilvāḥ kapitthāśca panasā bījapūrakāḥ |
āmalakyo babhūvuśca cūtāśca phalabhūṣaṇāḥ || 30 ||
uttarebhyaḥ kurubhyaśca vanaṃ divyopabhogavat |
ājagāma nadī divyā tīrajairbhahubhirvṛtā || 31 ||
catuśśālāni śubhrāṇi śālāśca gajavājinām |
harmyaprāsādasambādhāstoraṇāni śubhāni ca || 32 ||
sitameghanibhaṃ cāpi rājaveśma sutoraṇam |
divyamālyakṛtākāraṃ divyagandhasamukṣitam || 33 ||
caturaśramasambādhaṃ śayanāsanayānavat |
divyaissarvarasairyuktaṃ divyabhojanavastravat || 34 ||
upakalpitasarvānnaṃ dhautanirmalabhājanam |
kluptasarvāsanaṃ śrīmatsvāstīrṇaśayanottamam || 35 ||
praviveśa mahābāhuranujñāto maharṣiṇā |
veśma tadratnasampūrṇaṃ bharataḥ kaikayīsutaḥ || 36 ||
anujagmuśca taṃ sarve mantriṇassapurohitāḥ |
babhūvuśca mudā yuktā dṛṣṭvā taṃ veśmasaṃvidhim || 37 ||
tatra rājāsanaṃ divyaṃ vyajanaṃ chatrameva ca |
bharato mantribhissārdhamabhyavartata rājavat || 38 ||
āsanaṃ pūjayāmāsa rāmāyābhipraṇamya ca |
vālavyajanamādāya nyaṣīdatsacivāsane || 39 ||
ānupūrvyānniṣeduśca sarve mantripurohitāḥ |
tatassenāpatiḥ paścātpraśāstāca niṣedatuḥ || 40 ||
tata statra muhūrtena nadyaḥ pāyasakardamāḥ |
upātiṣṭhanta bharataṃ bharadvājasya śāsanāt || 41 ||
tāsāmubhayataḥ kūlaṃ pāṇḍumṛttikalepanāḥ |
ramyāścāvasadhā divyā brahmaṇastu prasādajāḥ || 42 ||
tenaiva ca mūhūrtena divyā'bharaṇabhūṣitāḥ |
āgurviṃśatisāhasrāḥ brahmaṇā prahitāḥ striyaḥ || 43 ||
suvarṇamaṇimuktena pravālena ca śobhitāḥ |
āgurviṃśatisāhāsrāḥ kuberaprahitāḥ striyaḥ || 44 ||
yābhirgṛhītaḥ puruṣassonmāda iva lakṣyate |
āgurviṃśatisāhasrā nandanādapsarogaṇāḥ || 45 ||
nāradastumbhururgopaḥ pravarāssūryavarcasaḥ |
ete gandharvarājāno bharatasyāgrato jaguḥ || 46 ||
alambusā miśrakeśī puṇḍarīkā'tha vāmanā |
upānṛtyaṃstu bharataṃ bharadvājasya śāsanāt || 47 ||
yāni mālyāni deveṣu yāni caitrarathe vane |
prayāge tānyadṛśyanta bharadvājasya śāsanāt || 48 ||
bilvā mārdaṅgikā āsan śamyāgrāhā vibhītakāḥ |
aśvatthā nartakāścāsanbharadvājasya śāsanāt || 49 ||
tatassaralatālāśca tilakā naktamālakāḥ |
prahṛṣṭāstatra sampetuḥ kubjā bhūtvā'tha vāmanāḥ || 50 ||
śiṃśupāmalakījambvo yāścānyāḥ kānaneṣu tāḥ mālatī mallikā jātiryāścānyāḥ kānane latāḥ |
pramadāvigrahaṃ kṛtvā bharadvājāśrame'vadan || 51 ||
surāssurāpāḥ pibata pāyasaṃ ca bubhukṣitāḥ || 52 ||
māṃsāni ca sumedhyāni bhakṣyantāṃ yāvadicchatha || 53 ||
ucchādya snāpayanti sma nadītīreṣa valguṣu |
apyekamekaṃ puraṣaṃ pramadāssapta cāṣṭa ca || 54 ||
saṃvāhantyassamāpeturnāryo ruciralocanāḥ |
parimṛjya tathā'nyonyaṃ pāyayanti varāṅganāḥ || 55 ||
hayān gajān khārānuṣṭrāntathaiva surabhessutān |
abhojayanvāhanapāsteṣāṃ bhojyaṃ yathāvidhi || 56 ||
ikṣūṃśca madhulājāṃśca bhojayanti sma vāhanān |
ikṣvākuvarayodhānāṃ codayanto mahābalāḥ || 57 ||
nāśvabandho'śvamājānānnagajaṃ kuñjaragrahaḥ |
mattapramattamuditā camūḥ sā tatra sambabhau || 58 ||
tarpitāssarvakāmaiste raktacandanarūṣitāḥ |
apsarogaṇasaṃyuktāssainyā vācamudairayan || 59 ||
naivāyodhyāṃ gamiṣyāmo nagamiṣyāma daṇḍakān |
kuśalaṃ bharatasyāstu rāmasyāstu tathā sukham || 60 ||
iti pādātayodhāśca hastyaśvārohabandhakāḥ |
anāthāstaṃ vidhiṃ labdhvā vācametāmudīrayan || 61 ||
sammprahṛṣṭā vineduste narāstatra sahasraśaḥ |
bharatasyānuyātārassvargo'yamiti cābruvan || 62 ||
nṛtyanti sma hasanti sma gāyanti sma ca sainikāḥ samantātparidhāvanti mālyopetāssahasraśaḥ || 63 ||
tato bhuktavatāṃ teṣāṃ tadannamamṛtopamam |
divyānudvīkṣya bhakṣyāṃ stānabhavadbhakṣaṇe matiḥ || 64 ||
preṣyāśceṭyaśca vadhvaśca balasthāśca sahasraśaḥ |
babhūvuste bhṛśaṃ dṛptāssarve cāhatavāsasaḥ || 65 ||
kuñjarāśca kharoṣṭrāśca go'śvāśca mṛgapakṣiṇaḥ |
babhūvussubhṛtāstatra nānyo hyanyamakalpayat || 66 ||
nā'śuklavāsā statrā'sītkṣudhito malino'pi vā |
rajasā dhvastakeśo vā naraḥ kaścidadṛśyata || 67 ||
ājaiścāpi ca vārāhairniṣṭhānavarasañcayaiḥ |
phalaniryūha saṃsiddaissūpairgandha rasānvitaiḥ || 68 ||
puṣpadhvajavatīḥ pūrṇāśśuklasyānnasya cābhitaḥ |
dadṛśurvismitāstatranarā lauhīssahasraśaḥ || 69 ||
babhūvurvanapārśveṣu kūpāḥ pāyasakardamāḥ |
tāścakāmadughā gāvo drumāścāsanmadhuścyutaḥ || 70 ||
vāpyo maireyapūrṇāśca mṛṣṭamāṃsacayairvṛtāḥ |
prataptapiṭharaiścāpi mārgamāyūrakaukkuṭaiḥ || 71 ||
pātrīṇāṃ ca sahasrāṇi sthālīnāṃ niyutāni ca |
nyarbudhāni ca pātrāṇi śātakumbhamayāni ca || 72 ||
sthālyaḥ kumbhya karambhya śca dadhipūrṇāssusaṃskṛtāḥ |
yauvanasthasya gaurasya kapitthasya sugandhinaḥ || 73 ||
hradāḥ pūrṇā rasālasya dadhnaśśvetasya cāpare |
babhūvuḥ pāyasasyānye śarkarāyāvasañcayāḥ || 74 ||
kalkāncūrṇakaṣāyāṃśca snānāni vividhāni ca |
dadṛśurbhājanasthāni tīrtheṣu saratāṃ narāḥ || 75 ||
śuklānaṃśumataścāpi dantadhāvanasañcayān |
śuklāṃścandanakalkāṃśca samudgeṣvavatiṣṭhataḥ || 76 ||
darpaṇāparimṛṣṭāṃśca vāsasāṃ cāpi sañcayān |
pādukopānahāṃ caiva yugmānica sahasraśaḥ || 77 ||
āñjanīḥ kaṅkatānkūrcān śastrāṇi ca dhanūṃṣi ca |
marmatrāṇāni citrāṇi śayanānyāsanāni ca || 78 ||
pratipānahradānpūrṇankharoṣṭragajavājinām |
avagāhyasutīrthāṃścahradān sotpalapuṣkarān || 79 ||
ākāśa varṇapratimān svacchatoyānsukhaplavān |
nīpavaiḍūryavarṇāṃśca mṛdūnyavasasañcayān |
nirvāpārthān paśūnāṃ te dadṛśustatra sarvaśaḥ || 80 ||
vyasmayanta manuṣyāste svapnakalpaṃ tadadbhutam |
dṛṣṭvā'tithyaṃ kṛtaṃ tādṛgbharatasya maharṣiṇā || 81 ||
ityevaṃ ramamāṇānāṃ devānāmiva nandane |
bharadvājāśrame ramye sā rātrirvyatyavartata || 82 ||
pratijagmuśca tā nadyo gandharvāśca yathāgatam |
bharadvājamanujñāpya tāśca sarvā varāṅganāḥ || 83 ||
tathaiva mattā madirotkaṭā narāstathaiva divyāgarucandanokṣitāḥ |
tathaiva divyā vividhāssraguttamāḥ pṛthakprakīrṇā manujaiḥ pramarditāḥ || 84 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ekanavatitamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ एकनवतितमस्सर्गः ।
कृतबुद्धिं निवासाय तत्रैव स मुनिस्तदा ।
भरतं कैकयीपुत्रमातिथ्येनन्यमन्त्रयत् ॥ 1 ॥
अब्रवीद्भरतस्त्वेनं नन्विदं भवता कृतम् ।
पाद्यमर्घ्यं तथाऽतिथ्यं वने यदुपपद्यते ॥ 2 ॥
अथोवाच भरद्वाजो भरतं प्रहसन्निव ।
जाने त्वां प्रीतिसंयुक्तं तुष्येस्त्वं येन केनचित् ॥ 3 ॥
सेनायास्तु तवैतस्याः कर्तुमिच्छामि भोजनम् ।
मम प्रीतिर्यथारूपा तथार्हो मनुजर्षभ ॥ 4 ॥
किमर्थं चापि निक्षिप्य दूरे बलमिहागतः ।
कस्मान्नेहोपयातोऽसि सबलः पुरुषर्षभः ॥ 5 ॥
भरतः प्रत्युवाचेदं प्राञ्जलिस्तं तपोधनम् ।
ससैन्यो नोपयातोऽस्मि भगवन्भगवद्भयात् ॥ 6 ॥
राज्ञा च भगवन्नित्यं राजपुत्रेण वा सदा ।
यत्नतः परिहर्तव्या विषयेषु तपस्विनः ॥ 7 ॥
वाजिमुख्या मनुष्याश्च मत्ताश्च वरवारणाः ।
प्रच्छाद्य भगवन्भूमिं महतीमनुयान्ति माम् ॥ 8 ॥
ते वृक्षानुदकं भूमिमाश्रमेषूटजां स्तथा ।
न हिंस्युरिति तेनाऽहमेक एव समागतः ॥ 9 ॥
आनीयतामितस्सेनेत्याज्ञप्तः परमर्षिणा ।
ततस्तु चक्रे भरतस्सेनायास्समुपागमम् ॥ 10 ॥
अग्निशालां प्रविश्याथ पीत्वाऽपः परिमृज्य च ।
आतिथ्यस्य क्रियाहेतोर्विश्वकर्माणमाह्वयत् ॥ 11 ॥
आह्वये विश्वकर्माणमहं त्वष्टारमेव च ।
आतिथ्यं कर्तुमिच्छामि तत्र मे संविधीयताम् ॥ 12 ॥
आह्वये लोकपालांस्त्रीन् देवान् शक्रमुखांस्तथा ।
आतिथ्यं कर्तुमिच्छामि तत्र मे संविधीयताम् ॥ 13 ॥
प्राक्स्रोतसश्च या नद्यः प्रत्यक्स्रोतस एव च ।
पृथिव्यामन्तरिक्षे च समायान्त्वद्य सर्वशः ॥ 14 ॥
अन्या स्रवन्तु मैरेयं सुरामन्यास्सुविष्ठिताम् ।
अपरा श्चोदकं शीतमिक्षुकाण्डरसोपमम् ॥ 15 ॥
आह्वये देवगन्धर्वान्विश्वावसुहहाहुहून् ।
तथैवाप्सरसो देवीर्गन्धर्वीश्चापि सर्वशः ॥ 16 ॥
घृताचीमथ विश्वाचीं मिश्रकेशीमलम्बुसाम् ।
नागदन्तां च हेमां च हिमामद्रिकृतस्थलाम् ॥ 17 ॥
शक्रं याश्चोपतिष्ठन्ति ब्रह्माणं याश्च योषितः ।
सर्वास्तुम्बुरुणा सार्धमाह्वये सपरिच्छदाः ॥ 18 ॥
वनं कुरुषु यद्दिव्यं वासोभूषणपत्रवत् ।
दिव्यनारीफलं शश्वत्तत्कौबेरमिहैतु च ॥ 19 ॥
इह मे भगवान् सोमो विधत्तामन्नमुत्तमम् ।
भक्ष्यम्भोज्यं च चोष्यं च लेह्यं च विविधं बहु ॥ 20 ॥
विचित्राणि च माल्यानि पादपप्रच्युतानि च ।
सुरादीनि च पेयानि मांसानि विविधानि च ॥ 21 ॥
एवं समाधिना युक्तस्तेजसाऽप्रतिमेन च ।
शीक्षास्वरसमायुक्तं तपसा चाब्रवीन्मुनिः ॥ 22 ॥
मनसा ध्यायतस्तस्य प्राङ्मुखस्य कृताञ्जलेः ।
आजग्मुस्तानि सर्वाणि दैवतानि पृथक्पृथक् ॥ 23 ॥
मलयं दर्दुरं चैव ततस्स्वेदनुदोऽनिलः ।
उपस्पृश्य ववौ युक्त्या सुप्रियात्मा सुखश्शिवः ॥ 24 ॥
ततोऽभ्यवर्षन्त घना दिव्याः कुसुमवृष्टयः ।
दिव्यदुन्दुभिघोषश्च दिक्षु सर्वासु शुश्रुवे ॥ 25 ॥
प्रववुश्चोत्तमा वाता ननृतुश्चाप्सरोगणाः ।
जगुश्च देवगन्धर्वा वीणाः प्रमुमुचुस्स्वरान् ॥ 26 ॥
स शब्दो द्यां च भूमिं च प्राणिनां श्रवणानि च ।
विवेशोच्चरितश्श्लक्ष्णस्समो लयसमन्वितः ॥ 27 ॥
तस्मिन्नुपरते शब्दे दिव्ये श्रोत्र सुखे नृणाम् ।
ददर्श भारतं सैन्यं विधानं विश्वकर्मणः ॥ 28 ॥
बभूव हि समा भूमिस्समन्तात्पञ्चयोजना ।
शाद्वलैर्भहुभिश्चन्ना नीलवैढूर्यसन्निभैः ॥ 29 ॥
तस्मिन्बिल्वाः कपित्थाश्च पनसा बीजपूरकाः ।
आमलक्यो बभूवुश्च चूताश्च फलभूषणाः ॥ 30 ॥
उत्तरेभ्यः कुरुभ्यश्च वनं दिव्योपभोगवत् ।
आजगाम नदी दिव्या तीरजैर्भहुभिर्वृता ॥ 31 ॥
चतुश्शालानि शुभ्राणि शालाश्च गजवाजिनाम् ।
हर्म्यप्रासादसम्बाधास्तोरणानि शुभानि च ॥ 32 ॥
सितमेघनिभं चापि राजवेश्म सुतोरणम् ।
दिव्यमाल्यकृताकारं दिव्यगन्धसमुक्षितम् ॥ 33 ॥
चतुरश्रमसम्बाधं शयनासनयानवत् ।
दिव्यैस्सर्वरसैर्युक्तं दिव्यभोजनवस्त्रवत् ॥ 34 ॥
उपकल्पितसर्वान्नं धौतनिर्मलभाजनम् ।
क्लुप्तसर्वासनं श्रीमत्स्वास्तीर्णशयनोत्तमम् ॥ 35 ॥
प्रविवेश महाबाहुरनुज्ञातो महर्षिणा ।
वेश्म तद्रत्नसम्पूर्णं भरतः कैकयीसुतः ॥ 36 ॥
अनुजग्मुश्च तं सर्वे मन्त्रिणस्सपुरोहिताः ।
बभूवुश्च मुदा युक्ता दृष्ट्वा तं वेश्मसंविधिम् ॥ 37 ॥
तत्र राजासनं दिव्यं व्यजनं छत्रमेव च ।
भरतो मन्त्रिभिस्सार्धमभ्यवर्तत राजवत् ॥ 38 ॥
आसनं पूजयामास रामायाभिप्रणम्य च ।
वालव्यजनमादाय न्यषीदत्सचिवासने ॥ 39 ॥
आनुपूर्व्यान्निषेदुश्च सर्वे मन्त्रिपुरोहिताः ।
ततस्सेनापतिः पश्चात्प्रशास्ताच निषेदतुः ॥ 40 ॥
तत स्तत्र मुहूर्तेन नद्यः पायसकर्दमाः ।
उपातिष्ठन्त भरतं भरद्वाजस्य शासनात् ॥ 41 ॥
तासामुभयतः कूलं पाण्डुमृत्तिकलेपनाः ।
रम्याश्चावसधा दिव्या ब्रह्मणस्तु प्रसादजाः ॥ 42 ॥
तेनैव च मूहूर्तेन दिव्याऽभरणभूषिताः ।
आगुर्विंशतिसाहस्राः ब्रह्मणा प्रहिताः स्त्रियः ॥ 43 ॥
सुवर्णमणिमुक्तेन प्रवालेन च शोभिताः ।
आगुर्विंशतिसाहास्राः कुबेरप्रहिताः स्त्रियः ॥ 44 ॥
याभिर्गृहीतः पुरुषस्सोन्माद इव लक्ष्यते ।
आगुर्विंशतिसाहस्रा नन्दनादप्सरोगणाः ॥ 45 ॥
नारदस्तुम्भुरुर्गोपः प्रवरास्सूर्यवर्चसः ।
एते गन्धर्वराजानो भरतस्याग्रतो जगुः ॥ 46 ॥
अलम्बुसा मिश्रकेशी पुण्डरीकाऽथ वामना ।
उपानृत्यंस्तु भरतं भरद्वाजस्य शासनात् ॥ 47 ॥
यानि माल्यानि देवेषु यानि चैत्ररथे वने ।
प्रयागे तान्यदृश्यन्त भरद्वाजस्य शासनात् ॥ 48 ॥
बिल्वा मार्दङ्गिका आसन् शम्याग्राहा विभीतकाः ।
अश्वत्था नर्तकाश्चासन्भरद्वाजस्य शासनात् ॥ 49 ॥
ततस्सरलतालाश्च तिलका नक्तमालकाः ।
प्रहृष्टास्तत्र सम्पेतुः कुब्जा भूत्वाऽथ वामनाः ॥ 50 ॥
शिंशुपामलकीजम्ब्वो याश्चान्याः काननेषु ताः मालती मल्लिका जातिर्याश्चान्याः कानने लताः ।
प्रमदाविग्रहं कृत्वा भरद्वाजाश्रमेऽवदन् ॥ 51 ॥
सुरास्सुरापाः पिबत पायसं च बुभुक्षिताः ॥ 52 ॥
मांसानि च सुमेध्यानि भक्ष्यन्तां यावदिच्छथ ॥ 53 ॥
उच्छाद्य स्नापयन्ति स्म नदीतीरेष वल्गुषु ।
अप्येकमेकं पुरषं प्रमदास्सप्त चाष्ट च ॥ 54 ॥
संवाहन्त्यस्समापेतुर्नार्यो रुचिरलोचनाः ।
परिमृज्य तथाऽन्योन्यं पाययन्ति वराङ्गनाः ॥ 55 ॥
हयान् गजान् खारानुष्ट्रान्तथैव सुरभेस्सुतान् ।
अभोजयन्वाहनपास्तेषां भोज्यं यथाविधि ॥ 56 ॥
इक्षूंश्च मधुलाजांश्च भोजयन्ति स्म वाहनान् ।
इक्ष्वाकुवरयोधानां चोदयन्तो महाबलाः ॥ 57 ॥
नाश्वबन्धोऽश्वमाजानान्नगजं कुञ्जरग्रहः ।
मत्तप्रमत्तमुदिता चमूः सा तत्र सम्बभौ ॥ 58 ॥
तर्पितास्सर्वकामैस्ते रक्तचन्दनरूषिताः ।
अप्सरोगणसंयुक्तास्सैन्या वाचमुदैरयन् ॥ 59 ॥
नैवायोध्यां गमिष्यामो नगमिष्याम दण्डकान् ।
कुशलं भरतस्यास्तु रामस्यास्तु तथा सुखम् ॥ 60 ॥
इति पादातयोधाश्च हस्त्यश्वारोहबन्धकाः ।
अनाथास्तं विधिं लब्ध्वा वाचमेतामुदीरयन् ॥ 61 ॥
सम्म्प्रहृष्टा विनेदुस्ते नरास्तत्र सहस्रशः ।
भरतस्यानुयातारस्स्वर्गोऽयमिति चाब्रुवन् ॥ 62 ॥
नृत्यन्ति स्म हसन्ति स्म गायन्ति स्म च सैनिकाः समन्तात्परिधावन्ति माल्योपेतास्सहस्रशः ॥ 63 ॥
ततो भुक्तवतां तेषां तदन्नममृतोपमम् ।
दिव्यानुद्वीक्ष्य भक्ष्यां स्तानभवद्भक्षणे मतिः ॥ 64 ॥
प्रेष्याश्चेट्यश्च वध्वश्च बलस्थाश्च सहस्रशः ।
बभूवुस्ते भृशं दृप्तास्सर्वे चाहतवाससः ॥ 65 ॥
कुञ्जराश्च खरोष्ट्राश्च गोऽश्वाश्च मृगपक्षिणः ।
बभूवुस्सुभृतास्तत्र नान्यो ह्यन्यमकल्पयत् ॥ 66 ॥
नाऽशुक्लवासा स्तत्राऽसीत्क्षुधितो मलिनोऽपि वा ।
रजसा ध्वस्तकेशो वा नरः कश्चिददृश्यत ॥ 67 ॥
आजैश्चापि च वाराहैर्निष्ठानवरसञ्चयैः ।
फलनिर्यूह संसिद्दैस्सूपैर्गन्ध रसान्वितैः ॥ 68 ॥
पुष्पध्वजवतीः पूर्णाश्शुक्लस्यान्नस्य चाभितः ।
ददृशुर्विस्मितास्तत्रनरा लौहीस्सहस्रशः ॥ 69 ॥
बभूवुर्वनपार्श्वेषु कूपाः पायसकर्दमाः ।
ताश्चकामदुघा गावो द्रुमाश्चासन्मधुश्च्युतः ॥ 70 ॥
वाप्यो मैरेयपूर्णाश्च मृष्टमांसचयैर्वृताः ।
प्रतप्तपिठरैश्चापि मार्गमायूरकौक्कुटैः ॥ 71 ॥
पात्रीणां च सहस्राणि स्थालीनां नियुतानि च ।
न्यर्बुधानि च पात्राणि शातकुम्भमयानि च ॥ 72 ॥
स्थाल्यः कुम्भ्य करम्भ्य श्च दधिपूर्णास्सुसंस्कृताः ।
यौवनस्थस्य गौरस्य कपित्थस्य सुगन्धिनः ॥ 73 ॥
ह्रदाः पूर्णा रसालस्य दध्नश्श्वेतस्य चापरे ।
बभूवुः पायसस्यान्ये शर्करायावसञ्चयाः ॥ 74 ॥
कल्कान्चूर्णकषायांश्च स्नानानि विविधानि च ।
ददृशुर्भाजनस्थानि तीर्थेषु सरतां नराः ॥ 75 ॥
शुक्लानंशुमतश्चापि दन्तधावनसञ्चयान् ।
शुक्लांश्चन्दनकल्कांश्च समुद्गेष्ववतिष्ठतः ॥ 76 ॥
दर्पणापरिमृष्टांश्च वाससां चापि सञ्चयान् ।
पादुकोपानहां चैव युग्मानिच सहस्रशः ॥ 77 ॥
आञ्जनीः कङ्कतान्कूर्चान् शस्त्राणि च धनूंषि च ।
मर्मत्राणानि चित्राणि शयनान्यासनानि च ॥ 78 ॥
प्रतिपानह्रदान्पूर्णन्खरोष्ट्रगजवाजिनाम् ।
अवगाह्यसुतीर्थांश्चह्रदान् सोत्पलपुष्करान् ॥ 79 ॥
आकाश वर्णप्रतिमान् स्वच्छतोयान्सुखप्लवान् ।
नीपवैडूर्यवर्णांश्च मृदून्यवससञ्चयान् ।
निर्वापार्थान् पशूनां ते ददृशुस्तत्र सर्वशः ॥ 80 ॥
व्यस्मयन्त मनुष्यास्ते स्वप्नकल्पं तदद्भुतम् ।
दृष्ट्वाऽतिथ्यं कृतं तादृग्भरतस्य महर्षिणा ॥ 81 ॥
इत्येवं रममाणानां देवानामिव नन्दने ।
भरद्वाजाश्रमे रम्ये सा रात्रिर्व्यत्यवर्तत ॥ 82 ॥
प्रतिजग्मुश्च ता नद्यो गन्धर्वाश्च यथागतम् ।
भरद्वाजमनुज्ञाप्य ताश्च सर्वा वराङ्गनाः ॥ 83 ॥
तथैव मत्ता मदिरोत्कटा नरास्तथैव दिव्यागरुचन्दनोक्षिताः ।
तथैव दिव्या विविधास्स्रगुत्तमाः पृथक्प्रकीर्णा मनुजैः प्रमर्दिताः ॥ 84 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे एकनवतितमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha ekanavatitamassargaḥ |
kṛtabuddhiṃ nivāsāya tatraiva sa munistadā |
bharataṃ kaikayīputramātithyenanyamantrayat || 1 ||
abravīdbharatastvenaṃ nanvidaṃ bhavatā kṛtam |
pādyamarghyaṃ tathā'tithyaṃ vane yadupapadyate || 2 ||
athovāca bharadvājo bharataṃ prahasanniva |
jāne tvāṃ prītisaṃyuktaṃ tuṣyestvaṃ yena kenacit || 3 ||
senāyāstu tavaitasyāḥ kartumicchāmi bhojanam |
mama prītiryathārūpā tathārho manujarṣabha || 4 ||
kimarthaṃ cāpi nikṣipya dūre balamihāgataḥ |
kasmānnehopayāto'si sabalaḥ puruṣarṣabhaḥ || 5 ||
bharataḥ pratyuvācedaṃ prāñjalistaṃ tapodhanam |
sasainyo nopayāto'smi bhagavanbhagavadbhayāt || 6 ||
rājñā ca bhagavannityaṃ rājaputreṇa vā sadā |
yatnataḥ parihartavyā viṣayeṣu tapasvinaḥ || 7 ||
vājimukhyā manuṣyāśca mattāśca varavāraṇāḥ |
pracchādya bhagavanbhūmiṃ mahatīmanuyānti mām || 8 ||
te vṛkṣānudakaṃ bhūmimāśrameṣūṭajāṃ stathā |
na hiṃsyuriti tenā'hameka eva samāgataḥ || 9 ||
ānīyatāmitassenetyājñaptaḥ paramarṣiṇā |
tatastu cakre bharatassenāyāssamupāgamam || 10 ||
agniśālāṃ praviśyātha pītvā'paḥ parimṛjya ca |
ātithyasya kriyāhetorviśvakarmāṇamāhvayat || 11 ||
āhvaye viśvakarmāṇamahaṃ tvaṣṭārameva ca |
ātithyaṃ kartumicchāmi tatra me saṃvidhīyatām || 12 ||
āhvaye lokapālāṃstrīn devān śakramukhāṃstathā |
ātithyaṃ kartumicchāmi tatra me saṃvidhīyatām || 13 ||
prāksrotasaśca yā nadyaḥ pratyaksrotasa eva ca |
pṛthivyāmantarikṣe ca samāyāntvadya sarvaśaḥ || 14 ||
anyā sravantu maireyaṃ surāmanyāssuviṣṭhitām |
aparā ścodakaṃ śītamikṣukāṇḍarasopamam || 15 ||
āhvaye devagandharvānviśvāvasuhahāhuhūn |
tathaivāpsaraso devīrgandharvīścāpi sarvaśaḥ || 16 ||
ghṛtācīmatha viśvācīṃ miśrakeśīmalambusām |
nāgadantāṃ ca hemāṃ ca himāmadrikṛtasthalām || 17 ||
śakraṃ yāścopatiṣṭhanti brahmāṇaṃ yāśca yoṣitaḥ |
sarvāstumburuṇā sārdhamāhvaye saparicchadāḥ || 18 ||
vanaṃ kuruṣu yaddivyaṃ vāsobhūṣaṇapatravat |
divyanārīphalaṃ śaśvattatkauberamihaitu ca || 19 ||
iha me bhagavān somo vidhattāmannamuttamam |
bhakṣyambhojyaṃ ca coṣyaṃ ca lehyaṃ ca vividhaṃ bahu || 20 ||
vicitrāṇi ca mālyāni pādapapracyutāni ca |
surādīni ca peyāni māṃsāni vividhāni ca || 21 ||
evaṃ samādhinā yuktastejasā'pratimena ca |
śīkṣāsvarasamāyuktaṃ tapasā cābravīnmuniḥ || 22 ||
manasā dhyāyatastasya prāṅmukhasya kṛtāñjaleḥ |
ājagmustāni sarvāṇi daivatāni pṛthakpṛthak || 23 ||
malayaṃ darduraṃ caiva tatassvedanudo'nilaḥ |
upaspṛśya vavau yuktyā supriyātmā sukhaśśivaḥ || 24 ||
tato'bhyavarṣanta ghanā divyāḥ kusumavṛṣṭayaḥ |
divyadundubhighoṣaśca dikṣu sarvāsu śuśruve || 25 ||
pravavuścottamā vātā nanṛtuścāpsarogaṇāḥ |
jaguśca devagandharvā vīṇāḥ pramumucussvarān || 26 ||
sa śabdo dyāṃ ca bhūmiṃ ca prāṇināṃ śravaṇāni ca |
viveśoccaritaśślakṣṇassamo layasamanvitaḥ || 27 ||
tasminnuparate śabde divye śrotra sukhe nṛṇām |
dadarśa bhārataṃ sainyaṃ vidhānaṃ viśvakarmaṇaḥ || 28 ||
babhūva hi samā bhūmissamantātpañcayojanā |
śādvalairbhahubhiścannā nīlavaiḍhūryasannibhaiḥ || 29 ||
tasminbilvāḥ kapitthāśca panasā bījapūrakāḥ |
āmalakyo babhūvuśca cūtāśca phalabhūṣaṇāḥ || 30 ||
uttarebhyaḥ kurubhyaśca vanaṃ divyopabhogavat |
ājagāma nadī divyā tīrajairbhahubhirvṛtā || 31 ||
catuśśālāni śubhrāṇi śālāśca gajavājinām |
harmyaprāsādasambādhāstoraṇāni śubhāni ca || 32 ||
sitameghanibhaṃ cāpi rājaveśma sutoraṇam |
divyamālyakṛtākāraṃ divyagandhasamukṣitam || 33 ||
caturaśramasambādhaṃ śayanāsanayānavat |
divyaissarvarasairyuktaṃ divyabhojanavastravat || 34 ||
upakalpitasarvānnaṃ dhautanirmalabhājanam |
kluptasarvāsanaṃ śrīmatsvāstīrṇaśayanottamam || 35 ||
praviveśa mahābāhuranujñāto maharṣiṇā |
veśma tadratnasampūrṇaṃ bharataḥ kaikayīsutaḥ || 36 ||
anujagmuśca taṃ sarve mantriṇassapurohitāḥ |
babhūvuśca mudā yuktā dṛṣṭvā taṃ veśmasaṃvidhim || 37 ||
tatra rājāsanaṃ divyaṃ vyajanaṃ chatrameva ca |
bharato mantribhissārdhamabhyavartata rājavat || 38 ||
āsanaṃ pūjayāmāsa rāmāyābhipraṇamya ca |
vālavyajanamādāya nyaṣīdatsacivāsane || 39 ||
ānupūrvyānniṣeduśca sarve mantripurohitāḥ |
tatassenāpatiḥ paścātpraśāstāca niṣedatuḥ || 40 ||
tata statra muhūrtena nadyaḥ pāyasakardamāḥ |
upātiṣṭhanta bharataṃ bharadvājasya śāsanāt || 41 ||
tāsāmubhayataḥ kūlaṃ pāṇḍumṛttikalepanāḥ |
ramyāścāvasadhā divyā brahmaṇastu prasādajāḥ || 42 ||
tenaiva ca mūhūrtena divyā'bharaṇabhūṣitāḥ |
āgurviṃśatisāhasrāḥ brahmaṇā prahitāḥ striyaḥ || 43 ||
suvarṇamaṇimuktena pravālena ca śobhitāḥ |
āgurviṃśatisāhāsrāḥ kuberaprahitāḥ striyaḥ || 44 ||
yābhirgṛhītaḥ puruṣassonmāda iva lakṣyate |
āgurviṃśatisāhasrā nandanādapsarogaṇāḥ || 45 ||
nāradastumbhururgopaḥ pravarāssūryavarcasaḥ |
ete gandharvarājāno bharatasyāgrato jaguḥ || 46 ||
alambusā miśrakeśī puṇḍarīkā'tha vāmanā |
upānṛtyaṃstu bharataṃ bharadvājasya śāsanāt || 47 ||
yāni mālyāni deveṣu yāni caitrarathe vane |
prayāge tānyadṛśyanta bharadvājasya śāsanāt || 48 ||
bilvā mārdaṅgikā āsan śamyāgrāhā vibhītakāḥ |
aśvatthā nartakāścāsanbharadvājasya śāsanāt || 49 ||
tatassaralatālāśca tilakā naktamālakāḥ |
prahṛṣṭāstatra sampetuḥ kubjā bhūtvā'tha vāmanāḥ || 50 ||
śiṃśupāmalakījambvo yāścānyāḥ kānaneṣu tāḥ mālatī mallikā jātiryāścānyāḥ kānane latāḥ |
pramadāvigrahaṃ kṛtvā bharadvājāśrame'vadan || 51 ||
surāssurāpāḥ pibata pāyasaṃ ca bubhukṣitāḥ || 52 ||
māṃsāni ca sumedhyāni bhakṣyantāṃ yāvadicchatha || 53 ||
ucchādya snāpayanti sma nadītīreṣa valguṣu |
apyekamekaṃ puraṣaṃ pramadāssapta cāṣṭa ca || 54 ||
saṃvāhantyassamāpeturnāryo ruciralocanāḥ |
parimṛjya tathā'nyonyaṃ pāyayanti varāṅganāḥ || 55 ||
hayān gajān khārānuṣṭrāntathaiva surabhessutān |
abhojayanvāhanapāsteṣāṃ bhojyaṃ yathāvidhi || 56 ||
ikṣūṃśca madhulājāṃśca bhojayanti sma vāhanān |
ikṣvākuvarayodhānāṃ codayanto mahābalāḥ || 57 ||
nāśvabandho'śvamājānānnagajaṃ kuñjaragrahaḥ |
mattapramattamuditā camūḥ sā tatra sambabhau || 58 ||
tarpitāssarvakāmaiste raktacandanarūṣitāḥ |
apsarogaṇasaṃyuktāssainyā vācamudairayan || 59 ||
naivāyodhyāṃ gamiṣyāmo nagamiṣyāma daṇḍakān |
kuśalaṃ bharatasyāstu rāmasyāstu tathā sukham || 60 ||
iti pādātayodhāśca hastyaśvārohabandhakāḥ |
anāthāstaṃ vidhiṃ labdhvā vācametāmudīrayan || 61 ||
sammprahṛṣṭā vineduste narāstatra sahasraśaḥ |
bharatasyānuyātārassvargo'yamiti cābruvan || 62 ||
nṛtyanti sma hasanti sma gāyanti sma ca sainikāḥ samantātparidhāvanti mālyopetāssahasraśaḥ || 63 ||
tato bhuktavatāṃ teṣāṃ tadannamamṛtopamam |
divyānudvīkṣya bhakṣyāṃ stānabhavadbhakṣaṇe matiḥ || 64 ||
preṣyāśceṭyaśca vadhvaśca balasthāśca sahasraśaḥ |
babhūvuste bhṛśaṃ dṛptāssarve cāhatavāsasaḥ || 65 ||
kuñjarāśca kharoṣṭrāśca go'śvāśca mṛgapakṣiṇaḥ |
babhūvussubhṛtāstatra nānyo hyanyamakalpayat || 66 ||
nā'śuklavāsā statrā'sītkṣudhito malino'pi vā |
rajasā dhvastakeśo vā naraḥ kaścidadṛśyata || 67 ||
ājaiścāpi ca vārāhairniṣṭhānavarasañcayaiḥ |
phalaniryūha saṃsiddaissūpairgandha rasānvitaiḥ || 68 ||
puṣpadhvajavatīḥ pūrṇāśśuklasyānnasya cābhitaḥ |
dadṛśurvismitāstatranarā lauhīssahasraśaḥ || 69 ||
babhūvurvanapārśveṣu kūpāḥ pāyasakardamāḥ |
tāścakāmadughā gāvo drumāścāsanmadhuścyutaḥ || 70 ||
vāpyo maireyapūrṇāśca mṛṣṭamāṃsacayairvṛtāḥ |
prataptapiṭharaiścāpi mārgamāyūrakaukkuṭaiḥ || 71 ||
pātrīṇāṃ ca sahasrāṇi sthālīnāṃ niyutāni ca |
nyarbudhāni ca pātrāṇi śātakumbhamayāni ca || 72 ||
sthālyaḥ kumbhya karambhya śca dadhipūrṇāssusaṃskṛtāḥ |
yauvanasthasya gaurasya kapitthasya sugandhinaḥ || 73 ||
hradāḥ pūrṇā rasālasya dadhnaśśvetasya cāpare |
babhūvuḥ pāyasasyānye śarkarāyāvasañcayāḥ || 74 ||
kalkāncūrṇakaṣāyāṃśca snānāni vividhāni ca |
dadṛśurbhājanasthāni tīrtheṣu saratāṃ narāḥ || 75 ||
śuklānaṃśumataścāpi dantadhāvanasañcayān |
śuklāṃścandanakalkāṃśca samudgeṣvavatiṣṭhataḥ || 76 ||
darpaṇāparimṛṣṭāṃśca vāsasāṃ cāpi sañcayān |
pādukopānahāṃ caiva yugmānica sahasraśaḥ || 77 ||
āñjanīḥ kaṅkatānkūrcān śastrāṇi ca dhanūṃṣi ca |
marmatrāṇāni citrāṇi śayanānyāsanāni ca || 78 ||
pratipānahradānpūrṇankharoṣṭragajavājinām |
avagāhyasutīrthāṃścahradān sotpalapuṣkarān || 79 ||
ākāśa varṇapratimān svacchatoyānsukhaplavān |
nīpavaiḍūryavarṇāṃśca mṛdūnyavasasañcayān |
nirvāpārthān paśūnāṃ te dadṛśustatra sarvaśaḥ || 80 ||
vyasmayanta manuṣyāste svapnakalpaṃ tadadbhutam |
dṛṣṭvā'tithyaṃ kṛtaṃ tādṛgbharatasya maharṣiṇā || 81 ||
ityevaṃ ramamāṇānāṃ devānāmiva nandane |
bharadvājāśrame ramye sā rātrirvyatyavartata || 82 ||
pratijagmuśca tā nadyo gandharvāśca yathāgatam |
bharadvājamanujñāpya tāśca sarvā varāṅganāḥ || 83 ||
tathaiva mattā madirotkaṭā narāstathaiva divyāgarucandanokṣitāḥ |
tathaiva divyā vividhāssraguttamāḥ pṛthakprakīrṇā manujaiḥ pramarditāḥ || 84 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ekanavatitamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Bengali script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.